راوێژكاریی یاسایی سەرۆك وەزیرانی عیراق دۆسیەی بەتاڵانبردنی پارەی 23 ساڵی عیراق ئاشکرا دەکات و دەڵێت: تائێستا دوو ترلیۆن دۆلار بەتاڵانبراوە.

لە رۆژی 28ی حوزەیرانەوە ئۆپەراسیۆنێك بۆ دەستگیركردنی دەیان لێپرسراوی باڵا بە تۆمەتی گەندەڵی، بووەتە جێی بایەخی میدیا ناوخۆی و جیهانیەكان.

بەپێی ئەو داتایانەی تا ئێستا راگەیەندراوە، تەنها لەو ئۆپەراسیۆنەدا، دەست بەسەر نزیكەی 130 ملیۆن دۆلاردا گیراوە، ئەوە جگە لە سەدان كیلۆ خشڵ و ئۆتۆمبێل و ڤێلا و كەلوپەلی گرانبەها.

مونیر حەداد راوێژكاریی یاسایی سەرۆك وەزیرانی عیراق ئاشكرایكردووە، كۆی گشتی پارە دزراوەكانی عیراق لە ساڵی 2003ـەوە تا ئێستا دەگاتە زیاتر لە دوو ترلیۆن دۆلار.

بەو پێیە بێت، هەر 100 دۆلارێك ئەگەر بە نرخی 150 هەزار دینار بشكێنرێتەوە و دابەشبكرێت بەسەر ژمارەی دانیشتووانی عیراقدا، هەر تاكێك 65 ملیۆن و 49 هەزار دیناری بەردەكەوێت.

خۆ ئەگەر ئەو پارەیە تەرخان بكرایە بۆ دامەزراندنی دەرچووانی زان كۆ و پەیمانگەكان، ئەوا تەنها بە 7.8%ـی ئەو دوو ترلیۆن دۆلارە دەتوانرا لە ساڵی 2014ـەوە هەموو ساڵێك سەرجەم دەرچووانی زانكۆ و پەیمانگەكان كە ژمارەیان دەگاتە 250 هەزار كەس بە تێكڕای موچەی یەك ملیۆن دینار دابمەزرێنرێن.

ئەگەر كێشەی كرێنشینی لە عیراق كۆتایی پێبهێنرێت، ئەوا تەنها بە 5.47%ی ئەو دوو ترلیۆن دۆلارە، دەتوانرێت خانووی مۆدێرن بۆ سەرجەم كرێنشینانی عیراق دابینبكرێت.

ئاشكراكردنی دزینی پارەی زەبەلاح لە عیرادا كەیسێكی نوێ نییە، لە ساڵی 2022شدا دۆسیەی دزیی سەدە جارێكی تر شەقامی عیراقی هەژاند، كە بەپێی لێكۆڵینەوەكانی لیژنەی دەستپاكی پەرلەمان، قەبارەی دزییەكە گەیشتووەتە هەشت ترلیۆن دیناری عیراقی كە هاوتایە بە نزیكەی پێنج ملیار دۆلار و لەرێگای 247 كارتیی بانقی و بە هاوكاریی ژمارەیەك لێپرسراوی باڵای پێشوو لە بانكی رافیدەیندا بە ناوی كۆمپانیای وەهمییەوە دزرابوون.

ئەو دزیەشی ئێستا لە عیراقدا كراوە، وەك مونیر حەداد باسی لێوەدەكات، هاوشێوەی دزیی سەدە لە لۆژیك دەرچووە و ناتوانرێت تەنها تۆمەتی گەندەڵی و دزینی پارەی بدرێتە پاڵ، بەڵكو ئاماژەیەكی روونە بۆ سپیكردنەوەی پارە.

عیراق و سووریا ڕێككەوتنێكی ستراتیژی ئیمزا دەكەن و نۆژەنكردنەوەی بۆری نەوتی كەركووك_ بانیاس وەك جێگرەوەیەك بۆ گەرووی هورمز دەخەنەڕوو.

ئەمە یەكەم سەردانی بەرپرسێكی باڵای عیراقییە بۆ دیمەشق لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە كۆتاییەكانی ساڵی 2024، ئەوەش ڕەنگدانەوەی هەوڵەكانی كابینەی نوێی حكومەتی عێراقە بە سەرۆكایەتی عەلی زەیدی بۆ بەهێزكردنی پەیوەندییەكان و فراوانكردنی هاوكارییەكان لەگەڵ ئیدارەی نوێی سووریا، بەتایبەت دوای دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت لە ڕێگەی بەندەری بانیاس و كردنەوەی دەروازە سنوورییەكان.

ئامانجی سەرەكی عیراق لەم ڕێككەوتنە، دۆزینەوەی جێگرەوەیەكی ئارام و بەردەوامە بۆ گەرووی هورمز بە مەبەستی هەناردەكردنی نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان، بەتایبەت لەژێر ڕۆشنایی گرژییە هەرێمییەكان و جەنگی ئێران لەگەڵ ئەمریكا و ئیسرائیل.

عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق ڕایگەیاندووە كە دەیانەوێت ئاستی هەناردەی نەوت بگەیەننە حەوت ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا، لە كاتێكدا پێش بەرپابوونی ئەم جەنگە، توانای هەناردەی ڕۆژانەی عیراق زیاتر لە سێ ملیۆن بەرمیل بووە.

كاراكردنەوەی ئەم بۆرییە دەبێتە هۆی زیادبوونی بەرچاوی ئاستی هەناردەكردن.

بۆری نەوتی كەركووك_ بانیاس مێژوویەكی كۆنی هەیەو لە ساڵی 1934 بە تیرەی 12 ئینج و توانای 85 هەزار بەرمیل دروستكرا، دواتر و لە ساڵی 1952 بۆ 16 ئینج فراوانكرا و لە كۆتایی شەستەكانیشدا دوو بۆری 30 بۆ 22 ئینجی لێدرا. 

بەڵام لە ساڵی 1982 بەهۆی پشتیوانیكردنی سووریا لە ئێران لە جەنگی عیراق-ئێراندا، هەناردەكردنەكەی ڕاگیرا. 

لە ساڵی 2007یشدا هەوڵێكی دیكە بۆ دروستكردنەوەی هێڵی بۆری نەوتی بانیاس كەركوك لە ڕێگەی كۆمپانیایەكی ڕووسی درا، بەڵام لە 2009 بەهۆی گرانی تێچووەوە هەڵوەشایەوە.

ئێستا بۆرییەكە پێویستی بە نۆژەنكردنەوەی هەمەلایەنە هەیە، لەناو خاكی سووریادا درێژییەكەی 850 كیلۆمەترە و بەتەواوی پێویستی بە كاركردنە. 

لە دیوی عیراقیشەوە بۆرییەكە دوو بەشە، بەشی كەركووك بۆ بێجی كە 120 كیلۆمەترە، كێشەی نییە و بە تیرەی 42 ئینج توانای گواستنەوەی 600 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیە، بەڵام بەشەكەی دیكەی پێویستی بە چاككردنە، وەك ئەوەی محەمەد بەشیر لە ئابی ساڵی ڕابردوودا لە كۆبوونەوەی لەگەڵ حەیان عەبدولغەنی، وەزیری پێشووی نەوتی عیراقدا ئاماژەی پێ دابوو.

ئەم پڕۆژەیە تەنها بۆ عیراق گرنگ نییە، بەڵكو لە ڕووی ئابوورییەوە سوودێكی گەورە بە سوریا دەگەیەنێت، بەو پێیەی دیمەشق ساڵانە بڕی 200 ملیۆن دۆلار وەك كرێی تێپەڕبوونی نەوتەكە لە عیراق وەردەگرێت، ئەمەش پاڵپشتییەكی دارایی باش دەبێت بۆ ئابووری وڵاتەكە لەم قۆناغە نوێیەدا.

لە وڵاتانی ئەسكەندەنافیەوە بۆ چیاكانی ئەلب، ئەوروپییەكان روبەروی شەپۆلێكی بەهێزی گەرما بوونەتەوە و سەدان كەس گیانیانلەدەستداوە، تا ئێستاش بەرزترین پلەی گەرما لە ئەڵمانیا تۆمار كراوە كە 41 پلەی سەدی تێپەڕاندووە.

بەپێی دوایین راپۆرتی كەشناسی ئەوروپی_كۆپەر نیۆكس ، رۆژی شەممە هەریەك لە ئەڵمانیا و دانیمارك و چیك لە بەرزبونەوەی پلەی گەرمادا ژمارەی پێوانەییان تۆمار كردووە سویسرا و فەرەنسا و بەریتانیاش رۆژانی رابردوو بە هەمان شێوە بوون.

