راپۆرت
چەند رۆژێكە زەریای ئەتڵەسی بووەتە جێی سەرنجی ناوەندە پزیشكییە نێودەوڵەتییەكان، دوای ئەوەی ڤایرۆسی هانتا لەناو سەرنشینانی كەشتییەكی گەشتیاریی بە ناوی ئێم ڤی هۆندیۆس بڵاوبووەوە و گیانلەدەستدانی سێ سەرنشینی لێكەوتەوە، زەنگی مەترسیی لە ناوەندەكانی سەر رێكخراوی تەندروستی جیهانیش لێدراوە و نیگەرانییەكی زۆری لەسەر ئاستی جیهان دروستكردووە، لە كاتێكدا كەشتییەكە لە ناو جەرگەی ئاودایە و چاوەڕێی گەیشتن بە كەناراوەكان دەكات بۆئەوەی رێگری لە كارەساتێكی مرۆیی گەورەتر بكرێت.
كریستیان لیند مایەر وتەبێژی رەسمی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی لە ژنێف، پەیامێكی دڵنیایی بڵاوكردەوەو پسپۆڕانی تەندروستیش دەڵێن، هەرچەندە ڤایرۆسەكە مەترسیدارە، بەڵام رەوشەكە لەژێر كۆنترۆڵدایە و نابێتە هەڕەشەیەكی گشتگیر بۆسەر تەندروستی مرۆڤایەتی، ئەو كەشتییە كە 150 سەرنشینی هەڵگرتووە، لە ئەرجەنتینەوە بەڕێكەوتووە و بڕیارە رۆژی یەكشەممە بگاتە دوورگەكانی ئیسپانیا بۆ وەرگرتنی رێكاری پزیشكیی پێویست و كەرەنتینەكردنی گەشتیارەكانی.
سەرەتای ئەو قەیرانە تەندروستییە بۆ مانگی چواری رابردوو دەگەڕێتەوە، كاتێك پیاوێكی هۆڵەندی تەمەن 70 ساڵ وەك یەكەم قوربانی نیشانەكانی لێ دەركەوت و گیانی لەدەستدا، بەپێی زانیارییە پزیشكییەكانیش نیشانەكانی ئەو نەخۆشییە لە ماوەی یەك بۆ شەش هەفتەدا لە جەستەی مرۆڤدا دەردەكەون، ئەوەش وایكردووە چاودێرییەكی وردی سەرجەم سەرنشینەكانی تر بكرێت بۆئەوەی دڵنیا بنەوە لە تەندروستییان پێشئەوەی فشار بخرێتەسەر سیستمی تەندروستی وڵاتانی تر و ڤایرۆسەكەش بگاتە وشكانی.
ئەوەی بووەتە مایەی سەرسوڕمانی پسپۆڕان، دۆزینەوەی ڤایرۆسی جۆری هانتا ئەندیسە لەسەر كەشتییەكە، كە جۆرێكی دەگمەنە و توانای گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤێكی تر هەیە، پزیشكەكان جەختدەكەنەوە ئەو گواستنەوەیە پێویستی بە بەركەوتنی زۆر نزیك هەیە و وەك ڤایرۆسی كۆڤید19 یان سورێژە بە ئاسانی لە هەوادا بڵاونابێتەوە، ئەو تایبەتمەندییەش رێگە دەدات رێكارەكان كاریگەرتر بن و رێگری لە تەشەنەسەندنی زیاتری ڤایرۆسەكە بكرێت، بەو مەرجەی سەرجەم رێنماییە تەندروستییەكان لەناو كەشتییەكەدا بە وردی جێبەجێ بكرێن،
ڤایرۆسی هانتا بۆ یەكەمجار لە ساڵانی پەنجاكان و لە كاتی جەنگی كۆریادا دۆزرایەوە و سێ هەزار سەربازی تووشكرد و سەدان كەسی كوشت، ئەو ڤایرۆسە بە شێوەیەكی سەرەكی هێرش دەكاتە سەر سی و گورچیلە و دەبێتە هۆی خوێنبەربوونی ناوەكی، كە رێژەی مردن تێیدا دەگاتە 40%ی تووشبووان، تائێستاش هیچ ڤاكسینێك بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو ڤایرۆسە نییە و گواستنەوەی سەرەكیشی لە رێگەی لۆكە و پاشەڕۆی مشك و جرجەوە دەبێت بۆ مرۆڤ، ئێستا ئەو ڤایرۆسە لە زۆربەی وڵاتانی جیهان وەك مەترسییەكی بەردەوام ماوەتەوە و ناوبەناو لە ناوەندە داخراوەكاندا سەرهەڵدەداتەوە.
لە گۆڕانکارییەکی سەیر و سەرنجڕاکێشدا، پلاتفۆرمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونەتە مەیدانی جۆرێکی نوێ لە رووبەڕووبوونەوەی سیاسی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران، کە تێیدا هەردوولا زمانی دیپلۆماسییان وەلا ناوە و پەنایان بۆ کایەی کارت و ڤیدیۆی تەنزئامێز بردووە.
یاری "ئۆنۆ" لە نێوان ترەمپ و ئێراندا
سەرەتای ئەم کێبڕکێیە کاتێک دەستی پێکرد کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، وێنەیەکی خۆی لە تۆری "تروس سۆشیاڵ" بڵاوکردەوە و دواتر هەمان وێنە لەلایەن هەژماری فەرمی کۆشکی سپی لە پلاتفۆرمی "ئێکس" بڵاوکرایەوە.
