هەواڵەکان
ئۆباما هێرشێكی توند دەكاتە سەر سیاسەتەكانی ترەمپ بەرامبەر بە ئێران دەڵێت گەڕاوینەتەوە بۆ خاڵی سەرەتا و خراپتریش.
باراك ئۆباما، سەرۆكی پێشوتری ئەمریكا، لە چاوپێكەوتنێكی تەلەفزیۆنیدا هێرشێكی توندی كردە سەر سیاسەتی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بەرامبەر بە ئێران و رایگەیاند، پاشەكشەكردنی ئەمریكا لە رێككەوتننامە ئەتۆمییەكە دۆخەكەی خراپتر كردووە.
ئۆباما راشیگەیاند، رێككەوتنێك هەبوو كە تێیدا ئێران رازی ببوو چەكی ئەتۆمی پەرە پێنەدات، هەموو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لەوانەش دەزگای هەواڵگری ئیسرائیل و دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا، كۆدەنگ بوون لەسەر ئەوەی رێككەوتنەكە كاریگەربوو و ئامانجی خۆی دەپێكا.
سەرۆكی پێشووتری ئەمریكا ئاماژەی بەوەشكرد، كشانەوەی ئیدارەی ترەمپ لەو رێككەوتنە، بووە هۆی ئەوەی ئێران لە پاشاندا توانای ئەتۆمی گەورەتر پەرە پێبدات.
وتیشی: ئەوان چوونە ناو شەڕێكەوە و ملیارەها دۆلاریان خەرج كرد، بارگرانییەكی زۆرمان خستە سەر سوپاكەیان و زۆر كەسیش گیانیان لەدەستدا، ئێستا وەك ئەوە وایە گەڕابینەوە بۆ خاڵی سەرەتا، یان تەنانەت دۆخەكە كەمێك خراپتریش بووە.
کۆمەڵێک یاسادانەری بەریتانی لەسەر تۆڕی کۆمەڵایەتی "ئیکس" روبەڕووی شەپۆلێکی بەرفراوانی گاڵتەجاڕی و رەخنە بوونەتەوە و بە "شکستخواردوو" وەسف کراون، دوای ئەوەی داوای قەدەغەکردنی کارتۆنی منداڵانی بەناوبانگی روسی "ماشا و ورچەکە"یان کرد بە پاساوی ئەوەی "پڕوپاگەندەی سیاسی" تێدایە.
رۆژنامەی "گاردیان"ی بەریتانی ئاشکرای کردووە کە پڕۆژەیاسایەک لەلایەن پەرلەمانتاری لیبڕاڵ دیموکرات، تۆم گۆردۆن سەرکردایەتی کراوە و لەلایەن زیاتر لە 50 پەرلەمانتاری ئەنجومەنی گشتییەوە ئیمزاکراوە، داوا لە وەزیرەکان دەکەن پەخشی ئەم درامایە رابگرن.
ئەم هەنگاوەش دوای ئەوە هات کە کۆمپانیای "نێتفلێکس" گرێبەستی خۆی بۆ نمایشکردنی وەرزە نوێیەکانی کارتۆنەکە نوێکردەوە. پەرلەمانتارەکان پێیان وایە کە ئەم بەرهەمە "ناوەڕۆکی سەربازیی سۆڤیەتی" تێدایە و بۆ منداڵان گونجاو نییە.
ئەم داواکارییە پەرلەمانییە کاردانەوەی تەنزئامێز و ناڕەزایەتی زۆری لە جیهانی دیجیتاڵیدا لێکەوتەوە، بەو پێیەی بەکارهێنەرانی سەکۆی "ئیکس" ئەم هەنگاوەیان بە منداڵانە و دوور لە جدییەتی سیاسی وەسف کرد.
بەکارهێنەرێک نووسیویەتی ئەم دەستپێشخەرییە "شایەنی بەزەییە" و سەرسامی خۆی لەو بێزاربوونە گەورەیە دەربڕیوە بەرامبەر بە زنجیرەیەکی منداڵان.
چالاکوانان ئەوەشیان بە بیر پەرلەمانتارەکان هێناوەتەوە کە ئەم زنجیرەیە ناوبانگێکی بێوێنەی هەیە و لە رێگەی یوتیوبەوە ملیاران بینەری لەلایەن منداڵانی ئۆکرانیا خۆیانەوە هەیە سەرڕای ململانێ و شەڕی بەردەوام.
داهاتی نانەوتی ئەم هەفتەیەی سلێمانی و هەڵەبجە و هەردوو ئیدارەی سەربەخۆی راپەڕین و گەرمیان زیاتر لە هەشت ملیار دینار بووە و بەراورد بە هەفتەی رابردوو بەرێژەی زیاتر 17% كەمیكردووە.
ماڵپەڕی شەفافیەت بۆ خستنەڕووی داهاتی نانەوتی پارێزگاكانی سلێمانی و هەڵەبجە و هەردوو ئیدارەی سەربەخۆی راپەڕین و گەرمیان ئاشكرایكردووە، داهاتی ئەم هەفتەیە، بڕی 8 ملیار و 545 ملیۆن و 223 هەزار ، 255 دینار بووە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، داهاتی ئەم هەفتەیە بەراورد بە هەفتەی رابردوو بە رێژەی زیاتر %17 كەمیكردووە، لەكاتێكدا هەفتەی رابردوو بڕی داهات 10 ملیار دیناری تێپەڕاندووە.
