جیهان
بەهۆی بۆردومانێكی سوپای ئیسرائیل بۆ سەر كەرتی غەززە ٢٧ هاووڵاتی مەدەنی كوژراون و دەیان كەسی دیكەش بریندار و بێسەروشوێن بوون.
ئاژانسی هەواڵی فەڵەستین بڵاویكردەوە، بەرەبەیانی ئەمڕۆ سوپای ئیسرائیل ماڵێك و چەند ناوچەكی دیكەی لە جبالیا لە كەرتی غەززە كردووەتە ئامانج و بەهۆیەوە ٢٧ هاووڵاتی مەدەنی كوژراون و دەیان كەسی دیكەش بێسەروشوێن بوون.
تەندروستی غەززە رایگەیاند، بەهۆی نەبوونی ئۆتۆمبێلی فریاگوزاری و پێداویستی پزیشكییەوە ناتوانن چارەسەری سەرجەم بریندارەكان بكەن و زۆربەی بریندارەكان بەهۆی چارەسەرنەكردنیانەوە گیانلەدەستدەدەن.
هاوکات داواش لە وڵاتانی جیهان دەكات یارمەتی پزیشكی بۆ كەرتی غەززە بنێرن بۆ ئەوەی بتوانن چارەسەری نەخۆش و برینداری بۆردومانەكان بكەن.
سەرۆكی روسیا پەیامێكی پیرۆزبایی ئاراستەی دۆناڵد ترەمپ كرد و ئامادەیی نیشاندا بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵی.
لە وتەیەكدا ڤلادیمێر پوتن ئامادەیی روسیای بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵ ترەمپ نیشانداو دووپاتیكردەوە، پێشوازی لە هەوڵەكانی ترەمپ دەكەن بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵات.
ئاماژەی بەوەشكرد، گەڕانەوەی متمانە لەنێوان روسیا و ئەوروپا گرنگە و هەوڵەكانی ترەمپیش بۆ كۆتاییهێنان بە قەیرانی جەنگی ئۆكراین جێی بایەخە.
سەرۆكی روسیا راشیگەیاند، ناتۆ بووەتە بەشێك لە رابردوو و فشارخستنەسەر روسیاش بێ سودە، چونكە جیهان پێویستی بە روسیا و ئەمریكایە، بۆیە ئەوروپاش ناتوانێت ئەو راستیە بگۆڕێت.
سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، وەكو ئەو بەڵێنەی لە كاتی سوێندخواردندا داویەتی بۆ جێبەجێكردنی دەستور بەجێی دەگەیەنێت و تا كاتی تەواوبوونی وادەكەی لە كارەكانی بەردەوام دەبێت.
جۆ بایدن سەرۆكی ئەمریكا لە وتارێكدا دوای سەركەوتنی دۆناڵد ترەمپ لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەو وڵاتە پیرۆزبای ئاڕاستەی ترەمپ كردو رایگەیاند، سیستمی هەڵبژاردنی ئەمریكا بێ كێشەیە و باوەڕیان پێیەتی و دادپەروەرانەیە.
وتیشی، پێویستە رێز لەو كەسانە بگرن كە ماندووبوون بە پرۆسەی هەڵبژاردنەوە و بەشێك لەو كەسانەی لە پرۆسەكە بوون خۆبەخش بوون.
دەشڵێت، ئەو بەڵێنەی لە كاتی سوێندخواردندا داویەتی بۆ جێبەجێكردنی دەستور بەجێی دەگەیەنێت و تا رۆژی 20ی مانگی یەكی ساڵی داهاتوو لە كارەكانی وەكو سەرۆكی ئەمریكا بەردەوام دەبێت و دواتر بەشێوەیەكی ئاشتیانە دەسەڵات رادەست دەكات.
سەرۆكی چین داوای لە دۆناڵد ترەمپ كرد ناكۆكییەكانی نێوان هەردوو وڵات بەشێوەیەكی ئاشتیانە چارەسەر بكەن.
