جارێکیتر و لە گەڕێکیتردا دوو زلهێزەکەی جیهان، لە پێناو پاراستنی خودی خۆیان لە جەنگێکی درێژ و رەنگە بڵێین یەکلاکەرەوە، لە شاری مەسقەتی پایتەختی عومان لەسەر مێزی گفتوگۆ کۆدەبنەوە... مێژووی گفتوگۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، لە راستیدا هێندەی مێژووی شکست و نەگەیشتنە ئەنجامە، نیو هێندە وێنەیەک نییە بۆ هیوای بەیەک گەیشتن و لێکتێگەیشتن. ئەم کۆبوونەوەیە لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانەوە، لەبەردەم روداوگەلی سیاسی و سەربازیی نوێدایە.

 نیو سەدە لە بێ متمانەیی:

پەیوەندیی نێوان واشنتن و تاران بۆ ماوەی نزیکەی 50 ساڵە بە بێ متمانەیی و پێکدادانی ئایدۆلۆژی دەناسرێتەوە. لە دوای شۆڕشی 1979 و دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاوەکو کشانەوەی دۆناڵد ترەمپ لە ساڵی 2018 لە رێککەوتننامەی ئەتۆمی (JCPOA) و کوژرانی قاسم سولەیمانی لە ساڵی 2020 درۆنێکی ئەمریکی، هەردوو وڵات چەندین جار گەیشتوونەتە لێواری جەنگی سەرتاسەری.

هاوکێشەی دوای جەنگە 12 رۆژییەکە:

ئەم خولەی دانوستانەکان جیاوازە؛ چونکە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانی رابردوو دێت، کە تێیدا فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیانکردە سەر بونیادی ئەتۆمی و بەرگریی ئاسمانی و موشەکیی ئێران و لە وەڵامیشدا ئێران هێرشی چڕی بۆ شارەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەنجامدا. ئێستاش ئێران کە دەڵێت: لە بەهێزترین ساتی مێژووی خۆمانداین و هاوکات واشنتۆنیش وای دەبینێت  کە بەهۆی ئەو شەپۆلە ناڕەزایەتییەوە کە لە ماوەکانی رابردوودا روویداوە، لە لاوازترین کاتی خۆیدایە.

تەبەس و پەیامی ناڕاستەوخۆی عراقچی بۆ ئەمریکا:

زانیارییەکانی چاودێریی فڕین نیشانی دەدەن، ئەو فڕۆکەیەی عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێرانی گەیاندە مەسقەت، لە ناوچەی "تەبەس"ـەوە بەڕێکەوتووە؛ ئەو شوێنەی کە لە ساڵی 1980 پڕۆسەی "چنگی هەڵۆ"ی ئەمریکا بۆ رزگارکردنی بارمتەکان تێیدا شکستی هێنا. ئەمەش وەک پەیامی هێز و باڵادەستی ئێران دژ بە ئەمریکا لێکدەدرێتەوە.

پێشنیاری نێوەندگیرەکان؛ 3 ساڵ سڕکردن:

بەپێی زانیارییەکانی میدیا جیهانییەکان، هەریەکە لە قەتەر، میسر و تورکیا پێشنیارێکیان خستووەتە بەردەم تاران، کە تێیدا ئێران پابەند دەبێت بە "سفر پیتاندنی یۆرانیۆم" بۆ ماوەی 3 ساڵ، دوای ئەو ماوەیەش رێژەی پیتاندن لە 1.5% تێنەپەڕێت. واشنتن دەیەوێت ئەم دانوستانە پرسی موشەکە بالیستییەکان و پاڵپشتیی گروپە چەکدارەکانی ناوچەکەش بگرێتەوە، بەڵام تاران تاوەکو ئێستا تەنیا دەیەوێت لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی و هەڵگرتنی سزا ئابورییەکان قسە بکات.

بەشداربووان و لایەنە نێودەوڵەتییەکان دەڵێن چی؟
وەفدی ئەمریکا بە سەرۆکایەتیی ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ و بەشداریی جارید کوشنەر، زاوای ترەمپ، لەگەڵ عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە مەسقەت کۆدەبنەوە. ئەم کۆبوونەوەیە تەنیا پەیوەست نییە بەم دوو وڵاتەوە؛ روسیا و چین و یەکێتیی ئەوروپاش بە وردی چاودێریی دەکەن، چونکە شکستی ئەم دانوستانانە و هەڵگیرسانی جەنگ، لێکەوتەی مەترسیداری بۆ سەر ئابوری و ئاسایشی جیهان دەبێت. روسیا و چین کە پەیوەندیی نزیکیان لەگەڵ تاران هەیە، هەمیشە رەخنەیان لە سیاسەتی "فشاری زۆر"ی ئەمریکا گرتووە و داوای رێگەچارەی دیپلۆماسی دەکەن.

