سزای هەمەلایەنەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ سەر ئێران بۆ یەكەمجار و لەدوای 10 ساڵ دووبارە سەپێندرایەوە، پێشبینی دەكرێت كاریگەری بەرفراوانی لەسەر ئابووری تاران هەبێت.
دوابەدوای وەستانی وتووێژەكانی نێوان تاران و زلهێزەكانی رۆژئاوا سەبارەت بە پرۆگرامی ئەتۆمی ئێران، كۆمەڵێك سزای نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ سەر ئێران كە پەیوەندییان بە بەرنامە ئەتۆمییەكەیەوە هەبوو، كە پێشتر بەپێی رێككەوتنی ساڵی 2015 هەڵگیرابوو، دووبارە سەپێندرانەوە.
سزاكان دوای ئەوە سەپێندرانەوە كە بەریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا ناسراو بە ترۆیكا میكانیزمی "سناپباك"یان چالاك كرد و تارانیان تۆمەتبار كرد بە جێبەجێنەكردنی ئەركەكانی.
ئەمریكا لە 2018وە سزاكانی خۆی بەسەر ئێراندا سەپاندەوە، ئەمەش دوای كشانەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا لە یەكەم خولی خۆیدا لە رێككەوتنە ئەتۆمییەكە.
سزاكانی نەتەوە یەكگرتووەكان، ئەو كۆمپانیا و رێكخراو و كەسانە دەكاتە ئامانج كە راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ بەشدارن لە بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران یان پەرەپێدانی مووشەكی بالیستیكی ئەو وڵاتە.
بەپێی ئەو سزایانەی كە چالاكراونەتەوە، ئێران چیتر ناتوانێن هیچ مامەڵەیەكی كڕین و فرۆشتنی چەك بكات.
هەروەها، سزاكان هاوردەكردن، هەناردەكردن، یان گواستنەوەی تەكنەلۆژیای پەیوەست بە بەرنامە ئەتۆمی و مووشەكییە بالیستیكییەكانی قەدەغە دەكات.
هەروەها سەروەت و سامانی قەوارە و تاك و حكومەتی ئێران لە دەرەوەی وڵات كە پەیوەندییان بە بەرنامەی ئەتۆمیەوە هەیە، بلۆك دەكرێن، هەروەها  ئەو كەسانەش گەشتكردنیان بۆ وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان لێی قەدەغەدەكرێت.
یەكێكی دیكەش لەو سزایانە، ئەوەیە دەستراگەیشتنی ئێران بە دامەزراوە بانكی و داراییەكانی جیهان سنوردار دەكرێت.
هۆكاری گەڕانەوەی ئەو سزایانەش بۆ ئەوەیە وڵاتانی رۆژئاوا ترسیان هەبوو لەوەی ئێران بتوانێت چەكی ئەتۆمی بەدەست بهێنێت، چونكە بە پێی وتەی ئاژانسی ئەتۆم، ئێران خاوەنی نزیكەی 440 كیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراوە كە دەكاتە لە 60%، ئەگەر ئەو رێژەیەش بگەیەنرێتە لە 90% ئەوە ئەو رێژەیەش بەسە بۆ بەرهەمهێنانی نێوان هەشت بۆ دە بۆمبی ئەتۆمی.
لەدوای گەرانەوەی ئەو سزایانەش، وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند ئەو سزایانە بێ بنەمان هەربۆیە وەڵامی توند و گونجاویان دەبێت بۆی.
ترۆیكای ئەوروپاش هۆشداری دایە تاران لە هەر وەڵامێك، رایانگەیاند، سەپاندنەوەی ئەو سزایانە بە مانای كۆتاییهاتنی دانوستانی دیبلۆماسی نییە لەگەڵ ئەو وڵاتەدا.
لای خۆشیەوە ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا وێرای دەستخۆشی لە ترۆیكای ئەوروپا لەدوای گەرانەوەی سزاكان، داوای لە ئێران كرد كە ڕازی بێت لەسەر دانوستانی راستەوخۆ لەگەڵ ئەمەریكا، هەروەها داواشی لە هەموو وڵاتان كرد ئەو سزایانە جێبەجێ بكەن كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بەسەر ئێراندا سەپێنراونەتەوە.
بەڵام تا ئێستا روون نییە، كە چین و روسیا ئەو سزایانە جێبەجێدەكەن یان نا بەو پێیەی پێشوتریش هیچ پابەندنەبون بەسزاكانی سەر ئەو وڵاتەوە.

