جیهان
لە كاتێكدا جیهان چاوەرێی كۆتاییهاتنی جەنگی دژ بە ئێرانە، بەڵام پێچەوانەی ئەو چاوەروانیانە، پلانی نوێی سەربازی ئەمریكا دژی ئێران لەسەر مێزی ترەمپە.
لەگەڵ بەردەوامی بنبەست لە دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران، پێشهاتە سەربازییەكان بەرەو قۆناغێكی یەكلاكەرەوە دەچن، بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەڕی ئەكسیۆس لە دوو سەرچاوەی ئاگادارەوە، بڕیارە ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ كۆبوونەوەیەكی گرنگ لەگەڵ براد كووپەر فەرماندەی ناوەندی هێزەكانی ئەمریكا_ سێنتكۆم ئەنجام بدات بۆ تاوتوێكردنی پلانێكی نوێی سەربازی دژ بە ئێران.
ماڵپەرەكە راشیگەیاندووە، ئەوەی جێگای سەرنجە، پیشتر لە كاتی هێرشەكەی 28ی شوباتی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هەمان تیم سەردانی ترەمپیان كردوو دواتر ئەو جەنگە دەستیپێكرد.
هەر بەپێی سەرچاوە ئاگادارەكان، ترەمپ بە جدی بیر لە دەستپێكردنەوەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی فراوان دەكاتەوە دژی ئێران بە مەبەستی شكاندنی چەقبەستوویی دانوستانەكان و ناچاركردنی تاران بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و نیشاندانی نەرمی لە دۆسیەی ئەتۆمیدا.
هەروەها بۆ وەشاندنی گورزێكی یەكلاكەرەوە و كۆتاییهێنان بەو جەنگەی كە لە شوباتی رابردووەوە لە ناوچەكەدا هەڵگیرساوە.
پلانەكە كە بڕیار پێشكەشی ترەمپ بكرێت، چەند بژاردەیەكی سەربازیی تیدا پێشنیازكراوە فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا چەند سیناریۆیەكی ئامادە كردووە، لەوانە، هێرشی خێرا و بەهێز وەشاندنی شەپۆلێكی گورزی ئاسمانی بۆ سەر بنكە و ژێرخانە گرنگەكانی ئێران، یان كۆنترۆڵكردنی گەرووی هورمز، پلانەكە خۆی لەوەدا دەبنێتەوە لەوەی دەستبەسەر بەشێك لە گەرووەكەدا بگرین بە مەبەستی زامنكردنی هاتوچۆی كەشتییە بازرگانییەكان.
یەكێكی تر لە سیناریۆكان، ئۆپەراسیۆنی هێزە تایبەتەكانە، ئەگەری دابەزینی هێزی زەمینی یان هێزی تایبەت بۆ پاراستن و دەستبەسەرداگرتنی كۆگاكانی یۆرانیۆمی پیتێنراوەكەی ئێرانە.
لە بەرامبەردا، سوپای ئەمریكا و ژەنەڕاڵ دان كین، سەرۆكی ئەركانی هاوبەش، تاوتوێی ئەگەرەكانی پەرچەكرداری سەربازی ئێران دەكەن دژی هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، كە پێشبینی دەكرێت وەك وەڵامێك بۆ گەمارۆ دەریاییەكە ئەنجامی بدات.
هاوكات، ئاژانسی بلومبێرگ بە پشتبەستن بە سەرچاوەكان بڵاویكردەوە، سێنتكۆم داوای ناردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی كردووە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ بەكارهێنانی ئەگەری دژ بە ئێران، سێنتكۆم راشیگەیاندوە ئەو داوایەی لەدوای ئەوەكردوە كە ئێران موشكێكی بۆ دووری 500 كیلۆمەتر بەكارهێنا لە جەنگەكەدا.
سەرچاوەكان ئاماژەیان بەوەشكردووە، تا ئێستا بڕیارێك سەبارەت بە جێگیركردنی موشەكە هایپەرسۆنیكەكان نەدراوە، ئەگەر ئەو جێگیركردنە پەسەند بكرێت، ئەوە دەبێتە یەكەم جێگیركردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی ئەمریكی لە ناوچەكە.