مەترسییەکانی شکستی دانوستانەکان:

ئەگەر ئەم دانوستانانە بگەنە بنبەست، مەترسیی ئەوە هەیە گرژییەکان بەرەو روبەڕووبوونەوەی سەربازیی راستی بچن. جەنگێک کە نەک هەر ئێران و ئەمریکا، بەڵکو تەواوی ناوچەکە و جیهان دەگرێتەوە. بۆ گەلی ئێرانیش کە ئێستا لەژێر باری گرانی سزاکاندایە، شکستی دیپلۆماسی واتە داهاتوویەکی نادیار و تەمومژاویتر و هاوکات بۆ ئەمریکا و ئیسرائیلیش، واتە؛ هێرشی چڕی موشەکە بەهێزەکانی ئێران بۆ سەر گشت بەرژەوەندییەکانیان.

پەیامی لایەنەکان بەر لە دەستپێکی دانوستانەکان:

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاندووە کە بە نییەتێکی باشەوە هاتوون، بەڵام "دەبێت رێزی دوولایەنە و بەرژەوەندیی هاوبەش بنەمای هەر رێککەوتنێک بن." لە بەرامبەردا، واشنتن هۆشداری دەدات کە ترەمپ جگە لە دیپلۆماسی، چەندین بژاردەی دیکەی سەربازیی لەبەردەستە و هاوکات، بەر لە دانوستانەکان و کەمێک پێش ئێستا، هاووڵاتییەکانی ئاگادارکردەوە کە دەستبەجێ ئێران جێبهێڵن و چۆڵیبکەن.

ئێستا جیهان چاوەڕوانە؛ ئایا دانوستانەکانی مەسقەت دەبنە هەوێنی ئاشتی و رێککەوتنێکی نوێ، یان تەنیا ئارامییەکی کاتی دەبن پێش هەڵگیرسانی گەردەلولێکی سەربازیی نوێ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، هاوکات لەگەڵ دەستپێکردنی دانوستانە ناڕاستەوخۆکان لەگەڵ ئەمریکا لە مەسقەت، پەیامێکی بڵاوکردەوە و جەختی لەسەر پاراستنی مافەکانی وڵاتەکەی کردەوە.

وەزیری دەرەوەی ئێران لە پەیامەکەیدا لە پلاتفۆرمی (X) رایگەیاند: "ئێران بە چاوێکی کراوە و یادەوەرییەکی پڕ لە روداوی ساڵی رابردوو، دەست بە دیپلۆماسی دەکاتەوە." ئاماژەی بەوەش کرد کە وڵاتەکەی بە نییەتێکی باشەوە بەشداری لەم پڕۆسەیەدا دەکات، بەڵام هاوکات لەسەر مافەکانی خۆیان سور دەبن.

عراقچی جەختی لەوەش کردەوە کە پێویستە پابەندییەکان رێزیان لێ بگیرێت و وتی: "پێگەی یەکسان، رێزی دوولایەنە و بەرژەوەندیی هاوبەش تەنیا دروشم نین، بەڵکو پێویستی و پایەی سەرەکین بۆ هەر رێککەوتنێکی بەردەوام."

ئەم پەیامەی عراقچی لە کاتێکدایە کە ئەمڕۆ لە مەسقەتی پایتەختی عومان، گەڕێکی نوێی دانوستانەکان لە نێوان تاران و واشنتن دەستیپێکردووە، بە مەبەستی گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێ سەبارەت بە دۆسیەی ئەتۆمی و ئاسایشی ناوچەکە.

ئەمڕۆ دانوستانی نێوان ئەمریكا و ئێران لە وڵاتی عومان بەڕێوەدەچێت و تەوەری سەرەكی دانوستانەكە بەرنامە ئەتۆمییەكەی تاران دەبێت. 

ئەمڕۆ لە مەسقەتی پایتەختی عومان دانوستانی نێوان ئەمریكا و ئێران بەڕێوەدەچێت  كارۆلین لیڤیت وتەبێژی كۆشكی سپی ئەمریكا  لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، ئەمڕۆ دانوستانەكە بەڕێوەدەچێت و ستیف ویتكۆف و جارید كوشنەر سەرۆكایەتی وەفدی ئەمریكا دەكەن.