ئەندامێكی لیژنەی ئاسایشی نەتەوەیی و سیاسەتی دەرەوەی پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، بەهۆی جێبەجێنەكردنی رێككەوتنی قاهیرە ئەمڕۆ پەرلەمان تاوتوێی كشانەوە لە پەیماننامەی رێگریكردنی بڵاوبونەوەی تیشكدانەوەی ئەتۆمی دەكات. 
ئیسماعیل كەوسەری ئەندامی لیژنەی ئاسایشی نەتەوەیی و سیاسەتی دەرەوەی پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، ئەو رێككەوتنەی لە قاهیرە لەگەڵ رافایێل گروسی بەڕێوەبەری ئاژانسی وزەی ئەتۆم پێی گەشیشتن نەچووەتە بواری جێبەجێكردنەوە ، هەربیە ئەمڕۆ پەرلەمانی ئێران تاوتوێی كشانەوە لە پەیماننامەی رێگریكردن لە بڵاوبونەوەی تیشكدانەوەی ئەتۆمی تاوتوێ دەكات و ئەو بابەتە یەكلادەكاتەوە. 
وتیشی، بابەتی چەكی ئەتۆمیش دوای كشانەوە لە پەیماننامەكە تاوتوێ دەكرێت و دەشكرێت دوای ئەوە بخرێتە كارنامەی پەرلەمانەوە.

 وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئیدانەی سەپاندنەوەی سزاکانی سەر وڵاتەکەی لەلایەن ترۆیکای ئەوروپیەوە  بە "ناڕەوا " وەسفیکردوە و ئاماژەی بە وەڵامێکی توند و رەوایان کردوە.

وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە راگەیندراوێکدا بڵاویکردەوە، پێشێلکارییەکی ئاشکرای پرۆسه ی یاسایه و هەر هه وڵێک بۆ ئه و کاره بێبنەمایە، هەروەها داوای لە وڵاتان کرد کە سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان جێبەجێ نەکەن، چونکە دووبارە سەپاندنەوەی سزاکان "وەڵامدانەوەی پتەو و گونجاو"ی دەبێت.

وه زاره تی ده ره وه ی ئێران له به یاننامه ی خۆیدا ئاماژەی بەوەکردوە، کۆماری ئیسلامی ئێران به توندی داکۆکی له ماف و بەرنژەوەندیە نەتەوەییەکانی دەکات و هەر هەوڵیک به ئامانجی تێکدانی بەرژەوەندی و مافەکانی گەلی ئێران وەڵامی گونجاویدەبێت.

پێشتریش ڕۆژی یەکشەممە، عەباس عەراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران داوای لە ئەنتۆنیۆ گۆترێس ، سکرتێری گشتیی رێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان کرد، رێگری لە چالاککردنی میکانیزمی جێبەجێکردنی گەمارۆ سەپێندراوەکان بکات.

عراقچی لە نامەیەکدا کە ئاراستەی گۆتێرێس کراوە و لەسەر پلاتفۆرمی ئێکس بڵاویکردووەتەوە نووسیویەتی،  داواتان لێدەکەین رێگری لە هەر هەوڵێک بکەن بۆ کاراکردنەوەی میکانیزمەکانی سزاکان، لەوانەش لیژنەی سزاکان و پانێڵی پسپۆڕان .

سزاكانی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ سەر ئێران چونەوە بواری جێبەجێكردنەوە، ترویكای ئەوروپاش هۆشداری دەدات لە هەر كاردانەوەیەكی تاران، وەزیری دەرەوەی ئەمریكاش دەڵێت، ئێران پێویستە بەدانوستانی راستەخۆ لەگەڵ ئەمریكا رازبێت.
ئاژانسی فرانس پرێس بڵاویكردەوە، دوای ئەوەی ئەنجومەنی ئاسایش شكستهێنا لە درێژكردنەوەی وادەی نەگەرانەوەی سزاكانی سەر ئێران، ترۆیكای ئەوروپی (فەرەنسا، ئەڵمانیا و بەریتانیا)  لە راگەیەندراوێكی هاوبەشدا ئاماژەیان بۆ ئەوەكرد، بەهۆی پابەندنەبونی ئێران بە یاساو پرێنسیپەكانەوە، لە ئەمڕۆوە سزاكانی نەتەوە یەكگرتووەكانی سەر ئێران سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەكەی لە رێگەی میكانیزمێكەوە كە بە "سناپباك" ناسراوە، دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەمەش دوای دە ساڵ لە هەڵوەشاندنەوەی ئەو سزایانە.