ئەوە لە كاتێكدایە، ترەمپ لە لێدوانێكدا ئاماژەی بەوە كردووە كە گەمارۆی دەریایی لە ئێستادا كاریگەرتر دەبینێت لە بۆردومانی راستەوخۆ، بەڵام جەختی كردووەتەوە كە ئەگەر تاران وەڵامی نەبێت، بژاردەی سەربازی وەك توندترین ئامرازی فشار بەكاردەهێنێت.
دوای 300 رۆژ لە ئەرك بڕیارە گەورەترین كەشتی فڕۆكەهەڵگری ئەمریكا و جیهان بگەڕێتەوە ئەمریكا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێبهێڵێت.
یو ئێس ئێس جێراڵد فۆرد، كەشتی سەربازی ئەمریكی و گەورەترین كەشتیی فڕۆكەهەڵگری جیهان، دوای 300 رۆژ بێ دابڕان لە ئەرك، بڕیارە لەماوەی چەند رۆژی داهاتوودا كۆتایی بە ئەركەكانی بهێنرێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگەڕێتەوە ئەمریكا.
جیراڵ فۆرد لەماوەی رابردوودا بەشداری لە ئۆپەراسیۆنی دەستگیركردنی نیكۆلاس مادۆرۆی سەرۆكی پێشووی ڤەنزوێلادا كرد و لە دوومانگی رابردووشدا بەشداری جەنگی دژ بە ئێرانی كرد.
چاوەڕوان دەكرێت تا ناوەڕاستی مانگی ئایار جێراڵد فۆرد بگاتەوە بەندەرەكەی خۆی لە ویلایەتی ڤێریجینیا و لەوێ لەنگەر بگرێت.
لە بەرامبەریشدا هەردوو كەشتی فڕۆكەهەڵگری یو ئێس ئێس جۆرج دەبلیو بۆش و یو ئێس ئێس ئەبراهام لینكۆڵن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەمێننەوە.
بڕیارە ئەمرۆ سەرۆكی ئەمریكا، تاوتوێی پلانێكی نوێ بۆ دەستپێكردنەوەی هێرشی سەربازی دژ بە ئێران بكات.
ماڵپەڕی ئەكسیۆس لە زاری دوو سەرچاوەی ئاگادارەوە بڵاویكردووەتەوە، بڕیارە ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ كارنامەیەكی سەربازی دەربارەی پلانە نوێیەكان بۆ هێرشكردنە سەر ئێران پێبگات كە لە لایەن براد كوپەر، فەرماندەی سێنتكۆمەوە ئامادەكراوە.
راشیگەیاندووە، پلانەكەی براد كوپەر بریتییە لە هێرشێكی كورت و بەهێز بۆ سەر ژێرخانەكانی ئێران، بە ئامانجی ناچاركردنی تاران بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و نیشاندانی نەرمی زیاتر لە دۆسیە ئەتۆمییەكەیدا.
پێشبینی دەكرێت پلانەكە ئەگەری بڵاوكردنەوەی هێزی زەمینی و ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی هێزە تایبەتەكان بۆ دەستبەسەرداگرتنی كۆگاكانی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران و كۆنترۆڵكردنی بەشێك لە گەروی هورمز لەخۆبگرێت.
ئەمریكا هەوڵی پێكهێنانی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی نوێ دەدات بە مەبەستی پاراستنی گەرووی هورمز.
رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ بڵاویكردووەتەوە لەپێناو دەستەبەركردنی ئازادی كەشتیوانی نێودەوڵەتی، ئیدارەی ئەمریكا كار دەكات بۆ پێكهێنانی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی نوێ بە ناوی بنیاتنانی ئازادیی دەریایی بە ئامانجی پاراستنی هاتوچۆی كەشتییەكان لە گەرووی هورمز.
رۆژنامەكە ئاماژەی بەوە كردووە، ئەم هاوپەیمانییە كار دەكات بۆ دروستكردنی هەماهەنگی دیپلۆماسی نێوان وڵاتانی ئەندام و ئاڵوگۆڕكردنی زانیارییە هەواڵگرییەكان دەربارەی جوڵەی دەریایی و سەپاندنی سزاكان بەسەر ئەو لایەنانەی دەبنە هەڕەشە بۆ سەر كەشتیوانی دەریایی لە گەرووەكەدا.