بەپێی راپۆرتەكە، رۆژی شەممە لە  بەرلین پلەكانی گەرما گەیشتوونەتە 39 پلەی سیلیزی، لە شارۆچكەی موكیرن درفیتسی هەرێمی سەكسۆنیاش پلەی گەرما گەیشتوەتە 41.5 پلەی سیلیزی، ئەوەش بەرزترینە لەدوای ساڵی 2019.

لە دانیماركیش پلەی گەرما 37 پلەی سیلیزی بووە ئەوەش بەزرترین پلەیە كە لە ساڵی 1874وە لە دانیمارك تۆمار دەكرێت، لە هەندێك ناوچەی چیكیش پلەی گەرما گەیشتوەتە 40.8 پلەی سیلیزی، لە پۆلەنداش پلەكانی گەرما زیاتر لە 30 پلەی سیلیزییان تۆمار كردووە.

ئەو شەپۆلە توندەی گەرما لە ئەوروپا زیانیی گیانیی گەورەی لێكەوتوەتەوە و بەپێی ئامارەكان تا ئێستا لە فەرەنسا نزیكەی هەزار كەس گیانیانلەدەستداوە كە بەشێكی زۆریان منداڵ و بە تەمەنن، لە ئیسپانیاش 327 حاڵەتی گیان لەدەستدان تۆمار كراوە و لە ئیتاڵیاش 4 كەس بە هەمان هۆكار گیانیان لەدەستداوە، لە بەریتانیاش 5 حاڵەتی گیان لەدەستدان تۆمار كراوە، جگە لە هەڵوەشانەوەی سەدان گەشتی ئاسمانی.

لە چوارچێوەی رێكارەكانیشدا بۆ رێگریكردن لە زیانەكانی گەرما، لە ئیتاڵیا ئەوپەری هۆشداری بڵاوكراوەتەوە بە تایبەت لە شارەكانی میلانۆ و رۆما و تۆرینۆ  و پۆلۆنیا و فلۆرەنسا.

لە چەند وڵاتێكی ئەوروپیش بەهۆی شەپۆلی گەرماوە، بەشێكی زۆر لە گەشتی شەمەندەفەرەكان و خوێندن  و دەوام راگیراوە.

بەپێی روانگەی رۆیتەرز بۆ كەشوهەوا، گەرماكەی ئەوروپا بەهۆی دیاردەیەكەوەیە كە بە دیاردەی ئۆمیگا بلۆك دەناسرێت، ئەویش بریتییە لە قەتیسبونی پەڵەیەكی گەورەی هەوای گەرم لەسەر چەند ناوچەیەك بۆ ماوەیەكی دورودرێژ، لەكاتێكدا چەند پەڵەیەكی ساردتر لە دەوروبەری هەن و رێگا نادەن پەڵە گەرمەكە بڵاوە بكات.

بە وتەی شارەزایان ئەو شەپۆلی گەرمایەی ئێستا لە ئەوروپا سەریهەڵداوە، سەد هێندەی ئەو گەرمایەیە كە لە دوو دەیەی رابردوودا لە ئەوروپا هەبووە.

کیشوەری ئەوروپا لەبەردەم گەورەترین و بەهێزترین شەپۆلی گەرمای مێژوویی دایە؛ رێکخراوە جیهانییەکان هۆشداری دەدەن و ژیانی سەدان ملیۆن کەس کەوتووەتە مەترسییەوە.

رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی بواری کەشناسی هۆشداری دەدەن لە سەرهەڵدانی بەهێزترین و توندترین شەپۆلی گەرما لە مێژووی تۆمارە رەسمییەکانی کیشوەری ئەوروپادا، بەپێی راپۆرتە نوێیەکان، ئەم رەوشە نائاساییە کە تەواوی ژمارە پێوانەییەکانی مانگی حوزەیرانی شکاندووە، ژیانی سەدان ملیۆن کەسی خستووەتە مەترسییەوە و فشارێکی زۆری خستووەتە سەر کەرتی تەندروستی و وزە. رێکخراوی "وۆرڵد وێزەر ئەتریبیوشن" جەخت دەکاتەوە کە پلەکانی گەرما لە وڵاتانی فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتالیا و ئیسپانیا بە شێوەیەکی کتوپڕ (5 بۆ 12) پلەی سەدی لە سەرووی تێکڕای ساڵانەی وەرزی هاوینەوە تۆمارکراون، ئەمەش گۆڕانکارییەکی مەترسیدارە لە رەوشەکەدا.

ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تەنها لە ماوەی یەک رۆژدا، زیاتر لە 150 ملیۆن کەس رووبەڕووی گەرمایەکی توند بوونەتەوە کە 35 پلەی سەدی تێپەڕاندووە، کە تێیدا 50 ملیۆن کەس لە ئەڵمانیا و 30 ملیۆن لە فەرەنسا بوون بە گشتی، شەپۆلەکە کار دەکاتە سەر 420 ملیۆن کەس لە سەرتاسەری کیشوەرەکەدا، بە جۆرێک کە لە هەر 10 هاووڵاتییەکی ئەوروپی، 7 کەسیان لەژێر کاریگەریی پلەی گەرمی زیاتر لە 30 پلەی سەدیدان، ئەم رەوشە بووەتە هۆی راگەیاندنی "ئامادەباشی سوور" و داخستنی چەندین خوێندنگە و ناوەندی کولتووری لە بەریتانیا و فەرەنسا.

بەریتانیا لە چەند رۆژی رابردوودا بەرزترین پلەی گەرمی لە مێژووی خۆیدا بۆ مانگی حوزەیران تۆمارکرد، کە بووە هۆی گیان لەدەستدانی دەیان کەس و پچڕانی کارەبا لە چەندین ناوچە، لە فەرەنسا و ئیسپانیاش پلەکانی گەرما 40 پلەی سەدییان تێپەڕاندووە، زانایان هۆشداری دەدەن لە دیاردەی "گەرمای تاقەت پڕوکێن"، چونکە جەستەی مرۆڤ بەهۆی بەرز مانەوەی پلەی گەرمی شەوان بۆ سەروی 20 پلە، ناتوانێت لە رێگەی ئارەقکردنەوە خۆی فێنک بکاتەوە، ئەمەش مەترسییەکی گەورە بۆ سەر ژیانی بەساڵاچووان دروست دەکات.

لێکۆڵینەوەکان لەسەر 800 شاری ئەوروپی نیشانی دەدەن کە 45٪ی ئەو شارانە لە کۆتایی ئەم مانگەدا بەرزترین ئاستی مەترسیداری گەرما تۆمار دەکەن، زانایانی کەشوهەوا دەڵێن ئەم جۆرە شەپۆلانە پێش 50 ساڵ مەحاڵ بوون، بەڵام بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤ و دەردانی گازە گەرمخانەییەکان، تێکڕای گەرمی زەوی 1.4 پلە بەرزبووەتەوە، ئەم گۆڕانکارییانە ئەگەری بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرمای شەوانی بە رێژەی 100 هێندە لە چاو دوو دەیەی رابردوو زیادکردووە، بەمەش ئەوروپا بووەتە خێراترین کیشوەر لە جیهاندا کە گەرمای تێدا بەرز دەبێتەوە.

لە کۆتاییدا، ئەم شەپۆلە گەرمایە تەنها دیاردەیەکی کاتی نییە، بەڵکو زەنگێکی مەترسیدارە بۆ داهاتووی ژینگە لە ئەوروپا، شارەزایان جەخت دەکەنەوە کە ئەگەر هەنگاوی خێرا بۆ کەمکردنەوەی سووتانی خەڵوز و نەوت و گاز نەنرێت، ئەم رەوشە دەبێتە دیاردەیەکی ئاسایی و ساڵانە، کە دەرەنجامی کارەساتباری بۆ سەر تەندروستی گشتی و سیستمی ژینگەیی کیشوەرەکە دەبێت.

