سەرباری ئەوەی یاسای كاری عیراقی تەمەنی كاركردنی منداڵانی بەلایەنی كەمەوە لە 15 ساڵەوە دیاریكردووە، بەڵام كاركردنی منداڵان لە وڵاتەكە بووەتە دیاردە و یەكێكە لە مەترسیدارترین ئاڵنگارییە كۆمەڵایەتی و ئابورییەكان. 

بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان، عیراق پلەی چوارەمی لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی وەرگرتووە، لە زۆری ژمارەی ئەو منداڵانەی كار دەكەن.

بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی پلاندانانی عیراق، نزیكەی 1.1 ملیۆن منداڵی عیراقی لە مافە سەرەتاییەكانی وەك خوێندن و تەندروستی بێبەشبوون. 

بەپێی ئامارەكاین رێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك كاری نێودەوڵەتی و یونسێف، نزیكەی 4.5 ملیۆن عیراقی بەهۆی ململانێكانەوە لەژێر مەترسی هەژاریدان و منداڵان زۆرینەیان پێكدەهێنن. 

هەروەها نزیكەی 4.8%ی ئەو منداڵانەی تەمەنیان لەنێوان 5 بۆ 14 ساڵدایە لە عیراق كاردەكەن، 4.2%ی منداڵانیش لە هەمان كاتدا هەم دەخوێنن و هەم كار دەكەن. 

ناوەندی ستراتیژی مافی مرۆڤ بڵاویكردووەتەوە، ئەو كارانەی منداڵان دەیكەن لە كۆڵان و شەقام و بازاڕەكان بریتییە لە فرۆشیاری و پاككردنەوەی جامی ئۆتۆمبێل، هەروەها لە وەرشەكانی ئاسنگەری و دارتاشی و بیناسازی كاردەكەن، یاخود لە كێڵگە كشتوكاڵییەكان و هەروەها لە كۆكردنەوەی خاشاك و سواڵكردن، كە سواڵكردن بە مەترسیدارترین شێوازەكانی خراپ بەكارهێنانی منداڵان دادەنرێت. 

هەر بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان، هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی كاركردن لەنێو منداڵانی عیراقدا دەگەڕێتەوە بۆ، هەژاری و بێكاری و كەمی داهاتی خێزانەكان، هەروەها لێكترازانی خێزانی و ئاوارەبوونی ناوخۆیی و ململانێ چەكدارییەكان و وازهێنان لە خوێندن. هەندێك جاریش چاوچۆنێكی بەشێك لە خاوەنكارەكان هۆكارە كە منداڵان لە دەرەوەی چوارچێوەی یاسا بەكاردەهێنن.

ناوەندە یاساییەكانیش ئەوە دەخەنەڕوو، ئەوەی مەترسی لەسەر منداڵان زیاتر كردووە ئەوەیە، ئەو منداڵانەی لەسەر شەقامەكان كار دەكەن لە هەر كەسێكی تر زیاتر روبەڕووی توندوتیژی و دەستدرێژی سێكسی و پێشێلكاری دەبنەوە و ئەوانەش دەچێتە چوارچێوەی تاوانی بازرگانیكردن بە مرۆڤەوە.

شارەزایان دەشڵێن، ئەگەر كاركردنی منداڵان بەو شێوەیە لە عیراق بەردەوام بێت، دەبێتە هەڕەشەیەكی راستەوخۆ لەسەر گەشەپێدانی وڵاتەكە، چونكە زیادبوونی نەخوێندەواری و فروانبوونی بازنەی هەژاری و زیانگەیاندن بە تەندروستی جەستەیی و دەروونی منداڵی لێدەكەوێتەوە.

حەسەن خوام وتەبێژی وەزارەتی كار و كاروباری كۆمەڵایەتی عیراق رایگەیاندووە، وەزارەتەكەیان بایەخی زۆر بەو بابەتە دەدات و رێوشوێنی یاسایی توند دەگرێتەبەر بەرامبەر ئەو خاوەنكارانەی سەرپێچی یاسا دەكەن، هەروەها لەگەڵ رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و كۆمەڵگەی مەدەنی هەماهەنگی دەكەن بۆ داڕشتنی پلانی پاراستنی منداڵان.

بەپێی نوێترین راپۆرتی رێكخراوی یونسێف و رێكخراوی كاری نێودەوڵەتی بۆ ساڵی 2025، ژمارەی ئەو منداڵانەی لە جیهاندا كار دەكەن گەیشتووەتە نزیكەی 138 ملیۆن منداڵ و لە نێویاندا نزیكەی 54 ملیۆن منداڵ هەیە كە كاری مەترسیدار دەكەن و هەڕەشە لەسەر تەندروستی و گەشەكردنیان هەیە.

دەموچاوی ترەمپ خەریكە یاسایەكی 160 ساڵەی ئەمریكا دەگۆڕێت.

لە چوارچێوەی ئامادەكارییەكانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بۆ 250ـەمین ساڵیادی سەربەخۆیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، نووسینگەی نەخشاندن و چاپكردنی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا دیزانێكی سەرەتایی بۆ دراوێكی نوێی ئەمریكی كردووە كە دراوی 250 دۆلارییەوە و وێنەی ترەمپی لەناوەڕاست و یادی 250 ساڵەی سەربەخۆیی ئەمریكای لەسەر نەخشێندراوە.

دراوە نوێیەكە لەلایەن تۆماس فێنتۆن هونەرمەند و نیگاركێشی بەناوبانگی بەریتانی دیزاینكراوە و لەلایەن خودی ترەمپەوە پەسەندكراوە.

ئەم دراوە نوێیەی ئەمریكا بە وێنەی ترەمپەوە، رووبەڕووی ئاستەنگییەكی یاسایی توند بووەتەوە، كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 19هەم و بەپێی یاسای فیدراڵی ئەمریكا لە ساڵی 1866، قەدەغەیە وێنەی هیچ كەسێكی زیندوو بخرێتە سەر دراوی رەسمی، پشك و بەڵگەنامەی دارایی، ئامانج لە یاساكەش رێگریكردن بووە لە سەرۆكەكان كە دراوی وڵات بۆ بانگەشەی خۆیان بەكاربهێنن.

بۆ تێپەڕاندنی ئەو بەربەستە یاساییە، جۆو ویڵسن كۆنگرێسمانی كۆمارییەكان، پرۆژەیاساییەكی بەناوی یاسای دراوی 250 دۆلاری دۆناڵد ترەمپ ئامادەكردووە و پێشكەشی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكای كردووە كە تێیدا ئەو یاسایەی فیدراڵی ئەمریكا هەمواردەكرێتەوە و رێگەدەدرێت بە چاپكردنی ئەو دراوە نوێیە بۆ یادی سەربەخۆیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

تا ئێستا لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا خوێندنەوە بۆ پرۆژە یاساكەی جۆو ویڵسن نەكراوە و خودی پرۆژە یاساكەش رووبەڕووی دژایەتییەكی توندی دیموكراتەكان بووەتەوە، دیموكراتەكان پێیانوایە ئەوە پێشێلكردنی نەریتنی دیموكراسی ئەمریكایە.

سكۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریكا رایگەیاندووە، وەك دامەزراوەیەكی جێبەجێكار پابەندی یاسان و ئەگەر كۆنگرێس پرۆژەیاساكەی جۆو ویڵسن پەسەندبكات، ئەوە دراوی 250 دۆلاری بە وێنەی ترەمپەوە دێتە ناو بازاڕەوە.

لە كۆتاییدا، چاپكردنی دراوێكی نوێ لە ئەمریكا پرۆسەیەكی درێژخایەن و ئاڵۆزە، لەدوای پەسەندكردنی لەلایەن كۆنگرێس و سەرۆكی ئەمریكاوە، وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا بە هەماهەنگی لەگەڵ بانكی ناوەندی و دەزگای نهێنی ئەمریكا هەڵدەستێت بە چاپكردنی ئەو دراوە نوێیە و پرۆسەكە لەنێوان شەش بۆ هەشت ساڵ دەخایەنێت.