ئاماژەیان بەوەشكردووە، ترۆیكا بەردەوام دەبن لە كاركردن لەگەڵ هەموو لایەنەكان بۆ گەیشتن بە چارەسەرێكی دیپلۆماسی كە دڵنیابێت لەوەی ئێران چەكی ئەتۆمی بەدەست نەهێنێت، هەروەها هۆشداریشیاندا لە هەر كاردانەوەیەكی تاران لەدوای گەڕانەوەی ئەو سزایانە.

ماركۆ ڕوبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكاش لەدوای گەرانەوەی سزاكان، داوای لە ئێران كرد كە ڕازی بێت لەسەر دانوستانی راستەوخۆ لەگەڵ ئەمەریكا، هەروەها داواشی لە هەموو وڵاتان كرد ئەو سزایانە جێبەجێ بكەن كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بەسەر ئێراندا سەپێنراونەتەوە

تەوفیق عەلی، دادوەری لێکۆڵینەوەی حەوتەم لە دیمەشق، فەرمانێکی دەستگیرکردنی نا ئامادەی بۆ بەشار ئەسەدی سەرۆکی پێشوی سوریا دەرکرد، کە پەیوەستە بە روداوەکانی شاری دەرعا لە 23ی تشرینی دووەمی 2011.

ئەو دادوەرە بە ئاژانسی سانای راگەیاند، فەرمانەکە تۆمەتەکانی "کوشتنی بەئەنقەست، ئەشکەنجەدانی تا مردن، و زەوتکردنی ئازادی" لەخۆدەگرێت. هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە بڕیارە دادوەرییەکە رێگە خۆش دەکات بۆ بڵاوکردنەوەی فەرمانەکە لە رێگەی پۆلیسی ئینتەرپوولەوە و بەدواداچوونی یاسایی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.

بە وتەی دادوەرەکە، ئەم هەنگاوە لەسەر بنەمای سکاڵای کەسوکاری قوربانییانی روداوەکانی دەرعا نراوە و جەختیشی کردەوە کە "رێکارە یاساییەکان بۆ دادگاییکردنی تاوانبارانی رژێمی پێشوو بەردەوام دەبن."

روداوەکانی دەرعا لە ساڵی2011 بەو پریشکە دادەنرێت کە شۆڕشی سوریای دژی بەشار ئەسەد هەڵگیرساند، دوای ئەوەی هێزە ئەمنییەکان منداڵانی شارەکەیان بەهۆی نووسینی درووشمی دژی رژێم دەستگیر و ئەشکەنجە دا، کە دواتر بووە هۆی خۆپیشاندانی بەرفراوان و سەرکوتکردنێکی خوێناوی.

جێی باسە، لە 8ی کانوونی یەکەمی 2024، بەشار ئەسەد بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو روخا و ناوبراو ناچار بوو هەڵبێت بۆ روسیا.

عەلی لاریجانی، راوێژکاری رابەری باڵای ئێران، دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆکی پەرلەمانی لوبنان لە بەیروت، رایگەیاند کە گفتوگۆکانیان بە ئامانجی پەرەپێدانی پەیوەندییەکان "بونیادنەر و بەسوود" بووە.

لاریجانی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا ستایشی حزبوڵڵای کرد و وتی: "بەرگری سەرمایەیەکی گەورەیە و حزبوڵڵا بەربەستێکی پۆڵایینە لەبەردەم ئیسرائیلدا." هەروەها وتیشی: "حزبوڵڵا ئەوەندە بەهێزە کە پێویستی بە چەک لە هیچ شوێنێکی ترەوە نییە."

ناوبراو ستایشی دەستپێشخەرییەکەی ئەمینداری گشتیی حزبوڵڵای کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ سعودیە و بە "هەنگاوێکی دروست لە ئاڕاستەی راستدا" ناوی برد.

لاریجانی هۆشداریشی دایە ئەمریکا و وتی: "پێویست ناکات ئەمریکییەکان خۆیان بکەنە سەرپەرشتیاری گەلی لوبنان،" جەختیشی کردەوە کە "ئێمە خوازیارین وڵاتانی ناوچەکە لە بەرامبەر پیلانگێڕییەکانی ئیسرائیلدا بەهێز و سەربەخۆ بن."