بەپێی ماڵپەڕی شەفافیەت، 88%ی ئەم داهاتە بەشێوەی نەختینەو 12% بەشێوەی چەك بووە.
رۆژنامەی "ستارس ئەند ستڕایپس"ی سەر بە سوپای ئەمریکا رایگەیاند، کەشتیی هێرشبەری بەرمانیی "USS Boxer" کە هێزێکی مارینزی لەسەرە، گەیشتووەتە ئاوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
ئەم هەنگاوە لە چوارچێوەی گەورەترین بڵاوەپێکردنی سەربازیی دەریایی ئەمریکادایە لە ناوچەکە، کە خۆی لە دوو فڕۆکەهەڵگر و زیاتر لە 15 تێکشکێنەر و کەشتیی جەنگیدا دەبینێتەوە.
ئەم بەهێزکردنە سەربازییە هاوکاتە لەگەڵ بەڕێوەچوونی خولێکی نوێی دانوستانەکانی نێوان واشنتۆن و تاران لە قەتەر، لەگەڵ بەردەوامیی گرژییەکان لە گەروی هورمز.
رۆژنامەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەمریکا لە رێگەی ئەم ستراتیژەوە دەیەوێت لە پاڵ دیپلۆماسیدا هێزی رێگریی سەربازیی خۆی بپارێزێت بۆ هەر ئەگەرێکی تێکچوونی گفتوگۆکان.
ئەم پەرەسەندنانە لە کاتێکدایە، کە لە ئێران بەڕێوەبردنی ڕێوڕەسمی بەرفراوانی بەخاکسپاردنی ڕێبەری پێشووی ئێران، عەلی خامنەیی، بەڕێوەدەچێت لە تاران و دواتر شارەکانی قوم و مەشهەد و چەند مەراسیمێک لە عیراقیش دەگرێتەوە.
بە مەبەستی بەشداریكردنی لە رێوڕەسمی ماڵئاوایكردن لە عەلی خامنەیی، سەرۆكی یەكێتی و سەرۆك كۆمار و سەرۆكی هەرێم گەیشتنە تاران.
بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان دوای بە دەستگەیشتنی بە بانگهێشتێكی رەسمی بۆ بەشداریكردن لە رێورەسمی ماڵئاوایكردن لە عەلی خامنەیی رابەری پێشوی ئێران گەیشتە تاران.
هەروەها لەسەر ئاستی عیراق و هەرێمی كوردستان هەریەك لە نزار ئامێدی سەرۆك كۆماری عیراق و هەیبەت حەلبوسی سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق و نێچیرەڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بەشداری دەكەن لە مەراسیمی بەخاكسپاردنی عەلی خامنەیی.
رێورەسمی ماڵئاوایكردن لە عەلی خامنەیی لە بەرەبەیانی ئەمرۆوە لە تاران لە گەورەترین مزگەوتی ئەو وڵاتە دەستیپێكردوە بڕیارە ماوەی شەش رۆژ بخایەنێت.
راوێژكاری دارایی سەرۆك وەزیرانی عیراق رایگەیاند، نەخشەڕێگایەك بۆ چاكسازی لە كەرتی بانكی لە ماوەی 24 مانگدا دانراوە.
مەزهەر محەمەد ساڵح راوێژكاری دارایی سەرۆك وەزیرانی عیراق، رایگەیاند، تیمی شارەزایانی نێودەوڵەتی ئامانجیان كۆتاییهێنانە بە گۆشەگیریی بانكەكانی عیراق، ئاماژەی بەوەشكرد، زیادبوونی ژمارەی بانكە كارگوزارە نێودەوڵەتییەكان نیشانەیەكی روونی سەركەوتنی پرۆسەی چاكسازییە.
سەبارەت بە رەوشی پێشووی بانكەكان، راوێژكاری سەرۆك وەزیران روونیكردەوە، سیستمی بانكی عیراق بەدەست پێكهاتە كۆنەكان و كاریگەریی بارودۆخە سیاسییەكانی رابردووەوە ناڵاندوویەتی، ئەمەش بووەتە هۆی شێواندنی و دابڕانی لە جیهان، بۆیە چاكسازی پێویستی بە گۆڕانكارییە بەرەو پابەندبوونی دامەزراوەیی و بنیاتنانی بانكگەلێك كە بەپێی حوكمڕانیی دروست و شەفافییەت كاربكەن.
مەزهەر محەمەد ساڵح ئاشكرایكرد، عیراق لە ئێستادا لە رێگەی هاوكاری لەگەڵ كۆمپانیاكانی وردبینی جیهانی، كار لەسەر جێبەجێكردنی نەخشەڕێگایەك دەكات بۆ چاكسازی لە كەرتی بانكی، ئاماژەی بەوەشكرد، لە ماوەی 24 مانگی داهاتوودا گۆڕانكارییەكی گەورە لە پێكهاتەی ئەو كەرتەدا روودەدات، بە شێوەیەك كە ژمارەی بانكەكان كەمدەبێتەوە لە بەرامبەر زیادبوونی سەرمایەكانیان و فراوانبوونی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ بانكە جیهانییەكاندا.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، ئیسماعیل بەقایی رایگەیاند، رێوڕەسمی ماڵئاوایی و بەخاکسپاردنی تەرمی رێبەری پێشووی ئێران، عەلی خامنەیی، روداوێکی مێژووییە بۆ گەلی ئێران، موسڵمانان و تەواوی ئازادیخوازانی جیهان.