لایخۆشییەوە ئیسماعیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران دەڵێت، عەباس عراقچی بە سەرۆكایەتی وەفدێك بۆ ئەنجامدانی دانوستانی ئەتۆمی لەگەڵ ئەمریكا بەرەو شاری مەسقەتی پایتەختی سوڵتان نشینی عومان بەڕێكەوت.

بڕیار وابوو دانوستانەكە لە توركیا بەڕێوەبچێت، بەڵام ئێران داوایكرد بگوازرێتەوە بۆ عومان و رۆژی چوارشەممە ئەمریكا پلانی دانوستانەكەی هەڵوەشاندەوە، بەڵام دواتر لەسەرداوای چەند وڵاتێكی عەرەبی و ناوچەكە ئەمریكا لە بڕیارەكەی پاشگەزبوەوە.

وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا گەیشتە هەرێمی كوردستان و پشتگیری فەڕەنسای بۆ هەرێمی كوردستان دوپاتكردەوە.

لەیەكەم وێستگەی سەردانەكەیدا بۆ هەرێمی كوردستان  ژان نوێل بارۆ وەزیری دەرەوەی فەرەنسا لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی كۆبوەوە، پاش كۆتایی هاتنی كۆبونەوەكەش نێوانیان نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە كۆنفڕانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، لەبارەی رەوشی سوریاوە تێڕوانینی هاوبەشیان لەگەڵ فەرەنسا هەیە و جەخت لە جێبەجێكردنی رێككەوتنەكەی هەسەدە و دیمەشق دەكەنەوە.

لای خۆشییەوە هەروەها ژان نۆیل بارۆ وەزیری دەرەوەی فەڕەنسا رایگەیاند، هەرێمی كوردستان رۆڵی لە رێككەوتنی هەسەدە و دیمەشق هەبووە و فەڕەنسا پشتیوانی خۆی بۆ هەرێمی كوردستان دووپات دەكاتەوە.

 بریاریشە سبەینێ وەزیری دەرەوەی فەرەنسا لە هەولێر لەگەڵ مەزڵوم عەبدی فەرماندی گشتی هێزەكانی سوریای دیموكرات كۆببێتەوە

محەمەد شیاع سودانی، لە بەغداد پێشوازی لە وەزیری دەرەوەی فەرەنسا کرد لە کۆبوونەوەکدا تیشکیان خستە سەر گرنگی بەهێزکردنی پەیوەندییە ئابورییەکانی نێوان هەردوو وڵات، بەتایبەت لە رێگەی بەشداری پێکردنی کۆمپانیا فەرەنسییەکان لە پڕۆسەی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانی عیراقدا و سودانی راشیگەیاند پێویستە وڵاتان بەرپرسیارێتیی هەڵگرن و هاووڵاتییە تیرۆریستەکانیان وەربگرنەوە.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی عیراق، لەگەڵ ژان نوێل بارۆی وەزیری دەرەوەی فـەرەنـسـا کۆبوەوە و پەرەپێدانی پەیوەندییە ئابوری و ئەمنییەکانی نێوان عیراق  و فەرەنسایان تاوتوێ کرد.

لە کۆبونەوەکەدا سودانی داوای لە وڵاتانی جیهان کرد بەرپرسیارێتیی خۆیان هەڵبگرن لە وەرگرتنەوەی هاووڵاتییە تیرۆریستەکانیان لە زیندانەکان، هەروەها جەختی لە پشتیوانی عیراق بۆ گفتوگۆی نێوان ئێران و ئەمریکا کردەوە بۆ سەقامگیری ناوچەکە.

 لای خۆیەوە، وەزیری دەرەوەی فەرەنسا ستایشی رۆڵی عیراقی کرد لە پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە و ئامادەیی وڵاتەکەشی دەربڕی بۆ بەردەوامیی هاوکارییە بەرگری و ئەمنییەکان لەگەڵ بەغداد.

عەلی موحسین عەلاق، پارێزگاری بانکی ناوەندیی عیراق، لە دیدارێکدا لەگەڵ جۆش هارس، کاربەڕێوەبەری باڵیۆزخانەی ئەمریکا کۆبوەوە و  پەرەپێدانی هاوبەشی ستراتیژی و گرنگیی پاڵپشتیکردنی سەقامگیریی نەقدی و ئابوریی عیراقیان تاوتوێ کرد.