وەزارەتی دەرەوەی چین لە راگەیانراوێكدا ئاماژەی بەوەكرد، شی جین پینگ سەرۆكی چین پیرۆزبای لە دۆناڵد ترەمپ كردووە بە بۆنەی سەركەوتنی لە هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی ئەمریكادا.
دەشڵێت، سەرۆكی چین جەختی لەوەكردووەتەوە، پێویستە هەردوو وڵات رێگایەكی راست بۆ هاوبەشی نێوانیان بدۆزنەوە، بەشێوەیەك سودی بۆ خۆیان و بەرژەوەندییەكانی وڵاتانی جیهان هەبێت.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، مێژوو ئەوەی سەلماندووە چین و ئەمریكا لە زۆر دۆخدا سود لە هاریكاریكردنی یەكتر وەردەگرن، بەڵام ئەگەر روبەروی یەكتر ببنەوە، ئەوا زیانیان پێ دەگات.
پەرلەمانی ئیسرائیل یاسایەكی پەسەندكرد بۆ دەركردنی خێزانە فەلەستینییەكان لە كەرتی غەززە و شوێنەكانی دیكەی فەلەستین كە چالاكیان دژی سوپای ئیسرائیل ئەنجامداوە.
كنیسێتی ئیسرائیل كە بە پەرلەمانی ئیسرائیل ناسراوە دەنگیدا بە پڕۆژەیاسایەك بۆ دەركردنی خێزانە فەلەستینییەكان لە كەرتی غەززە و شوێنەكانی دیكەی فەلەستین كە چالاكیان هەبووە دژی سوپای ئیسرائیل.
لە پڕۆژەیاساكەدا هاتووە، ئەو كەسانەی خاوەنی ناسنامەی ئیسرائیلین دەتوانن بەشێوەیەكی هەمیشەیی لە قودس و بەرزاییەكانی جۆلاندا نیشتەجێ ببن، هەروەها باس لە یاسایەك كراوە بۆ بەندكردنی ئەو منداڵە فەڵەستینیانەی كە دایك و باوكیان چالاكیان دژی ئیسرائیل ئەنجامداوە كاتێك گەیشتنە تەمەنی 10 ساڵی.
وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند، ئەزموونی تاڵیان لەگەڵ ئیدارەكانی پێشووی ئەمریكا هەیە، بەڵام هەڵبژاردنی ئەمجارە دەرفەتێك بۆ چاوخشاندنەوە بە سیاسەت و بیر و بۆچونەكاندا.
ئیسماعیل بەقائی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، ئەزموونی تاڵیان لەگەڵ سیاسەتی ئیدارەكانی پێشووی ئەمریكادا هەیە، هەڵبژاردنی وڵاتەكەش دەرفەتێكە بۆ ئەوەی دووبارە چاوبخشێننەوە بە بیروبۆچونەكان و سیاسەتەكانیاندا لەبارەی ئەو وڵاتەوە.
وتیشی، ئەوەی گرنگە بەلای ئێرانەوە یەكلاكەرەوەیە بۆیان هەڵسوكەتی ئیدارەی نوێی ئەمریكایە.
لە ساڵی 2018دا دۆناڵد ترەمپ بڕیاریدا ئەمریكا لە رێككەوتننامەی ئەتۆمی ئێران بكشێتەوە، لەكاتی بانگەشەی هەڵبژاردنیشدا هیچ ئاماژەیەكی بە بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران و سزاكانی سەر كەرتی نەوتی ئەو وڵاتە نەكرد.
بە تۆمەتی تیرۆركردنی زانایەكی ئەتۆمی، ئێران سزای لەسێدارەدانی بەسەر سێ كەسدا سەپاند.
ئەسغەر جیهانگیر وتەبێژی دەسەڵاتی دادوەری ئێران لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا لە تاران رایگەیاند، لە دادگای ورمێ لە كۆی هەشت كەس رێكاری پێویست دژی سێ كەس گیراوەتەبەر و سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێندراوە بە تۆمەتی تیرۆركردنی زانایەكی ئەتۆمی، دۆسیەكەش لە قۆناغی تێهەڵچوونەوەدایە.