لە وێنەکەدا ترەمپ دەردەکەوێت کە کۆمەڵێک کارتی یاری بەناوبانگی "ئۆنۆ"ی بەدەستەوەیە، لەنێویاندا کارتی وایڵد کارد، لەگەڵ نووسینی دەقێک کە دەڵێت: "ترەمپ هەموو کارتە براوەکانی بەدەستە."
ئەم نمایشە بێ وەڵام نەمایەوە، کونسوڵخانەی گشتی ئێران لە "حەیدەر ئاباد"ی هیندستان، بە هەمان شێواز وەڵامی دایەوە و وێنەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا کارتەکانی (+4) و (سکایپ کارد) دەبینرێن، وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە ئەوانیش کارتی کاریگەریان لەبەرانبەر ئەمریکادا هەیە.
"پیاوە پرتەقاڵییە بچووکەکە" و گۆرانی ڕاپ
لە لایەکی ترەوە، باڵیۆزخانەی ئێران لە مالیزیا بە بڵاوکردەوەی پەیامێکی تووند و ڤیدیۆیەکی مشتومڕاوی، هێندەی تر دۆخەکەی گەرم کرد.
باڵیۆزخانەکە لە هەژماری خۆی لە پلاتفۆرمی "ئێکس" نووسیویەتی: راستەوخۆ لە هورمز بڕۆ دەرەوە، ئەی پیاوە پرتەقاڵییە بچووکەکە!"، کە مەبەستیان دۆناڵد ترەمپ بوو.
ئەم پەیامە هاوپێچ بوو لەگەڵ ڤیدیۆیەکی راپ کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاو بووەتەوە.
لە ڤیدیۆکەدا باڵندەیەک نەخشەی گەنجینەیەکی نەوت دەگەیەنێتە دەست کاپتنی کەشتییەک کە وەک دۆناڵد ترەمپ وێنا کراوە.
لە دیمەنەکاندا ترەمپ و سەربازە ئەمریکییەکان بە جلی "چەتەی دەریاوە" دەردەکەون کە ئاهەنگ دەگێڕن و هەوڵ دەدەن بچنە ناو گەرووی هورمزەوە.
ئەم جۆرە لە "دیپلۆماسییە سێبەرە" لە کاتێکدایە کە ناوچەکە و جیهان بە وردی چاودێری گۆڕانکارییەکانی نێوان تاران و واشنتۆن دەکەن، بەتایبەت لە سایەی زیادبوونی فشارەکان لەسەر گەرووی هورمز و کێبڕکێی ئابووری و سەربازی لە ناوچەکەدا.
هاوکات لەگەڵ رۆژی جیهانیی کرێکاران، راپۆرتێکی نوێی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کار (ILO) بە هەماهەنگی لەگەڵ رێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) هۆشدارییەکی توند دەدەن: ژینگەی کار چیتر تەنیا سەرچاوەی بژێوی نییە، بەڵکو لە زۆر حاڵەتدا بووەتە هەڕەشەیەکی راستەوخۆ بۆ سەر تەندروستیی مرۆڤ.
چونکە ساڵانە نزیکەی 840هەزار کەس بەهۆی فشارە دەروونییەکانی پەیوەست بە پیشەکەیانەوە گیان لەدەست دەدەن کە ئەمەش رەنگدانەوەی قەبارەی ئەو ئازارە بێدەنگەیە کە لە پشت مێزەکان و لەناو کارگەکاندا هەیە
راپۆرتەکە کە لەژێر ناونیشانی (ژینگەی کار لە روانگەیەکی دەروونی کۆمەڵایەتییەوە بڵاوکراوەتەوە ئاماژە بەوە دەدات کە کەڵەکەبوونی دڵەڕاوکێ و کاتژمێرەکانی کاری درێژخایەن کە لە لایەن زیاتر لە سێیەکی کارمەندانی جیهانەوە لە چل و هەشت کاتژمێر لە هەفتەیەکدا تێدەپەڕێت لەگەڵ نەبوونی هاوسەنگی لە نێوان ماندووبوون و پاداشتی ماددی یان مەعنەوی ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و جەڵتەی مێشک و تێکچوونە دەروونییە توندەکان زیاد دەکات
هەروەها راپۆرتەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە نزیکەی چارەکی فەرمانبەران رووبەڕووی جۆرێک لە توندوتیژی یان هەراسانکردن بوونەتەوە لە ماوەی کارکردنیاندا و ئەمەش وای کردووە توێژە لاوازەکانی وەک گەنجان و کۆچبەران و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان زیاتر بکەونە ژێر کاریگەریی ئەو مەترسییە دەروونی و کۆمەڵایەتییانەی کە بەهۆی گۆڕانکارییە دیجیتاڵییە خێراکان و هاتنەناوەوەی ژیریی دەستکرد بۆ ناو پڕۆسەکانی بەرهەمهێنان زیاتر بوون و ئاستەنگی نوێیان دروست کردووە کە پێویستی بە وەڵامدانەوەی خێرای حکومەتەکان هەیە
لەسەر ئاستی ماددیش تێچووی ئابووریی ئەم قەیرانە تەندروستییانە ساڵانە نزیکەی 1.37٪ کۆی بەرهەمی ناوخۆیی جیهان دەخوات و ئەمەش پێویستی بە جوڵەیەکی نێودەوڵەتی هەیە بۆ بەهێزکردنی توێژینەوە زانستییەکان و باشترکردنی هەماهەنگی نێوان خاوەنکاران و لایەنە تەندروستییەکان تاوەکو هۆشیاریی بەڕێوەبەران بەرز بکرێتەوە بۆ پێویستیی رەخساندنی ژینگەیەکی تەندروست کە کەرامەتی مرۆڤ و سەلامەتی دەروونی پێش هەموو شتێک بپارێزێت
رێكخراوێكی نێودەوڵەتی بۆ مافی رۆژنامەنوسان هۆشداریدەدات لەوەی ئازادیی رۆژنامەگەری لە جیهاندا گەیشتووەتە نزمترین ئاستی 25 ساڵی رابردوو.
رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنوور لە نوێترین راپۆرتی ساڵانەی خۆیدا هۆشداری دەدات، لەوەی ئازادیی رۆژنامەگەری لە جیهاندا لە دۆخێكی كارەساتباردایە، بەپێی ریزبەندی ساڵی 2026، دۆخی رۆژنامەگەری لە زیاتر لە نیوەی وڵاتانی جیهان بە سەخت یان زۆر مەترسیدار وەسف كراوە.
رێكخراوەكە ئاماژەی بەوەشكردوە، لە ئێستا یاسا و كۆتوبەندی توندی بۆ رۆژنامەنوسان دانراوە، زیادبوونی ئەو كۆتوبەندانەشە وایكردوە كاریگەریان لەسەر كارە رۆژنامەوانییەكانیان هەبێت.
یەكێكی تر لە هۆكارەكانی كەمبونەوەی ئازادی رۆژنامەنوسی بۆ ئەوەدەگەڕێتەوە بە بیانوی سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی، كوتوبەند خراوەتە سەر دەنگە ئازادەكان.
بەپێی ئامارەكانی رێكخراوی پەیامنێرانی بێسنور، كەمبوونەوەی ڕێژەی ئازادیبەپێی وڵاتەكان جیاوازە، لەو وڵاتانەی دانیشتووانەكەی لە وڵاتانی خاوەن دۆخی باش دەژین، لە 2002 تا ئێستا بە رێژەی لە 1% دابەزیووە، تەنها حەوت وڵاتی باكووری ئەوروپا لە لیستی وڵاتە"باشەكاندان و نەرویج لە پلەی یەكەمدایە، فەرەنساش لە پلەی 25ەمدایە.
سەبارەت بە ئەمریكاش دوای دووبارە هەڵبژاردنەوەی دۆناڵد ترەمپ، ئەمریكا حەوت پلە پاشەكشەی كردووە و كەوتووەتە پلەی 64 هەمینی، راپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات كە ترەمپ هێرشكردنە سەر رۆژنامەنووسانی كردووەتە نەریتێكی سیستماتیك.
ئەوەی زۆرترین رێژەی پاشەكشەی رۆژنامەنوسانی تیدا تۆماركراوە وڵاتی نەیجریایە37 پلە دابەزیوە، ئەمەش بەهۆی هێرشی گروپە چەكدارەكان و سەركوتی ئەنجومەنە سەربازییەكان.
وڵاتانی عەرەبی و ناوچەكەش لە راپۆرتە بەدەرنەبوون، سعوودی ١14 پلە دابەزیوە و گەیشتووەتە پلەی 176 هەمین، ئەمەش دوای تێچوونی دۆخەكە و لەسێدارەدانی نووسەر "توركی جاسر" لە حوزەیرانی 2025دا.
لە كۆتای لیستەكەی پەیامنێرانی بێسنور هەر یەك لە ئێرتیریا ئێران، چین و كۆریای باكوور دێت كە ئازادی رۆژنامەنوسی تێیاندا هەر زۆر تیدا كەمبووەتەوە.
لە كۆتایی راپۆرتەكەدا، رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنوور جەخت دەكاتەوە لەوەی جیهان لە ئێستادا شایەدی شەپۆلێكی بەهێزی سەركوتكاری و بەكارهێنانی توندوتیژییە دژی رۆژنامەنووسان، بە جۆرێك كە گۆڕەپانی كاركردنی ئازاد رۆژ بە رۆژ تەسكتر دەبێتەوە.
لە كاتێكدا جیهان چاوەرێی كۆتاییهاتنی جەنگی دژ بە ئێرانە، بەڵام پێچەوانەی ئەو چاوەروانیانە، پلانی نوێی سەربازی ئەمریكا دژی ئێران لەسەر مێزی ترەمپە.
لەگەڵ بەردەوامی بنبەست لە دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران، پێشهاتە سەربازییەكان بەرەو قۆناغێكی یەكلاكەرەوە دەچن، بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەڕی ئەكسیۆس لە دوو سەرچاوەی ئاگادارەوە، بڕیارە ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ كۆبوونەوەیەكی گرنگ لەگەڵ براد كووپەر فەرماندەی ناوەندی هێزەكانی ئەمریكا_ سێنتكۆم ئەنجام بدات بۆ تاوتوێكردنی پلانێكی نوێی سەربازی دژ بە ئێران.