خولی  یەكەمی دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران لە وڵاتی سویسرا بە كۆتایی هات، ئەمەش دوای رەوشێكی پڕ لە گرژی كە هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز و لێدوانە توندەكانی دۆناڵد ترەمپ. 
لێپرسراوانی قەتەر و پاكستان وەك نێوەندگیر رایانگەیاند، هەردوو لا گەیشتوونەتە نەخشەڕێگەیەك بۆ گەیشتن بە رێككەوتنی كۆتایی لە ماوەی 60 رۆژدا. ئەم دانوستانانەی كە لە هاوینەهەواری "بۆرگنشتۆك" لە سویسڕا بەڕێوەچوون، هەوڵێكی دیپلۆماسی چڕن بۆ رێگریكردن لە تەقینەوەی زیاتری رەوشەكە و دۆزینەوەی میكانیزمێك بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕ لە لوبنان و زامنكردنی هاتوچۆی كەشتییە بازرگانییەكان لە رێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەكاندا.
دانوستانەكان رۆژی یەكشەممە بە سەرپەرشتی جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆكی ئەمریكا و لێپرسراوانی باڵای ئێران دەستیان پێكرد. بەپێی زانیارییەكان، گفتوگۆكان تا سەعاتەكانی بەرەبەیانی ئەمڕۆ بەردەوام بوون و تێیدا جەخت لە درێژكردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژی تر كرایەوە. لە كاتێكدا میدیا ئێرانییەكان باسیان لە جێهێشتنی هۆڵی كۆبوونەوەكان دەكرد بەهۆی فشارەكانەوە، دیپلۆماتە ئەمریكییەكانیش جەختیان كردەوە كە وەفدی ئێرانی لە دانوستانەكان نەكشاونەتەوە و تیمی تەكنیكی بۆ ماوەی هەفتەیەك لە سویسرا دەمێننەوە بۆ تاوتوێكردنی وردەكارییەكانی یاداشتی لێكتێگەیشتنەكە.
سەبارەت بەئەنجامی دانوستانەكان عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوە كرد كە تاران گەرەنتی بۆ هەناردەكردنی نەوت و بەرهەمە پترۆكیمیاییەكان و ئازادكردنی بەشێك لە داراییە بلۆككراوەكانی وەرگرتووە. ئەم هەنگاوە لە كاتێكدایە كە رەوشی گەرووی هورمز نیگەرانییەكی زۆری دروست كردووە؛ بەپێی داتاكانی كۆمپانیای "كێپلەر"، ژمارەی ئەو كەشتییانەی بە گەرووەكەدا تێپەڕیون لە 26 كەشتییەوە بۆ تەنها 5كەشتی لە رۆژێكدا كەمی كردووە، ئەمەش دوای ئەوەی تاران رایگەیاندبوو هاتوچۆی دەریایی رادەگرێت تا ئەو كاتەی لایەنەكان پابەندی بەڵێنەكانیان دەبن لە لوبنان.
ئەوەش لەكاتێكایە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا فشارەكانی بۆ سەر تاران زیاد كردووە و هۆشداری داوە كە ئەگەر ئێران رێگری لە گروپە چەكدارەكانی لوبنان نەكات، ئەوا واشنتۆن بە توندی هێرش دەكاتەوە سەر ئەو وڵاتە هیچ شوێنێكیان نابێت پێی بڵێن وڵات، سەرەڕای ئەم هەڕەشانە، جەی دی ڤانس بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند كە ترەمپ داوای لێكردوون لاپەڕەیەكی تر لە پەیوەندییەكان لەگەڵ گەلی ئێراندا هەڵبدەنەوە، ئەوەش ئاماژەیە بۆ بوونی دژبەیەكی لە سیاسەتی واشنتۆن بەرامبەر تاران كە لە نێوان هەڕەشەی سەربازی و دیپلۆماسییەتدا یاری دەكات.

هەرچەندە خولی یەكەمی دانوستانەكانی نێوان ئێران و ئەمریكا بەرەوپێشچوونی بە خۆوە بینیی، بەڵام بەر لەكۆتایی هاتنی نزیك بوو لەوەی بەهۆی لێدوانێكی دۆناڵد ترەمپەوە ئەو دانوستانەی كە سەرنجی تەواوی جیهانی لەسەربوو هەڵبوەشێتەوە.

ئاژانسی هەواڵی رەسمی ئێران -ئیرنا- لە زاری سەرچاوە ئێرانییەكانەوە پەردەیان لەسەر ساتە پر لە گرژییەكانی  خولی یەكەمی دانوستانی نێوان ئەمریكاو ئێران  لادا، كە  هێندەی نەمابوو ببێتە هۆی هەرەسهێنانی دانوستانەكان، پێش ئەوەی بگەنە لێكتێگەیشتنێك كە لە راگەیەنراوێكی هاوبەشدا بە چاودێری قەتەر و پاكستان راگەیەندرا.

بە وتەی ئەو سەرچاوانە ، دوای 80 خولەك لە دەستپێكردنی، وتووێژەكان چوونەتە  قۆناغێكی هەستیارەوە ، ئەمەش دوای ئەوەی وەفدی ئێرانی دوای كۆبوونەوەیەك لەگەڵ نێوەندگیرانی قەتەری، شوێنی كۆبوونەوەكانیان جێهێشت.

بەپێی زانیارییەكانی ئاژانسەكە، كشانەوەی كاتیی وەفدی ئێرانی دوای نزیكەی 80 خولەك لە وتووێژ و ماوەیەك پشوو هات، ئەمەش لەسەر بنەمای لێدوانەكانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، كە تاران بە سوكایەتیكردن و هەڕەشەئامێز لەقەڵەمی دان.

هاوكات ئێران ئەمریكای تۆمەتبار كرد بەوەی كە پابەندی تەواوی بە هەندێك لە بەندە سەرەتاییەكانی ناو لێكتێگەیشتنەكانی ئیسلام ئاباد نەبووە، بەتایبەتی ئەو بەشانەی كە پەیوەندییان بە راگرتنی شەڕەوە هەیە لە بەرە جیاوازەكاندا.

بەپێی راپۆرتەكەی ئاژانسی هەواڵ ئیرنا ،  دوای جیهێشتنی كۆبونەوەكە، ئەندامانی وەفدی ئێرانی كۆبوونەوەیەكی داخراویان ئەنجامداوە كە نزیكەی 90 خولەكی خایاندووە، بە مەبەستی پێداچوونەوە بە ڕەوتی دانوستانەكان و هەڵسەنگاندنی رەوشەكە، هاوكات لەگەڵ راوێژی چڕوپڕیان لەگەڵ نێوەندگیرەكان سەبارەت بە پرسە ناكۆكەكان ئەنجامداوە، گفتوگۆكانیشیان چربوەتەوەلەسەر ئاستی پابەندبوونی ئەمریكا بە لێكتێگەیشتنە بكان و میكانیزمەكانی بەدواداچوونی خاڵە هەڵپەسێردراوەكان پێش دەستپێكردنەوەی گفتوگۆكان.

دواتر محەمەد باقر قاڵیباف سەرۆكی پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، سەركەوتنی دانوستانەكان بەستراوەتەوە بە ئیرادەی سیاسی ئەمریكا و پابەندبوونی كرداری بە بەڵێنەكان، وتیشی،  وتووێژەكان گەیشتوونەتە قۆناغێكی یەكلاكەرەوە و هەستیار.

سەرەڕای ئەو ناكۆكییانە، نێوەندگیرەكان توانیویانە قەیرانەكە كۆنترۆڵ بكەن و لایەنەكان بگەڕێننەوە سەر مێزی گفتوگۆ، ئەمەش رێگەی خۆشكرد بۆ راگەیاندنی كۆتاییهاتنی خولی یەكەمی وتووێژەكان و رێككەوتن لەسەر بەردەوامبوونی دانوستانە تەكنیكییەكان لە ڕۆژانی داهاتوودا ،ئەوەش لە رێگای پێكهێنانی لیژنەیەكی باڵا بۆ دەستپێكردنی ئەودانوستانانە و جێبەجێكردنی لێكتێگەیشتنە وەك خۆی.

بەمزووانە مێشكی مرۆڤ دەبێتە گۆڕەپانی سەرەكی كارلێكە دیجیتاڵییەكان، ئەوەش دوای دەستپێشخەرییەكەی چین دێت بە خستنەبازاڕی چیپێكی نوێ بۆ یارمەتیدانی مرۆڤ لە بیركردنەوەو هاوسەنگگردنی دروون.

لە كاتێكدا جیهان چاوەڕێی هەنگاوە رەسمییەكانی داهاتووی كۆمپانیا گەورەكانی وەك ئەپڵ دەكات بۆ چوونە ناو بواری تەكنەلۆژیای چیپی مێشك، پێشهاتێكی كتوپڕ نەخشەی ئەم كێبڕكێیەی گۆڕی.

چین بە رەسمی رەزامەندی لەسەر بەجیهانییەكردنی یەكەم چیپی مێشكی بازرگانی لە جیهاندا بە ناوی نیۆ دەربڕی، بەمەش پێش كۆمپانیای نیورالینكی ئیلۆن مەسك و تەواوی ركابەرە رۆژئاواییەكانی تر كەوت. 

ئەم هەنگاوە نوێیە رەوشێكی نوێ لە ململانێی تەكنەلۆژیا دروست دەكات كە تێیدا مێشكی مرۆڤ دەبێتە گۆڕەپانی سەرەكی كارلێكە دیجیتاڵییەكان.