بەقایی لە لێدوانێکی میدیاییدا، رونکردنەوەی دا کە رێوڕەسمی سەرەخۆشیکردنەکە سەعات 8ی بەیانی دەستپێدەکات، بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە کەسایەتییەکان و وەفدە میللییەکان، و بڕیارە تا کاتژمێر 12ی نیوەڕۆ بەردەوام بێت.
هەروەها ئاماژەی بەوەش کرد کە بەرپرسانی باڵای وڵاتانی جیاواز و کەسایەتییە سیاسییەکان بەشداری لە ڕێوڕەسمەکەدا دەکەن.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، رایگەیاند کە ماوەی چوار مانگە سەرکردایەتی هەوڵەکانی داماڵینی چەکی ئەتۆمیی ئێران دەکات، و جەختیشی کردەوە کە تاران رەزامەندی لەسەر هەموو ئەو شتانە نیشانداوە کە ئێمە دەمانەوێت، ئەمەش دوای کۆتاییهاتنی گفتوگۆ تەکنیکییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران کە لە دوو رۆژی رابردوودا لە دەوحە بەڕێوەچوون.
ترەمپ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تۆڕی CNBC وتی کە ئەوەی لەگەڵ ئێران رویدا کەمپینێک بوو بۆ داماڵینی چەکی ئەتۆمییەکەی، نەک شەڕ بە مانایەکی نەریتی.
هەروەها رونی کردەوە کە ئێران ئەو پارە بلۆککراوانەی هەیەتی بۆ کڕینی گەنمەشامی، گەنم و کاڵاکانی دیکە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکاردەهێنێت.
لە درێژەی قسەکانیدا وتی: گۆشەگیریی ئەمریکا لەسەر گەروی هورمز پێشێل نەکراوە، و وتیشی: لە ماوەی گۆشەگیرییە دەریاییەکەدا، تەنانەت یەک کەشتیش نەیتوانیوە بگاتە بەندەرەکانی ئێران.
ئەم لێدوانانە دوای ئەوە هاتن کە ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خولێکی نوێی گفتوگۆی ناڕاستەوخۆیان لە دەوحە کۆتایی پێهێنا، وەک ئەوەی نێوەندگیرەکان رۆژی پێنجشەممە رایانگەیاند، ئەمەش لە چوارچێوەی هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکانی دوای هێرشە بەرامبەرەکانی نێوان هەردوولا.
دوای هێوربونەوەی رەوشەکە، هاتوچۆی کەشتییەکان لە دەریای هورمز روی لە زیادبوون کردووە، ئاژانسی هەواڵی ئەسۆشێتد پرێسیش رایگەیاند، ئەم هەفتەیە بەراورد بە هەفتەی رابردوو، جوڵەی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروەی هورمزدا بۆ نزیکەی دوو هێندە بەرزبوەتەوە.
ئاژانسی ئەسۆشێتد پرێس بڵاویکردوەتەوە، جوڵە و هاتوچۆی کەشتییەکان لە گەروی هورمزدا بەراورد بە پێشتر زیادبوونی بەخۆیەوە بینیوە و تەنها لە هەفتەی رابردوودا 258 کەشتی لە گەروەکە تێپەڕیون.
ئاژانسەکە ئاماژەی بەوەشکردوە، لە هەفتەی پێشوتردا ئەم ژمارەیە تەنها 138 کەشتی بووە، سەرەڕای ئەم بەرزبوونەوەیەش، هێشتا قەبارەی هاتوچۆی کەشتییەکان زۆر کەمترە لە کاتی پێش جەنگەکە، رۆژانە نزیکەی 130 کەشتی بووە.
ئاژانسەکە ئەوەشی خستوەتەڕوو، کە سەرەڕای کەمبونەوەی گشتیی هاتوچۆی کەشتییەکان دوای هێرشەکانی ئێران لە چوار و شەشی تەمموزدا، بەڵام لە رۆژانی دووشەممە تا چوارشەممەی ئەم هەفتەیەدا، لانی کەم 80 کەشتی تری بازرگانی و بارهەڵگر لە گەروی هورمزەوە پەڕیونەتەوە.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا داوای لە حکومەت دەکات، بە هیچ شێوەیەک چاوپۆشی لە کردنەوەی دۆسیە گەورەکانی گەندەڵی نەکات.
لە راگەیەندراوەکەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقدا هاتووە؛ گەندەڵی بۆ چەندین ساڵە وەک ئافاتێک جەستەی دەوڵەتی لاواز کردووە و بووەتە گەورەترین ئاڵنگاری بەردەم سیستمی سیاسی، بە جۆرێک لە رابردوودا دروشم و پلانەکانی دژەگەندەڵی تەنها وەک پەردەیەک بۆ دزینی زیاتری ماڵی گشتی بەکارهاتوون بەبێ ئەوەی هیچ ئەنجامێکی راستەقینەیان هەبێت.
ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رونیکردەوە، کە بڕیاری مێژوویی ئەنجومەنی نوێنەران لە رۆژی یەکشەممە (28ـی6ـی2026) بۆ لادانی پارێزبەندی لەسەر ژمارەیەک لە ئەندامانی، سەرەتای قۆناغێکی نوێیە کە دەرفەتی بە دەسەڵاتی دادوەری داوە پرۆسەیەکی بوێرانە بۆ راوەدونانی گەندەڵکاران دەستپێبکات.
بۆ ئەم مەبەستەش، ئەنجومەنی نوێنەران حکومەت پابەند دەکات، کە بە خشتەیەکی کاتیی دیاریکراو، گرنگترین دۆسیەکان بورووژێنێت؛ لەوانەش: دۆسیەی گەندەڵی باج (بەتایبەت دزینی سەدەی)، کەرتی وزە و گرێبەستە تریلیۆنییەکانی کارەبا، فەوزای مۆڵەتەکانی وەبەرهێنان، تێچووی زیادەکراوی پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون و ئاوەدانکردنەوە، کەرتی تەندروستی و هاوردەی دەرمان، گرێبەستەکانی کەرتی گواستنەوە و هێڵی ئاسن، لەگەڵ گرێبەستە وەهمییەکانی پڕچەککردن لە وەزارەتەکانی بەرگریی و ناوخۆ.
له کۆتاییدا، ئەنجومەنی نوێنەران جەختی کردەوەتەوە، لە رێگەی لێژنە تایبەتمەندەکانییەوە، تەواوی ئەو زانیارییانەی لەبەردەستیدان پێشکەشی لایەنە پەیوەندیدارەکانی دژەگەندەڵی دەکات.
هەروەها بڕیاردراوە لێژنەیەکی تایبەت بۆ چاودێری و بەدواداچوونی رێکارەکان پێکبهێنرێت، بە ئامانجی زامنکردنی گێڕانەوەی پارە دزراوەکان بۆ گەنجینەی دەوڵەت و بەکارهێنانی تەواوی دەسەڵاتە یاسایی و چاودێرییەکان بۆ بنبڕکردنی گەندەڵی لە ئێستا و داهاتوودا.
وەزارەتی نەوتی عیراق، ئەمڕۆ پێنجشەممە، رایگەیاند کە ژمارەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی لە بەغداد و پارێزگاکان سیستمی غازیان بۆ دابینکراوە، بەرزبووەتەوە بۆ 95 هەزار ئۆتۆمبێل.
ئەنوەر عەلی حسێن، بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیای گشتیی پڕکردنەوە و خزمەتگوزارییەکانی غاز لە وەزارەتی نەوت، لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند: ژمارەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی کە سیستمی غازی شلیان (LPG) بۆ دابینکراوە، لە بەغداد و پارێزگاکان گەیشتووەتە نزیکەی 95 هەزار ئۆتۆمبێل. ئەمەش لە چوارچێوەی پڕۆژەی وەزارەتی نەوتدایە کە ئامانجی فراوانکردنی بەکارهێنانی غازی شلە لە کەرتی گواستنەوە و هەمەجۆرکردنی بژاردەکانی سووتەمەنییە لەبەردەم هاووڵاتیاندا.
حسێن روونی کردەوە کە کۆمپانیاکە کار دەکات بۆ جێبەجێکردنی پلانەکانی بە مەبەستی فراوانکردنی ئەم ئەزموونە و زیادکردنی ژمارەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی سودمەند دەبن لە سیستمی غازی شل، بەهۆی ئەو سوودە ئابورییەی کە پڕۆژەکە پێشکەشی دەکات، کە خۆی لە کەمکردنەوەی تێچووی کارپێکردن و بەکارهێنانی غازی شل لەبری بەنزیندا دەبینێتەوە، جگە لە گرنگییە ژینگەییەکەی لە کەمکردنەوەی گازە ژەهراوییەکان و پشتبەستنی بە پێوەرە تەکنیکییەکان کە ڕەچاوی مەرجەکانی سەلامەتی و دڵنیایی دەکەن.
سەبارەت بە شوێنی پێشکەشکردنی ئەم خزمەتگوزارییە، حسێن وتی: خزمەتگوزارییەکانی بەستنی سیستمی غاز لە ئۆتۆمبێلەکاندا لە رێگەی 27 وەرشەی پسپۆڕەوە پێشکەش دەکرێن کە لە بەغداد و پارێزگاکاندا بڵاوبوونەتەوە، ئاماژەی بەوەش کرد کە کۆمپانیاکە هەوڵ دەدات توانای وەرگرتنی ئەم وەرشانە بەرز بکاتەوە و خزمەتگوزارییەکانیان پەرە پێبدات بە جۆرێک کە هاوتەریب بێت لەگەڵ زیادبوونی خواست لەسەر سووتەمەنی غازی شل.