ماڵپەرەكە راشیگەیاندووە، ئەوەی جێگای سەرنجە، پیشتر لە كاتی هێرشەكەی 28ی شوباتی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هەمان تیم سەردانی ترەمپیان كردوو دواتر ئەو جەنگە دەستیپێكرد.
هەر بەپێی سەرچاوە ئاگادارەكان، ترەمپ بە جدی بیر لە دەستپێكردنەوەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی فراوان دەكاتەوە دژی ئێران بە مەبەستی شكاندنی چەقبەستوویی دانوستانەكان و ناچاركردنی تاران بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و نیشاندانی نەرمی لە دۆسیەی ئەتۆمیدا.
هەروەها بۆ وەشاندنی گورزێكی یەكلاكەرەوە و كۆتاییهێنان بەو جەنگەی كە لە شوباتی رابردووەوە لە ناوچەكەدا هەڵگیرساوە.
پلانەكە كە بڕیار پێشكەشی ترەمپ بكرێت، چەند بژاردەیەكی سەربازیی تیدا پێشنیازكراوە فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا چەند سیناریۆیەكی ئامادە كردووە، لەوانە، هێرشی خێرا و بەهێز وەشاندنی شەپۆلێكی گورزی ئاسمانی بۆ سەر بنكە و ژێرخانە گرنگەكانی ئێران، یان كۆنترۆڵكردنی گەرووی هورمز، پلانەكە خۆی لەوەدا دەبنێتەوە لەوەی دەستبەسەر بەشێك لە گەرووەكەدا بگرین بە مەبەستی زامنكردنی هاتوچۆی كەشتییە بازرگانییەكان.
یەكێكی تر لە سیناریۆكان، ئۆپەراسیۆنی هێزە تایبەتەكانە، ئەگەری دابەزینی هێزی زەمینی یان هێزی تایبەت بۆ پاراستن و دەستبەسەرداگرتنی كۆگاكانی یۆرانیۆمی پیتێنراوەكەی ئێرانە.
لە بەرامبەردا، سوپای ئەمریكا و ژەنەڕاڵ دان كین، سەرۆكی ئەركانی هاوبەش، تاوتوێی ئەگەرەكانی پەرچەكرداری سەربازی ئێران دەكەن دژی هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، كە پێشبینی دەكرێت وەك وەڵامێك بۆ گەمارۆ دەریاییەكە ئەنجامی بدات.
هاوكات، ئاژانسی بلومبێرگ بە پشتبەستن بە سەرچاوەكان بڵاویكردەوە، سێنتكۆم داوای ناردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی كردووە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ بەكارهێنانی ئەگەری دژ بە ئێران، سێنتكۆم راشیگەیاندوە ئەو داوایەی لەدوای ئەوەكردوە كە ئێران موشكێكی بۆ دووری 500 كیلۆمەتر بەكارهێنا لە جەنگەكەدا.
سەرچاوەكان ئاماژەیان بەوەشكردووە، تا ئێستا بڕیارێك سەبارەت بە جێگیركردنی موشەكە هایپەرسۆنیكەكان نەدراوە، ئەگەر ئەو جێگیركردنە پەسەند بكرێت، ئەوە دەبێتە یەكەم جێگیركردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی ئەمریكی لە ناوچەكە.
ئەوە لە كاتێكدایە، ترەمپ لە لێدوانێكدا ئاماژەی بەوە كردووە كە گەمارۆی دەریایی لە ئێستادا كاریگەرتر دەبینێت لە بۆردومانی راستەوخۆ، بەڵام جەختی كردووەتەوە كە ئەگەر تاران وەڵامی نەبێت، بژاردەی سەربازی وەك توندترین ئامرازی فشار بەكاردەهێنێت.
جیهان تازە لە خولیای "لابۆبۆ" رزگاری ببوو، ئەو کاراکتەرە بچووکانەی بەبێ زانیاری پێشوەختە دەگوژران و کێبڕکێ لەسەر وەشانە دەگمەنەکانیان دەکرا، بەڵام لەگەڵ سەرەتای ئەمساڵدا، دیمەنەکە گۆڕا بۆ ترێندێکی سادەتر لە شێوەدا، بەڵام قووڵتر لە کاریگەریدا، ئەویش "مایستەری دەمپڵینگ"ــە، پارچە لاستیکێکی رەنگاوڕەنگ کە وەک ئامرازێک بۆ کەمکردنەوەی فشار دەستی پێکرد و وەک دیاردەیەکی بەکاربردن کۆتایی هات کە پرسیاری گەورەتر لە قەبارەکەی خۆی دروست دەکات.
لە بنەڕەتدا، ئەم یارییە لە کارگەکانی چین وەک ئامرازێک بۆ هێورکردنەوەی دەمارەکان دیزاین کرابوو، بەڵام هاتنی بۆ ناو سۆشیاڵ میدیا ئەرکەکەی گۆڕی، ئیتر تەنها هۆکارێک نەبوو بۆ حەسانەوە، بەڵکو گۆڕا بۆ ئەزموونێکی پڕ لە چاوەڕوانی و دواتر بۆ رەفتارێکی کڕینی دووبارە.