پڕۆژەی ئەپڵ لەم بوارەدا، كە زیاتر لە چوارچێوەی توێژینەوە و داهێنانە تۆماركراوەكاندایە، ئامانجی دروستكردنی چیپێكی پێشكەوتووە كە بە شێوازی بێ نەشتەرگەریی قووڵ یان لە رێگەی هەستەوەرە دەرەكییە زیرەكەكانەوە كاربكات. 

هێشتا هیچ بەروار و نرخێكی رەسمی بۆ بەرهەمەكەی ئەپڵ دیاری نەكراوە، بەڵام پێشبینی دەكرێت تێچووی سەرەتایی گەیشتن بەم تەكنەلۆژیایە بگاتە هەزاران دۆلار.

لە لایەكی ترەوە، چیپی نیۆی چین كە لەلایەن زانكۆی تسینگهوا و كۆمپانیای نیوراكڵ تەكەنەلۆجییەوە پەرەی پێدراوە، فشارێكی زۆری خستووەتە سەر ركابەرە ئەمریكییەكان. 
ئەم چیپە كە قەبارەی وەك دراوێكی كانزایی بچووكە، لەنێوان كەللەسەر و مێشكدا جێگیر دەكرێت بە بێ ئەوەی زیان بە شانەكانی مێشك بگەیەنێت، ئەمەش وایكردووە لە رووی سەلامەتییەوە پەسەندتر بێت.

ئەم تەكنەلۆژیایە لە پلەی یەكەمدا بۆ یارمەتیدانی ئەو نەخۆشانە پەرەی پێدراوە كە بەدەست ئیفلیجی یان پێكانەكانی دڕكە پەتكەوە گرفتارن، تا لە رێگەی شیكردنەوەی شەپۆلە دەمارییەكانەوە توانای جووڵە و پەیوەندییان بۆ بگەڕێتەوە.

ململانێی راستەقینە ئێستا تەنها لەسەر چارەسەری پزیشكی نییە، بەڵكو لەسەر بازاڕێكی گەورەیە كە بەپێی پێشبینییەكان تا ساڵی 2035  قەبارەكەی دەگاتە 1.7 ملیار دۆلار. 
ئەم گەشە خێرایە لەكاتێكدایە كە مەترسییەكانی وەك هاككردنی داتا دەمارییەكان و سەرپێچیكردنی تایبەتمەندییە هەرە هەستیارەكانی مرۆڤ بوونەتە جێگەی بایەخی ناوەندە زانستییەكان.

كۆمپانیا جیهانییەكان ئێستا لە پێشبڕكێیەكی تونددان بۆ ئەوەی بیسەلمێنن كام تەكنەلۆجیا سەلامەتتر و كاراترە بۆ بەرزكردنەوەی توانای دەروونی و هۆشیاری مرۆڤ لەم سەردەمە نوێیەدا.
بەجیهانیبوونی چیپی نیۆ و هەوڵە بەردەوامەكانی ئەپڵ و نیورالینك، ئاماژەن بۆ دەستپێكی سەردەمێكی نوێ كە تێیدا سنووری نێوان مرۆڤ و ئامێر بەرەو نەمان دەچێت. 

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاشكرایكردووە، وەزارەتی جەنگی ئەمریكا (پێنتاگۆن) داواكارییەكی پێشكەشكردووە بۆ بەدەستهێنانی 80 ملیار دۆلار بە مەبەستی داپۆشینی تێچووی جەنگی دژ بە ئێران و چەند خەرجییەكی دیكەی سەربازی.

بەپێی زانیارییەكان، ستیڤن فاینبێرگ، جێگری وەزیری بەرگریی ئەمریكا، لەم هەفتەیەدا پەیوەندی بە یاسادانەرانی كۆنگرێسەوە كردووە لەژێر گوشاری ئەندامانی كۆنگرێس لەسەر ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بۆ پێشكەشكردنی خەمڵاندنێكی گشتگیر لەسەر تێچووی جەنگەكە.

یاسادانەرانی ئەمریكا نیگەرانن لەوەی سوپا ئەو تەقەمەنییە بەپێزانە بەكاربهێنێت و تەواو ببێت كە رەنگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەكانی دیكە لە ناوچەكانی تری جیهاندا پێویست بن.

سەركردەكانی پێنتاگۆن هۆشدارییانداوە، ئەگەر كۆنگرێس پڕۆژەیاسای نوێی خەرجییە سەربازییەكان پەسندنەكات، لەم هاوینەدا ئەو پارانەی بۆ ئۆپەراسیۆنەكان تەرخانكراون تەواو دەبن.

بەهۆی جەنگی ئێران و بڵاوەپێكردنی هێزەكان لەسەر سنوورە باكوور و باشوورییەكانی ئەمریكا، سوپا ناچار دەبێت مەشق و ڕاهێنانە سەربازییەكان و ئەولەویەتەكانی دیكەی كەمبكاتەوە.

پێویستە هەر داواكارییەكی تری پێنتاگۆن، پێش ئەوەی رەوانەی كۆنگرێس بكرێت، لەلایەن نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجەی كۆشكی سپییەوە پەسند بكرێت. 

شایانی باسە بودجەی ئێستای پێنتاگۆن بۆ ساڵی دارایی 2026 نزیكەی یەك تریلیۆن دۆلارە.

داواكارییە داراییە نوێیەكە بەم شێوەیە دابەش دەبێت، بۆ بواری خەرجكردن وردەكارییەكان ئۆپەراسیۆنی كەشتییەكان و مووچەدابینكردنی بودجە بۆ هێزی دەریایی و مووچەی كارمەندانی سەربازی.

تەقەمەنی و چەككڕینەوە و قەرەبووكردنەوەی ئەو تەقەمەنییانەی لە جەنگدا بەكارهاتوون.

سێكتەرەكانی تری جگە لە بەرگرییەكان هاوكاری كشتوكاڵی و فریاگوزاری لە كاتی كارەساتە سروشتییەكاندا.

سوپای ئەمریكا لەم ساڵدا رووبەڕووی تێچوویەكی زۆر بووەتەوە بەهۆی فرەوانی ئۆپەراسیۆنەكانیەوە، لەوانە، جەنگی ئێران، كە تێچووەكەی لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری رابردوودا بە 29 ملیار دۆلار خەمڵێندراو بوو، بەڵام پێشبینی دەكرێت ئێستا زۆر زیاتر بووبێت.

هێرشەكانیان لە  ڤەنزوێلا، كە بووە هۆی دەستگیركردنی مادورۆ، هەروەها ئۆپەراسیۆنەكانی دەریای كارایبی، لێدان لە بەلەمەكانی قاچاخچێتی ماددە هۆشبەرەكان لە كارایبی و ڕۆژهەڵاتی زەریای هێمن.

لە كۆتایدا چاودێران پێیان وایە كە گەیشتنی هەر داواكارییەكی نوێی خەرجی سەربازی بۆ كۆنگرێس، دەبێتە هۆی سەر هەڵدانی مشتومڕێكی توند لە نێوان یاسادانەراندا سەبارەت بە بڕیارەكەی ترەمپ بۆ چوونە ناو ئەم جەنگەوە كە تەنها بارقورسی بۆ وڵاتەكەیان لێكەوتوەتەوە بە بێ بەدەستهێنانی ئەنجامێكی ئەوتۆ.

رێکخراوی سەوزی عیراق، ئەمڕۆ چوارشەممە، هۆشداریدا لەوەی کە قەیرانی بیابانبوون لە وڵاتدا گەیشتووەتە ئاستێکی بێپێشینە.

رێکخراوەکە رایگەیاندوە کە ئەم دیاردەیە لە تەنها تەحەدایەکی ژینگەییەوە گۆڕاوە بۆ هەڕەشەیەکی راستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی خۆراک، سەقامگیری ئابوری و کۆمەڵایەتی، کە لە مەودای دوردا رەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر ئاسایشی نیشتمانیی وڵات دەبێت.

چاودێری ناوبراو لە راپۆرتێکدا کە بەبۆنەی "رۆژی جیهانیی بەرەنگاربوونەوەی بیابانبوون و وشکەساڵی" بڵاویکردووەتەوە، ئاماژەی بە نوێترین داتاکانی دەزگای ناوەندی ئامار لە وەزارەتی پلان دانان کردووە و رەوشی ژینگەیی عیراقی بەپێی ئەم خاڵانەی خوارەوە پۆلێن کردووە:

_روبەری ئەو زەوییانەی کە مەترسی بیابانبوونیان لەسەرە گەیشتووەتە نزیکەی 96.5 ملیۆن دۆنم، ئەمەش لانی کەم $55.5%$ی کۆی گشتیی روبەری عیراق پێکدەهێنێت.