هەروەها ئاشکرای کرد کە ژمارەی بنکەکانی دابینکردنی غازی شل بۆ ئۆتۆمبێلەکان گەیشتووەتە 171بنکە لە سەرانسەری پارێزگاکاندا، کە دابەشبوون بەسەر کۆمپانیای گشتیی پڕکردنەوە و خزمەتگوزارییەکانی غاز و کۆمپانیای دابەشکردنی بەرهەمە نەوتییەکاندا.
باسی لەوەش کرد کە چەندین بنکە و وەرشەی نوێ لە قۆناغی جێبەجێکردن دان لە چوارچێوەی پلانێکدا بۆ زیادکردنی بڵاوبوونەوەی خزمەتگوزارییەکە و ئاسانکاری بۆ دەستڕاگەیشتنی هاووڵاتیان.
لە کۆتاییدا، حسێن رایگەیاند کە فراوانبوون لە پڕۆژەی غازی ئۆتۆمبێلەکاندا لە چوارچێوەی ئاڕاستەکانی وەزارەتی نەوتدایە بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین سوود لە غازی شل (LPG) و پاڵپشتیکردنی ئەو پڕۆژانەی کە قازانجێکی ئابووری و ژینگەیی ڕاستەوخۆ بەدی دەهێنن و خزمەت بە هاووڵاتیان و بەرژەوەندی گشتی دەکەن.
ئەمڕۆ لە سلێمانی، یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان و جوڵانەوەی نەوەی نوێ، بە ئامادەبونی بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتی و شاسوار عەبدولواحید سەرۆکی نەوەی نوێ ئیمزای رێککەوتنی نێوانیان بە ناونیشانی هاوپەیمانی هاوسەنگی و بوژاندنەوە کرد و کوردسات نیوزیش دەقی رێککەوتنەکە بڵاو دەکاتەوە.
لە دەقی رێککەوتنەکەدا هاتووە؛ ئەم رێککەوتنە وەڵامێکە بۆ ئاڵۆزییە سیاسیی و ئابوورییەکانی ئێستای هەرێمی کوردستان و عیراق و هەوڵێکە بۆ دروستکردنی نموونەیەکی نوێی حوکمڕانی کە لەسەر بنەمای دادپەروەری، هاوسەنگی دامەزراوەیی و شەفافییەت لە بەڕێوەبردنی داهاتە داراییەکاندا بنیات دەنرێت.
دەقی رێککەوتنەکە
دیموکراسی و پاراستن و بەرجەستەکردنی مافی هاووڵاتیان و باشترکردنی ژیان و گوزەرانیان و باشترکردنی حوکمڕانی، هەردوولا (جوڵانەوەی نەوەی نوێ و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان) ڕێککەوتنێکی سیاسیی ستراتیجی بۆ گەڕانەوەی هاوسەنگی و ڕێکخستنەوەی بالانسی هێز لە دیمەنی سیاسیی هەرێمی کوردستان و، بەهێزکردنی هاوبەشیی نیشتمانیی بەشێوەیەک کە خزمەت بە بەرژەوەندیی هاووڵاتیان بکات بەبێ جیاوازی و بەڕێوەبردنێکی دادپەروەرانە و شەفاف بۆ سەرچاوە گشتییەکان دابین بکات؛ ڕێککەوتنێک ئیمزا دەکەن.
ئەم ڕێککەوتنە وەڵامێکە بۆ ئاڵۆزییە سیاسیی و ئابوورییەکانی ئێستای هەرێمی کوردستان و عێراق و هەوڵێکە بۆ دروستکردنی نموونەیەکی نوێی حوکمڕانی کە لەسەر بنەمای دادپەروەری، هاوسەنگی دامەزراوەیی و شەفافییەت لە بەڕێوەبردنی داهاتە داراییەکاندا بنیات دەنریت و، بۆ زیادکردنی متمانەی هاووڵاتیان بە دامەزراوە فەرمییەکان و، کارکردنی دامەزراوەکانیش بۆ باشکردنی گوزەران و مووچە و پێشکەشکردنی باشترین خزمهتگوزاری بۆ هاووڵاتیان.
بنەماکانی ئەم ڕێککەوتنە:
یەکەم: ئامانجەکانی ڕێککەوتن
1. گەڕانەوەی هاوسەنگی و بالانسی هێزە سیاسییەکان لە هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی هاوکاریی دامودەزگاکانی حوکمڕانی و پەرلەمان و سیاسیی و دروستکردنی یەک بلۆکی سیاسیی بۆ ئەم قۆناغە.
2.بەهێزکردنی کاری هاوبەش بۆ پێکهێنانی دامەزراوە فەرمییەکان لەسەر بنەمای ڕێککەوتن و هاوسەنگی.
3.چەسپاندنی بنەماکانی دادپەروەری و شەفافییەت لە بەڕێوەبردنی سەرچاوە و داهاتە داراییەکان کە گرنگترینیان چەسپاندنی یاسای بودجەیە بۆ هەرێمی کوردستان.
4.پەرەپێدانی سیستمێکی حوکمڕانی دامەزراوەیی کە سنووردارکردن و نەهێشتنی قۆرخکاری دەسەڵات بکات و چاودێری و لێپرسینەوە بەهێز بکات.
5.چەسپاندنی بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی یاسادانان، چاودێری، جێبەجێکردن، و دادوەری لە یەکتری و ڕێزگرتن لە سەربەخۆیی و بێلایەنی دەسەڵاتی دادوەری.