پڕۆژەكە وەك هاوبەشییەك دەبێت لە ژێر سەرپەرشتی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا و هەروەها فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا _سێنتكۆم پشتگیری راستەوخۆ لەم بارەیەوە پێشكەش دەكات بۆ چاودێریكردنی مەیدانیی دەریا و ئاڵوگۆڕی زانیاریی تەكنیكی دەربارەی كەشتییە بازرگانییەكان.
بەپێی راپۆرتی رۆژنامەكە، ئەم دەسپێشخەرییە بۆ روبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵنگاریەیانەی ئێرانە كە رێگری لە هاتوچۆی دەریایی دەكات.
بەهۆی ئەگەری سەرهەڵدانەوەی جەنگ لە ناوچەكە، نرخی بەرمیلێك نەوتی خاوی برێنت 125 دۆلاری تێپەڕاند.
ئەمڕۆ نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا بەرزبوونەوەیەكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش دوای ئەوەی كۆشكی سپی ئاماژەی بە ئەگەری سەپاندنی گەمارۆیەكی درێژخایەن بۆ سەر گەرووی هورمز كرد.
لەگەڵ كردنەوەی بازارەكانی ئاسیادا نرخی نەوت لە جیهاندا بە رێژەی 5.6% بەرزبوویەوە، بەجۆرێك نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت گەیشتە 125.2 دۆلار، نرخی بەرمیلێك خاوی تەكساسیش بە 110.1 سەنت مامەڵەی پێوە كرا، ئەمەش بەرزترین ئاستە لەم دواییانەدا تۆماری كردبێت.
ئاژانسی بلۆمبێرگ هۆكاری بەردەوامیی هەڵكشانی نرخی نەوتی بۆ ئاڵۆزییەكانی ناوچەكە و مەترسییەكان سەبارەت بە پچڕانی درێژخایەنی دابینكردنی وزە لە گەروی هورمز گەڕاندووەتەوە، بەتایبەت بە بنبەست گەیشتنی هەوڵە دیپلۆماسییەكان بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگی ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران.
ئابووریناسان ئەم بارگرژییە بە گەورەترین پشێوی و شڵەژانی بازاڕەكانی وزە لە جیهاندا دادەنێن كە لە چەند دەیەی رابردوودا وێنەی نەبووە.
بەهۆی داڕمانی ئابوری و تێکشانی هێزە سەربازییەکان، سەرۆکی ئەمریکا داوایەکی بەپەلە ئاڕاستەی لێپرسراوانی ئێران دەکات و داوای خۆ بەدەستەودانی تاران دەکات.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، داوای لە ئیران دەکەم ئێستا خۆیان بەدەستەوە بدەن، دەشڵێت "تەنها شتێک کە پێویستە ئێران بیکات ئەوەیە بڵێت ئێمە خۆمان بەدەستەوە دەدەین."
سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کرد، وڵاتەکەی توانیویەتی "سوپای ئێران تێکبشکێنێت و هێزە دەریاییەکانیان لەناو ببات"، هەروەها وتیشی تاران ئێستا تەنها خاوەنی رێژەیەکی زۆر کەمی کارگەکانی دروستکردنی موشەکە.
ترەمپ باسی لە داڕمانی ئابوریی ئێران کرد و وتی: "ئابورییەکەیان لە لێواری هەرەسهێناندایە و دراوەکەیان هیچ بەهایەکی نەماوە."
سەرۆکی ئەمریکا ئاشکرایکرد، کە لەگەڵ ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا تاوتوێی دۆسیەی ئێرانی کردووە و ئاماژەی بەوەکرد، پوتن "ئارەزووی پێشکەشکردنی هاوکاری دەکات" و ئەویش نایەوێت تاران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، هاوکات پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەی لەگەڵ پوتین بە "زۆر باش" وەسف کرد.
سەبارەت بە جەنگی ئۆکراین، ترەمپ رایگەیاند، پێشنیازی ئاگربەستێکی کاتی کردووە و بە وردی لەگەڵ پوتن باسیان لەو قەیرانە کردووە.
پەیوەندییەکی تەلەفۆنی 90 خولەکی لە نێوان پوتین و ترەمپ؛ ئێران و ئۆکراین تەوەرە سەرەکییەکان بوون.