وتیشی، ئەو سێ كەسە لە ئازەربایجان دەستگیركران و تۆمەتی سیخوڕییان لە بەرژەوەندی ئیسرائیل خراوەتەپاڵ.
موحسن فەخری زادە ئەو زانا ئەتۆمییە بوو كە لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٢٠ لە نزیك تاران لە هێرشێكدا بۆ سەر ئۆتۆمبێلەكەی كوژرا، ئێران ئیسرائیلی تۆمەتباركرد بە هێرشەكە و تائێستا ئیسرائیل وەڵامی ئەو تۆمەتانەی نەداوەتەوە. هاوكات موحسن فەخری زادە لەژێر سزاكانی ئەمریكادا بوو، بەهۆی ئەو رۆڵەی لە پڕۆگرامی ئەتۆمی ئێراندا هەیبوو.
بەكاتی هەرێمی كوردستان، هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمریكا دەستیپێكردووە و تا بەرەبەیانی سبەینێ بەردەوامدەبێت، نزیكەی ٢٤٤ ملیۆن ئەمریكیش مافی دەنگدانیان هەیە.
ئەوە ٦٠یەمین خولی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمریكایە و ٤٧یەمین سەرۆك هەڵدەبژێرێت بۆ چوار ساڵی داهاتوو، تائێستاش زیاتر لە ٨٠ ملیۆن ئەمریكی پێشوەختە لەڕێی ئۆنلاین یاخود پۆستەوە دەنگیانداوە.
بۆ ئەم هەڵبژاردنە، كێبڕكێی توند لەنێوان دۆناڵد ترەمپ كاندیدی كۆمارییەكان و كامالا هاریس كاندیدی دیموكراتەكاندا هەیە و بەپێی راپرسییەكان، ئاستی جەماوەری ترەمپ و هاریس لەیەكەوە نزیكە و جیاوازییەكی كەم لەنێوانیاندا هەیە.
هاوكات پێشبینیدەكرێت ویلایەتە خۆڵەمێشییەكان كە حەوت ویلایەتن ئەنجامی ئەو هەڵبژاردنە یەكلابكەنەوە، كە ویلایەتەكانی ئەریزۆنا و جۆرجیا و میشیگن و نیڤادا و نۆرس كارۆلینا و پەنسلڤانیا و ویسكونسنن. لە دەوروبەری باڵەخانەكانی واشنتۆنی پایتەختیش رێوشوێنی ئەمنی توند گیراوەتەبەر.
رۆژی ٢٠ی كانونی دووەمی ساڵی داهاتووش، سەرۆكی نوێی ئەمریكا سوێندی یاسایی دەخوات و دەستبەكاردەبێت.
وەزارەتی بەرگری ئەمریكا "پنتاگۆن" رایگەیاند، هەموو رێكارێك بۆ بەرگریكردن لە هێزەكانیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگرنەبەر.
پنتاگۆن لە راگەیەندراوێكدا بڵاویكردەوە، ئەمریكا لەچەند مانگی داهاتووش بەردەوام دەبێت لە بڵاوكردنەوەی توانا سەربازییەكانی لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و هەموو رێكارێكی پێویستیش بۆ بەرگریكردن لە هێزەكانیان دەگرنەبەر، ئەگەر ئێران و هاوبەشەكانی بیانەوێت هێزەكانیان بكەنە ئامانج.
لە راگەیەندراوەكەدا ئاماژە بۆ ئەوەشكراوە، ئامانجیان لە بڵاوكردنەوەی توانا سەربازییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا پاراستنی هێزەكانیان و پشتگیركردنی ئیسرائیلە.