دووەم: هاوکاری لە ئاستی پەرلەمانی کوردستان
1.هەماهەنگی و یەک هەڵوێستی لە ناو پەرلەمانی کوردستان و ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ پشتیگیری لە چاکسازی سیاسیی و دامەزراوەیی و پشتگیریکردنی پڕۆژە هاوبەش و گرنگەکان لە پێناو بەیاساییکردنیان.
2.پشتیگیری لە یاساکان کە شەفافییەتی دارایی و چاودێری لە داهاتە گشتییەکان زیاد دەکەن
3.پێکهێنانی لیژنەی هاوبەش بۆ چاودێریکردن لە جێبەجێکردنی چاکسازییەکان و هەڵسەنگاندنی کارکردن.
4.بەهێزکردنی ڕۆڵی پەرلەمانی کوردستان وەک دەسەڵاتی چاودێری و یاسادانان.
5.ڕێککەوتن لەسەر ئامادەکردنی پڕۆژە یاساکان و پەسەندکردنیان لە لایەن پەرلەمان و دەزگا تەشریعییەکان.
6.کارکردن بۆ گێڕانەوە و هەموارکردنی ئەو یاسایانەی پێویستە هەموار بکرێنەوە و ئەو بڕیارانەی بەدەر لە یاساکانی پەرلەمان دەرچوێندراون و بوونەتە مایەی زیان بۆ ژیان و گوزەرانی چین و توێژە جیاوازەکانی هاووڵاتیان.
7.ئامادەکردنی ئەو پڕۆژە یاسایانەی کە ئاستی بژیوی هاووڵاتیان باشتر دەکەن و پەسەندکردنیان بەتایبەت لە بوارەکانی تەندروستی، پەروەردە، هەموو سێکتەرە خزمەتگوزارییەکان، باج و ڕسوومات.
8.هاوپەیمانیتییەکە پێکەوە کار دەکەن لە کابینەی داهاتووی حکومەتی هەرێم بۆ چەسپاندنی ئەم خاڵانە و جێبەجێکردنیان:
أ. گێڕانەوەی بڕێک لە پارەی پاشەکەوتکردن و لێبڕینی مووچەی مووچەخۆران و کردنەوەی ژمارە حیساب بۆیان.
ب. پێدانی سلفەی زەواج بە گەنجان.
پ. دابەزاندنی نرخی کارەبا و خزمەتگوزارییەکانی تر.
ت. کەمکردنەوەی باج و ڕسوومات لەسەر کاسبکاران.
ج. دۆزینەوەی هەلی کار بۆ دەرچووی زانکۆ و پەیمانگاکان و دامەزراندنی دامەزراوەیەک بۆ ڕاژە و هەلی کار.
چ. یەکلاکردنەوەی کێشەی مامۆستایان و فەرمانبەرانی کاتی و گرێبەست.
سێیەم: هاوکاری لە ئاستی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
1.یەکخستنی هەڵوێستە سیاسییەکان لە ناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەبارەی مافەکانی هەرێم، بەتایبەت بودجە و ماف و شایستە داراییەکانی هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان و پرسی ناوچە جێناکۆکەکان و پێشمەرگە.
2.کاری هاوبەش بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی مافە دەستوورییەکانی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی سیستمی فیدراڵیدا.
چوارەم: بنەماکانی پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان
1.کارکردن لەسەر پێکهێنانی حکومەتێک پشتبەست بە بالانسی هێز و لەسەر بنەمای هاوسەنگی سیاسیی و هاوبەشیی ڕاستەقینە.
2.کارکردن بۆ دابەشکاری پۆستەکان لەسەر بنەمای دادپەروەری لە بەرپرسیاریتییە حکومییەکان.
3.دڵنیابوون لە شەفافییەتێکی تەواو لە بەڕێوەبردن و کۆکردنەوەی داهاتە نەوتی و نانەوتییەکان.
4.دروستکردنی میکانیزمی چاودێری دارایی سەربەخۆ بۆ پاراستنی شەفافییەت و لێپرسینەوە.
5.بەهێزکردنی ڕۆڵی دامەزراوەکانی چاودێری، دادوەری و دەستەی دەسپاکی، دوور لە دەستێوەردانی حزبی.
6.چەسپاندنی مەرجی هەبوونی یاسای بوودجە کە پەسەندکراوی پەرلەمانی کوردستان بێت و لەژێر چاودێری ئەویش جێبەجێ بکرێت لەلایەن حکومەتی هەرێمەوە، بەمەرجێک دادپەروەری بۆ هەموو ناوچەکان تێدا بێت.
پێنجەم: بنەما گشتییەکان
1.هەردوو لایەن پابەند دەبن بە کاری هاوبەش بۆ ڕێکخستنەوەی ئاڕاستەی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان بەشێوەیەک کە بنەماکانی دیموکراسی و هاوسەنگی دامەزراوەیی بەهێز بکات.
2.دەستپێکردنی بەرنامەیەکی چاکسازی گشتی بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی میکانیزمەکانی بڕیارسازی حکومی و پەرلەمانی بەشێوەیەکی شەفەفانە و دیاریکردنی دەسەڵاتەکانی سەرۆکی حکومەت و جێگرەکەی و وەزیرەکان.