ماوەی چەند ساڵێكە دیاردەی خۆڵبارین و زریانە تۆزاوییەكان لە عێراقدا، لە بابەتێكی كەشوهەوای ئاساییەوە گۆڕاون بۆ یەكێك لە مەترسیدارترین ئاڵنگارییە ژینگەیی، ئابووری و تەندروستییەكان. 
لەم ساڵانەی دواییدا، بەهۆی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی و چالاكییە نادروستەكانی مرۆڤەوە، تەمەنی ئەم شەپۆلانە و ڕێژەی چڕیی تۆزەكە بەشێوەیەكی پێوانەیی زیادی كردووە بەتایبەتیش لە وەرزی هاویندا كە ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا پەكدەخات و هۆشداریی تەندروستیی توند لە لایەن دامەزراوەكانەوە ڕادەگەیەنرێت.
لەگەڵ تێپەڕبوونی ڕۆژەكان و بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما، ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا بە تەواوی پەكیدەكەوێت و نەخۆشخانەكانیش دەبنە شوێنی پێشوازیكردن لە هەزاران كەس كە بەدەست كێشەی كۆئەندامی هەناسەدانەوە دەناڵێنن. 
شارەزایانی ژینگە ئاماژە بەوە دەكەن ئەم كارەساتە سروشتییە، تەنها دەرئەنجامی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی نییە، بەڵكو پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە زنجیرەیەك فاكتەری مرۆیی و جوگرافیی ناوخۆیی و هەرێمییەوە هەیە.
كەمبوونەوەی توندی بارانبارین لە ساڵانی ڕابردوودا، بووەتە هۆی وشكبوونەوەی یەكجاریی خاك و گۆڕینی بۆ چینێكی تۆزاویی نەرم كە بە ئاسانی لەگەڵ جووڵەی بادا بەرز دەبێتەوە. 
كاتێكیش هیچ پشتێنەیەكی سەوزایی لە دەوروبەری شارەكاندا بوونی نییە، ڕەشەباكان بە بێ هیچ بەربەستێك دەگەنە ناو جەرگەی ناوچە نیشتەجێبووەكان. 
هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا، سیاستە ئاوییەكانی دەوڵەتانی دراوسێ، بەتایبەت دروستكردنی بەنداوە زەبەلاحەكان لە لایەن توركیا و ئێرانەوە لەسەر سەرچاوەكانی ڕووباری دیجلە و فوڕات، ئاستی ئاوی عێراقی گەیاندووەتە نزمترین ئاستی مێژوویی، ئەمەش زۆنگاوەكانی وشككردووە و ڕووبەرێكی فراوانی زەوییە كشتوكاڵییەكانی گۆڕیوە بۆ بیابان.
لە ناوەڕاستی بەهار و وەرزی هاویندا، كاتێك پلەكانی گەرما هێڵی پەنجا پلەی سەدی دەبەزێنن، بای شەماڵی وشك و بەهێز لە باكووری ڕۆژاواوە لە بیابانەكانی سووریا و عێراقەوە هەڵدەكات و بڕێكی ئێجگار زۆر لە تۆز ڕادەماڵێت. 
پسپۆڕان پێیانوایە بۆ ڕێگریكردن لەم مۆتەكەیە، عێراق پێویستی بە ستراتیژێكی نیشتمانیی خێرا هەیە كە خۆی لە مۆدێرنكردنی كەرتی كشتوكاڵ، گۆڕینی سیستمی ئاودێری بۆ تەكنیكە نوێیەكان و دروستكردنی پشتێنەی سەوزی چڕ لە دەوری شارەكاندا دەبینێتەوە.

ماوەی چەند ساڵێكە دیاردەی خۆڵبارین و زریانە تۆزاوییەكان لە عێراقدا، لە بابەتێكی كەشوهەوای ئاساییەوە گۆڕاون بۆ یەكێك لە مەترسیدارترین ئاڵنگارییە ژینگەیی، ئابووری و تەندروستییەكان. 
لەم ساڵانەی دواییدا، بەهۆی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی و چالاكییە نادروستەكانی مرۆڤەوە، تەمەنی ئەم شەپۆلانە و ڕێژەی چڕیی تۆزەكە بەشێوەیەكی پێوانەیی زیادی كردووە بەتایبەتیش لە وەرزی هاویندا كە ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا پەكدەخات و هۆشداریی تەندروستیی توند لە لایەن دامەزراوەكانەوە ڕادەگەیەنرێت.

لەگەڵ تێپەڕبوونی ڕۆژەكان و بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما، ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا بە تەواوی پەكیدەكەوێت و نەخۆشخانەكانیش دەبنە شوێنی پێشوازیكردن لە هەزاران كەس كە بەدەست كێشەی كۆئەندامی هەناسەدانەوە دەناڵێنن. 
شارەزایانی ژینگە ئاماژە بەوە دەكەن ئەم كارەساتە سروشتییە، تەنها دەرئەنجامی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی نییە، بەڵكو پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە زنجیرەیەك فاكتەری مرۆیی و جوگرافیی ناوخۆیی و هەرێمییەوە هەیە.

كەمبوونەوەی توندی بارانبارین لە ساڵانی ڕابردوودا، بووەتە هۆی وشكبوونەوەی یەكجاریی خاك و گۆڕینی بۆ چینێكی تۆزاویی نەرم كە بە ئاسانی لەگەڵ جووڵەی بادا بەرز دەبێتەوە. 
كاتێكیش هیچ پشتێنەیەكی سەوزایی لە دەوروبەری شارەكاندا بوونی نییە، ڕەشەباكان بە بێ هیچ بەربەستێك دەگەنە ناو جەرگەی ناوچە نیشتەجێبووەكان. 

هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا، سیاستە ئاوییەكانی دەوڵەتانی دراوسێ، بەتایبەت دروستكردنی بەنداوە زەبەلاحەكان لە لایەن توركیا و ئێرانەوە لەسەر سەرچاوەكانی ڕووباری دیجلە و فوڕات، ئاستی ئاوی عێراقی گەیاندووەتە نزمترین ئاستی مێژوویی، ئەمەش زۆنگاوەكانی وشككردووە و ڕووبەرێكی فراوانی زەوییە كشتوكاڵییەكانی گۆڕیوە بۆ بیابان.
لە ناوەڕاستی بەهار و وەرزی هاویندا، كاتێك پلەكانی گەرما هێڵی پەنجا پلەی سەدی دەبەزێنن، بای شەماڵی وشك و بەهێز لە باكووری ڕۆژاواوە لە بیابانەكانی سووریا و عێراقەوە هەڵدەكات و بڕێكی ئێجگار زۆر لە تۆز ڕادەماڵێت. 
پسپۆڕان پێیانوایە بۆ ڕێگریكردن لەم مۆتەكەیە، عێراق پێویستی بە ستراتیژێكی نیشتمانیی خێرا هەیە كە خۆی لە مۆدێرنكردنی كەرتی كشتوكاڵ، گۆڕینی سیستمی ئاودێری بۆ تەكنیكە نوێیەكان و دروستكردنی پشتێنەی سەوزی چڕ لە دەوری شارەكاندا دەبینێتەوە.

ئیسرائیل لە دەرەوەی بازنەی بڕیارەکان؛ وردەکاریی ئەو رێککەوتنە نهێنییەی ئەمریکا و ئێران کە ناتانیاهۆی تووشی شۆک کردووە. چی لەو رێککەوتنەدا هەیە کە ئیسرائیل ئەوەندە لێی نیگەرانە.

سەعاتە یەکلاکەرەوەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ نزیک دەبنەوە و ئیسرائیلیش لە دڵەڕاوکێیەکی قووڵدایە، لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و ئەو راپۆرتە رۆژنامەوانییانەی باس لە نزیکبوونەوەی واشنتۆن و تاران دەکەن بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی گشتگیر، تەلئەبیبیان خستووەتە حاڵەتی ئامادەباشی تەواوەوە. 

بەپێی زانیارییەکان، بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل کۆبوونەوەیەکی ئەمنی باڵای بۆ تاوتوێکردنی ئەو پێشھاتانە ئەنجامداوە کە رەنگە نەخشەی سیاسی و سەربازی ناوچەکە بگۆڕن، لە کاتێکدا لێپرسراوانی ئیسرائیلی نیگەرانی خۆیان لە پەراوێزخرانی وڵاتەکەیان لەو دانوستانانە ناشارنەوە.

بڕگەکانی رێککەوتنەکە چیین؟

بەپێی زانیارییەکان، ئەو رێککەوتنەی کە لە ئارادایە بڕگەکانی بریتین لە:

درێژکردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژ.

کردنەوەی گەروی هورمز بەبێ وەرگرتنی باج.

رێگەدان بە ئێران بۆ فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەکی ئازادانە.

دەستپێکردنی دانوستانی زیاتر لەسەر بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران.

کۆتاییهێنان بە شەڕی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵا لە لوبنان؛ بڕگەیەک کە نیگەرانییەکی قووڵی لای نەتانیاهۆ دروست کردووە.