فەوزا یوسف، ئەندامی دەستەی سەرۆکایەتیی پارتی یەکێتیی دیموکراتی (پەیەدە) و هاوسەرۆکی دەستەی دانوستانکاری باکوور و رۆژهەڵاتی سوریا، ئامادەیی خۆیان بۆ دەستپێکردنەوەی گفتوگۆکان لەگەڵ حکومەتی سوریا راگەیاند و جەختی کردەوە کە ماوەی مانگێکە چاوەڕێی وەڵامی دیمەشق دەکەن.

فەوزا یوسف لە ئێکس نووسیوێتی: "دەمانەوێت جەخت لەوە بکەینەوە کە ئامادەین بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانەکان لەگەڵ دیمەشق و کارکردن لەسەر جێبەجێکردنی رێککەوتنی 10ی ئادار." 

ناوبراو هەروەها ئەو دەنگۆیانەی رەتکردەوە کە گوایە ئەوان هۆکاری سستیی پرۆسەکەن و وتی: "هیچ سستییەک لەلایەن ئێمەوە نییە، لیژنەکانمان لە هەموو ئاستێکدا ئامادەن و ئێمە ماوەی مانگێکە چاوەڕێی وەڵامی دیمەشقین، چونکە باوەڕمان وایە باشترین رێگە بۆ چارەسەریی کێشەکانی سوریا، گفتوگۆ و لێکتێگەیشتنە."

کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەمڕۆ شەممە، باڵیۆزەکانی خۆی لە بەریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا بۆ "راوێژکردن" بانگهێشتی تاران کردەوە، ئەم هەنگاوە دوای ئەوە دێت کە هەوڵەکانی روسیا و چین لە ئەنجومەنی ئاسایش بۆ دواخستنی سەپاندنەوەی سزاکان بەسەر ئێراندا شکستی هێنا.

تەلەڤیزیۆنی رەسمی ئێران رایگەیاند: "دوای جووڵە نابەرپرسانەکەی سێ وڵاتە ئەوروپییەکە بۆ کاراکردنەوەی بڕیارە هەڵوەشاوەکانی ئەنجومەنی ئاسایش، باڵیۆزانی ئێران لە ئەڵمانیا، فەرەنسا و شانشینی یەکگرتوو بۆ راوێژکردن بانگهێشتی تاران کرانەوە."

رۆژی هەینی، روسیا و چین لە ئەنجومەنی ئاسایش نەیانتوانی پڕۆژەبڕیارێک بۆ دواخستنی گەڕانەوەی سزاکان بۆ ماوەی شەش مانگ تێپەڕێنن. لە کۆی 15 ئەندامی ئەنجومەنەکە، تەنها 4 وڵات دەنگیان بۆ پڕۆژەکە دا، لە بەرامبەردا 9 وڵات دژی وەستانەوە و دوو وڵاتیش دەنگیان نەدا.

بەپێی زانیارییەکانی ئاژانسی رۆیتەرز، بڕیارە هەموو سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان کاتژمێر 8:00ی شەوی ئەمڕۆ شەممە بە کاتی رۆژهەڵاتی ئەمریکا بەسەر ئێراندا بسەپێنرێنەوە.

سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوەیەکگرتووەکاندا وتارێکی  پێشکەشکرد، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری وەفدی وڵاتانی ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان هۆڵەکەیان بەجێهێشت.

بنیامین ناتیانیاهۆ لە وتارەکەیدا رایگەیاند، ئێران پرۆگرامی ئەتۆمی و موشەکی بەشێوەیەکی فراوان پەرەپێدەدا و لەرێگەی هێزی ئاسمانی ئیسرائیلەوە وێستەگەکانی پیتاندنی یۆرانیۆمی ئەو وڵاتەیان لە لاوازکردوە. 

ئاماژەی بەوەشکرد، تەواوی سەرکردەکانی حەماسیان کوشتووە و بەشێکیش لە سەرکردەکانی حوسیەکانیشیان لە ناوبردووە کۆتاییان بە هەرەشەکانی سەر ئیسرائیل هێناوە.

ناتانیاهۆ وتیشی، هێشتا حەماس لە غەززە ماوەتەوە و ئیسرائیل پێویستە کۆتایی بە ئەرکەکەی بهێنت، جیهان حەوتی ئۆکتۆبەری لە بیرکردوە بەڵام ئێمە لە بیرمان نەکردوە.