دوانیوەڕۆی ئەمڕۆ بەكاتی هەرێمی كوردستان هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمریكا دەستپێدەكات و كێبڕكێی توند لەنێوان دۆناڵد ترەمپ كاندیدی كۆمارییەكان و كامالا هاریس كاندیدی دیموكراتەكان هەیە.
ئەوە ٦٠ەمین خولی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمریكایە و ٤٧ەمین سەرۆك هەڵدەبژێرێت بۆ چوار ساڵی داهاتوو، نزیكەی ٢٤٤ ملیۆن ئەمریكیش مافی دەنگدانیان هەیە، كە تائێستا ٤٠٪ی دەنگدەرانیش پێشوەختە لەڕێی ئۆنلاین یان پۆستەوە دەنگیانداوە.
بەپێی راپرسییەكان، ئاستی جەماوەری ترەمپ و هاریس لەیەكەوە نزیكە و جیاوازییەكی كەم لەنێوانیاندا هەیە، پێشبینیشدەكرێت ویلایەتە خۆڵەمێشییەكان كە حەوت ویلایەتن ئەنجامی ئەو هەڵبژاردنە یەكلابكەنەوە، كە ویلایەتەكانی ئەریزۆنا و جۆرجیا و میشیگن و نیڤادا و نۆرس كارۆلینا و پەنسلڤانیا و ویسكونسنن.
رۆژی ٢٠ی كانونی دووەمی ساڵی داهاتووش، سەرۆكی نوێی ئەمریكا سوێندی یاسایی دەخوات و دەستبەكاردەبێت.
لە ماوەی ٢٤ سەعاتی رابردوودا، فڕۆكە جەنگییەكانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی هەشت جار كایەی ئاسمانی سوریایان بەزاندووە.
ناوەندی روسی بۆ بەرژەوەندی لە سوریا كە سەر بە سوپای روسیایە بڵاویكردەوە، فڕۆكە جەنگییەكانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە ٢٤ سەعاتی رابردوودا هەشت جار كایەی ئاسمانی سوریایان پێشێلكردووە. فڕۆكەكانیش لە جۆری ئێف ١٥ و دوو فڕۆكەی جەنگی ئێف ئەی ١٨ و چەند جۆرێكی دیكە بوون.
بەپێی ئەو ناوەندە روسییە، یەكە سەربازییەكان و هێزەكانی پۆلیسی روسیا گەڕان لە هەردوو پارێزگای رەققە و حەسەكە ئەنجامدەدەن.
رەتیشیكردەوە هیچ بۆردومانێك بۆ سەر هێزەكانی سەر بە سوپای سوریا لەلایەن تیرۆریستانەوە لە پارێزگای ئیدلبی سوریا ئەنجامدرابێت.
سوپای ئیسرائیل بارەگایەكی هەواڵگری حزبوڵای لوبنانی لە دیمەشقی پایتەختی سوریا بۆردومانكرد و میدیاكانی سوریاش دەڵێن، بۆردومانەكە زیانی ماددی لێكەوتووەتەوە.
سوپای ئیسرائیل لە راگەیەندراوێكدا بڵاویكردەوە، لە ئۆپراسیۆنێكی ئاسمانیدا، بە فڕۆكەی جەنگی بارەگایەكی هەواڵگری حزبوڵایان لە دیمەشقی پایتەختی سوریا كردووەتە ئامانج.
هاوكات، میدیاكانی سوریا بڵاویانكردووەتەوە، فڕۆكە جەنگییەكانی ئیسرائیل چەند شوێنێكیان لە باشووری دیمەشق كردووەتە ئامانج. ئەوەشیان خستووەتەڕوو، بۆردومانەكە زیانی ماددی بە ناوچەكە گەیاندووە.
ئەوەش لەكاتێكدایە تائێستا حزبوڵای لوبنان بەرەسمی هیچ لێدوانێكی لەبارەی ئەو بۆردومانەی ئیسرائیل نەداوە.