 ئەمڕۆ پێنجشەممە، بانکی ناوەندی عیراق، راگەیەندراویکی بڵاوکردوەتەوە  تێیدا هاتووە، لەسەر پرسی سەقامگیری دراو لە عیراقدا،عەلی موحسین عەلاق، پارێزگاری بانکی ناوەندی لەگەڵ بەرپرسانی ئەمیکا کۆبوەتەوە.

لە کۆبوونەوەکەدا لایەنی ئەمریکی دەستخۆشی لە چاکسازییەکانی بانکی ناوەندی و پەرەسەندنی پرۆسەی گواستنەوەی دەرەکی و رێکخستنی فرۆشتنی دۆلار بەپێی ستانداردە جیهانییەکان کرد، هاوکات جەختی لە بەردەوامیی هەماهەنگییە بەرهەمدارەکانی نێوان وەزارەتی خزێنەی ئەمریکا وبانکی  فیدراڵیی عیراق کردەوە. 

لە بەرانبەردا پارێزگاری بانکی ناوەندی سوپاسی پاڵپشتییە بەردەوامەکانی ئەمریکای کرد و جەختی لەسەر پلانی چاکسازیی بانکی کردەوە بە ئامانجی بەهێزکردنی سەقامگیریی دارایی، کە لەگەڵ پێویستییەکانی ئاسایش و سیاسیی وڵاتدا بگونجێت.

لە میانی سەردانەکەیدا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دوای سەردانیکردنی سوریا ژان نوێل بارۆی وەزیری دەرەوەی فـەرەنــسـا گەیشتە بەغداد و لەگەڵ هاوتا عیراقیەکەی كۆنگرەی رۆژنامەوانیان ئەنجامدا.

ژان نوێل بارۆ رایگەیاند، ئێستا رەوشی عیراق زۆر باشە و پەرە بە هاوبەشی ستراتیژی نێوانیان دەدەن و چاودێری ئاڵوگۆڕی دەسەڵات لە عیراق دەكەن، لای خۆشیەوە فوئاد حسێن رایگەیاند، سەردانی وەزیری دەرەوەی فەرەنسا بۆ عیراق لە کاتێکی گرندابوو.

وەزیری دەرەوەی فەرەنسا ئاماژەی بەوەکرد، دەبێت پارێزگاری لە ئاشتی و سەقامگیری عیراق بكرێت و ئەوان دژی ئەو هێزانەن، كە ئاشتییان ناوێت جەختیشیکردەوە رێككەوتون لەسەر ئەوەی بەگژ داعشدا بچنەوە و لەسەر رێککوتنی هەسەدە و دیمەشقیش گفتوگۆیان کردوە.

لای خۆشیەوە فوئاد حسێن، وەزیری دەرەوەی عیراق رایگەیاند، لە ساڵی 2023وە رێككەوتن لە نێوان حكومەتی عیراق و فەرەنسا هەیە و  سەردانی وەزیری دەرەوەی فەرەنسا لەم کاتەدا گرنگ بوو.

ئاماژەی بەوەشکرد، باسی پرۆسەی هەڵبژاردنیان كردوە و لەگەڵ فەرەنسا رێككەوتن لەسەر روبەڕوبوونەوەی مادەی هۆشبەر و بابەتی ئەمنی هەیە.

فواد حسێن جەختیشیکردەوە دەیانەوێت هاوبەشیان زیاتر بێت، لەگەڵ فەرەنسا و بەیەكەوە رووبەڕووی تیرۆر ببنەوە

قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆک وەزیران پێشوازیکرد لە وەفدێکی باڵای ئابووری ئەڵمانیا بە سەرۆکایەتیی دۆرسییا شوتز، بەڕێوەبەری دیسکی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشوری ئەفریقیا لە وەزارەتی ئابووری و وزەی ئەو وڵاتە و پێکەوە گفتوگۆیان کرد لەبارەی پرسی گەشەپێدانی ئابووری لە کوردستان و چۆنییەتی کارئاسانیکردن بۆ وەبەرهێنەرانی ئەڵمانی لە هەرێمی کوردستان.

لە کۆبوونەوەکەدا کە ئەمڕۆ پێنج شەممە بە ئامادەبوونی ئەلبرێخت ڤۆن ڤیتکا، کونسوڵی گشتیی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو، باس لە ژێرخانی ئابوری کوردستان و چاکسازییە ئابوورییەکان و دەرفەتەکانی وەبەرهێنان لە هەرێم کرا.