بەپێی راپۆرتەکان، تەنیا 48 سەعات ماوە بۆ دەرکردنی بڕیاری کۆتایی لەسەر رەشنووسی تێگەیشتنێکی نوێ لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا، مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ ھندستان ئاماژەی بەوە کردووە کە پێشکەوتنی بەرچاو بەدەستھاتووە، ئەم رێککەوتنە پێشبینیکراوە چەند خاڵێکی سەرەکی لەخۆ دەگرێت، لەوانە درێژکردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژی تر و کردنەوەی گەروی ھورمز بەبێ وەرگرتنی رەسمی گومرگی، لە بەرانبەردا رێگە بە ئێران دەدرێت بە ئازادی نەوتەکەی بفرۆشێت، ئەمەش وەک هەنگاوێکی بەرایی بۆ گفتوگۆی زیاتر لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی.

سوپای ئیسرائیل لە رەوشێکی ئامادەباشی باڵادایە و بە وردی چاودێری رەشنووسی رێککەوتنەکە دەکات، لێپرسراوانی سەربازی تەلئەبیب نیگەرانن لەوەی کە رێککەوتنەکە هیچ مەرجێکی توندی تێدا نییە بۆ راگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم لەلایەن ئێرانەوە، هەروەها رێگری لە تاران ناکات لە پەرەپێدانی موشەکە بالیستییەکانی، سەرچاوە ئەمنییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، سوپای ئیسرائیل خۆی بۆ هەموو ئەگەرەکان ئامادە کردووە، بەتایبەت ئەگەری شکستهێنانی دانوستانەکان و دەستپێکردنەوەی شەڕ بە شێوەیەکی فراوانتر.

راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمز پەردەی لەسەر لایەنێکی تری کێشەکە لاداوە و ئاماژە بەوە دەکات، ئیدارەی ترەمپ بە تەواوی ئیسرائیلی لە دانوستانەکان دوورخستووەتەوە، بەپێی سەرچاوە ئەمنییەکان، حکومەتەکەی ناتانیاھۆ ناچار بووە لە رێگەی لایەنی سێیەم و چالاکییە هەواڵگرییەکانەوە زانیاری لەسەر پەیوەندییەکانی واشنتۆن و تاران کۆبکاتەوە، ئەم دوورخستنەوەیە دوای ئەوە هات کە واشنتۆن گەیشتە ئەو قەناعەتەی بەڵێنەکانی ناتانیاھۆ بۆ رووخاندنی رژێمی ئێران ورد و جێبەجێکراو نین، بۆیە ترەمپ ئێستا تەنیا فشارەکانی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ چڕکردووەتەوە.

لە کاتێکدا کە ناوچەکە چاوەڕێی راگەیاندنی رەسمی رێککەوتنەکەیە، ئیسرائیل خۆی لەبەردەم فشارێکی نێودەوڵەتی و سیاسی گەورەدا دەبینێتەوە، کۆتاییهێنان بە جەنگی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵا لە لوبنان، کە یەکێکە لە بەندە سەرەکییەکانی رەشنووسەکە، بووەتە جێی ناڕەزایەتی توندی ناتانیاھۆ، ئێستا تەلئەبیب لە نێوان قبوڵکردنی ئەم واقیعە نوێیە و بەردەوامبوون لەسەر سیاسەتە سەربازییەکانی خۆیدا، لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە کە رەنگە پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆن بەرەو قۆناغێکی ئاڵۆزتر ببات.

نوێنەری تایبەتی بەریتانیا، بۆ ئەفغانستان و پاکستان باس لە پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتەکەی و ئەفغانستان، ئاڵۆزیەکانی ناوچەکە و رەوشی ژنان لە ئەفغانستان دەکات. 

ئەم راپۆرتە لە بی بی سی وەرگیراوە

کردنەوەی باڵیۆزخانەی ئەفغانستان لە لەندەن

ریچارد لیندزی نوێنەری تایبەتی بەریتانیا، بۆ ئەفغانستان و پاکستان بە بی بی سی راگەیاندووە: هەرکاتێک کە حکومەتی ئێستای ئەفغانستان لەلایەن کۆمەڵگەی نیودەوڵەتییەوە دانی پیدانرا، دەرفەت دەبێت بۆ دروستکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانمان، بەڵام لە ئێستادا شتێکی لەو شێوەیە بوونی نییە.

ریچارد دەشڵێت: سەردانەکانم بۆ ئەفغانستان بۆئەوەیە کە ئاگاداری تاڵیبا بکەینەوە کە رەفتارەکانیان بگۆڕن، بەریتانیا نیگەرانە لەوەی کە ئەفغانستان ببێتەوە بە شوێنێک بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتەکانی دیکە، مەترسی تیرۆر لە ناوچەکە بوونی هەیە و داوا لە تاڵیبان دەکەین هاوکار بێت بۆ روبەڕوبونەوەی تیرۆر.

هاوکاری بەریتانیا بۆ ئەفغانستان

نوێنەرەکەی بەریتانیا دەشڵێت: نەتەوە یەکگرتووەکان دەڵێت کە 10.7 ملیۆن کچ و ژنی ئەفغانی پێویستیان بە یارمەتییە، هەروەها بەهۆی گەڕانەوەی 2.7 ملیۆن کۆچبەر بۆ وڵاتەکە لە ئیران و پاکستانەوە، بودجە فریاگوزارییەکان وەک پێویست بەشی رەوشەکە ناکەن، هەروەها رێژەی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئەفغانستان لە ساڵانی رابردوودا کەمی کردووە، ئەمە مانای بێباکی جیهان نییە بەرانبەر ئەفغانستان، بەڵکو بەهۆی ئەو رەوشەیە کە هەموو وڵاتەکانی گرتووەتەوە.

ئاماژەی بەوەشداوە: بەریتانیا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین هاوکاریی پێشکەشی ئەفغانستان کردووە و تەنها لەمساڵدا 150 ملیۆن پاوەند (13 ملیار ئەفغانی) پێشکەشی وڵاتەکە کردووە بۆ دابینکردنی خۆراک و پێداویستییەکانی رۆژانە، هەروەها بەریتانیا لەرێگەی کۆمپانیا ناوخۆییەکانیەوە دڵنیایی دەدات کە زیاتر ٪50ـی ئەو هاوکاریانە راستەوخۆ دەگاتە دەست ژنان و کچانی ئەفغانستان.

رەوشی ژنان لە ئەفغانستان

ریچارد دەڵێت: لەبەرژەوەندی ئەفغانستاندایە کە کچانی وڵاتەکەیان بخوێنن و رۆڵیان هەبێت، چونکە لەداهاتوودا پێویستیان بە پزیشک و پەرستاری ژن دەبێت و ئەمە پێویستییەکی بنەڕەتییە، ناکۆکی زۆرمان لەگەڵ دەسەڵاتداران هەیە، بەڵام تەنها بە گفتوگۆ لە رەوشێکی رێزدارانەدا دەتوانین کێشەکان چارەسەر بکەین.

کێشەکانی نێوان ئەفغانستان و پاکستان

نوێنەرەکەی بەریتانیا سەبارەت بە کێشە و ناکۆکییەکانی نێوان ئەفغانستان و پاکستان رایگەیاند: بەریتانیا نەبووەتە وڵاتێکی نێوەندگیر بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان، تورکیا، قەتەر، سعودیە و چین خەیری نیوەندگیرین، بەڵام سەرکەوتنی دانوستانەکان پەیوەستە بە نیەتی هەردوو وڵاتەوە.

سێ مانگ دوای دەستپێکردنی هێرشەکان بۆ سەر ئێران، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رووبەڕووی پرسیارێکی گەورە بووەتەوە: ئایا ئەو جەنگەکەی دۆڕاندووە؟

ئاژانسەکانی هەواڵ ئاشکرایانکردووە، هەرچەندە واشنتۆن لە زۆربەی پێکدادانە سەربازییەکاندا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، بەڵام رەوشەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە شکستی ستراتیژی نزیکە، لە کاتێکدا ئێران هێشتا کۆنترۆڵی گەروی هورمزی لەدەستدایە و ئامادە نییە هیچ سازشێکی ئەتۆمی بکات، گومانەکان لەسەر توانای ترەمپ بۆ گۆڕینی سەرکەوتنە تاکتیکییەکان بۆ دەستکەوتی جیۆپۆلیتیکی زیاتر دەبن، لێدوانە رەسمییەکانی کۆشکی سپی باس لە سەرکەوتن دەکەن، بەڵام لە راستیدا واشنتۆن لە نێوان دیپلۆماسییەکی نادیار و هەڕەشەی بەردەوامدا گیری خواردووە.

ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز لە راپۆرتێکدا بڵاویکردوەتەوە، تاران توانیویەتی فشار بخاتە سەر رێڕەوی گواستنەوەی یەک لەسەر پێنجی نەوت و غازی جیهان، ئەمەش وەک کارتێکی بەهێز لە دژی هاوپەیمانەکانی ئەمریکا بەکاردەهێنێت، هەرچەندە لە سەرەتای جەنگەکەدا لە 28ـی شوبات، شەپۆلەکانی هێرشی ئاسمانی کۆگاکانی موشەکی بالیستی و بەشێکی زۆری هێزی دەریایی ئێرانیان تێکشکاند، بەڵام رژێمی تاران هێشتا بەپێی پلانەکانی خۆی دەجوڵێتەوە، لێپرسراوانی سەربازی ئاماژە بەوە دەکەن، تاران بە داخستنی گەووی هورمز نرخەکانی وزەی بەرزکردووەتەوە و ئەمەش زیانی گەورەی بە ئابوری جیهانی گەیاندووە، لە کاتێکدا ترەمپ بەڵێنی دابوو رێگری لە هەر هەڕەشەیەک بکات.

لە ناوخۆی ئەمریکادا، ترەمپ لە ژێر فشارێکی زۆردایە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین و دابەزینی ئاستی جەماوەریی بەرلە هەڵبژاردنەکانی نیوەی خول. ئێستا کە شەش هەفتە بەسەر راگەیاندنی ئاگربەستدا تێپەڕیوە، ترەمپ لە نێوان دوو بژاردەی سەختدایە؛ قبوڵکردنی رێککەوتنێکی پڕ لە کەمکوڕی یان هەڵکشانی سەربازیی تر کە رەنگە قەیرانەکە درێژخایەنتر بکات، هەندێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە ترەمپ بۆ شاردنەوەی ئەم شکستانە، رەنگە سەرنجەکان بەرەو کوبا رابکێشێت بۆ ئەوەی سەرکەوتنێکی ئاسانتر بەدەستبهێنێت، بەڵام ئەمەش مەترسی گەورەی تێدایە و رەنگە هەڵەیەکی تری ستراتیژی بێت.

ئامانجە سەرەکییەکانی ترەمپ کە بریتی بوون لە بێبەشکردنی ئێران لە چەکی ئەتۆمی و بڕینی کەمکردنەوەی هەژمونی ئێران لە ناوچەکە، هێشتا بەدی نەهاتوون، بەپێی راپۆرتە هەواڵگرییەکان، کۆگایەکی گەورەی یۆرانیۆمی پیتێنراو هێشتا لە ژێر زەویدا پارێزراوە، سەرەڕای هێرشە ئاسمانییەکانی مانگی حوزەیرانی رابردوو، ئێران نەک هەر پاشەکشەی نەکردووە، بەڵکو رابەری باڵای ئەو وڵاتە رێگری کردووە لە ناردنە دەرەوەی یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە، ئەم رەوشە وایکردووە وڵاتانی وەک چین و روسیا سود لە کەمکوڕییە تاکتیکییەکانی سوپای ئەمریکا وەربگرن و پێگەی واشنتۆن لە ناوچەکەدا لاوازتر ببێت.

لە کۆتاییدا، زۆرێک لە چاودێران جەنگەکە بە کش و مات بۆ ترەمپ وەسف دەکەن، رۆبەرت کاگان، لێکۆڵەری ناودار پێی وایە ئەم ئەنجامە شکستێکی مێژووییە کە تەنانەت لە کشانەوەکانی ڤێتنام و ئەفغانستانیش خراپترە، چونکە ئەمجارە لە دڵی ناوچەیەکی ستراتیژیی جیهانیدا رویداوە، هیچ رێگەیەک بۆ گەڕانەوە بۆ رەوشی پێشوو نەماوە و هیچ سەرکەوتنێکی ئەمریکی ناتوانێت ئەو زیانە گەورانە قەرەبوو بکاتەوە کە بە واشنتۆن گەیشتووە، بەتایبەت لە کاتێکدا کە هاوپەیمانە ئەوروپییەکانیش ئامادە نین هاوکاری ترەمپ بکەن لە جەنگێکدا کە بێ پرسی ئەوان دەستی پێکردووە.

رۆژنامەی دەیلی مەیلی بەریتانی، پێكهاتەیەكی بازنەیی و نادیار لە نزیك بنكە سەربازییە نهێنییەكەی ئەمریكا كە بە ناوچەی 51 لە ویلایەتی نیڤادا ناسراوە ئاشكرا دەكات، ئەوەش شەپۆلێكی بەرفراوانی لە گومان و لێكدانەوە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان دروست كردووە. 

ئەم دیمەنە كە لە رێگەی نەخشەكانی گوگڵەوە بینراوە، جارێكی تر پرسی بوونی تەنە فڕیوە نەناسراوەكان و چالاكییە نهێنییەكانی واشنتۆنی لەو ناوچە بیابانییەدا هێناوەتەوە بەرباس، بەتایبەت كە ئەم ناوچەیە بۆ چەندین دەیەیە وەك ناوەندی بیردۆزەكانی پیلانگێڕی و تاقیكردنەوەی تەكنەلۆژیای نادیار سەیر دەكرێت.
بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی دەیلی مەیلی بەریتانی، ئەم پێكهاتە نادیارە لە دووری نزیكەی 4 میل لە باكووری رۆژهەڵاتی بنكە سەربازییەكەوە رێژراوە. 
شوێنە ئاسمانییەكان نیشانی دەدەن كە بازنەیەكی گەورەی تەواو لە ناو جەرگەی بیابانی نیڤادا هەڵكەندراوە و لە ناوەڕاستەكەشیدا تەنێكی بەرز یان گردێكی بچووك دەبینرێت. 
ئەم رەوشە وایكردووە كە شوێنەكە لە ئاسمانەوە وەك نیشانەیەكی گەورە یان سەكۆیەكی نیشتنەوەی نادیار دەربكەوێت، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی بەكارهێنەران وێنەكان بە خێرایی بڵاو بكەنەوە و لێكدانەوەی جیاوازی بۆ بكەن.
لە كاتێكدا هەندێك پێیان وایە ئەمە شوێنی كەوتنی كەشتییەكی ئاسمانی یان دامەزراوەیەكی نهێنی تر بێت، شارەزایان و هەندێك لە چاودێران رەوشەكە بە شێوەیەكی تر دەبینن. 
ئەوان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەگەری زۆرە ئەمە تەنیا نیشانەیەكی كۆن بێت بۆ مەشقی بۆردومانكردن و راهێنانی ئاسمانی سەربازی كە مێژووەكەی بۆ سەردەمی جەنگی سارد دەگەڕێتەوە. 
ئەم جۆرە پێكهاتانە لە گۆڕەپانەكانی تاقیكردنەوەی سەربازی لە ناو بیابانی نیڤادا شتێكی باو بوون و بۆ مەبەستی جیاواز لە راهێنانەكاندا بەكار دەهاتن.
دیزاینی بازنەیی شوێنەكە و سروشتە كراوەكەی،گونجاو بێت بۆ راهێنانی فڕۆكەوانەكان و تاقیكردنەوەی سیستەمەكانی دیاریكردنی ئامانج و رادار لە ئاسمانەوە. 
جێی ئاماژەیە، هەرچەندە ئاژانسی هەواڵگری ناوەندی ئەمریكا لە ساڵی 2013دا بە رەسمی دانی بە بوونی ئەم بنكەیەدا نا، بەڵام هێشتا بەشێكی زۆری چالاكییەكانی بە نهێنی ماونەتەوە. 
ئەم نهێنیپارێزییەش بەردەوام دەبێتە هۆی فشار و دروستبوونی چیرۆكی جۆراوجۆر سەبارەت بە تاقیكردنەوە سەربازییەكان و پەیوەندییان بە بونەوەرە ئاسمانییەكانەوە ناوچەی 51 وەك یەكێك لە جێ مشتومڕترین شوێنە سەربازییەكانی جیهان دەمێنێتەوە. 
هەر دەركەوتنێكی نوێ لەو ناوچەیە، چەندە سادەش بێت، دەبێتە هۆی وروژاندنی گومانەكان سەبارەت بە بوونی بونەوەرە ئاسمانییەكان و تەكنەلۆژیا پێشكەوتووەكانی تر، چونكە لێپرسراوانی سەربازی ئەمریكا هێشتا ئامادە نین پەردە لەسەر هەموو ئەو رەوشە لابدەن كە لە پشت دیوارە بەرزەكانی ئەو بنكەیەوە روو دەدەن.