_ئەو زەوییانەی کە بە تەواوی بوونەتە بیابان،روبەرەکەیان بۆ 40.4 ملیۆن دۆنم ($23.2%$ی روبەری وڵات) بەرزبووەتەوە، کە ئەمەش بەراورد بە ساڵی 2021 گەشەکردنێکی ترسناکی بە رێژەی 48.5% بەخۆوە بینیوە.

_عیراق ساڵانە نزیکەی 100 هەزار دۆنم لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی لەدەستدەدات بەهۆی بەسوێربوون، زیادبوونی لم و دابەزینی بەپیتیی خاک.

ناوچە هەرە زیاندمەندەکان و کۆچی گوندنشینانڕاپۆرتەکە ئاشکرای کردووە کە پارێزگاکانی زیقار، میسان، موسەنا و دیوانییە لە ریزی ئەو ناوچانەن کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە. 

دەیان گوند بەهۆی وشکبوونی کەناڵەکانی ئاودێرییەوە چۆڵ بوون و چالاکییە کشتوکاڵییەکان تێیاندا پەکیکەوتووە. هاوکات ناوچەی ئەهوارەکان بەدەست دابەزینی ئاستی ئاو و لەناوچوونی سامانی ماسی و ئاژەڵدارییەوە دەناڵێنێت.

هەروەها هۆشداریدراوە کە وشکەساڵی بووەتە هۆی کۆچی بەکۆمەڵی هەزاران خێزانی جووتیار بەرەو سەنتەری شارەکان، ئەمەش گوشارێکی زۆر دەخاتە سەر ژێرخانی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی شارنشینی.هۆکارە سەرەکییەکانی قەیرانەکەچاودێری سەوزی عیراق هۆکاری سەرەکیی ئەم داڕمانە ژینگەیییەی بۆ چەند خاڵێک گەڕاندووەتەوە:

١_کەمبوونەوەی رێژەی ئاوی هاتووی روبارەکانی دیجلە و فوڕات بەهۆی دروستکردنی بەنداو و پڕۆژەکانی ئاودێری لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە.

٢_بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما، کەمبوونەوەی بارانبارین و زیادبوونی رێژەی بەهەڵمێدانی ئاو.

ڕاپۆرتەکە پێشبینی دەکات ئەگەر دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام بێت و چارەسەری ریشەیی نەکرێت، ژمارەی رۆژە تۆزاوییەکان لە عیراقدا بگاتە نزیکەی 200 رۆژ لە ساڵێکدا.

لەکۆتاییدا، چاودێرییەکە داوای گرتنەبەری ستراتیژییەکی نیشتمانیی گشتگیر دەکات کە چەن هەنگاویک لەخۆ بگرێت وەکو پەرەپێدانی پڕۆژەکانی دارچاندن و بوژاندنەوەی زەوییە تێکچووەکان،بەکارهێنانی سیستمی نوێی ئاودێری و بەڕێوەبردنی بەردەوامی سەرچاوە ئاوییەکان،چڕکردنەوەی هەوڵە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ وڵاتانی هاوسێ بۆ مسۆگەرکردنی پشکی ئاوی عیراق.

بەپێی راپۆرتێکی تۆڕی "بلومبێرگ"ی ئەمریکی، چاوەڕوان دەکرێت لە 19ـی حوزەیراندا، ئەمریکا و ئێران بە شێوەیەکی رەسمی یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتن لە وڵاتی سویسرا ئیمزا بکەن. ئەم هەنگاوەش رێگە خۆش دەکات بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆیەکی چڕوپڕی 60 رۆژە بە مەبەستی کۆتایهێنانی یەکجارەکی بە جەنگی نێوانیان و سەپاندنی سنوردارکردنی توند و نوێ بەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێراندا.

میدیا ئەمریکییەکە دەقی رەشنووسی یاداشتنامەکەی بڵاوکردووەتەوە کە لە 14 خاڵی سەرەکی پێکهاتووە.

خاڵەکانی رەشنووسی یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان واشنتۆن و تاران:

یەکەم، راگرتنی دەستبەجێی شەر: بە ئیمزاکردنی ئەم یاداشتە، ئێران و ئەمریکا لەگەڵ هاوپەیمانەکانیان لە جەنگی ئێستادا، راگرتنی دەستبەجێ و هەمیشەیی شەڕ لە سەرجەم بەرەکانی رووبەڕووبوونەوە، بە لوبنانیشەوە، رادەگەیەنن، هەردوولا بەڵێندەدەن هیچ کارێکی دوژمنکارانە دژ بە یەکتر ئەنجام نەدەن و خۆیان لە هەڕەشەکردن یان بەکارهێنانی هێز بەدوور بگرن.

دووەم، رێزگرتن لە سەروەریی خاک: ئەمریکا و ئێران پابەند دەبن بە رێزگرتن لە سەروەریی نیشتمانی و یەکپارچەیی خاکی یەکتر، و خۆیان لە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی یەکتر دەپارێزن.

سێهەم، مۆڵەتی گفتوگۆکان: هەردوولا بەڵێندەدەن لە ماوەی بەرزترینیدا کە 60 رۆژە بگەنە ڕێککەوتنی کۆتایی، ئەم ماوەیەش بە رەزامەندی هەردوولا ئەگەری درێژکردنەوەی هەیە.

چوارەم، هەڵگرتنی گەمارۆی دەریایی و کشانەوەی هێزەکان: دەستبەجێ دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکە، ئەمریکا گەمارۆی دەریایی سەر ئێران هەڵدەگرێت و رێگری لە هەر ئاستەنگێک دەکات، بە جۆرێک لە ماوەی 30 رۆژدا هاتوچۆی دەریایی بۆ رەوشی ئاسایی پێش جەنگ دەگەڕێتەوە، هەروەها ئەمریکا پابەند دەبێت بە کشانەوەی هێزەکانی لە ناوچە نزیکەکان لە ماوەی 30 رۆژدا دوای رێککەوتنی کۆتایی.

پێنجەم، ئاساییکردنەوەی هاتوچۆی کەشتیوانی لە کەنداو: ئێران دەستبەجێ رێوشوێنی پێویست دەگرێتەبەر بۆ دەستپێکردنەوەی هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان لە کەنداوەوە بۆ دەریای عومان و بەپێچەوانەشەوە لە ماوەی 30 رۆژدا، ئەمەش لەگەڵ پاککردنەوەی مینەکان و لادانی ئاستەنگە تەکنیکییەکان لەلایەن تارانەوە.

شەشەم، پلانێکی 300 ملیار دۆلاری بۆ ئاوەدانکردنەوەی ئێران: واشنتۆن بە هاوکاری هاوبەشە هەرێمییەکانی، پلانێکی گشتگیر و پەسەندکراو لەلایەن هەردوولاوە بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانی ئابوری ئێران دادەنێت، بە گرەنتی تەرخانکردنی بودجەیەک کە لە 300 ملیار دۆلار کەمتر نەبێت.

حەوتەم، هەڵگرتنی سەرجەم سزاکان:  ئەمریکا پابەند دەبێت بە کۆتایهێنان بە سەرجەم جۆرەکانی سزای سەر ئێران (سزای یەک لایەنە، سەرەکی و لاوەکی)، بەپێی خشتەیەکی زەمەنی کە لە رێککەوتنی کۆتاییدا دیاری دەکرێت، لەوانەش بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم.

هەشتەم، بەرنامە ئەتۆمییەکە: ئێران دووبارە جەخت دەکاتەوە کە هەرگیز چەکی ئەتۆمی بەرهەم ناهێنێت، چارەنووسی مادە پیتێنراوەکان و سەرجەم دۆسیە ئەتۆمییەکانی تر لە رێککەوتنی کۆتاییدا یەکلایی دەکرێنەوە.

نۆیەم، تا کاتی گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی: رەوشی ئێستا وەک خۆی دەمێنێتەوە؛ ئێران پەرە بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی نادات و ئەمریکاش چیدی سزای نوێ ناسەپێنێت و هێزەکانی لە ناوچەکەدا زیاد ناکات.

دەیەم، ئاسانکاری بۆ هەناردەی نەوتی ئێران: لە دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکەوە تا کاتی هەڵگرتنی سزاکان، وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا بڕیاری تایبەت بۆ هەناردەکردنی نەوتی خاوی ئێران، بەرهەمە پێترۆکیمیاییەکان و سەرجەم خزمەتگوزارییە بانکی و گواستنەوەکان دەردەکات.

یانزەیەم، ئازادکردنی داراییە بلۆککراوەکان: ئەمریکا بەڵێندەدەن سەرجەم سەرچاوە دارایی و داراییە بلۆککراوەکانی ئێران ئازاد بکات بۆ ئەوەی بە تەواوی لەلایەن بانکی ناوەندی ئێرانەوە بەکاربهێنرێن.