لە کۆبونەوەکەدا هەردوولا هاوڕابوون دەرفەتی زۆر گەورە هەیە بۆ بەشداریکردنی وەبەرهێنەرانی ئەڵمانی لە پرۆسەی گەشەپێدانی ئابووری کوردستان و بە پێویست زانرا کاری هاوبەش بکرێت بۆ ئەوەی ئاستی بەشداریی کۆمپانیا و وەبەرهێنەرانی ئەڵمانی لە گەشەپێدانی کوردستان زیاتر بکرێت.

لەم چوارچێوەیەدا قوباد تاڵەبانی ئاماژەیدا بە گرنگیی بەهێزترکردنی پەیوەندیی ئابووری و بازرگانی لەنێوان هەرێمی کوردستان و ئەڵمانیا و رایگەیاند؛ حکومەتی هەرێم ئامادەیە هەموو جۆرە کارئاسانی و هاوکارییەک پێشکەشی کۆمپانیا و وەبەرهێنەرانی ئەڵمانی بکات.

بنیامین نەتانیاھۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، لە میانی دانیشتنێکی نهێنی و هەستیاری لیژنەی کاروباری دەرەوە و ئاسایش لە پەرلەمانی وڵاتەکەی، چەندین زانیاری نوێی دەربارەی هێرشەکەی حەماس خستەڕوو، بۆ یەکەمجاریش دانە بەوەدا دەنێت، کە روداوەکە شکستی هەواڵگری بوە نەک خیانەت.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، نەتانیاھۆ بە هەڵگرتنی چەندین دۆسیە و کۆنوسی کۆبونەوەکانی پێش هێرشەکە، جەختی لەوە کردەوە، کە روداوەکانی7ی ئۆکتۆبەر یەکێکە لە گەورەترین "شکستی هەواڵگری" لە مێژوی وڵاتەکەیدا.

سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، بە توندی ئەو دەنگۆیانەی رەتکردەوە، کە باس لە بوونی "خیانەتی ناوخۆیی" دەکەن و رایگەیاند؛ کە ئەوەی رویدا تەنها ئەنجامی باوەڕێکی هەڵەی دەزگا ئەمنییەکان بووە کە بۆ چەندین ساڵ بەردەوام بووە.

لە بەشێکی تری قسەکانیدا، نەتانیاھۆ پەنای بۆ وتەی بەرپرسانی باڵای ئێستا و پێوی وەک نەفتالی بینیت و گادی ئایزنکۆت و سەرۆکی "شاباک" برد، بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە هیچ کام لەو دامەزراوانە پێشبینی هێرشێکی وەهایان نەکردووە.

 ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە تەنانەت مشتومڕە ناوخۆییەکانی ئیسرائیل و کێشە یاساییەکان وایکردبوو، پێشبینی هێرش وانەکەن لە حەماس و وایاندەزانی  کە ئیسرائیل لە ناوخۆدا خەریکی پارچەپارچەبوونە و پێویستی بە هێرش نییە، ئەمەش وایکردووە ئامادەکارییەکانی ئەو گروپە لەبەر چاوی هەواڵگری ون ببن.

ئەم لێدوانانەی نەتانیاھۆ لە کاتێکدایە کە روبەڕوی رەخنەی توندی ئەندامانی ئۆپۆزسیۆن بووەوە لە ناو هۆڵی کۆبوونەوەکە، کە داوایان لێکرد لە جیاتی گەڕان بەناو کۆنووسە کۆنەکان بۆ پاکانەکردنی خۆی، تیشک بخاتە سەر بەرەکانی جەنگ و دۆخی ئێستای وڵات و هەوڵ نەدات بۆ دورخستنەوەی بەرپرسیارێتییە سیاسییەکان لەسەر شانی خۆی و دابەشکردنی ئەو شکستە بەسەر تەواوی دامەزراوە ئەمنی و سیاسییەکانی پێشوو و ئێستای ئیسرائیلدا

وەزارەتی کشتوکاڵی عیراق، بڕیاریدا رێگری لە هاتنی تەماتە بکات لە هەموو دەروازە سنورییەکانەوە و جەختی کردەوە کە رێگە نادرێت ئەو بەرهەمە لە هەرێمی کوردستانەوە رەوانەی شارەکانی دیکەی عیراق بکرێت.

وەزارەتی کشتوکاڵ لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، ئەم بڕیارە وەک هەنگاوێکە بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی، چونکە لە ئێستادا بڕێکی زۆر تەماتە لە بازاڕەکانی عیراقدا هەیە و پێداویستییەکان دابین دەکات.

هەر لەو راگەیەندراوەدا هاتووە، رێگری لە هاتنی تەماتە لە هەرێمی کوردستانەوە دەکرێت، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندووەتەوە کە "لە ئێستادا هیچ بەرهەمێکی تەماتە لە هەرێمی کوردستاندا نییە".

دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) رۆژی چوارشەممە رایگەیاند، پاش زیاتر لە 60 ساڵ لە کارکردن، بڵاوکردنەوەی سەرچاوە زانیارییە بەناوبانگەکەی بە ناوی (World Factbook) رادەگرێت.

لەو راگەیەندراوەدا کە لە ماڵپەڕی رەسمیی دەزگاکە بڵاوکراوەتەوە، هیچ هۆکارێکی رون بۆ ئەم بڕیارە دیاری نەکراوە، بەڵام ئەم هەنگاوە دوای بەڵێنێکی جۆن راتکلیف، بەڕێوەبەری دەزگاکە دێت بۆ کۆتاییهێنان بەو پڕۆگرامانەی کە لە چوارچێوەی ئەرکە سەرەکی و بنەڕەتییەکانی دەزگاکەدا نین.

ئەم پڕۆژەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1962 وەک سەرچاوەیەکی چاپکراوی نهێنی بۆ ئەفسەرانی هەواڵگری دەستی پێکرد، کە تێیدا وێنەیەکی وردی دەربارەی ئابوری، سوپا، سەرچاوەکان و کۆمەڵگەی وڵاتانی دیکە دەخرایە روو. دواتر بەهۆی گرنگیی زانیارییەکانیەوە، دەزگا فیدراڵییەکانی دیکەش بەکاریان دەهێنا و پاش تێپەڕبوونی 10 ساڵ، وەشانێکی رەسمیی بۆ هەموو هاووڵاتییان بڵاوکرایەوە.

لە ساڵی 1997ـەوە ئەم سەرچاوەیە خرایە سەر هێڵی ئینتەرنێت و ساڵانە ملیۆنان کەس لە رۆژنامەنوسان و قوتابیان وەک سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بەکاریان دەهێنا. بەڵام لە ئێستادا و لە دەستپێکی خولی دووەمی سەرۆکایەتیی ترەمپدا، کۆشکی سپی پلانی کەمکردنەوەی میلاکی کارمەندانی لە CIA و ئاژانسی ئاسایشی نیشتمانی جێبەجێ کردووە، ئەمەش وای کردووە دەزگاکە ناچار بێت تەنیا تیشک بخاتە سەر ئەرکە هەواڵگرییە سەرەکییەکانی و دەستبەرداری پڕۆژە لاوەکییەکانی ببێت.

کتێبی راستییەکانی جیهان کە بە (The World Factbook) ناسراوە، سەرچاوەیەکی زانیاریی گشتگیر و وەک "ئینسلۆپیدیایەک" وایە کە لە لایەن دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) ئامادە دەکرێت. ئەم کتێبە زانیاریی ورد و رەسمی دەربارەی 267 وڵات و ناوچەی جیاوازی جیهان لەخۆدەگرێت.

ئەم کتێبە تیشک دەخاتە سەر ئەم بوارە سەرەکییانە:

1. جوگرافیا: زانیاریی ورد دەربارەی سنورەکان، رووبەر، کەشوهەوا، سەرچاوە سروشتییەکان و نەخشەی رەسمی و وردی وڵاتان.

2. خەڵک و کۆمەڵگە: ئاماری دانیشتوان، ئایینەکان، زمانەکان، رەوشی تەندروستی، پەروەردە و منداڵان.

3. حکومەت: جۆری سیستەمی سیاسی، پایتەخت، دەستور، سیستەمی یاسایی و ئەندامبوون لە رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.

4. ئابوری: بەرهەمی ناوخۆیی (GDP)، بودجە، کەرتی کار، کشتوکاڵ، پیشەسازی و زانیارییەکانی بانک و بازرگانی.

5. سەربازی و ئەمنی: توانا و ژمارەی هێزە چەکدارەکان، بودجەی سەربازی و ئەو کێشە و روداوانەی کە مەترسین بۆ سەر ئاسایش.

6. وزە و گواستنەوە: بەرهەمهێنانی کارەبا، نەوت، گاز، هەروەها ژێرخانی هێڵی شەمەندەفەر، بەندەر و فڕۆکەخانەکان.

ئەم سەرچاوەیە بۆ ماوەی زیاتر لە 60 ساڵ، یەکێک بووە لە باوەڕپێکراوترین سەرچاوەکان بۆ توێژەران، رۆژنامەنوسان، قوتابیان و بەرپرسانی حکومی لە هەموو جیهاندا، چونکە زانیارییەکانی لە لایەن دەزگا هەواڵگرییەکانەوە کۆدەکرانەوە و بە وردی پشکنینیان بۆ دەکرا.