لە نێوان درەوشانەوەی ئەڵماس و زێڕدا، کەم کەس هەیە بڕوا بکات کە "سامانێکی نوێ" لە جیهاندا پەیدابووە کە قەبارەکەی تەنها چەند سانتیمەترێکە.

مێروویەک کە خەڵک راهاتوون بەبێ بایەخ بن پێشێلی بکەن، ئێستا لە بازاڕە رەشەکانی جیهاندا بە نرخی پارچە زێڕی دەگمەن دەفرۆشرێت و نرخی تەنها یەک دانەی دەگاتە زیاتر لە $1,100$ دۆلار.

ئەم مێرووە بووەتە کاڵایەکی لوکس بۆ ئەو کەسانەی حەزیان لە کۆکردنەوە و بەخێوکردنی مێرووی دەگمەنە.

وڵاتی کینیا بە مەیدانی راوکردنی مێرولە گرانبەهاکان دادەنرێت، ئەم جۆرە مێرولەیە کە بە "مێرولەی سوور و رەش" ناسراوە، بە سەدان هەزاریان لە دەوروبەری شاری (نایرۆبی)ی پایتەختی کینیا دەژین.

ئێستا خەڵکی ناوخۆیی و راوچییەکان هێرشیان بردووەتە سەر ئەو ناوچانە بۆ گرتن و قاچاخچێپیکردنیان بۆ دەرەوەی وڵات.

ئەم بازرگانییە نایاساییە مەترسییەکی گەورەی بۆ سەر ژینگەی کینیا دروستکردووە، بۆیە دامەزراوە ژینگەیییەکان رێکارەکانیان توندتر کردووەتەوە.

بۆ نموونە، لە ئایاری ساڵی2025دا دوو گەنجی بەلجیکی لە کاتی قاچاخچێتی بە پێنج هەزار مێرولە دەستگیرکران و دادگا هەر یەکێکیانی بە بڕی 7 هەزار دۆلار سزا دا.

بۆچی حەزیان لەم مێرولەیەیە؟

دینۆ مارتینز، کە زانایەکی مێرووناسی کینیاییە، دەڵێت: ئەم مێرولە ئەفریقییە گەورە و ئازایە کە ناوی (میسور سيفالوتس)ە، خاوەنی رەنگێکی زۆر سەرنجڕاکێشە، بۆیە ئارەزوومەندانی مێروو پێی دەڵێن نموورەکانی جیهانی مێرولە." لە ماڵپەڕە ئەورووپییەکاندا نرخی یەک دانەی دەگاتە 230 دۆلار و زۆربەی کاتیش دەستناکەوێت.

بازاڕێکی ئەلیکترۆنی گەورە و مەترسی ژینگەیی

بەپێی توێژینەوەکانی زانکۆی (فریبۆرگ)ی سویسری، ئەم کارە لە کەیف و سەفایەکی سادەوە گۆڕاوە بۆ بازاڕێکی ئەلیکترۆنی گەورە. لە ساڵی 2017دا، نزیکەی 500 جۆر مێرولە لە ئینتەرنێتدا بۆ فرۆشتن دانراون.

پسپۆڕان هۆشداری دەدەن کە 10٪ ی ئەم مێرولانە ئەگەر بچنە ژینگەیەکی نوێوە، دەبنە "مێرووی داگیرکەر" و زیانێکی گەورە بە سروشت دەگەیەنن.

لەکاتێکدا کینیا مۆڵەتی رەسمی بۆ هەناردەکردنی مێرولە هەیە، بەڵام پارێزەرە کینیاییەکان دەڵێن تا ئێستا هیچ بازرگانێکیان نەدیوە مۆڵەتی رەسمی پێبێت و هەمووی بە قاچاخ دەکرێت.

34 ساڵ لەمەوبەر دوای شكستهێنانی گفتوگۆكانی بەرەی كوردستانی لەگەڵ رژێمی بەعس و كشانەوەی دەزگا ئیدارەییەكان لەلایەن حكومەتی عیراقەوە، بەرەی كوردستانی لەو سەردەمەدا بڕیاری هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان و پێكهێنانی حكومەتی هەرێمی دا، بۆئەو مەبەستەش لیژنەیەكی 15 كەسی لە كەسایەتییە سیاسییەكانی ناو بەرەی كوردستانی پێكهێنرا، ئەو لیژنەیەش لە 23ی كانوونی یەكەمی 1991 تا 28ی كانوونی دووەمی 1992 چەندین دانیشتنی ئەنجامدا، دواتر پرۆژەیاسایەكی پێشكەشی سەركردایەتیی سیاسیی بەرەی كوردستانی كرد و لە 28ی نیسانی 1992 بڕیاری لەسەردرا و یاسای هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنیی نیشتمانیی كوردستان-عیراق پەسەند كرا.

لە 19ی ئایاری 1992 یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان بەڕێوەچوو، حەوت حزب بەشدارییان تێدا كرد بۆ بەدەستهێنانی 100 كورسی پەرلەمان و 5 كورسی كۆتا بۆ پێكهاتەكان، بە پێی بڕیارێكی دەستەی باڵای سەرپەرشتی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی كوردستانیش، ئەو حزبەی كورسی پەرلەمانی بە دەستدەهێنا دەبوایە رێژەی 7%ی دەنگەكان بەدەستبهێنێت.

لە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستاندا یەكێتیی نیشتمانی كوردستان و حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بەیەك لیست و پارتی دیموكراتی كوردستان و بزوتنەوەی ئیسلامی و حزبی سۆسیالیستی كوردستان و پاسۆك و حزبی شیوعی كوردستان و پارتی گەلی دیموكراتی بەشدارییان لە هەڵبژاردنەكەدا كرد، لە 4ی حوزەیرانی 1992 جەوهەر نامیق سالم بە یەكەمین سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان هەڵبژێردرا، د. فوئاد مەعسومیش بۆ پێكهێنانی یەكەم كابینەی حكومەتی هەرێمی كوردستان راسپێردرا.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە ساڵی 1944 لە گەڕەكی سەرشەقام لە سلێمانی لە خانەوادەیەكی رۆشنبیر لەدایكبووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواوكردووە، لە ساڵی 1967 كۆلێژی زانستە سیاسییەكانی لە زانكۆی بەغداد تەواوكردووە، سەرەتای شەستەكانی سەدەی رابردوو دەستی بەكاری سیاسی كردووە، یەكەم وێستگەی كارە سیاسییەكانیشی لە یەكێتی قوتابیانی كوردستانەوە دەستپێكردووە.

لە ساڵانی 1963-1964 بووەتە ئەندامی سكرتارییەتی یەكێتی قوتابیان، هەر لەو ماوەیەدا بووەتە ئەندامی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە ساڵی 1967 بووەتە ئەندامی لقی سلێمانی پارتی.

وەك گەنجێكی سلێمانی لە شەستەكاندا زیاتر سۆزی بۆ باڵی مەكتەبی سیاسی هەبووە، هەر لەو كاتەشەوە سەرقاڵی نوسین و كاری رۆژنامەگەری بووە، خاوەنی ئیمتیازی گۆڤاری رزگاری بووە كە لە ساڵی 1969 دەرچووە، دوای بەیاننامەی 11ی ئاداری 1970 لەگەڵ ژمارەیەك هاوڕێی لە سلێمانییەوە دوورخراونەتەوە بۆ خواروی عیراق و دواتر لە بەغداد یەكیان گرتووەتەوە، لەو سەردەمەشدا بە مەبەستی خوێندن و دووركەوتنەوە لە هەڕەشەكانی حكومەتی عیراقی چووەتە نەمسا كە لەو سەردەمەدا لەلایەن حكومەتی عیراقەوە سزای لە سێدارەدانی بۆ دەرچووە.

لە نەمسا دوای  تەواوكردنی  خوێندنی ماستەر، سەرقاڵی خوێندنی دكتۆرا بووە لە بواری یاسای نێودەوڵەتیی، بەڵام  لەسەر داوای سەرۆك مام جەلال و بۆ دامەزراندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان دەستبەرداری خوێندنەكەی بووە و گەڕاوەتەوە بۆ كوردستان.

لە خەباتی شاخ، نەوشیروان مستەفا وەك سەركردەیەكی دیار دەركەوتووە، سكرتێری كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستان و جێگری سكرتێری گشتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بووە، یەكێك بووە لە سەركردە نزیك و متمانەپێكراوەكانی سەرۆك مام جەلال، بە ئەندازیاری راپەڕینی بەهاری 1991ی خەڵكی كوردستان دادەنرێت.