پاش پەرەسەندنی گرژییەکان، ڤلادیمێر پوتن و دۆناڵد ترەمپ بۆ تاوتوێکردنی رەوشی ناوچەکە و دۆسیەی ئەتۆمی ئێران گفتوگۆیان کرد.
ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، هاوتا ئەمریکییەکەی ئەنجامدا کە زیاتر سەعات و نیوێکی خایاند. تەوەرە سەرەکییەکانی پەیوەندییەکە بریتی بوون لە پەرەسەندنەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دۆسیەی ئێران، لەگەڵ جەنگی ئۆکراین.
یوری ئوشاکۆڤ، یاریدەدەری سەرۆکی روسیا رایگەیاند، گفتوگۆکە "راشکاوانە و کردەیی" بووە و هەردوو سەرۆک بایەخێکی تایبەتیان بە بارودۆخی ئێران و کەنداو داوە.
هۆشداریی پوتن و دەستخۆشی لە ترەمپ
لە پەیوەندییەکەدا، پوتن بڕیارەکەی ترەمپی بۆ درێژکردنەوەی ئاگربەست لەگەڵ ئێران بە "راست و دروست" وەسف کرد، چونکە دەرفەت بۆ دانوستان دەڕەخسێنێت، بەڵام لە هەمان کاتدا هۆشداریی دایە ترەمپ کە ئەنجامدانی هەر ئۆپەراسیۆنێکی زەمینی لە دژی ئێران "مەترسیدار" دەبێت، پوتن چەند پێشنیازێکیشی بۆ چارەسەرکردنی کێشەی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران پێشکەش بە سەرۆکی ئەمریکا کردووە.
ئۆکرانیا و یادی جەنگی جیهانی
سەبارەت بە دۆسیەی ئۆکراین، پوتین پێشنیازی ئاگربەستێکی کاتیی کردووە بەبۆنەی یادی کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانی دووەم، لە بەرانبەردا، ترەمپ گەشبینی خۆی نیشانداوە کە گەیشتن بە رێککەوتن بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆکراین نزیکە، هەرچەندە پوتن جەختی کردووەتەوە کە ئێستا هێزەکانی روسیا "دەسپێشخەریی مەیدانی"یان لەدەستدایە.
سەرکۆنەکردنی هەوڵی تیرۆرکردنی ترەمپ
لە بەشێکی تری پەیوەندییەکەدا، پوتن پشتگیری خۆی بۆ ترەمپ دەربڕی لە دوای ئەو هەوڵە تیرۆرکردنەی کە رووبەڕووی بووەوە و بە توندی روداوەکەی سەرکۆنە کرد، کرملنش دووپاتی کردەوە، مۆسکۆ بەردەوام دەبێت لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران، وڵاتانی کەنداو، ئیسرائیل و ئەمریکا بە مەبەستی رێگریکردن لە پەرەسەندنی گرژییەکان و بەرەوپێشبردنی دانوستانەکان.
دۆناڵد ترەمپ دەڵێت: ئەو گەمارۆ دەریاییەی خراوەتە سەر ئێران، ئامرازێکی زۆر کاریگەرترە بۆ فشارخستنە سەر تاران بەراورد بە بژاردەی سەربازی.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بە ماڵپەڕی ئاکسیۆس راگەیاند، "گەمارۆدان لە بۆردومانکردن کاریگەرترە، ئێستا ئەوان لە بارودۆخێکی زۆر خراپدان و خنکاون، رەوشەکە بۆیان خراپتریش دەبێت."
جەختیشی کردەوە، بە هیچ شێوەیەک رێگە نادەن ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی.
سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەش کرد، ئێران لەژێر گەمارۆی دەریایی دەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی رژێمەکەیان رازی دەبێت بە رێککەوتنێک کە تەواوی نیگەرانییەکانی واشنتۆن سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەیان بڕەوێنێتەوە.
لە لایەکی تریشەوە، سەرچاوە ئەمریکییەکان ئاشکرایان کردووە کە ترەمپ تاوەکو ئێوارەی سێشەممە فەرمانی هیچ هێرشێکی سەربازیی نەداوە، بەڵام فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم) پلانێکی بۆ وەشاندنی گورزی "کورت و بەهێز" ئامادە کردووە، بۆ ئەوەی ئەگەر رێڕەوی دانوستانەکان گەیشتە بنبەست، پەنای بۆ ببرێت.