بەڕێوەبەرایەتیی هاتوچۆی گەرمیان ئاگادارییەکی بەپەلە ئاڕاستەی شۆفێران دەکات و رایدەگەیەنێت، بەشێکی رێگەی تەنگی سەرتەک رۆچووە و هاتوچۆکردن تێیدا مەترسیدارە.

لە راگەیەندراوێکی هاتوچۆی گەرمیاندا هاتووە، رێگەی سەیرانگای سەرتەک (تەنگی سەرتەک) بەهۆی رۆچوونی بەشێکی زەوییەکەوە زیانی پێگەیشتووە؛ ئەمەش مەترسیی بۆ شۆفێران دروست کردووە، بەتایبەتی بۆ ئۆتۆمبێلە بارهەڵگرەکان.

راگەیاندنی هاتوچۆی گەرمیان ئاماژەی بەوەش کردووە، کارمەندانی هاتوچۆی مەیدان گەیشتوونەتە شوێنەکە و بەربەستیان بۆ ئەو بەشە زیانلێکەوتووەی رێگەکە داناوە.

هاتوچۆ داوا لە شۆفێران دەکات تا ئەو کاتەی لایەنە پەیوەندیدارەکان رێگەکە چاک دەکەنەوە، بەوپەڕی وریاییەوە هاتوچۆ بکەن و پابەندی رێنماییەکان بن، تاوەکو گیان و سامانیان لە هەر روداوێکی هاتوچۆ پارێزراو بێت.

وابڕیارە ئەمڕۆ وەزیری دەرەوەی فەرەنسا لە شاری هەولێر لەگەڵ فەرماندەی گشتیی هێزەکانی سوریای دیموکرات کۆببێتەوە.

وابڕیارە ئەمڕۆ پێنجشەممە لە درێژەی گەشتەکەیدا وەزیری دەرەوەی فەرەنسا لە شاری هەولێر لەگەڵ مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتیی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) کۆببێتەوەو؛ لە دیدارەکەدا دوایین گۆڕانکارییە ئەمنی و سیاسییەکانی رۆژئاوای کوردستان و ناوچەکە تاوتوێ بکرێت و جەخت لە هەماهەنگییەکان بکرێتەوە.

لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا ژان نۆیێل بارۆ جەختیکردەوە: ئەمڕۆ لە هەولێر لەگەڵ مەزڵوم عەبدی تاوتووێی پرسی رێککەوتنی نێوان حکومەتی سوریا و هێزەکانی هەسەدە دەکەین.

هەر لە درێژەی جوڵە دیپلۆماسییەکانیدا، وەزیری دەرەوەی فەرەنسا گەیشتە کۆشکی "تشرین" لە شاری دیمەشق و لەگەڵ وەزیری دەرەوەی سوریا کۆببووە.

ئەم دیدارە رەسمییانە لە کاتێکدایە کە فەرەنسا هەوڵ دەدات رۆڵێکی کارا لە کەمکردنەوەی گرژییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دۆسیەی سوریادا بگێڕێت.

ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ بۆ ئەرکەکانی ئاشتی، گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێی لە نێوان روسیا و ئۆکراین بۆ ئاڵوگۆڕکردنی زیندانیانی جەنگ راگەیاند.

بەپێی راگەیەندراوێکی رەسمیی نووسینگەی نێردەی تایبەتی ئەمریکا، وەفدەکانی ئەمریکا، ئۆکراین و روسیا رێککەوتوون لەسەر ئاڵوگۆڕی 314 زیندانی، کە ئەمە یەکەم پڕۆسەی لەو شێوەیەیە لە ماوەی 5 مانگی رابردوودا بەڕێوەبچێت. ویتکۆف ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەمە بەرهەمی گفتوگۆکانی ئاشتییە کە بە وردی و بەرهەمهێنەرانە بەڕێوەچوون.

نێردەی تایبەتی ئەمریکا رایگەیاند، هەرچەندە کارێکی زۆر ماوە بۆ ئەنجامدان، بەڵام ئەم هەنگاوانە دەیسەلمێنن کە بەردەوامیی هەوڵە دیپلۆماسییەکان ئەنجامی بەرچاویان هەیە و هەوڵەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆکراین بەرەو پێش دەبەن. بڕیاریشە لە هەفتەکانی داهاتوودا گفتوگۆکان بەردەوام بن و چاوەڕوانی پێشکەوتنی دیکە دەکرێت.