رونیشیکردەوە، لە غەززە  بڵندگۆی گەورەیان داناوە و راستەوخۆ قسەکانی دەگوازێتەوە بۆ  بارمتە ئیسرائیلیەکان و لێپرسراوانی حەماس، لەرێگەیەو پەیامێکی بۆ بارمتە ئیسرائیلیەکان ناردو وتیشی، "لە بیرتان ناکەین، هەموو گەلی ئیسرائیلی لەگەڵ ئێوەن و بەردەوام دەبین تاکو دەتان گەڕێنینەوە بۆ نیشتمان".

ئاشکراشیکرد، دەسەڵاتێکی مەدەنی لە غەززە  بنیاتدەنێن هەرکاتێک چەکدارانی حەماس چەکەکانیاندانا.

ناتانیاهۆ لە وتارەکەیتدا پەیامێکی بۆ ئەو وڵاتانەی کە هۆڵی کۆبوونەوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەجێهشت وتی، ئەمە ئیدانەکردنی خۆتانە، چونکە ئێمە شەڕی تیرۆرمان کردوە و ئەگەریش ئەمریکا لە جێگەی ئێمەبوایە هەمان کاری ئێمەی دەکرد لە غەززە.

بریارە ئەمرۆ، ئەنجوومەنی ئاسایش بۆ دەنگدان لەسەر دواخستنی سەپاندنەوەی سزاكان بەسەر ئێراندا كۆببێتەوە.

بریارە لە دانیشتنی ئەمرۆی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتیدا رەشنووسی  پرۆژە بریارێك بخرێتە دەنگدانەوە بدرێت كە لەلایەن روسیا و چینەوە پێشنیاز كراوە بۆ دواخستنی دووبارە سەپاندنەوەی سزاكان بەسەر ئێران بۆ ماوەی شەش مانگ، بەڵام دیپلۆماتكاران دەڵێن پێناچێت ئەو بڕیارە تێپەڕێت.

ئەگەربێت ئەو پرۆژە  بریارە دەنگی پێویست بە دەستنەهێنێت، لە سەعات 8ی ئێوارەی رۆژی هەینی بەكاتی ئەمریكا، سزاكانی سەر ئێران  كارا دەكرێتەوە.

رۆژی 28ی ئاب، بەریتانیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا كەبە ترۆیكا ناسراون ، داوایان لە نەتەوە یەكگرتوەكان كرد ئەگەر لە ماوەی 30 رۆژدا تاران نەگەرێتەوە بۆ دانوستان لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی ئەوە دەبێت ئەو سزایانە بگەڕێنەوە.

بۆ ئەوەی پرۆژە بریارەش پەسەندبكرێت، پێویستە لە كۆی  15 ئەندامی ئەنجومەنی ئاسایش نۆ ئەندامیان بەبەڵێ دەنگی  پێبدەن  و هیچ كام لە بەریتانیا و فەرەنسا و ئەمریكا مافی ڤیتو بەكارنەهێنن، ئەگەرنا پرۆژەیاساكە تێناپەڕێت.

لەکاتێکدا گرژییەکان لەسەر دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران بەردەوامە، بەرپرسانی باڵای ئەو وڵاتە جەخت لەسەر هەڵوێستی توندی خۆیان دەکەنەوە و رایدەگەیەنن کە ئامادەی روبەروبوونەوەی هەر ئەگەرێکن و بە هیچ شێوەیەک دەستبەرداری بەرنامە ئەتۆمییەکەیان نابن.

میدیا ئێرانییەکان ئەمڕۆ پێنجشەممە لە زاری سەرۆک کۆمار مەسعود پزیشکیانەوە بڵاویانکردەوە کە تاران بە تەواوی ئامادەیە بۆ روبەڕووبوونەوەی هەر سیناریۆ و بارودۆخێک. پزیشکیان، کە لە پەراوێزی کۆبوونەوەکانی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەگەڵ سەرۆکی بۆلیڤیا کۆبووەتەوە، وتیشی: "ئەگەر سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دووبارە بسەپێنرێنەوە، سیاسەتەکانی خۆمان دەگونجێنین،" بەڵام هیوای خواست کە سزاکان دووبارە نەسەپێنرێنەوە.

لەلایەکی دیکەوە و لە مۆسکۆ، محەمەد ئیسلامی، جێگری سەرۆک کۆمار و سەرۆکی رێکخراوی وزەی ئەتۆمیی ئێران، جەختی کردەوە کە تاران دەستبەرداری بەرنامە ئەتۆمییەکەی نابێت.