دوانزەیەم، میکانیزمی چاودێری: هەردوولا رێکدەکەون لەسەر دروستکردنی میکانیزمێکی جێبەجێکردن بۆ سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی سەرکەوتووانەی رێککەوتنی کۆتایی.

سیانزەیەم، قۆناغی گفتوگۆی کۆتایی: دوای وەرگرتنی گرەنتی لەسەر دەستپێکردنی جێبەجێکردنی خاڵەکانی ( 4،5،10،11) ، ئەمریکا و ئێران دەچنە قۆناغی گفتوگۆ تەنها بۆ یەکلاییکردنەوەی خاڵەکانی دیکەی رێککەوتنی کۆتایی.

چواردەیەم و کۆتایی، پەسەندکردنی نێودەوڵەتی: رێککەوتنی کۆتایی لە رێگەی بڕیارێکی پابەندکەرەوە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەند دەکرێت و دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.

12 ساڵ بەسەر تاوانی سپایكەردا تێپەڕ دەبێت، ئەو تاوانەی زیاتر لە هەزار و 700 گەنجی عیراقی بە دەستی تیرۆرستانی داعش  كوژران.

رۆژی 12ـی حوزەیرانی ساڵی 2014 تیرۆرستانی داعش هێرشیانكردەسەر بنكەی سەربازیی سپایكەر لە شاری تكریتی ناوەندی پارێزگای سەڵاحەدین، كە بنكەیەكی ئاسمانیی گرنگی عیراقە و لەو كاتەدا نزیكەی چوار هەزار خوێندكاری سەربازیی تێدا بوو، كە بەشێكیان بۆ پاراستنی ناوچەكە لەتیرۆستانی داعش نێردرابوونە بنکەکە.

گروپی تیرۆرستی داعش لە ساڵی 2014دا و لەڕێگەی سوریاوە هاتە ناو خاكی عیراق و سەرەتا شاری موسڵی داگیركرد، دواتر بەرەو شارەكانی دیکە رۆیشت.

بەپێی وتەی رزگاربووانی كۆمەڵكوژییەكە بەر لە گەیشتنی داعش بە تكریت و بنكەی سپایكەر، فەرماندە سەربازییەكان بەو خوێندكارانەیان راگەیاندووە،   بە جلوبەرگی مەدەنی و بەبێ چەك بچنە دەرەوەی سەربازگەكە، بەڵام ئەوە بەشێك بووە لەو تەڵەیەی بۆیان دانراوە و كاتێك لە بنكەكە چوونەتە دەرەوە لەلایەن تیرۆرستان و بەشێك لەخەڵكی ناوچەكەوە گەمارۆدراون و دەستگیركراون.

لەو روداوەدا زیاتر لە هەزار و 700 هەزار سەرباز و خوێندكاری سەربازی  لەسەر بنەمای مەزهەب جیاكرابوونەوە لەلایەن تیرۆرستانی داعشەوە بە بارهەڵگر گواسترانەوە بەرەو دەشتیاییەكانی تكریت و كەنارەكانی روباری دیجلە، كە بەشێكیان بەهۆی پاڵەپەستۆی ناو بارهەڵگرەكە گیانیانلەدەستدا ئەوانی تریش  بە گولـلـەی راستەوخۆ كوژران و تەرمەكانیان خرایە ناو روباری دیجلەوە.

 جگە لەوەش تیرۆرستانی داعش بە دەیان ژن و پیاو و خوێندكاریان بردە گۆڕەپانی روداوەكان و ناچاریانكردن بینەری روداوەكە بن.

ساڵی 2015 و دوای رزگاركردنی شاری تكریت، راستەوخۆ دەستكرا بە گەڕان بەدوای تەرمەكان، كە بەشێكیان ئاو بردبوونی و بەشێكیشیان دۆزراونەتەوە.

بەپێی وتەی موعین كازمی سەرۆكی لیژنەی یادی شەهیدانی سپایكەر، تائێستا هەزار و 250 روفاتی ئەو تاوانە رادەستی كەسوكاریان كراونەتەوە، هاوكات زیاتر لە 150 تۆمەتباری پەیوەندیدار بەو تاوانە دەستگیركراون و 72یان سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.

ئێستاش دوای 12 ساڵ لەو روداوە قێزەونە، كەسوكاری قوربانییەكان ساڵانە بۆ یادكردنەوە دەچنە شوێنی روداوەكە و داواش دەكەن، رێگە نەدەن خوێنی رۆڵەكانیان بەفیڕۆ بڕوات.

كەتیبەكانی حزبوڵای عیراق ئەركی عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی نوێی عیراق  بۆ كۆكردنەوەی چەك لەدەستی دەوڵەت سەخت دەكەن  چونكە ئامادەنین چەكەكانیان رادەست بكەن.

كەتیبەكانی حزبوڵای عیراق پێداگری لەسەر هێشتنەوەی چەكەكانی دەكات و هەر جۆرە گفتوگۆیەك لەمبارەیەوە ڕەتدەكاتەوە ئەم هەڵوێستە پرسیار و گومانی زۆری لەسەر توانای حكومەتەكەی عەلی زەیدی دروستكردووە؛ بەتایبەت لەم كاتەدا كە واشنتۆن فشارەكانی بۆ سەر بەغداد چڕكردووەتەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی چەكی ئەو گرووپانەی كە ئەمریكا وەك ڕێكخراوی تیرۆریستی پۆلێنیان دەكات.

عەلی زەیدی، كە لە ناوەڕاستی مانگی ئایارەوە پۆستەكەی وەرگرتووە، بەڵێنی داوە چەك تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت، بەڵام ئەم دۆسیەیە دوای گۆڕانكارییە هەرێمییەكانی جەنگی غەززە و جەنگی ئێران، هەستیارییەكی زیاتری بەخۆوە بینیوە.

لهێب هیگڵ، گەورە شیكەرەوەی كاروباری عیراق لە گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتیی، ئاماژەی بەوەكرد  عەلی زەیدی  رووبەروی كۆمەڵێك قەیران دەبێتەوە، چونكە عیراق بوەتە شوێنی یەكلایی كردنەوەی ململانێكانی ئەمریكا و ئێران و بەو هۆیەشەوە دەوڵەت ناتوانێت كۆنترۆڵی تەواوی هێزەكان بكات.

شیكەرەوەكانیش پێیانوایە، رۆڵی زەیدی لە نێوان كەسایەتییەكی راگوزەر یان كەسێك كەبتوانێت دەسەلاتەكانی وەك سەرۆك وەزیران بسەپێنێَت پەیوەستە بە قۆستنەوەە ئەو دەرفەتەی كە هاتوەتەبەردەستی و بەهۆیەوە ئەو پۆستە باڵایەی وەرگرتوە  .

چەند بژاردە و سیناریۆیەك لەبەردەم حكومەتی عیراقدا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ گروپە چەكدارەكان كە هەر یەكەیان لێكەوتەی خۆیان هەیە، لەوانە، رووبەڕووبوونەوەی توند بۆ بەدەستهێنانی رەزامەندی ئەمریكا و گێڕانەوەی شكۆی دەوڵەت، بەڵام مەترسی هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆیی و ناسەقامگیری ئەمنی لێدەكەوێتەوە.

چاوپۆشین  لە گروپە چەكدارەكان و پاراستنی ئارامی كاتی و دووركەوتنەوە لە جەنگی ناوخۆیی، بەڵام رووبەڕوبوونەوەی سزای ئابووری توندی ئەمریكای لێدەكەوێتەوە.

یان تێكەڵكردنی قۆناغ بە قۆناغ ئەو گروپە چەكدارانە و تێكەڵكردنیان بە دامودەزگاكانی دەوڵەت ، بەڵام ئەم پڕۆسەیە زۆر ئاڵۆزە و ر پیچدەچێت گرووپە ئایدۆلۆژییەكان یان واشنتۆن پێی رازی نەبن.

قوباد تاڵەبانی، لەدیدارێکدا لەگەڵ کوردسات نیوز، رەوشی سیاسی و ئیداریی هەرێمی کوردستانی خستەڕوو و ئاماژەی بەوەکرد، سلێمانی لە رابردوودا رووبەڕووی گەمارۆ و غەدر بووەتەوە، بەڵام چەند ساڵێکە رەوش گۆڕاوە و شارەکە بەرەوپێشچوونی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە.جەختی لەوەشکردەوە، ئێستا کاتی ئەوە هاتووە فەلسەفەی حوکمڕانی بگۆڕدرێت و حکومەتێک پێکبهێنرێت کە تەنها خزمەتگوزار بێت، نەک تەنها دابەشکردنی پۆستەکان بێتە ئامانج بۆ لایەنەکان.

قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان، لە دیدارێکی تایبەتدا لەگەڵ کوردسات نیوز رایگەیاند، ئەوان ناڕازین لە شێوازی بەڕێوەبردنی ئێستای هەرێمی کوردستان، بە بڕوای ئەو، کێشەی سەرەکی بەردەم پێکهێنانی کابینەی نوێ، پۆست نییە، بەڵکو گۆڕینی فەلسەفەی حکومڕانییە. دەشڵێت، کوردستان پێویستی بە بەڕێوەبردنە، دەبێت فەرهەنگی حکومڕانی بگۆڕێت و وەلا بۆ شەخس نەمێنێت".

سەبارەت بە شێوازی بەڕێوەبردنیش، رەخنەی ئەوەی گرت کە لە ئێستادا دەسەڵاتەکان بە شێوەیەکی ناڕەوا لە ناوەندێکی بچووکدا کۆکراونەتەوە و وتی: "ناکرێت لە پردێکەوە تا دۆسیەی نەوت لەدەست سەرۆکی حکومەت بێت، دەبێت درک بەوە بکرێت وەزارەت و شارەوانی هەیە و دەبێت دەسەڵاتەکانیان بۆ شۆڕ بکرێتەوە".

قوباد تاڵەبانی جەختی کردەوە، سلێمانی لە رابردوودا رووبەڕووی گەمارۆ و غەدر بووەتەوە، بەڵام چەند ساڵێکە رەوشەکە گۆڕاوە و شارەکە پێشکەوتنی بەخۆوە بینیوە، ئاشکراشیکرد، زۆر باجی داوە لەپێناو رێگری لە جیاکاری نێوان ناوچەکان و یەکێتی بەردەوام دەبێت لە پێداگری کردن لەسەر نەهێشتنی ئەو جیاکارییانە.

هەروەها ئاماژەی بەوەکرد، بەداخەوە ئێستا "دوو ئیدارەیی" لە هەرێمدا هەیە و دەخوازێت هەرێم ببێتە خاوەن یەک ئیدارە، دەستور و یاسای بودجەی ڕوون.

سەبارەت بە پەیوەندییان لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان، قوباد تاڵەبانی دووپاتی کردەوە، یەکێتی و پارتی ناتوانن بە تەنیا حکومەت پێکبهێنن و پێویستە پێکەوە هەرێم بەڕێوەببەن، ناوبراو وتیشی: "دوژمنی پارتی نین، بەڵکو دەمانەوێت شەراکەتی راستەقینە هەبێت نەک موشارەکە".

سەبارەت بە داهاتووی گفتوگۆکانیش، بە ئەرێنییەوە باسی پەیامەکەی مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی کرد و ئەوەی خستەڕوو،  پەیامەكەی كاك مەسعود جوان بوو و پێویستە تەرجەمەی كردار بكرێت.

لەسەر ئاستی عیراق، قوباد تاڵەبانی باسی لەوەکرد، یەکێتی لەمڕۆدا دیدگایەکی جیاوازی هەیە و چیتر وەک رابردوو سەرقاڵی کێشەی ناوخۆیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە داڕشتنی سیاسەتی عیراق بەرانبەر جیهان.

دەشڵێت؛ هەرێم کاتێک بەهێز دەبێت کە بەشدار بێت لە بڕیارەکانی عیراق نەک دوورەپەرێز بێت، هەروەها سەرۆک بافڵ لە بەغداد داوای مافی هەموو گەلانی عیراق دەکات بەبێ جیاوازی.

یەکێتی باوەڕی بە قەوارەی هەرێمی کوردستان هەیە و خەباتی بۆ کردووە، بۆیە هەوڵەکانیان لەپێناو حکومڕانییەکی تەندروستە تا بتوانن بە باشترین شێوە خزمەتی خەڵک بکەن، "قوباد تاڵەبانی وا دەڵێت".

بۆ دووەم ساڵ لەسەر یەك، سلێمانی میوانداری كۆڕبەندی نێودەوڵەتی ئابوری دێڵفی دەكات، كە تیایدا لێپرسراوانی باڵای عیراق و هەرێمی كوردستان و جیهان كۆبوونەتەوە بۆ تاوتوێكردنی رەوشی سیاسی و ئابووری ناوچەكە، كۆڕبەندەكە دوو رۆژ دەخایەنێت و جەخت لەسەر ئاشتی و چارەسەری ئاڵەنگارییەكان دەكاتەوە.

بۆ دووەم ساڵ كۆڕبەندی دێڵفی لە سلێمانی بەڕێوەدەچێت، كەسایەتییە باڵاكانی هەرێمی كوردستان و عیراق و جیهان بەشدارن كە ماوەی دوو رۆژ دەخایەنێت، لە دەستپێكی كۆڕبەندەكەشدا سیمیۆن سۆمۆكۆس دامەزرێنەری كۆڕبەندەكە باسی لە تەوەرەكان و گرنگی هەرێمی كوردستان بۆ پێكەوەژیان و چارەسەری ئاڵەنگارییە سیاسسییەكان كرد.

سیمۆن سۆمۆكۆس دامەزرێنەری كۆڕبەندی دێڵفی لەسەرەتای دەستپێکردنی کۆڕبەندەکەدا رایگەیاند، ێمە شانازی دەكەین كە بۆ دووەم ساڵە لەسەر یەك لە شاری سلێمانی ئەم كۆڕبەندە ئەنجام دەدەین، چونكە هەرێمی كوردستان هەمیشە لە هەوڵی بەردەوامی ئاشتی و پێكەوەژیاندایە و گرنگییەكەشی لە روبەرە جوگرافییەكەی زۆر زیاترە، ئێمە لەم كۆڕبەندەدا باسی ئاڵەنگارییە سیاسییەكان و بازاڕەكان دەكەین، چونكە ئەو گفتوگۆیانەی لێرە دەكرێن بۆ ئاسایش و ئابووری ناوچەكە و تەواوی جیهانیش بایەخێكی زۆریان هەیە.

دواتر نزار ئامێدی سەرۆك كۆماری عیراق وتارێكی لەبارەی باشتربوونی سەقامگیری عیراق و گرنگی راگرتنی گروپە چەكدارەكان كرد. جەخت کردەوە ئەو ئاڵەنگارییانەی روبەڕوی عیراق دەبنەوە، نابێت بە هیچ شێوەیەك كاریگەری نەرێنییان لەسەر ژیانی هاووڵاتیان هەبێت، بەردەوامین لە هەوڵەكانمان بۆ راگرتنی گروپە چەكدارەكان و كار دەكەین بۆ رەخساندنی ژینگەیەكی لەباری ئابووری و وەبەرهێنان كە بەدوور بێت لە گەندەڵی، بۆئەوەی ئاسایش و بوژانەوە بۆ وڵاتەكەمان مسۆگەر بكەین.

دواتر، ئەحمەد داود ئۆغڵۆ سەرۆكی پارتی ئایندە و سەرۆك وەزیرانی پێشوتری توركیا سوپاسی بافڵ تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتیی نیشتیمانیی كوردوستان و قوباد تەڵەبانی جێگری سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كرد، لە بارەی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەروی هورمزیش وتی، گەروی هورمز لە پێشتردا بەشێوەیەكی ئاسایی سەیر دەكرا و ئێستا پێگەكەی گۆڕاوە.

بەڕێوەچوونی كۆڕبەندی ئابوری دێڵفی بۆ ساڵی دووەم، پێگەی سلێمانی لەسەر نەخشەی وزەی جیهان بەهێز دەكات و هانی دیالۆگی ئەرێنی دەدات بۆ پشتیوانی رێوشوێنەكانی بەهێزكردنی سیاسەتی ئابوری و گەشەپێدان لە رەوشە دژوار و ناسەقامگیرەكانیشدا.

كۆڕبەندی دێڵفی رێكخراوێكی یۆنانییە و لە ساڵی 2016 لە شاری دێڵفی دامەزراوە، ساڵانە لە یۆنان و چەندین وڵاتی تری جیهان بەڕێوەدەچێت، سەركردە و بازرگانان كۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر كێشە سیاسی و ئابوورییەكان، شاری سلێمانیش بۆ دووەم ساڵە لەسەریەك میوانداری ئەو كۆڕبەندە جیهانییە دەكات.

گۆڤارێکی ئەمریکی ئاشکرایکرد، فڕۆکەی جەنگیی نوێی روسیا ناسراو بە کش مات، پێشبینی دەکرێت ببێتە خاوەن کەمترین تێچووی بەرهەمهێنان و کارکردن لە نێوان فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەمدا.