ستیڤ ویتکۆف لە راگەیەندراوەکەدا سوپاسی دەوڵەتی ئیماراتی کرد بۆ میوانداریکردنی گفتوگۆکان، هاوکات ستایشی رۆڵ و رێبەرایەتیی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکای کرد لە بونیاتنانی ئەم رێککەوتنە و رەخساندنی هەلی سەرکەوتنی پڕۆسەکە.

وەزارەتی دەرەوەی روسیا، ئەمڕۆ پێنجشەممە، دەرکردنی دیپلۆماتکارێکی ئەڵمانیای راگەیاند، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ هەنگاوێکی هاوشێوەی حکومەتی ئەڵمانیا بەرانبەر بە دیپلۆماتکارێکی روسی.

وەزارەتی دەرەوەی روسیا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کرد، یاداشتێکی رەسمییان رادەستی سەرۆکی نێردە دیپلۆماسییەکەی ئەڵمانیا کردووە و تێیدا یەکێک لە کارمەندانی باڵیۆزخانەی ئەڵمانیایان وەک "کەسی نەخوازراو" ناساندووە و بڕیاری دەرکردنیان بۆ دەرکردووە. مۆسکۆ جەختی کردەوە کە حکومەتی ئەڵمانیا "بەرپرسیاری تەواوی ئەم ئاڵۆزییە نوێیەیە لە پەیوەندییە دوقۆڵییەکاندا."

ئەم بڕیارەی مۆسکۆ دوای ئەوە دێت کە لە 22ی کانونی دووەمی رابردوو، ئەڵمانیا دیپلۆماتکارێکی روسیای بە تۆمەتی سیخوڕی دەرکردبوو. وەزارەتی دەرەوەی روسیا ئەو تۆمەتانەی بە "بێ بنەما" ناوبرد و رایگەیاند، ئەمە تەنیا لە چوارچێوەی ئەو "کرژییە سیخوڕییانەدایە"یەدایە کە بەرپرسانی ئەڵمانیا پەرەی پێدەدەن.

لە بەشێکی دیکەی راگەیەندراوەکەدا، مۆسکۆ تۆمەتەکانی بەرلینی بە توندی رەتکردەوە و بە "ئیستیفزازێکی هەرزان و پیلانێک" وەسفی کرد کە ئامانج لێی لەکەدارکردنی ناوبانگی نێردە دیپلۆماسییەکانی روسیایە لە ئەڵمانیا. ئەم روداوە ئاستی گرژییەکانی نێوان هەردوو وڵاتی گەیاندووەتە قۆناغێکی نوێ و پێدەچێت کاریگەریی نەرێنی لەسەر پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی داهاتوویان هەبێت.

رێكخراوی هیومن رایتس وۆچ هۆشداری دەدات لە سیاسەتەكانی دۆناڵد ترەمپ و دەڵێت ، ترەمپ هێرش دەكاتە سەر بنەماكانی دیموكراسیەت لە ئەمریكا.

رێكخراوەكە لە راپۆرتی ساڵانەیدا كە باس لە رەوشی مافی مرۆڤ دەكات لە زیاتر لە 100 وڵاتی جیهان ، باسی لە رەوشی ئەمریكا كردوە لە سەردەمی دەسەڵاتی ترەمپ و رایگەیاندووە ، ئاستی دیموكراسیەت لە ئەمریكا بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە و ئیدارەكەی ترەمپ پشتگیری لە مافەكانی مرۆڤ ناكات ، لەسەر ئاستی جیهانیش ترەمپ سنورێك بۆ ئەو دەسەڵاتانە دانانێت كە دژی دیموكراسیەتن .

 پێشبینیشكردوە لە ساڵی 2026 ، ململانێی توند لە پێناو داهاتووی مافەكانی مرۆڤ لە ئەمریكا دروست ببێـت كە كاریگەری لەسەر هەموو جیهان دەبێت . 

لە وەڵامی ئەو راپۆرتەشدا كۆشكی سپی رایگەیاندووە ، رێكخراوی هیومن رایتس وۆچ دژایەتی ترەمپ دەكات تەنانەت پێش ئەوەش كە دەسەڵات وەربگرێت ، دوپاتیشیكردوەتەوە ترەمپ چەندین كاری بۆ پاراستنی مافەكانی مرۆڤ  و پاراستنی ئازادی كردوە و لە ماوەی ساڵێكی دەسەڵاتیدا كۆتایی بە 8 جەنگ هێناوە بۆ پاراستنی گیانی هەزاران كەس.