ئیسلامی لە میانی وتارێکیدا لە کۆڕبەندێکی وزەی ئەتۆمی لە مۆسکۆ رایگەیاند: "رێڕەوی ئێران و بەرنامە ئەتۆمییەکەی بە تەواوی شەفافە و لێی لانادەین. ئێوە دەزانن کە ئێران توندترین پشکنینەکانی بەسەردا دەسەپێنرێت و بەرنامەکەمان کراوەیە بۆ چاودێریی نێودەوڵەتی."

ئەم لێدوانانە لەکاتێکدایە کە روسیا، وەک هاوپەیمانێکی نزیکی ئێران، پشتگیریی مافی ئەو وڵاتە دەکات بۆ بەکارهێنانی وزەی ئەتۆمی بۆ مەبەستی ئاشتیخوازانە و پێشتریش ئیدانەی ئەو هێرشانەی کردووە کە لەلایەن ئیسرائیل و ئەمریکاوە کراونەتە سەر دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران.

شایەنی باسە، حکومەتە رۆژئاواییەکان ئێرانیان بەوە تۆمەتبار کردووە کە هەوڵی دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمی دەدات، تۆمەتێک کە تاران بەردەوام رەتی دەکاتەوە.

مەحمود عەباس، سەرۆکی فەڵەستین، ڕایگەیاند، گەلەکەیان لە کەرتی غەززە زیاتر لە دوو ساڵە ڕوبەڕوی جینۆساید بووەتەوە، ئەوان بە توندی دژی بیرۆکەی ئیسرائیلی گەورەن و  ڕەتیدەکەنەوە، ئاماژەی بەوەشکرد دەوڵەتی چەکداریان ناوێت و پێویستە حەماس چەکەکانیان ڕادەست بکەن.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، لە میانی وتارێکیدا بە ئۆنلاین، لە کۆبوونەوەی گشتی نەتەوەیەگرتووەکان، سەرۆکی فەڵەستین ڕایگەیاند، ئەوەی ئیسرائیل لە غەززە ئەنجامیدەدات لە دەستدڕێژی تێپەڕیوە و جینۆسایدە و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییە.

رەخنەی لە وڵاتانی نێودەوڵەتیش گرت، بەوەی زیاتر لە هەزار بڕیارنامەی نێودەوڵەتی سەبارەت بە فەلەستین دەرچووە و هیچیان جێبەجێ نەکراون، رونیشیکردەوە  ناتوانرێت هیچ دادپەروەرییەک بەدەستبهێنرێت لەکاتێکدا داگیرکاری بەردەوامە.

 ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردوە، ئیسرائیل بەردەوامە لە لکاندنی بەشەکانی فەڵەستین بە خاکەکەیەوە و پڕۆژەی نیشەتەجێبوون لە قودس و کەناری رۆژئاوا، ئەوان ئەو کارە ئیدانە دەکەن و گەورەبونی ئیسرائیل و فراوانبونی خاکەکەی رەتدەکەنەوە.

لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا مەحمود عەباس  دەڵێت؛ حەوت ملیۆن لە گەلی فەڵەستین لە ساڵی 1948ەوە تا ئێستا بەدەست تاڵیی ئاوارەبوونەوە دەناڵێنن، بە بەردەوامی لە ژێر داگیرکاری  نیشتەجێبوون و دزینی سەروەت و خاکەکەیاندا دەژین.

لەبارەی ئایندەی حەماسیشەوە وتویەتی؛ کاتی دەوڵەتێکی مۆدێرنە و  حەماس و گروپەچيکدارەکانی  دیکە دەبێ چەکەکانیان ڕادەستی  دەسەڵاتی فەلەستین بکەن؛ ئەوان  دەوڵەتی چەکداریان ناوێت.

جەختیشکردوەتەوە  ئەو کارەی حەماس کە لە حەوتی ئۆکتۆبەر ئەنجامیدا، خەڵکی مەدەنی ئیسرائیلی کردە ئامانج و ژمارەیەکیانی بە بارمتە گرت ڕەتدەکەنەوە.

لەکاتێکدا فشارە نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، رو لە زیادبوون دەکەن، ناوبراو لە گەشتەکەیدا بۆ ئەمریکا بە ئاسمانی فەرەنسادا تێنەپەڕی و هاوکات وڵاتی سلۆڤینیاش بە رەسمی گەشتی لێ قەدەغە کرد.