"مایستەری دەمپڵینگ" سەر بە شەپۆلی یارییەکانی "سندووقە نادیارەکانە"، هاوشێوەی "لابۆبۆ"ی کۆمپانیای پۆپ مارت، کە تێیدا کڕیار بەرهەمێک دەکڕێت بەبێ ئەوەی پێشوەختە شێوەکەی بزانێت.
ئەم نادیارییە توخمێکی سوپرایز دروست دەکات، چونکە شێوە و رەنگەکەی تەنها لە کاتی کردنەوەی پاکەتەکەدا دەردەکەوێت.
گەورەکردنەوە لە رێگەی سۆشیاڵ میدیاوە
پلاتفۆرمەکانی سۆشیاڵ میدیا و دروستکەرانی ناوەڕۆک رۆڵێکی سەرەکییان هەبوو لە گۆڕینی ئەم یارییانە بۆ ترێندێکی جیهانی، ڤیدیۆکانی "کردنەوەی پاکەت" بوونە هۆی دروستکردنی حاڵەتێکی چاوەڕوانی بەکۆمەڵ.
بەپێی توێژینەوەیەکی "زانکۆی هارڤەرد"، کۆمپانیای "پۆپ مارت" سەرکەوتوو بووە لە گۆڕینی رەفتاری "کۆکردنەوە" بۆ دیاردەیەک، وخوارزمەکانی "تیک تۆک" و "ئینستاگرام"یش یارمەتیدەر بوون لە گەورەکردنی ئەم دیاردەیە.
"ئەسیر خالید"، کچێکی نەوەی زێد دەڵێت: ڤیدیۆکانی تیک تۆک هۆکاری سەرەکی بوون کە حەزم کرد تاقیی بکەمەوە، نەک تەنها من، بەڵکو هەموو خوشک و براکانیشم کڕییان، سەرەتا بۆ کەمکردنەوەی فشار کڕیمان، بەڵام خوشکەکەم چەندین جار دووبارە کڕییەوە تەنها بۆ ئەوەی رەنگێکی دیاریکراوی دەست بکەوێت."
بۆچی بوو بە ترێند؟
"سارا نیادی"، پسپۆڕی بەبازاڕکردن، دەڵێت فیکرەی "سندووقە نابیناکان" هەڕەمەکی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای تێگەیشتنێکی قووڵ بۆ رەفتاری کڕیار دامزراوە، توخمی "سوپرایز" هەستی پاداشت لە مێشکدا دەورووژێنێت، ئەمەش وادەکات کڕیار بەبێ هۆشیارییەکی تەواو کڕینەکەی دووبارە بکاتەوە.
نیادی ئاماژە بەوەش دەکات کە کۆمپانیاکان تەنها یەک بەرهەم ناخەنە بازاڕەوە، بەڵکو سیستەمێکی کۆکردنەوە بنیاد دەنێن، وەشانی ئاسایی، دەگمەن و زۆر دەگمەن بڵاو دەکەنەوە، ئەمەش کڕیاری ئاسایی دەگۆڕێت بۆ کەسێک کە دەیەوێت گروپەکە تەواو بکات، ئەمەش فرۆش بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات.
سەبارەت بە کاریگەرییەکەی لەسەر فشار، نیادی جەخت دەکاتەوە کە ئەم یارییانە لەوانەیە هەستێکی کاتیی خۆش ببەخشن، بەڵام هۆکاری ڕاستەقینەی فشار چارەسەر ناکەن و ڕەنگە تەنها ببێتە خویەکی کڕینی بەردەوام.
تەڵەی بەکاربردن
سۆشیاڵ میدیا ئیتر تەنها شوێنی پەیوەندی نییە، بەڵکو بزوێنەرێکی گەورەی کڕینە،توێژینەوەیەکی نوێی توێژەر "زی وانگ" لە ساڵی ٢٠٢٥ ئاماژە بەوە دەکات کە بەکاربردنی سندووقە هەڕەمەکییەکان لەسەر بنەمای "میکانیزمی نادیاری" کار دەکات؛ نەزانینی ناوەڕۆکەکە پێشوەختە، رەفتاری کڕین هان دەدات و حاڵەتێکی چاوەڕوانی بەردەوام دروست دەکات.
راپۆرتێكی نوێی كەناڵی ئێن بی سی ئەمریكی پەردە لەسەر قەبارەی ئەو وێرانكارییە گەورەیە لادەبات كە بەهۆی هێرشەكانی ئێرانەوە بەر بنكە و دامەزراوە سەربازییەكانی ئەمریكا لە ناوچەی كەنداو و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كەوتووە.
بەپێی زانیارییەكانی شەش لێپرسراوی ئاگادار، ئەم هێرشانە زیانی چەندین ملیار دۆلارییان بە دارایی و كەرەستە جەنگییەكانی واشنتۆن گەیاندووە، كە تێیدا سیستمە پێشكەوتووەكانی رادار، و دەیان فڕۆكە و كۆگای ستراتیژی كراونەتە ئامانج و زیانی قورسیان بەركەوتووە.
سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە تێچووی چاككردنەوەی تەنیا ژێرخانەكان دەگاتە نزیكەی 5 ملیار دۆلار، ئەمەش بێ ئەوەی تێچووی چاككردنەوەی سیستمەكانی رادار و چەكە تێكچووەكان و ئەو فڕۆكانە هەژمار بكرێت كە بەتەواوی لەكاركەوتوون.