گۆڤاری "میلیتاری وۆچ"ی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا ئاشکرایکردووە، فڕۆکەی جەنگیی نوێی روسیا بە ناوی "سو-75" ناسراو بە 'کش مات ' Checkmate، پێشبینی دەکرێت ببێتە کەمترین تێچووی فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەم لە جیهاندا.

گۆڤارەکە ئاماژەی بەوەداوە، بەراورد بە خێزانی فڕۆکەکانی "سو-27" (وەک سو-30، سو-34 و سو-35) کە قەبارەیەکی گەورەتریان هەیە، فڕۆکەی "سو-75" بە جۆرێک دیزاین کراوە کە تێچووی کارکردن و چاککردنەوەی زۆر کەمتر بێت. بەپێی زانیارییەکان، کۆمپانیای سوخۆی لە دیزاینی ئەم فڕۆکەیەدا گرنگییەکی زۆری بە کەمکردنەوەی تێچووی ئۆپەراسیۆنەکان داوە، بە جۆرێک کە رەنگە کەمترین تێچووی بەرهەمهێنانی لەنێو فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەمدا هەبێت.

تەکنەلۆژیا و سودوەرگرتن لە "سو-57" بەپێی راپۆرتەکە، پڕۆگرامی پەرەپێدانی "کش مات" سوود لەو تەکنەلۆژیایانە وەردەگرێت کە پێشتر بۆ فڕۆکەی "سو-57" بەکارهاتوون، بەتایبەت لە سیستمە لاوەکییەکان و بزوێنەری هاوبەشدا، ئەمەش کاریگەری راستەوخۆی لەسەر کەمکردنەوەی تێچووی کۆتایی فڕۆکەکە دەبێت. هەر لەم چوارچێوەیەدا، میدیاکانی روسیا رایانگەیاندووە کە کۆمپانیای یەکگرتووی فڕۆکەوانیی روسیا، دەستی بە بەرهەمهێنانی مۆدێلی سەرەتایی (نموونە)ی ئەم فڕۆکەیە کردووە.

فڕۆکەی "سو-75" (کش مات):

فرۆکەی جەنگی کشومات فڕۆکەیەکی نەوەی پێنجەمە و خاوەن یەک بزوێنەرە، بەشێوەیەک دیزاین کراوە خۆی لە رادارەکان دەشارێتەوە.

خێراییەکەی نزیکەی 2200 بۆ 2470 کم/لە سەعاتێکدا ، واتا دوو هێندەی خێرایی دەنگ، هەروەها خاوەن رادارێکی پێشکەوتووە کە دەتوانێت لەیەک کاتدا 30 ئامانج دیاری بکات و هێرش بکاتە سەر 6 ئامانجیان.

مۆسکۆ ئامانجییەتی ئەم فڕۆکەیە هەناردەی وڵاتانی ئاسیا، ئەفریقیا و ئەمریکای لاتین بکات (وەک هیندستان، ڤێتنام و ئەرجەنتین) و پلان هەیە لە ماوەی 15 ساڵدا نزیکەی 300 فڕۆکە بفرۆشێت.

لە رووی نرخیشەوە، پێشبینی دەکرێت نرخی هەر فڕۆکەیەک لە نێوان 25 بۆ 35 ملیۆن دۆلار بێت، کە ئەمەش بە بەراورد بە "ئێف-35"ی ئەمریکی کە نرخی لە 100 ملیۆن دۆلار کەمترە.

بەراوردکاریی لە نێوان فڕۆکەی "سو-75"ی روسی و فڕۆکەی "ئێف-35"ی ئەمریکی:

تێچووی بەرهەمهێنان:

فڕۆکەی "سو-75" (کش مات) پێشبینی دەکرێت نرخی هەر دانەیەکی لە نێوان 25 بۆ 35 ملیۆن دۆلار بێت.

فڕۆکەی "ئێف-35"ی ئەمریکی نرخی هەر دانەیەکی لە 100 ملیۆن دۆلار زیاترە.

تێچووی کارکردن و چاککردنەوە:

دیزاینی "سو-75" بە جۆرێک کراوە کە کەمترین تێچووی ئۆپەراسیۆن و چاککردنەوەی هەبێت و پێشبینی دەکرێت کەمترین تێچووی بەرهەمهێنانی لەنێو فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەمدا هەبێت.

بە پێچەوانەوە، فڕۆکە گەورەکانی وەک خێزانی "سو-27"ی رووسی، بەهۆی قەبارە گەورەیانەوە خاوەن تێچووی بەرزترن لە رووی کارکردن و چاککردنەوەوە.

تەکنەلۆژیا و دیزاین:

هەردوو فڕۆکەکە سەر بە نەوەی پێنجەم و خاوەن تەکنەلۆژیای خۆشاردنەوەن لە رادارەکان.

لە پێشكەوتنێكی زانستیی نوێدا كە رەنگە ئاسۆیەكی نوێ لە چارەسەركردنی نەخۆشی شێرپەنجەدا بكاتەوە، چارەسەرێكی نوێ بۆ گرێ شێرپەنجەییەكان دۆزراوەتەوە.

رۆژنامەی "گاردیان"ی بەریتانی ئەنجامی تاقیكردنەوەی دەرزییەكی نوێی بە ناوی "ئەمیفانتاماب" ئاشكرا كرد كە بەپێی تاقیكردنەوەكان ئەو دەرزییە توانایەكی بەرچاوی هەیە لە بچووككردنەوەی گرێ شێرپەنجەییەكان و تەنانەت لەناوبردنی تەواوەتییان بۆ هەندێك لەو نەخۆشانەی كە هیوایان بە چارەسەرە باوەكان نەمابوو.

بەپێی راپۆرتەكە، دەرزییەكە لەسەر 102 توشبووی شێرپەنجەی سەر و مل لە 11  وڵاتی جیاواز ئەنجامدراوە وبەپێی ئەنجامەكان دەركەوتووە چارەسەرە نوێیەكە سەركەوتوو بووە لە بچووككردنەوەی گرێكان لای 43 نەخۆش، گرێی 15  نەخۆشیش بە تەواوی لەناوچوون و نەماون، ئەوەش لە لایەن پسپۆڕانەوە وەك دەستكەوتێكی بێپێشینە لەم جۆرە حاڵەتە پێشكەوتوانەدا وەسف دەكرێت.

پرۆفیسۆر كیڤن هارینگتۆن مامۆستای چارەسەرە بایۆلۆژییەكانی شێرپەنجە لە پەیمانگای توێژینەوەی شێرپەنجە لە لەندەن، دەڵێت، ئەو چارەسەرە نوێیە توانای هەیە ساڵانە سوود بە هەزاران نەخۆش بگەیەنێت، ئەوەش قەبارەی ئەو هیوایە نیشان دەدات كە ناوەندە پزیشكییەكان لەسەری هەڵیانچنیوە.

دەرمانی "ئەمیفانتاماب" بەوە جیا دەكرێتەوە كە خاوەنی میكانیزمێكی سێلایەنەیە بۆ هێرشكردنە سەر شێرپەنجە لە چەند گۆشەیەكی جیاوازەوە لە یەك كاتدا، ئەوانیش پەكخستنی پڕۆتینی ئیگفر كە بەرپرسە لە هاندانی گەشەی گرێكان، رێگریكردن لە رێڕەوی مێت كە خانە شێرپەنجەییەكان بەكاری دەهێنن بۆ هەڵاتن لە كاریگەریی چارەسەرەكان، بەرگری جەستەی مرۆڤیش بەهێز دەكات بۆ هێرشكردنی راستەوخۆ بۆسەر گرێیەكە.

ئەو چارەسەرە لە رێگەی دەرزییەكی بچووك لە ژێر پێستەوە بەكاردەهێنرێت، نەك لە رێگەی دەرزی ناو دەمار، ئەوەش وای لێدەكات بۆ نەخۆشەكە ئاسانتر و ئاسوودەتر بێت و چارەسەرەكەش لە نۆرینگە دەرەكییەكانیشدا خێراتر جێبەجێ بكرێت.
سەرەڕای ئەو ئەنجامەش، توێژەران جەخت دەكەنەوە كە "ئەمیفانتاماب" هێشتا لە ژێر هەڵسەنگاندنی كلینیكیدایە و هێشتا نەسەلمێنراوە كە چارەسەرێكی بنبڕكەر بێت بۆ هەموو جۆرەكانی شێرپەنجە، بەڵام نیشاندەرە سەرەتاییەكان دەرگای قۆناغێكی نوێ لە بەرەنگاربوونەوەی ئەو نەخۆشییە دەكەنەوە، بەتایبەت بۆ ئەو نەخۆشانەی كە چیتر سود لە چارەسەرە باوەكان وەرناگرن.