وەزیری جەنگی ئەمریکا لە زنجیرە لێدوانێکی نوێدا پلانی ئیدارەی نوێی واشنتۆنی بۆ بەهێزکردنەوەی تواناکانی سوپا و رووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە نێودەوڵەتییەکان راگەیاند.
پیت هیگسێس وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاند، خەریکی سەرلەنوێ بنیادنانەوەی سوپای وڵاتەکەن و رەخنەی توندیشی لە رابردوو گرت و وتی: "سوپاکەمان لە رابردوودا بەدەست خراپییەکی دیاری کارگێڕییەوە دەیناڵاند." جەختیشی کردەوە کە ئێستا پیشەسازییە جەنگییەکانی ئەمریکا پێگەی پێشەنگی خۆیان لەسەر ئاستی جیهان وەردەگرنەوە.
ئەوەشی خستەڕوو، بودجەی وەزارەتی جەنگ بە ئامانجی چەسپاندنی "ئاشتی لە رێگەی هێزەوە" داڕێژراوە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئەمریکا لەگەڵ ژینگەیەکی ئاڵۆز رووبەڕووی هەڕەشە جیاوازەکان بووتەوە.
سەبارەت بە گرژییەکانی تاران، وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاند: "سەرکەوتنی باوەڕپێنەکراومان لە دژی ئێران بەدەستهێناوە." هەروەها وتیشی، دۆناڵد ترەمپ ئازایەتییەکی زۆری نیشانداوە بۆ ئەوەی دڵنیا ببێتەوە کە ئێران هەرگیز نەبێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی.
سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، ئێران توانای یەكخستنی ریزەكانی نییە و نازانێت چۆن رێككەوتنێكی ئەتۆمی ئیمزا بكات.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە تروس سۆشیال نوسیویەتی، ئێران توانای یەكخستنی ریزەكانی نییە نازانێت چۆن رێككەوتنێكی ئەتۆمی ئیمزا بكات، باشترە زۆر بەزوویی و زیرەكانە لەمە تێبگات.
ترەمپ بە زیرەكی دەستكرد وێنەی خۆی بڵاوكردوەتەوە كە چەكی پێیە و لە پشتییەوە چەند تەقینەوەیەك دەبینرێت و دەڵێت، لەمەودوا چیتر كەسە باشەكە نابێت و نەرمی نانوێنێت.
ترەمپ دوای دیداری شار چارلزی سێیەم رایگەیاند، شای بەریتانیا هاوڕایە لەگەڵی كە ئێران نابێت بەهیچ شێوەیەك چەكی ئەتۆمی بەدەستبهێنێت.
رۆژنامەی گاردیانی بەریتانی بڵاویکردەوە، بەبۆنەی 250ـەمین ساڵیادی سەربەخۆیی ئەمریکا، حکومەتی ئەو وڵاتە بەنیازە دیزاینێکی نوێ بۆ پاسپۆرتی وڵاتەکەی دروستبکات و وێنەی سەرۆکەکانی وڵاتەکەی لەسەر دابنێت.
ئەمریکا یادی 250 ساڵەی رزگاری و سەربەخۆیی دەکاتەوە و بەوبۆنەیەشەوە، دەیەوێت تا ئەم هاوینە، دیزاینی پاسپۆرتەکەی بۆ جۆرێک بگۆڕێت کە وێنەی روخساری سەرۆکی وڵاتەکەی لەسەر بێت.
ئەم پاسپۆرتانە ژمارەیەکی سنورداریان لێ چاپدەکرێت و وەک یادکردنەوەیەک بۆ 250ـەمین ساڵیادی سەربەخۆیی ئەمریکا، وێنەی دۆناڵد ترەمپ لەسەر بەرگی ناوەوەیان دەبێت و بە لە چواردەورەکەشی ئاڵای ئەمریکا و ئاماژە بۆ سەربەخۆیی وڵاتەکە و ئیمزایەکیش کە زاخاوی زێڕە، لەسەری دەبێت.
هاوکات، تۆمی پیگۆت، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکاش لە راگەیەندراوێکدا وتی: پاسپۆرتەکان وەک کارێکی هونەری دەنەخشێنرێن و تایبەتمەندییە ئەمنییە جێگیرەکانیشی تێدا دەپارێزرێت.
لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكا ئاشكرای دەكات، ترەمپ خواستی دەستپێكردنەوەی شەڕی نییە، بەڵام پێی باشە گەمارۆی ئابوری سەر ئێران درێژبكاتەوە و فشارەكانی زیاتر بكات.
رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە زاری لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكاوە بڵاویكردەوە، ترەمپ لە كۆبونەوەی رۆژی دووشەممەی ژوری ئۆپەراسیۆنەكانی تایبەت بە ئێران بە هاوكارەكانی وتووە، پێی باشە فشارە ئابورییەكانی سەر ئێران و گەمارۆی سەر بەندەرەكانی درێژەپێبدات و لە ئێستادا نیازی نییە شەڕ دەستپێبكاتەوە.
بە وتەی ئەو لێپرسراوەی ئەمریكا، ترەمپ دەیەوێت خۆی لە بژاردەی سەربازی بەدوور بگرێت بۆ ئەوەی ئێران ناچاری دەستبەرداربوون لە بەرنامە ئەتۆمییەكە بێت.
رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە زاری ئەفسەرانی ئەمریکییەوە بڵاویکردەوە، کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، رێنمایی داوەتە یاریدەدەرەکانی بۆ خۆئامادەکردن بە مەبەستی سەپاندنی گەمارۆیەکی درێژخایەن بەسەر ئێراندا، وەک بەشێک لە مامەڵەکردن لەگەڵ پەرەسەندنە توندەکانی ئێستادا.
رۆژنامەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ترەمپ گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە دەستپێکردنەوەی بۆردومان یان کشانەوە، مەترسیی زۆر گەورەتری لێدەکەوێتەوە بەراورد بە بژاردەی هێشتنەوەی گەمارۆکە.
لەم چوارچێوەیەدا، ئەفسەرێکی ئەمریکی ڕایگەیاندووە کە گەمارۆدانی تەنگەی هورمز فشارێکی توند دەخاتە سەر ئابووریی ئێران و دەبێتە هۆی ئەوەی تاران بۆ کۆگاکردنی نەوتەکەی ڕووبەڕووی گرفتێکی گەورە ببێتەوە.
هەروەها ئەفسەرەکان روونیان کردووەتەوە کە ترەمپ ئامادە نییە دەستبەرداری ئەو مەرجە ببێت کە دەبێت ئێران بەڵێنی ڕاگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم بدات بۆ ماوەی لانی کەم بیست ساڵ.
لەلایەکی دیکەوە، ڕۆژنامەکە لە زاری چەند سەرچاوەیەکەوە گواستوویەتییەوە کە ئێران بە نێوەندگیرەکانی راگەیاندووە کە پێویستی بە چەند رۆژێکە بۆ راوێژکردن لەگەڵ رێبەر (خامنەیی) پێش ئەوەی پێشنیازێکی هەموارکراو پێشکەش بکەن.
سەرەڕای ئاڵۆزییەكانی گەرووی هورمز و رەوشی ناهەمواری ناوچەكە، كەشتییەكی گرانبەهای میلیارلێرێكی روسی توانی بەبێ رێگری تێپەڕببێت.
ئاژانسی رۆیتەرز رایگەیاند یەختێكی گرانبەهای ئالێكسی مۆرداشۆڤی میلیارلێری روسی بە ناوی نۆرد كە لەلایەن واشنتۆنەوە سزای بەسەردا سەپێنراوە، توانیویەتی گەرووی هورمز تێببەڕێنێت.
سەرچاوەیەكی نزیك لەو میلیارلێرە ئاماژەی بەوە كرد هۆكاری رێگرینەكردنی ئێران بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە كەشتییەكە مەدەنییە و سەر بە وڵاتێكی هاوپەیمانە، هەروەها واشنتۆنیش هیچ فشارێكی نەكردووە بۆ رێگریكردنی چونكە كەشتییەكە لە بەندەرەكانی ئێران لەنگەری نەگرتووە.
لەسەر كڕینی گەنمی ئەو ناوچانەی ئۆكراین كە روسیا دەستی بەسەردا گرتووە لەلایەن ئیسرائیلەوە، كیێڤ هۆشداری دەداتە تەلئەبیب و هەڕەشەی سەپاندنی سزا دەكات.