بەپێی زانیارییەکانی چاودێریی فڕۆکەوانی، فڕۆکەکەی ناتانیاهۆ لە گەشتەکەیدا بۆ نیویۆرک، خۆی لە بەکارهێنانی ئاسمانی فەرەنسا بەدوور گرتووە و لەبری ئەوە رێڕەوێکی جیاوازی هەڵبژاردووە و بەسەر ئاسمانی ئیتاڵیا و یۆناندا رۆیشتووە. ئەم گۆڕانکارییە لە کاتێکدایە کە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ ناوبراو بە تۆمەتی ئەنجامدانی تاوانی جەنگ دەرکردووە.

هەرچەندە لە گەشتی پێشووتریدا لە مانگی تەممووز، سەرەڕای بوونی فەرمانی دەستگیرکردنەکە، رێگەی پێدرابوو بە ئاسمانی فەرەنسادا تێپەڕێت، بەڵام ئەمجارەیان رێڕەوەکەی گۆڕیوە. سەرچاوەیەکی دیپلۆماسی ئیسرائیلی بە کەناڵی "کان"ی راگەیاندووە کە فەرەنسا رێگری نەکردووە، بەڵکو بڕیارەکە "بڕیارێکی تایبەتی خودی ناتانیاهۆ" بووە.

هاوکات، لە هەنگاوێکی تردا کە فشاری زیاتر لەسەر ئیسرائیل دروست دەکات، حکومەتی سلۆڤینیا ئەمڕۆ پێنجشەممە لە راگەیەندراوێکدا رایگەیاند کە قەدەغەی گەشتیاریی خستووەتە سەر بنیامین ناتانیاهۆ.

ئەم بڕیارە دوای ئەوە دێت کە سلۆڤینیا، کە ئەندامی یەکێتی ئەوروپایە و ساڵی رابردوو دانی بە دەوڵەتی فەڵەستیندا ناوە، چەندین هەنگاوی تری دژی ئیسرائیل گرتووەتەبەر، لەوانە سەپاندنی گەمارۆی چەک لە مانگی ئابدا و قەدەغەکردنی هاوردەکردنی ئەو کاڵایانەی لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەڵەستین بەرهەم دەهێنرێن.

وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، لە وەڵامی ئەو پەیامەی ئەمەریکا کە ئامادەیە بۆ دانوستان لەگەڵ ئێران، رایگەیاند؛ ناتوانیت وڵاتێک بۆردومان بکەیت و لە هەمان کاتدا لەگەڵیدا باسی دانوستانی دیپلۆماسی بکەیت، ئەو بانگەشەيەی واشنتۆن دەیکات بۆ دانوستان جگە لە فێڵکردن هیچی دیکە نییە.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، ئیسماعیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس، وەڵامی ترەمپی داوەتەوە و ئاماژەی بەوەکردوە،  کاتێک پەنجەی ناڕەوا ئاراستەی کەسێک دەکەیت سێ پەنجە رووی لە خۆتە.

ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردوە، تۆمەتی ناڕەوا دژ بە ئێران هەرگیز ناتوانێ هاوبەشی ئەمریکا و بەشداری ڕاستەوخۆی ئەمریکا لە جینۆسایدی بەردەوامی فەلەستینییەکان و دەستدرێژی بەردەوامی  ئیسرائیل بۆ سەر وڵاتانی ناوچەکە پەردەپۆش بکات

وتەبێژەکەی  وەزارەتی دەرەوەی ئێران، باسی لەوەشکردوە؛  شانازی کردنی واشنتۆن بە هێرشی نایاسایی بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییە ئاشتیخوازەکانی تاران، هەرچەندە هەوڵی پاساودانی بدات، دوژمنایەتییەکی قووڵتر بەرامبەر بە گەلی ئێران ئاشکرا دەکات و بەرپرسیارێتی ئیدارەی ئەمریکا لەم کردەوە تاوانکارییە دوو هێندە دەکات.

ئەم قسانەی بەقائی لە کاتێکدایە، لە وتارەکەیدا لە نەتەوەیەگرتووەکان ترەمپ هێرشی کردە سەر ئێران و شانازی بە بۆردومانکردنی پێگە ئەتۆمییەکانەوە کرد و  وتی؛ هیچ وڵاتێک نەیدەوێرا ئەوە بکات جگە لە ئەمەریکا، لای خۆشیەوە ستیڤ ویتکۆف، نوێنەری دۆناڵد ترەمپ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سەبارەت بە دەستپێکردنەوەی دانوستانەکان لەگەڵ ئێراندا ڕایگەیاندوە، "لەگەڵ ئەوان قسە دەکەین، ئامادەین دانوستان لەگەڵ تاراندا بکەین".