دەزگای لوتكە رایگەیاند، لەمساڵدا زیاتر لە ٣٠ هەزار كۆچبەر بەرێگەی نایاسایی گەیشتوونەتە خاكی بەریتانیا و ئەو رێژەیەش بەراورد بە ساڵی رابردوو زیادیكردووە.
دەزگای لوتكە بۆ كاروباری كۆچبەران لە راگەیەندراوێكدا بڵاویكردەوە، تەنها لە سەرەتاكانی مانگی تشرینی یەكەم نزیكەی ٥٢٠٠ كۆچبەر بە سەركەوتووی كەناڵی ئینگلیزیان تێپەڕاندووە، ئەوەش ژمارەیەكی پێوانەیی گەیشتنی كۆچبەرانە لە مانگێكدا لە ساڵی ٢٠١٨ـەوە تائێستا.
وتیشی، لەمساڵدا زیاتر لە ٣٠ هەزار كۆچبەر بە رێگەی نایاسایی و بە بەلەمی لاستیكی گەیشتوونەتە خاكی بەریتانیا، كە لە فەڕەنساوە بەڕێكەوتوون و كەناڵی ئینگلیزیان تێپەڕاندووە و گەیشتوونەتە ئەو وڵاتە، ژمارەی كۆچبەرانی گەیشتووش بەو وڵاتە بەراورد بە ساڵی رابردوو زیادیكردووە، هەورەها لەمساڵدا ٦٠ حاڵەتی گیانلەدەستدان لە كەناڵی ئینگلیز تۆماركراوە.
ئۆپۆزسیۆنی ئیسرائیل لەسەر دزەكردنی زانیارییە نهێنییە ئەمنییەكان بە توندی رەخنە لە بنیامین ناتانیاهۆ دەگرێت.
یائیر لابید و بینی گانتس كە دوو سەركردەی باڵای ئۆپۆزسیۆنی ئیسرائیلن لە راگەیەندراوێكی هاوبەشدا ئاماژەیان بەوە كردووە، بڵاوبوونەوەی زانیارییە ئەمنییە نهێنییەكان كە لە نووسینگەكەی بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆكی وەزیرانی ئیسرائیلیەوە دزەیان پێكراوە، پێشهاتێكی مەترسیدارە لەسەر كۆی ئاسایشی نەتەوەیی ئیسرائیل و پێویستە لێكۆڵینەوەی وردی لەسەر بكرێت و بزانرێت خودی ناتانیاهۆ ئاگاداری بڵاوبوونەوەی ئەو زانیارییانەیە یان نا.
راشیانگەیاندووە، بڵاوبوونەوەی ئەو جۆرە زانیارییە نهێنییە ئەمنییانە نیشانەی ئەوە ناتانیاهۆ بۆ بەڕێوەبردنی ئیسرائیل گونجاو نییە و ئەو زانیارییە نهێنییانەش بۆ بەرژوەندی سیاسی خۆی بەكاردەهێنێت.
گەورەترین كۆمپانیای فڕۆكەوانی ئەمریكا سەرجەم گەشتەكانی بۆ ئیسرائیل و بە پێچەوانەشەوە تا هاوینی 2025 راگرت.
رۆژنامەی "ئیسرائیل یەوم" بڵاویكردووەتەوە، كۆمپانیای ئەمریكان ئێرلاینس كە گەورەترین كۆمپانیای فڕۆكەوانی ئەمریكایە، بڕیاریداوە سەرجەم گەشتە ئاسمانییەكانی لە ئەمریكاوە بۆ ئیسرائیل و بە پێچەوانەشەوە تا هاوینی 2025 رابگرێت، هۆكارە سەرەكییەكەشی بۆ شەڕ و ئاڵۆزییەكانی نێوان ئیسرائیل و بزوتنەوەی حەماس لە كەرتی غەززە و چەكدارانی حزبوڵا لە ناوچەكانی باشووری لوبنان دەگەڕێتەوە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، كۆمپانیای فڕۆكەوانی یونایتد ئێرلاینسی ئەمریكیش، سەرجەم گەشتەكانی بۆ ئیسرائیل و بە پێچەوانەشەوە تا مانگی سێی ساڵی داهاتوو و بەهەمان شێوە كۆمپانیای دەلتا ئێرلاینس سەرجەم گەشتەكانی بۆ ئیسرائیل و بە پێچەوانەشەوە تا كاتێكی نادیار دواخستووە، كە دوو هەردووكیان كۆمپانیای فڕكەوانی نیشتیمانی ئەمریكان.
ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریکی، لە زاری بەرپرسانی ئێرانی و چەند وڵاتێکی عەرەبییەوە ئاشکرای کردووە، تاران هۆشداریداوە لەوەی هێرشێکی چڕ و ئاڵۆز بکاتە سەر تەلئەبیب و بۆ ئەو مەبەستەش بەنیازە خاکی عیراق بەکاربهێنێت.
بەپێی راپۆرتی رۆژنامە ئەمریکییەکە، وەڵامی ئەمجارەی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل بە چەکی بەهێزتر دەبێت و رەنگە دامەزراوە سەربازییەکان توندتر لە جاری پێشوو بکاتە ئامانج، هەروەها لەبارەی وادەی هێرشەکەوە، وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە زاری بەرپرسێکی ئێرانییەوە بڵاوی کردووەتەوە، هێرشەکە دوای تەواوبوونی رۆژی دەنگدانی هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتیی ئەمەریکا دەبێت، بەڵام پێش دەستبەکاربوونی سەرۆکە نوێیەکە.
ئاماژە بەوەش کراوە؛ ئێران بە دیپلۆماتکاری چەند وڵاتێکی عەرەبی راگەیاندووە، کە سوپای ئێران بەشداری لە هێرشەکەدا دەکات، چونکە چوار سەرباز و کەسێکی مەدەنی لە هێرشە ئاسمانییەکانی ئیسرائیلدا گیانیان لەدەستداوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، تێوەگلانی سوپای ئاسایی ئێران مانای بڵاوەپێکردنی هێزەکانی نییە لە ناو خاکی ئیسرائیلدا، بەڵام سوپای پاسداران کە هەمیشە چاودێریی کاروباری ئاسایشی ئیسرائیلدا دەکات، لە ئەگەری هێرشەکەدا بە تەنیا مامەڵە ناکات، کاربەدەستێکی میسری لەوبارەیەوە رایگەیاند، ئێران بە تایبەتی هۆشداریداوە لە وەڵامدانەوەیەکی "بەهێز و ئاڵۆزی ئیسرائیل".
کاربەدەستێکی ئێرانی بە وۆڵ ستریت جۆرناڵی راگەیاند،"سوپاکەمان ئەندامی لەدەستداوە، بۆیە پێویستە وەڵام بدەینەوە"، وتیشی، ئێران دەتوانێت خاکی عیراق بۆ بەشێک لە ئۆپەراسیۆنەکە بەکار بهێنێت و ئەگەری هەیە دامەزراوە سەربازییەکانی ئیسرائیل بکاتە ئامانج، بەڵام توندتر لە جاری پێشوو.
رۆژی هەینی یەکێک لە جەنەڕاڵە باڵاکانی ئێران هەڕەشەی "وەڵامێکی بەهێز و تووند"ی کرد، لە کاتێکدا عەلی خامنەیی ڕێبەری باڵای کۆماری ئیسلامیی ئێران، ڕۆژی شەممە هۆشداریدا لە وەڵامێکی"ددان شکێن"، هاوکات "مەسعود پزیشکیان" سەرۆکی ئێران وتی، وڵاتەکەی بۆ هێرشی ئیسرائیل بێ وەڵام نابێت.
پزیشکیان، وتیشی ئێران هێشتا گفتوگۆ لەسەر چۆنیەتی وەڵامدانەوە دەکات، بەجۆرێک ئەگەر هێرشی سەرغەززە و لوبنان رابگیرێت لەوانەیە جۆر و چڕی هێرشەکەمان بگۆڕێت.