لە ساڵی 2009 كۆمپانیای وشە و دواتریش بزوتنەوەی گۆڕانی دامەزراند و بووە رێكخەری گشتی بزووتنەوەكە.

نەوشیروان مستەفا لە ساڵی 1981 ژیانی هاوسەرگیری لەگەڵ شوعلە عەلی پێكهێناوە و خاوەنی دوو كوڕ و كچێكن بەناوەكانی(چیا، نما، چرا).

نەوشیروان مستەفا نوسەرێكی ورد و بە توانا بووە و شارەزاییەكی تەواوی لە مێژووی سیاسی و كۆمەڵایەتی كوردستان هەبووە و 18 كتێبی نوسیووە، لە 19ی ئایاری 2017 لە سلێمانی بە نەخۆشی كۆچی دوایی كردوە و لە گردی زەرگەتە بەخاكسپێردرا.

ئەمریكا ئەو وڵاتەی لەماوەی نزیكەی ساڵ و نیوێكدا بە سەرۆكایەتی ترەمپ، شەش بۆ هەشت جەنگی نێوان وڵاتانی راگرتووە، ئێستا گیرۆدە و شەكەتی جەنگی ئێرانە و دووریش نییە بەم نزیكانە بەرەیەكی تری جەنگ بەرویدا بكرێتەوە.

ماڵپەری ئەكسیۆس لە زاری چەند لێپرسراوێكی باڵای هەواڵگری ئەمریكاوە ئاشكرایكردووە، لە ساڵی 2023دا كوبا زیاتر لە 300 درۆنی سەربازیی لە روسیا و ئێران وەرگرتووە و لەوكاتەشەوە لە هاڤانای پایتەختی ئەو وڵاتە بەنهێنی هەڵگیراوە، سەرجەم درۆنەكانیش پێشكەوتوون و توانای جیاوازیان هەیە لە گۆڕەپانی جەنگدا.

بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەری ئەكسیۆس، بەم دواییانە كوبا دەستیكردووە بە ئامادەكردنی پلانێك بۆ هێرشكردنەسەر ئەمریكا بەو درۆنانە و ئامانجەكانیشی، سەربازگەیەكی ئەمریكا لە كەنداوی گوانتانامۆیە لەگەڵ كەشتییە سەربازییەكانی ئەمریكا لەو نزیكانە، ترسیش هەیە ئامانجێكی تری كوبا شار و دوورگەی گەشتیاریی كی وێست بێت لە ولایەتی فلۆریدا لە ئەمریكا، كە تەنها 90 میل لە باكووری هاڤاناوە دوورە.

ئەكسیۆس ئاماژەی بەوەشكردووە، زانیارییە هەواڵگرییەكان زۆر لەوە زیاترن كە ببنە پاساوی ئەمریكا بۆ هێرشكردنەسەر كوبا، كە لەئێستادا راوێژكاری سەربازیی و ناوەندی هەواڵگریی هەردوو گەورە دوژمنی ئەمریكا ئامادەییان هەیە ئەوانیش روسیا و ئێرانن.

لێپرسراوێكی هەواڵگری ئەمریكا بۆ ئەكسیۆس دەڵێت، ئەمریكا بە ئێستاشەوە ترسی لە كوبا نییە، بەڵكو ئەوەی ترسی بۆ دروستكردووە بوونی راوێژكاری سەربازیی دوو گەورەترین دوژمنی ئەمریكایە لەو وڵاتە لەگەڵ چەند گروپێكی مافیایی بازرگانی ماددەی هۆشبەر لە كوبا كە دەستڕۆیشتوون لەو وڵاتە، بەتایبەتی بەهۆی نزیكی شوێنی جوگرافییانەوە لە ئەمریكاوە.

دەشڵێت، ئاژانسی ناوەندیی هەواڵگری ئەمریكا پێداگری كردووە، نابێت كوبا ببێتە سەكۆیەك بۆ دوژمنانی ئەمریكا بۆئەوەی ئەجێندا دوژمنكارییەكانی تێدا جێبەجێ بكەن لە رۆژئاوا.

ئەكسیۆس ئاشكرایكردووە، مانگی رابردوو كوبا داوای درۆن و كەرەستەی سەربازیی لە روسیا كردووە و هەوڵیش دەدات، بەپێی شێوازەكانی ئێران بەرپەرچی هێرشەكانی ئەمریكا بداتەوە.

پیت هێگسێس وەزیری جەنگی ئەمریكاش رایگەیاندووە، ماوەیەكی زۆرە ئەمریكا ترسی لەوە هەیە دوژمنەكانی، كوبا بەكاربهێنن بۆ هێرشكردنەسەر كەناراوەكانی ئەمریكا، لێپرسراوێكی تری ئەمریكاش دەڵێت، سەربازانی كوبا بەشێكن لە یارییە دوژمنكارانەكەی روسیا دژی ئەمریكا و ئێستا فێری تەكتیكی شەڕی ئێران دەكرێن، پێشتریش پێنج هەزار سەربازیان بەشداری جەنگی دژی ئۆكراینیان لەگەڵ روسیا كردووە و لەوەوە ئاشنابوون بە گرنگیی و كاریگەریی بەكارهێنانی درۆن لە جەنگدا.

ترەمپ لە خولی یەكەم و دووەمی سەرۆكایەتیكردنی ئەمریكا، كوبای وەك دەوڵەتی پشتیوانی تیرۆر لە قەڵەم داوە و بە سەری مارەكە دەیبینێت بۆ بۆچوونی شۆڕشگێرانەی ئەمریكای لاتین، لە سەرەتاكانی ئەمساڵیشدا وتی، رەنگە ئەو شەرەفەی پێبڕێت كوبا داگیر بكات.

لەگەڵ تێکچوونی زیاتری رەوشی ناوچەکەدا، ئیسرائیل و ئەمریکا ئامادەکارییە سەربازییەکانیان بۆ دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێی ململانێ دژی تاران گەیاندووەتە بەرزترین ئاست.

بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان و زانیارییەکانی "نیویۆرک تایمز"ـی ئەمریکی، هەردوو وڵات نەخشەیەکی وردیان بۆ وەشاندنی گورزی سەربازیی هاوبەش داڕشتووە کە چەندین کەرتی ستراتیژی لە ناوخۆی ئێران دەکاتە ئامانج.

ئەم هەنگاوە لە کاتێکدایە کە فشارە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەر تاران زیادیان کردووە و واشنتۆن دەیەوێت لە رێگەی ئەم پلانەوە هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا بگۆڕێت و رێگری لە پەرەپێدانی زیاتری تواناکانی تاران بکات.

ژێرخانی نیشتمانی و وزە:

کەناڵی 13ـی ئیسرائیل ئاشکرایکردووە، بانکی ئامانجەکانی ئەم هێرشە بە شێوەیەکی فراوان دیاریکراوە و لە چەندین ئاستی جیاواز پێکدێت، یەکەمین ئامانج، پێکانی ژێرخانی نیشتمانی و کەرتی وزەی ئێرانە، کە وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا و دامەزراوەکانی سوتەمەنی دەگرێتەوە، ئامانجی ئەم کارە پەکخستنی تەواوی جووڵەی ئابوری و خزمەتگوزارییە لە ناوخۆی وڵاتەکەدا.

سیستمی بەرگری و سەربازی:

سیستمی بەرگری و بنکە موشەکییەکان وەک بەشێکی سەرەکی لە پلانەکە دیاریکراون بۆ ئەوەی توانای وەڵامدانەوەی سەربازیی تاران بە رێژەیەکی بەرچاو کەم بکرێتەوە و رێگە بۆ هێرشی تر خۆش بکرێت.

تیرۆرکردنی لێپرسراوان:

میدیاکانی ئیسرائیل ئەوەشیان خستوەتەڕوو، لە رووی سیاسی و فەرماندەییەوە، پلانەکە هەوڵی "بێسەرکردەکردنی" ئێران دەدات، فڕۆکە جەنگییەکان و سیستمی موشەکیی پێشکەوتوو کار بۆ تیرۆرکردنی لێپرسراوە باڵاکانی تاران دەکەن تاوەکو ناوەندی بڕیاردان پەکبخەن.