ڤۆلۆدیمێر زیلینسكی، سەرۆكی ئۆكراین، بە توندی رەخنەی لە كڕینی ئەو گەنمە گرت كە لەلایەن روسیاوە لە ناوچە داگیركراوەكانی ئۆكراین دزراوە و گەیشتووەتە بەندەرەكانی ئیسرائیل.
لەوبارەیەوە زیلینسكی رایگەیاند، ئەو كارە هیچ باكگراوندێكی یاسایی نییە و رێی تێناچێت ئیسرائیل چاوپۆشی لە ناسنامەی ئەو كەشتیانە بكات كە دێنە وڵاتەكەیەوە.
هەر بەو بۆنەیەوە، وەزارەتی دەرەوەی ئۆكراین باڵیۆزی ئیسرائیلی بانگهێشت كردووە و تەلئەبیبیش داوای بەڵگەی زیاتر دەكات، دەشڵێت ناتوانن سەرچاوەی گەنمە تێكەڵكراوەكان دیاری بكەن.
لەم نێوەندەشدا، مۆسكۆ بێدەنگی هەڵبژاردووە و تەنها وتویەتی با كیێڤ خۆی كێشەكانی لەگەڵ ئیسرائیل چارەسەر بكات.
لە ئێستاشدا، ئۆكراین كار لەسەر ئامادەكردنی گورزێك سزا دەكات دژی ئەو كەس و كۆمپانیایانەی تێوەگلاون لە گواستنەوە و قازانجكردن لەو گەنمەی روسیا لە خاكی ئۆكراین دەستی بەسەردا گرتووە.
سەرۆکی ئەمریکا، لە میانی پێشوازیکردنی لە شا چارڵزی سێیەم، پادشای بەریتانیا لە کۆشکی سپی، رایگەیاند، وڵاتەکەی هیچ دۆستێکی لە بەریتانییەکان نزیکتر نییە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، لە وتارێکدا کە ئەمرۆ سێشەممە پێشکەشی کرد، ترەمپ ئاشکرایکرد،دڵنیای تەواوم کە پەیوەندییە توندوتۆڵەکانی نێوان ئەمریکا و بەریتانیا بۆ ماوەیەکی درێژ لە داهاتوودا بەردەوام دەبێت." هەروەها ئاماژەی بەوە کرد، لە دوای سەربەخۆیی ئەمریکاوە، هەردوو وڵات خاوەنی "پەیوەندییەکی تایبەت" بوون و ئارەزووی خۆشی نیشاندا کە ئەم دۆستایەتییە بۆ هەمیشە بەردەوام بێت.
گرژییەکان لەگەڵ حکومەتەکەی ستارمر ئەم لێدوانە گەرموگوڕانەی ترەمپ بەرانبەر پادشای بەریتانیا لە کاتێکدایە کە گرژییەکی دیپلۆماسی لە نێوان کۆشکی سپی و کییەر ستارمر، سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا دروست بووە، ترەمپ بە توندی رەخنەی لە حکومەتەکەی لەندەن گرتووە بەهۆی ئەوەی پشتگیرییەکی پێویستیان بۆ شەڕی دژی ئێران نیشان نەداوە و بەشدارییان نەکردووە لە پرۆسەی کردنەوەی گەروی هورمز، کە لە دوای هەڵگیرسانی جەنگ لە 28ی شوباتی رابردووەوە بە روی کەشتییەکاندا داخراوە.
سەردانێکی مێژویی لە ناوەندی قەیرانەکاندا شا چارڵزی سێیەم و شاژنە کامێلا، رۆژی دووشەممە گەیشتنە واشنتۆن لە سەردانێکی رەسمیدا کە تا 30ی نیسان بەردەوام دەبێت.
بڕیارە لە میانی ئەم سەردانەدا، پادشای بەریتانیا بەبۆنەی تێپەڕبوونی 250 ساڵ بەسەر سەربەخۆیی ئەمریکادا، وتارێک لەبەردەم کۆنگرێس پێشکەش بکات، کە ئامانج لێی خاوکردنەوەی ئەو گرژییە دیپلۆماسییانەیە کە بەهۆی هەڵوێستە جیاوازەکانی هەردوو وڵات بەرانبەر شەڕی ئێران هاتوەتە ئاراوە.