3.بەهێزکردنی سەربەخۆیی دەسەڵاتەکانی یاسادانان و دادوەری و دڵنیابوون لە جیاکاری و جیاوازی نیوان دەسەڵاتەکان.
4.کارکردن لەگەڵ گشت لایەنە سیاسییەکان و دامودەزگا پەیوەندیدارەکان بۆ ئامادەکردن و پەسەندکردنی دەستووری هەرێمی کوردستان کە پارێزەری قەوارە و ماف و شایستەکانی هاووڵاتیان بێت و گەرەنتی پڕۆسەی دیموکراسی و مافە مەدەنییەکان بکات.
5.پێداچوونەوە بە سیاسەتە دارایی و کارگێڕییەکان بەشێوەیەک کە بەڕێوەبردنێکی دادپەروەرانەی داهات دڵنیا بکات و دابەشکردنێکی هاوسەنگ لە نێوان دامەزراوە و ناوچەکاندا دروست بکات.
6.پەیڕەوکردنی ستاندارەکانی حوکمڕانی باش لە دیاریکردنی کارمەندانی پلە باڵا.
7.کردنەوەی دەرگا بۆ بەشداریکردنی هێزە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان لە پڕۆسەی چاکسازی بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامیی سیاسیی و جێگیریی دامەزراوەیی.
شەشەم: میکانیزمەکانی جێبەجێکردن و بەدواداچوونی ئەم ڕێککەوتنە
1.پێکهێنانی لیژنەیەکی هاوبەش لە هەردوولا بۆ چاودێریکردنی جێبەجێکردنی بڕگە و ماددەکانی ئەم ڕێککەوتنە.
2.ئەنجامدانی کۆبوونەوەی خولی بۆ هەڵسەنگاندن و دیاریکردنی کەموکوڕییەکان لە ئەگەری هەبوونیان.
کۆتایی
هەردوو لایەن پشتڕاست دەکەنەوە کە ئەم ڕێککەوتنە هەنگاوێکی ستراتیژییە بۆ دروستکردنی قۆناغێکی نوێی سیاسیی لە هەرێمی کوردستان، کە لەسەر بنەمای گێڕانەوەی هاوسەنگی و بالانسی هێز، دادپەروەری و بەهێزکردنی متمانەی هاووڵاتیان بە دامەزراوەکان دروستکرابێت و کارکردنی هاوبەش بۆ داهاتوویەکی جێگیر و گەشەپێدراو لە پێناو خزمەتکردنی هاووڵاتیان.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند کە بیڵ بۆڵت، بەڕێوەبەری بەوەکالەتی دەزگای هەواڵگری نیشتمانی، خاوەنی دەسەڵاتێکی بەرفراوانە بۆ لادانی پارێزبەندی لەسەر کۆمەڵێک دۆسیەی گرنگ، لە نێویاندا ئەو بەڵگەنامانەی کە تایبەتن بە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2020.
ترەمپ لە کاتی بەجێهێشتنی بنکەی سەربازیی ئەندرۆس بەرەو ویلایەتی باکووری داکۆتا، بە میدیاکانی راگەیاند: بیڵ بۆ ماوەیەکی کورت لەوێ دەبێت، رەنگە مانگێک یان دوو مانگ. بەڵام من پێم وتووە مادام لەو شوێنەیە، دەتوانێت سیفەتی نهێنی لەسەر هەر دۆسیەیەک لابدات کە خۆی بیەوێت.
جێی وەبیرهێنانەوەیە، مانگی رابردوو، ترەمپ، بیڵ بۆڵتی وەک بەڕێوەبەری بەوەکالەتی هەواڵگری نیشتمانی دەستنیشان کرد، کە وەک بەرزکردنەوەی پۆستی هاوپەیمانێکی نزیکی لێکدرایەوە کە خاوەنی چەندین ساڵ ئەزمون نییە لە بواری ئاسایشی نیشتمانیدا.
دوای ئەو شەپۆلە رەخنەیەی کە رووبەڕووی ئەم بڕیارە بووەوە، ترەمپ، جای کلایتۆن (داواکاری گشتیی مانهاتن)ی بۆ وەرگرتنی هەمیشەیی پۆستەکە کاندید کرد، بەڵام دواتر بە شێوەیەکی کتوپڕ دانیشتنی پەسەندکردنی پۆستەکەی لە کۆنگرێس دواخست، ئەمەش وەک کارتێکی گوشار دژی دیموکراتەکان بۆ ناچارکردنی کۆنگرێس بە پەسەندکردنی پڕۆژەیاسای توندکردنەوەی ڕێکارەکانی ناسنامەی دەنگدەران.
عەمید محەمەد ئەکرەمی نیا، وتەبێژی سوپای ئێران، ئەمڕۆ پێنجشەممە، رایگەیاند کە هێزە چەکدارەکانی ئێران هێشتا بەو شێوازە مامەڵە لەگەڵ دۆخی ئێستادا دەکەن کە دۆخی شەڕە.