جوڵاندنی هێزی زەمینی بۆ یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە:

جگە لەوەش، باس لە ئەگەری جووڵاندنی هێزی تایبەت بۆ سەر خاکی ئێران دەکرێت بە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی ئەو شوێنانەی یۆرانیۆمی پیتێنراویان تێدایە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ئۆپراسیۆنەکە تەنها لە ئاسمانەوە نابێت، بەڵکو رەنگە رەهەندی زەمینیشی هەبێت بۆ دەستبەسەرداگرتنی کەرەستە ئەتۆمییەکان.

ناوەندە ئەمنییەکانی ئیسرائیل پێشبینی دەکەن لە سەعاتەکانی سەرەتای هێرشەکەدا، ئێران بە هاویشتنی دەیان موشەکی بالیستی بۆ ناو قوڵایی خاکی ئیسرائیل وەڵام بداتەوە، بەپێی وتەی لێپرسراوە سەربازییەکان، پێشبینی دەکرێت بەهۆی توندیی گورزەکانەوە، قەبارەی وەڵامدانەوەکانی تاران بە تێپەڕبوونی کات بەرەو کەمی بچێت، ئامانجی کۆتایی واشنتۆن و تەلئەبیب ئەوەیە کە تاران ناچار بکەن لە پێگەیەکی لاوازەوە بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ و هەموو مەرجە پێشوەختەکان بۆ رێگری لە چەکی ئەتۆمی قبوڵ بکات.

ترەمپ بڕیار دەدات؟

دۆناڵد ترەمپ و راوێژکارەکانی رۆڵێکی سەرەکی لەم پلانەدا دەگێڕن و نەخشەی هێرشە گشتگیرەکەیان ئامادە کردووە، ترەمپ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "فۆکس نیوز" رایگەیاندووە، تاران دەبێت لە نێوان رێککەوتن یان لەناوچوون یەکێکیان هەڵبژێرێت، ئاماژەی بەوەش کردووە کە ئێران هیچ هێزێکی دەریایی و ئاسمانیی ئەوتۆی نەماوە و رێگە نادەن ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی چونکە مەترسییە بۆ سەر جیهان، بڕیاری کۆتایی لەسەر کاتی دەستپێکردنی هێرشەکە دوای کۆبوونەوەی ترەمپ لەگەڵ سەرۆکی چین دەدرێت، تاوەکو هەموو رەهەندە نێودەوڵەتییەکان رەچاو بکرێن.

سەرۆکی ئەمریکا بە کەناڵی "بی ئێف ئێم"ی فەرەنسی راگەیاند، ئێران بە کاتێکی زۆر نالەباردا تێپەڕدەبێت ئەگەر نەگاتە رێککەوتن لەگەڵمان، ئاماژەی بەوەشكردووە، نازانم بەم زووانە دەگەنە رێککەوتن یان نا بەڵام باشترە ئێران رێککەوتن بکات.

ئەم ئامادەکارییە چڕانە نیشانەی ئەوەن کە ناوچەکە لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی و مەترسیداردایە، ئەگەر ئەم پلانە سەربازییە وەک ئەوەی داڕێژراوە جێبەجێ بکرێت، رەنگە نەخشەی سیاسی و سەربازیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تەواوی بگۆڕێت، ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر بڕیارەکانی واشنتۆن و تەلئەبیبن تا بزانرێت ئایا ئەم هەڕەشانە دەبنە راستییەکی مەیدانی یان وەک ئامرازێکی فشاری سیاسی بۆ سەر ئێران دەمێننەوە.

قوباد تاڵەبانی بەشداری لە "دیالۆگی عیراق 2026" کرد، کە لەلایەن ئەنجومەنی ئەتڵەنتیکەوە لە واشنتۆن رێکخرابوو، لەدیالۆگەکەدا ژمارەیەک لە لێپرسراوانی عیراقی و نێودەوڵەتی گفتوگۆیان کرد بۆ تاوتوێکردنی پەرەسەندنی ناوچەیی و سەقامگیریی سیاسی و ئایندەی پەیوەندییەکانی نێوان عیراق و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان لە دیدارەکەدا لەگەڵ ئەتلانتیک کاونسڵ-ی ئەمریکی رایگەیاند، رۆڵی عیراق پەیوەستە بە ویستی خۆیەوە کە ئایا دەیەوێت وەک خاڵی بەهێز یان لاواز سەیری پێگەکەی بکات.

وتیشی، ئەگەر عیراق بیەوێت پێگەی جوگرافیی خۆی وەک سەرمایە و هێز و دەرفەتێک بۆ مانۆڕکردن ببینێت، دەتوانێت ئەو کارەش بکات.

جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم ئەوەشی خستەڕوو، هەمووان دەیانەوێت پەیوەندییەکی باشیان لەگەڵ عیراقدا هەبێت؛ رۆژهەڵات، رۆژئاوا، ئەوروپا، ئەمریکا، چین، روسیا و وڵاتانی ناوچەکە، بۆیە عیراقێکی ستراتیجی، کار بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی باش دەکات لەگەڵ هەموواندا.

راشیگەیاند، کوردستان توانی پێگەی ستراتیژیی خۆی بەکاربهێنێت بۆ گفتوگۆکردن لەگەڵ ئێران، تورکیا، بەغدا، ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا، هەروەها ئێمە سیاسەتێکی بێلایەنانەمان گرتەبەر و زۆر راشکاو و شەفاف بووین؛ ئێمە دژی ئەم شەڕە بووین چونکە نە بۆ عیراق و نە بۆ کوردستان باش نەبوو.

دەشڵێت؛ ئومێدەوارین ئەم ئاگربەستەی ئێستا هەیە بەردەوام بێت و ببێتە رێککەوتنێکی هەمیشەیی، چونکە هاوکارێکی گەورە دەبێت بۆ ئەو حکومەتە نوێیەی ئێستا لە عیراق پێکدەهێنرێت.

سەبارەت بە پێکهێنانی حکومەتی نوێی عیراق قوباد تاڵەبانی ئاماژەی بەوەکرد،  حکومەتی نوێ دەرفەتی ئەوەی هەیە ئەو هەڵانە راست بکاتەوە کە پێشتر بەرانبەر کوردستان یان هەر پێکهاتەیەکی تر کراون، وتیشی، ئەگەر گروپێک لە ناوخۆی دەوڵەتدا دژی دەوڵەت کار بکات، ئەوا بەرپرسیارێتی دەوڵەتە مامەڵەیان لەگەڵ بکات.

هەر لە دیدارەکە قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، عیراق پێویستی بە کێشە لەگەڵ هیچ کام لە دراوسێکانی نییە، بەڵکو دەتوانێت ببێتە بەشێکی سەرەکی لە گەشەسەندنی ئابووری و پڕۆژە گەورەکانی وزە و رێگەی گەشەپێدان، هەروەها پێویستە هەموومان ستراتیژی بین و کار بکەین بۆ تێپەڕاندنی ئەو بارگرانییە ئایدیۆلۆژییانەی کە لە چەند سەد ساڵی رابردووەوە بۆمان ماوەتەوە.

قوباد تاڵەبانی ئەوەشی خستەڕوو، ئێمە بڕیارێکی ستراتیژیمان داوە کە لە بەغداد بین؛ سەرۆکی یەکێتیش ئێستا لەوێیە، چونکە بڕیارە چارەنووسسازەکان لەوێ دەدرێن، هاوکات ساڵانێکی زۆر لە دەرەوە تەماشای بەغدادمان کردووە و پەیوەندییەکانمان تەنها لەسەر بنەمای "بمدێ و بتدەمێ" بووە، بەڵام ئەمە بۆ ماوەی 15 ساڵە ئەنجامی نەبووە، بۆیە ئەگەر بمانەوێت عیراق بەهێز بێت، دەبێت ئێمە لە بەغدا ئامادە بین و بەشداربین لە بڕیارە ستراتیژییەکان.

سەبارەت بە سەرکردایەتی نوێی عیراق قوباد تاڵەبانی وتی، ئێستا لە عیراقدا نەوەیەکی نوێ لە سەرکردایەتی گەنج و نیشتمانی دەرکەوتوون کە گەشبینمان دەکەن بە داهاتووی وڵات و پەیوەندییەکانی لەگەڵ جیهان، چاوەڕوانیش دەکرێت لە حکومەتی داهاتوودا، عیراق بەرەو سەربەخۆیی و هاوسەنگییەکی سیاسیی زیاتر هەنگاو بنێت.