هەروەها زیانەكان ناوچەیەكی بەرفراوانی گرتووەتەوە، لەوانە بنكەی كامپ بوهرینگ لە كوەیت كە فڕۆكەیەكی جۆری ئێف-5ی تێدا بە ئامانج گیرا، هەروەها بنكەكانی زەفرە و روەیس لە ئیمارات و بنكەی ئەمیر سوڵتان لە سعودیە. جگە لەمانە، بنكەی موفەق لە ئوردن و چەندین بەندەر و كۆگای سەربازی لە كوەیت زیانیان پێگەیشتووە.
لە بەحرەینیش، بینای سەرەكی هێزی دەریایی ئەمریكا روبەڕووی وێرانكارییەكی زۆر بووەتەوە، بە شێوەیەك تەنیا تێچووی چاككردنەوەی بارەگای فەرماندەیی فەیلەقی پێنجەم دەگاتە 200 ملیۆن دۆلار، لەگەڵ تێكشكانی بەلایەنی كەمەوە دوو سیستمی بەرگری ئاسمانی.
هەڵسەنگاندنە دەرەكییەكانی پەیمانگای دامەزراوەی ئەمریكی دەریدەخەن كە هێزەكانی ئێران بنكەی ئاسمانی عەلی سالم لە كوەیت، بنكەی عەدید لە قەتەر و تەنانەت كۆگایەكی تەقەمەنییان لە باكوری عیراق پێكاوە، كە ئەمەش رەوشێكی سەختی بۆ هێزەكانی ئەمریكا دروست كردووە.
ئەمە لەكاتێكدایە پنتاگۆن لە مانگی ئاداری رابردوو رایگەیاندبوو، تێچووی شەش رۆژی یەكەمی جەنگ زیاتر لە 11.3 ملیار دۆلار بووە، كە 5.6 ملیار دۆلاری تەنیا بۆ تەقەمەنی دوو رۆژی یەكەم رۆیشتووە. سەرەڕای ئەم تێچووە زۆرانە، لێپرسراوانی سەربازی زانیاری رەسمی و وردیان بە یاسادانەرانی ئەمریكا نەداوە، ئەمەش بووەتەهۆی دروستبوونی فشار و ناڕەزایەتی لە واشنتۆن.
ئەم ئامار و داتایانە نیشانی دەدەن، ململانێكان لە ناوچەكەدا تێچوویەكی دارایی و سەربازی بێوێنەی بۆ ئەمریكا هەبووە، وێڕای ئەو زیانە مادییانەی كە رەنگە ساڵانێكی زۆری پێبچێت تاوەكو قەرەبوو دەكرێنەوە. لەگەڵ بێدەنگی پنتاگۆن بەرامبەر بەم راپۆرتانە، رەخنەكان لە ناوخۆی ئەمریكا روو لە زیادبوونە و داوای روونكردنەوەی زیاتر لەبارەی رەوشی هێزەكانیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەن.
تەقەكردن لە ترەمپ لە هەمان شوێنی دۆناڵد ریگان مێژوویەكە دوای 45 ساڵ لە ئەمریكا خۆی دووبارە دەكاتەوە.
لە رووداوێكی تەمومژاوی و بێوێنەدا، مێژوویی سیاسی ئەمریكا لە هۆتێلی واشنتۆن هیڵتۆن دووبارە بووەوە.
دۆناڵد ترەمپ لە هەمان ئەو شوێنەی كە لە ساڵی 1981دا تەقە لە رۆناڵد ریگان كرا، روبەڕووی هەوڵێكی نوێی تیرۆركردن بووەوە.
ئەم روداوە بە هەشتەمین هەوڵی تیرۆكردنی ترەمپ دادەنرێت لە مێژووی سیاسی خۆیدا.
لە 30ـی ئاداری 1981 رۆناڵد ریگان 40مین سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لە بەردەم هۆتێلی واشنتۆن هیڵتۆن و لەكاتی گەڕانەوەی بۆ ناو ئۆتۆمبێلەكەی، لەلایەن كەسێكەوە تەقەی لێكرا و بە سەختی بریندار كرا.
ئێستا و دوای نزیكەی 45 ساڵ، لەكاتی بەڕێوەچوونی ئاهەنگی ساڵانەی پەیامنێرانی كۆشكی سپی لە هەمان هۆتێل، جارێكی دیكە دەنگی تەقە بیسترا و ئامانجەكەش دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بوو.
ترەمپ لە ماوەی دە ساڵی رابردوودا بەردەوام ئامانجی هێرشە جۆراوجۆرەكان بووە، كە گرنگترینیان لە ساڵی 2016 لە لاس ڤێگاس بوو كاتێك گەنجێكی بەریتانی هەوڵیدا چەكی پۆلیسێك بڕفێنێت بۆ ئەوەی تەقە لە ترەمپ بكات.
لە ساڵی 2017دا لە داكۆتای باكور كەسێك بە شۆفڵ هێرشی كردە سەر كاروانی ئۆتۆمبێلەكانی ترەمپ، لە ساڵی 2022ش نامەیەكی ژەهراوی بە ماددەی ریسین بۆ ترەمپ نێردا، لە تەممووزی 2024یشدا دەستگیركردنی كەسێكی پاكستانی راگەیەنرا كە بە وتەی پۆلیسی ئەمریكا تۆمەتبار بووە بە داڕشتنی پلانێك بە فەرمانی سوپای پاسدارانی ئێران.