ناوبراو جەختی لەسەر بەردەوامبوونی بەرزکردنەوەی ئاستی ئامادەباشی سەربازی و بەهێزکردنی تواناکانی بەرگری کردەوە، سەرەڕای بەڕێوەچوونی ئاگربەست.
ئەکرەمی لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند: ئێران لە یەکەم رۆژی راگەیاندنی ئاگربەست و دەستپێکردنی دانوستانەکانەوە رایگەیاندووە کە متمانە بە دوژمن ناکات، هۆشداریشی دا و وتی: ئێستاش ئێمە خۆمان لە دۆخی شەڕدا دەبینین و کاتمان بەفیڕۆ نەداوە، بەڵکو کارمان کردووە بۆ بەهێزکردنی تواناکانی بەرگریمان.
پێشتریش وتەبێژی سوپای ئێران لە چەند بۆنەیەکی جیاوازدا رایگەیاندبوو کە هێزە چەکدارەکانی ئێران لە دۆخی ئامادەباشیدان، وە ئاگربەست لە رووی ئامادەباشی سەربازییەوە جیاوازییەکی ئەوتۆی لەگەڵ دۆخی شەڕدا نییە.
دووپاتیشی کردەوە کە تەواوی یەکە سەربازییەکان بەردەوامن لە جێبەجێکردنی بەرنامە بەرگرییەکانیان و خۆئامادەکردن بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر پێشهاتێکی مەیدانی.
وەزیری دەرەوەی سووریا رایگەیاند دەیانەوێت میراتی رژێمی پێشووی سوریا لەگەڵ لوبنان تێبپەڕێنن و پەیوەندییەكانیان تەنیا و راستەوخۆ لەگەڵ دەوڵەتی لوبناندا دەبێت.
ئەسعەد شەیبانی، وەزیری دەرەوەی سوریا، لە چوارچێوەی سەردانەكەیدا بۆ لوبنان و كۆبوونەوەی لەگەڵ نەواف سەلام سەرۆكوەزیرانی لوبنان رایگەیاند، هەڵوێستی ئەوان پاڵپشتیكردنە لە حكومەت و گەلی لوبنان بە ئامانجی بنیاتنانی پەیوەندییەكی تەندروست
شەیبانی جەختی كردەوە كە دیمەشق بەردەوام دەبێت لەسەر كاركردن بۆ تێپەڕاندنی میراتی رژێمی پێشووی سوریا لە جۆری مامەڵەكردن و پەیوەندییەكانیدا لەگەڵ لوبنان.
هاوكات جۆزێف عەون، سەرۆك كۆماری لوبنان لەبارەی سەردانەكەی شەیبانییەوە رایگەیاند، سەردانەكە پەیامێكی گرنگ و دڵنیاكەرەوەیە و سەرجەم ئەو ترس و دڵەڕاوكێیانەی لای بەشێك لە لوبنانییەكان رەواندووەتەوە كە پێیان وابوو ئەحمەد شەرع سەرۆكی نوێی سووریا نییەتی دەستوەردانی لە كاروباری ناوخۆیی و سیاسیی لوبناندا هەیە
شاسوار عەبدولواحید، سەرۆکی جوڵانەوەی نەوەی نوێ، لە لێدوانیکی نوێدا رایگەیاند کە هەرێمی کوردستان لە ئێستادا پێویستییەکی راستەقینەی بە "ویستی جددی بۆ گۆڕانکاری" هەیە.
شاسوار عەبدولواحید ئاماژەی بەوەش کرد کە رێککەوتن و هاوپەیمانێتییەکەیان لەگەڵ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە ناوی "هاوپەیمانی هاوسەنگی و بوژانەوە" دژی هیچ لایەنێکی سیاسی نییە، بەڵکو دەرگای ئەم هاوپەیمانێتییە بۆ هەموو ئەو هێزانە کراوەیە کە لە خەمی خەڵکدان.
شاسوار عەبدولواحید جەختی لەوە کردەوە کە ئامانجی سەرەکیی رێککەوتنەکەیان لەگەڵ یەکێتی، گۆڕینی شێوازی حوکمڕانییە لە هەرێم و دامەزراندنی دەوڵەتێکی دامەزراوەیی، وتیشی: ناکرێت لایەنێک هەموو پۆستەکانی هەرێم قۆرغ بکات، ململانێ لەسەر پۆست و پلە و پایە هەڕەشەیەکی راستەقینەیە بۆ سەر قەوارەی هەرێمی کوردستان، دەبێت کوردستان لەڕێی دامەزراوەکانییەوە بەڕێوەببرێت نەک بە میزاجی شەخسی.
لە بەشێکی تری قسەکانیدا، ناوبراو ئاماژەی بە هەنگاوە داهاتووەکانیان کرد و رایگەیاند کە لەگەڵ یەکێتی کار بۆ نووسینەوەی دەستووری هەرێمی کوردستان و خزمەتکردنی زیاتری خەڵک دەکەن، داواشی لە تەواوی لایەنە سیاسییەکان کرد کە لە خەمی راستەقینەی هاووڵاتیاندا بن.
لە کۆتاییدا، شاسوار عەبدولواحید دووپاتی کردەوە کە ئامانجیان تەنها رزگارکردنی هەرێمە لەو چەقبەستووییە سیاسی و ئابوورییەی تێیکەوتووە.