لەبارەی  گرنگی پەیوەندییەکانی عیراق و ئەمریکا قوباد تاڵەبانی ئاماژەی بەوەکرد، لە ئێستادا جۆری پەیوەندییەکە گۆڕاوە بۆ پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی دامەزراوەیی و ئاسایی، هاوشێوەی وڵاتانی تر، پێشتریش پەیوەندییەکان لە رێگەی نێردەی تایبەتەوە بوو، بەڵام ئێستا پەیوەندییەکی فرەڕەهەندمان لەگەڵ ئەمریکا هەیە کە بوارەکانی ئابوری، یاسایی و ئەمنی دەگرێتەوە.

سەبارەت بەو کێشانەی رووبەڕووی عیراق بووەتەوە جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم رایگەیاند، عیراق رووبەڕووی کۆمەڵێک کێشەی ناوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتی بووەتەوە، بەڵام سەرەڕای هەموو ئاڵۆزییەکان هەمیشە گەشبینە کە دەتوانرێت تێبپەڕێندرێن.

سەرەرای نزیكبونەویە وادەی دەنگدان بەكابینەی  نوێی حكومەتی عیراق و كارنامەكەی ململانێی نهێنیی لە نێوان  نوری مالكی و محەمەد شیاع سودانی لەسەر پۆستی وەزارەتی ناوخۆ بەردەوامە.

بەپێی راپۆرتێكی  رۆژنامەی شەرقلئەوسەت، وەزارەتی ناوخۆ بووەتە چەقلی ناكۆكی لە نێوان لایەنە شیعەكاندا،  بەتایبەتیش لە نێوان هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا بە سەرۆكایەتی نوری مالیكی و هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سوودانی ، كە تێیدا تۆمەتی توند لەبارەی پێوەرەكانی كاندیدكردن و دابەشكردنی هەژموون ئاڵوگۆڕ دەكەن.

سەرەتای كێشەكە لەوە دەستیپێكرد، كاتێك دەنگۆی كاندیدكردنی یاسر مالیكی سەرۆكی فراكسیۆنی دەوڵەتی یاسا و كەسی نزیك لە نوری مالیكی بۆ پۆستی وەزیری ناوخۆ بڵاوبووەوە، بەڵام ئەندامانی هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان ، بە توندی دژی وەستانەوە و داوایانكرد ئەفسەرێكی پیشەیی و سەربەخۆ بۆ ئەو پۆستە دابنرێت، نەك كەسێك كە سەر بە لایەنێكی سیاسی بێت، یان كەسی نزیكی سەركردەیەك بێت

لە بەرانبەردا، عەلا یاسری، ئەندامی دەوڵەتی یاسا، ئەو دەنگۆیانەی رەتكردەوە و رایگەیاند هێشتا دۆسیەی وەزارەتەكان یەكلایی نەكراوەتەوە.
هاوكات هیشام ركابی، راوێژكاری نوری مالكی، هێرشی كردە سەر رەخنەگرەكان و تۆمەتباری كردن بەوەی دەیانەوێت وەزارەتەكان بە باڵای خۆیان ببڕن.

لە عیراق پێوەرێك هەیە  بۆ دابەشكردنی وەزارەتەكان كە ئەویش  خاڵبەندییە كە تێیدا نرخی  هەر وەزارەتێك بچەند خاڵیك دانراوە  بۆ نموونە وەزارەتە سیادیەكان وەك وەزارەتی ناوخۆ پێویستی بە 15 بۆ 25 خاڵ هەیە لە نێوان دەوڵەتی یاسا و هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و رەوتی حكمە یەكلادەكرێتەوە.  

محەمەد عەقیلی، ئەندامی هاوپەیمانیەكەی سودانی، ئاشكرایكرد، نرخی وەزارەتی نەوت گەیشتووەتە 25 خاڵ  و زیاتریش و كێبڕكێیەكی توند لە نێوان دەوڵەتی یاسا و رەوتی حیكمەدا هەیە بۆ بەدەستهێنانی.

لەناو جەرگەی ئەم ململانێیانەدا، چەند پێشنیازێكی نوێ هاتوونەتە ئاراوە لەوانە  زیادكردنی  ژمارەی جێگرەكانی سەرۆك وەزیران ،  لەو چوارچێوەیەشدا باس لە چوار پۆستی جێگری سەرۆك وەزیران دەكرێت كە دوانیان  بۆ پێكهاتەی شیعە دەبێت و كورد وسوونەش هەریەكەیان جیچگرێكی سەرۆك وەزیرانیان بەردەكەوێت، شارەزایانی كاروباری عیراقیش پێیان وایە ئەمە تەنها بۆ بێدەنگكردنی لایەنە سیاسییەكانە و دەبێتە هۆی ئاڵۆزبوونی زیاتری بەڕێوەبردنی دەوڵەت.

ئەم ململانێیە دەریدەخات، هەرچەندە نوری مالكی و محەمەد شیاع سودانی لە مانگی نیساندا بۆ بەرژەوەندی گشتی لە كاندیدبوونی سەرۆك وەزیران پاشەكشەیان كرد، بەڵام جەنگی راستەقینەی ئەوان لە پشت پەردە و لەسەر پۆستە وەزارییە  هەستیارەكان، بەتایبەت وەزارەتی ناوخۆ، بە توندی بەردەوامە.

ماڵپەڕی هەواڵی ئەکسیۆسی ئەمریکی، لە زاری چەند لێپرسراوێکی باڵای سیاسی و سەربازیی ئەمریکا بڵاویکردەوە، سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشەی دەستپێکردنەوەی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکان دەکات ئەگەر دانوستانەکان شکست بهێنن و نەگەنە رێککەوتنێکی جێگیر.
ماڵپەڕەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، واشنتۆن ماوەی 10 رۆژ چاوەڕێی وەڵامی تاران بوو بۆ ئەوەی رەشنووسی پێشنیازێک کە جەنگەکە بەیەکجاریی کۆتایی پێبهێنێت، بگاتە دەستی و کۆشکی سپی گەشبین بوو کە هەڵوێستەکانی ئێران بەرەو رێککەوتن هەنگاو بنێن، بەڵام وەڵامەکەی تاران کە رۆژی یەکشەممە گەیشت، نەرێنی بوو و وەک ئەوە نەبوو کە ئەمریکا چاوەڕێی دەکرد.
لەلایەکی دیکەشەوە، سەرۆکی ئەمریکا بە ماڵپەڕەکەی راگەیاندووە، ئاگربەستەکەیان لەگەڵ ئێراندا لەژێر ئامێری هەناسەدانی دەستکردە و لە رەوشێکی خراپ دایە و خەریکە گیان دەسپێرێت.

هاوکات ماڵپەڕەکە، بەپێی لێکدانەوەی لێدوان و وتەی لێپرسراوە سەربازی و سیاسییەکانی ئەمریکا لەبارەی رەوشەکەوە، شرۆڤە و شیکارێکی بۆ ئەو ئەگەرانە کردووە کە لە ئەگەری شکستهێنانی یەکجارەکیی ئاگربەستەکە، دەشێت رووبدەن و ئەمانەن:

1. . یەکێک لەو بژاردانەی ترەمپ تاوتوێی دەکات، دەستپێکردنەوەی "پڕۆژەی ئازادی"یە، کە ئۆپەراسیۆنێکی ئەمریکایە بۆ پاراستنی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمز.
2. بژاردەیەکی دیکە، دەستپێکردنەوەی هەڵمەتی بۆردومانکردن و لێدانی %25ـی ئەو ئامانجانەیە کە سوپای ئەمریکا دەستنیشانی کردوون بەڵام تا ئێستا لێی نەداون.

3.  حکومەتی ئیسرائیل داوا لە ترەمپ دەکات فەرمانی ئۆپەراسیۆنێکی هێزە تایبەتەکان بدات بۆ دەستبەسەرداگرتنی کۆگای یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران، بەڵام ترەمپ دوودڵە چونکە کارێکی زۆر مەترسیدارە.

سەردانەکەی ترەمپ بۆ چین و نێوەندگیریکردنی ئەو وڵاتە:
ترەمپ لە کاتی بڕیارداندا چاوی لە گەشتەکەی ئەم هەفتەیەیەتی بۆ چین و چاوەڕوانیش دەکرێت، رۆژی چوارشەممە گەشت بکات و هەینی بگەڕێتەوە. لێپرسراوانی ئەمریکا پێیان وانییە پێش گەڕانەوەی لە چین بڕیاری دەستپێکردنەوەی جەنگ بدات و چاوەڕوانیش دەکرێت، ترەمپ لەگەڵ 'شی جینپینگ' سەرۆکی چین، باسی جەنگی ئێران بکات؛ چونکە چین فشاری لە ئێران کردووە رێککەوتن بکات، بەڵام تا ئێستا سەرکەوتوو نەبووە.