ترەمپ پلانێكی بۆ بەدیهێنانی ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و غەززە ئامادەكردوە و ویتكۆفیش دەڵێت، لە رۆژانی داهاتوودا دەرچەیەك بۆ رەوشی غەززە دەبێت.

ماڵپەری " ئەكسیۆس"ی ئەمریكی ئاشكرایكردووە، لە پەراوێزی 80یەمین لوتكەی كۆمەڵەی گشتی نەتەوەیەكگرتووەكان، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لەگەڵ هەشت سەركردەی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی كۆبووەتەوە و تیایدا، پلانێكی 21 بڕگەیی بۆ بەدیهێنانی ئاشتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و غەززە خستووەتەڕوو، جەختیشیكردووەتەوە لە پێویستی كۆتاییهێنان بە شەڕی غەززە لە زووترین كاتدا.

پلانەكەی ترەمپ، ئازادكردنی بارمتەكان و راگرتنی شەڕ و كشانەوەی سوپای ئیسرائیلی لە غەززە لەخۆگرتووە، لەگەڵ دۆزینەوەی میكانیزمێك بۆ حكومڕانیكردنی غەززە دوور لە حەماس و نۆژەنكردنەوەی لەسەر ئەركی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی، بە هاوبەشی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی فەلەستین، ترەمپ دڵنیاییشداوە رێگە نادات ئیسرائیل كەناری رۆژئاوا بلكێنێت بە وڵاتەكەیەوە.
ستیڤ ویتكۆڤ نێردەی ئەمریكا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش رایگەیاندووە، پێدەچێت لە چەند رۆژی داهاتوودا دەرچەیەك بۆ رەوشی غەززە هەبێت بە مەبەستی كۆتایی هێنان بە شەڕ و ئاڵۆزییەكان.

مەسعود پزیشکیانی سەرۆک کۆماری ئێران رایگەیاند، هێرشەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا بۆسەر ئێران خیانەتێکی گەورەی دیپلۆماسی بوو، سەرەڕای گەمارۆکان و شەڕی میدیایی، گەلەکەی یەکگرتوو بوون لە پشتیوانیکردنی سوپای وڵاتەکەیان، دوژمنان شکستیان هێناوە لە چاندنی دووبەرەکی لە نێوان گەلی ئێراندا.

ئەمڕۆ چوارشەممە، لە میانی پێشکەشکردنی وتارەکەیدا لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نەتەوەیەگرتووەکان رایگەیاند، نابێت بوار بۆ خوێنڕشتن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبێت و جەختی کردەوە لەوەی ناتانیاهۆ تاوانباری جەنگە.

لەبارەی پرسی چەکی ئەتۆمیشەوە، پزیشکیان جەختیکردەوە لەوەی تاران بە دوای چەکی ئەتۆمییەوە نییە و ئەو هەواڵانەی باس لەوەدەکەن تاران بەدوای دروستکردنی چەکی ئەتۆمییەوەیە رەتدەکەنەوە.

پزیشکیان ئاماژەی بەوەشکرد، لە دوو ساڵی رابردوودا شاهیدی جینۆساید بووین لە غەززە، پێشێلکردنی سەروەری لوبنان و کاولکاری لە سوریا، کوشتار لە یەمەن، کە هەمووی لەلایەن سوپای ئیسرائیلەوە ئەنجامدراوە.

دەشڵێت؛ هێرشەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا بۆ سەر ئێران ، نوێنەرایەتی خیانەتێکی گەورەی دیپلۆماسی بوو، شایەتحاڵی تیرۆرکردنی زانایانی ئێران و پێشێلکردنی سەروەری دەوڵەتان و بەئامانجکردنی سەرکردەکانیان بوون.

جەختیشیکردەوە لەوەی دوژمنەکانیان شکستیان هێناوە لە چاندنی دووبەرەکی لە نێوان گەلی ئێراندا و سەرەڕای گەمارۆکان و شەڕی میدیایی، گەلەکەیان یەکگرتوو بووە لە پشتیوانیکردنی سوپای وڵاتەکەیان.