لە ماوەی دوو ساڵی رابردووشدا، ئاستی مەترسییەكان بۆ سەر ژیانی ترەمپ گەیشتنە لوتكە، بەتایبەت دوای ئەوەی لە ولایەتی پەنسڵڤانیا لەكاتی وتاردان بۆ لایەنگرانی، تەقەی لێكرا و گوێی راستی بریندار بوو.
لە ساڵی 2024یشدا لە ویلایەتی فلۆریدا كەسێك بە چەكەوە لە یانەی گۆڵفی ترەمپ بینرا و پێش ئەنجامدانی هێرشەكە دەستیركرا، لە سەرەتای ساڵی 2026شدا هەواڵی كوژرانی گەنجێكی 21 ساڵ بڵاوكرایەوە كە چەكی ڕاو و بوتڵی غازی پێبووە و هەوڵی چوونە ناو هاوینەهەواری "مارالۆگۆ"ی دابوو كە ترمپی تیدابووە.
هەرچەندە دۆناڵد ترەمپ لەم هێرشە نوێیەی واشنتۆن رزگاری بوو، بەڵام دووبارەبوونەوەی ئەم رووداوانە، زنجیرەی هێرشەكانی بۆسەر سەرۆكەكانی ئەمریكا بە بیری جیهان هێنایەوە.
كەرتی فڕۆكەوانی جیهانی بەهۆی جەنگ و ئاڵۆزییەكانی ئێرانەوە پەكی كەوتووە و دەیان كۆمپانیای نێودەوڵەتی گەشتەكانیان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا كۆتایی وەرزی بەهار و پاییزی ئەمساڵ هەڵوەشاندووەتەوە، ترسی هەڵگیرسانەوەی جەنگیان هەیە و چاوەڕێی چارەنوسی ئاگربەستن.
گەورەترین كۆمپانیای فڕۆكەوانی یۆنانی لە 28ی ئەم مانگەدا گەشتەكانی بۆ تەلئەبیب دەستپێدەكاتەوە، بەڵام گەشتەكانی هێڵی فرۆكەوانی سالۆنیك بۆ تەلئەبیب تا 26ی حوزەیران هەڵوەشێندراونەتەوە.
هاوكات گەشتی فرۆكەوانی بۆ ریاز و عەممانی پایتەختی ئوردن لە 21ی حوزەیران دەستپێدەكەنەوە و گەشتەكان بۆ بەیروت تا 26ی حوزەیران و بۆ هەولێر و بەغداد تا دووی تەمموز هەڵوەشێندراونەتەوە.
كۆمپانیاكانی كەرتی فرۆكەوانەی بە شێوەیەكی بەرفراوان گەشتەكانیان لە ناوچەی كەنداو راگرتووە، بە جۆرێك كۆمپانیای ئێر فرانس ئەم هەفتەیە رایگەیاند، راگرتنی گەشتەكانی تا 3ی ئایار درێژكردەوە و چاوەڕێی چارەنوسی ئاگربەستە و هێڵە ئاسمانییەكانی ئەمریكا و كەنەدا و گەشتەكانیان بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ماوەیەكی درێژخایەن هەڵپەساردووە.
سایتی سەیف ئێرسپەیس ئاماژەی بەوە كردووە، ئەگەری هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران مەترسییەكانی بۆ سەر گەشتە ئەمریكییەكان لە ناوچەكەدا زیاد كردووە.
ئاماژەی بەوەش كردووە، هەرچەندە هەڕەشەی ڕاستەوخۆ بۆ سەر فڕۆكە مەدەنییەكان نییە، بەڵام ئێران هۆشداریداوە لە كاتی هەڵگیرسانەوەی جەنگ تۆڵە لە بەرژەوەندییە سەربازییەكانی ئەمریكا دەكاتەوە بە راستەوخۆ یان لە ڕێگەی بریكارەكانییەوە.
كۆمپانیای فلایت رادار بڵاویكردەوە، دوای هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران، هاتوچۆی بازرگانی لە ناوچەكەدا سنورداركراوە و كۆمپانیاكان رێگەی جێگرەوەیان هەڵبژاردووە وەك تێپەڕین بەسەر دەریای قەزوین یان میسر و سعودیە هەرچەندە ئەم هەنگاوەش دەبێتەهۆی بەرزبوونەوەی تێچووی سووتەمەنی، تیمی فڕۆكەوانی و درێژبوونەوەی كاتی گەشتەكان.
كێبڕكێ بۆ جێگرەوەی ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان دەستیپێكردووە، لەكاتێكدا ئەو رێكخراوە چەند ساڵێكە هەژموون و پێگەی بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە و روبەڕووی قەیرانی داریی بووەتەوە.
بڕیارە لەسەرەتای ساڵی 2027 ماوەی كاركردنی ئەنتۆیۆ گۆتیرێس وەك سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان كۆتایی بێت، هەرچەند هێشتا چەند مانگێكی ماوە بۆ دیاریكردنی كەسایەتییەك بۆ جێگرتنەوەی، بەڵام لە ئێستاوە چەن كەسایەتیەك لە كیشوەركانی ئەوروپا و ئەمریكای لاتین و ئەفریقاوە لەكێبركێدان بۆ جێگرتنەوەی كە بریتین لە میشال باشلیت لە چیك، رافائیل گروسی ئەرژەنتینی و ریبیكا گرینسبان لە كۆستەریكا و ماكی سال لە سەنیگال.
ئەو كاندیدانە بۆ دووەمین جار روبەڕووی تاقیكردنەوەیەكی زارەكی بوونەوە، كە بۆ ماوەی سێ سەعات وەڵامی 193 ئەندام و نوێنەری كۆمەڵی مەدەنی ئەنجومەنەكەیان دایەوە.
هەریەك لەو كاندیدانە بەڵێنیانداوە بە ئەنجامدانی چاكسازی لە رێكخراوەكەدا، كە بەر لە 80 ساڵ لە كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی دامەزرا و دەڵێن، متمانە بۆ رێكخراوەكە دەگەڕێننەوە.
تا ئێستاش رافائیل گروسی بەهۆی شارەزایی و پسپۆڕییەكەی چانسی بۆ چوونە سەر كورسی سكرتێری گشتی زیاترە، چونكە بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم بووە و رۆڵی زۆری لە پرسی ئەتۆمی ئێران هەبووە.
ژمارەی كاندیدەكان بۆ وەرگرتنی پۆستی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان بەراورد بە ساڵی 2016 زۆر كەمە، بەڵام دەرفەت ماوە لە مانگەكانی داهاتوودا كەسانی دیكە بچنە كێبڕكێكەوە.
بەپێی نەریتێكی دیپلۆماسیش نابێت سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان هاوڵاتی ئەو 5 وڵاتەوە بێت كە ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشن كە بریتین لەئەمریكا، بەریتانیا، چین و فەڕەنسا و روسیا، بەڵام پشتیوانی ئەو وڵاتانە لە پرۆسەی دیاریكردنی سكرتێری نوێدا یەكلاكەرەوە دەبێت.
مایك واڵتز باڵیۆزی ئەمریكا لە نەتەوە یەكگرتووەكان وتویەتی، دەبێت سكرتێری گشتی داهاتوو لەگەڵ بەها و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا یەكبگرێتەوە.
ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی ئێستای نەتەوە یەكگرتووەكان، لە ساڵی 2017ەوە لەو پۆستەدایە و خەڵكی پورتوگالە، لە سەرەتای ساڵی 2027یشدا كۆتایی بە پۆستەكەی دێت، كە لە ساڵی 2016دا لە نێوان 13 كاندیدا توانی كێبڕكێكە بباتەوە.
سەرەرای راگەیاندنی لە ناوبردنی توانا سەربازیەكانی، بەڵام هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەكانی ئیسرائیل و ئەمریكا دەریدەخەن توانای موشەكیی ئێران تەنها بەریژەی 50% كەمبوەتەوە.
بەپێی زانیارییەكانی رۆژنامەی "تایمز ئۆف ئیسرائیل" و سەرچاوە هەواڵگرییەكانی سوپای ئیسرائیل، نیگەرانییەكی قووڵ هەیە سەبارەت بەوەی كە ئێران هێشتا خاوەنی هێزێكی موشەكیی كاریگەرە، سەرەڕای ئەو زیانە گەورانەی بەریكەوتووە.
هەڵسەنگاندنەكان ئاماژە بە گۆڕانكارییەكی گەورە دەكەن لە ژمارەی موشەكە بالیستییەكانی ئێراندا، بەپێی ئەو هەڵسەنگاندانانە، پێش دەستپێكردنی شەڕ ئێران خاوەنی نزیكەی دوو هەزار و 500 موشەكی بالیستی بووە، لە ئێستادا مەزەندە دەكرێت هێشتا هەزار موشەكی لەبەردەستدا مابێت.
بە پێی پێشبنیەكان، ئەگەر هێرشەكان نەبوایە، چاوەڕوان دەكرا ئێران لە ماوەی ساڵ و نیوێكدا ژمارەی موشەكەكانی بگەیەنێتە هەشت هەزار موشەك، كە ئەمەش مەترسییەكی كوشندە دەبوو بۆ سەر سیستمە بەرگرییەكانی ئیسرائیل.
پێشتر، سوپای ئیسرائیل بڵاویكردبوە، نزیكەی لە 60%ی سەكۆكانی هەڵدانی موشەكی بالیستی ئێرانیان تێكشكاندوە لەكاریان خستووە، لە كۆی 470 سەكۆ، 200 یان راستەوخۆ لە هێرشی ئاسمانیدا كراونەتە ئامانج،80 سەكۆی تریش بەهۆی بۆردومانكردنی تونێلەكانەوە گەمارۆ دراون و ناتوانرێت سوودیان لێ ببینرێت.
هەر لەو چوارچێوەیەشدا، سێ لێپرسراوی ئەمریكی بە تۆڕی سی بی ئێسی ئەمریكان راگەیاندووە، تا كاتی دەستپێكردنی ئاگربەست لە 8ی نیسان، نزیكەی 50%ی كۆگای مووشەكە بالیستییەكانی ئێران و سەكۆكانی هاویشتنیان بە سەلامەتی ماونەتەوە.
بەپێی وتەی ئەوسەرچاوانە، 60%ی هێزی دەریایی سوپای پاسداران و دوو لەسەر سێی هێزی ئاسمانی ئێران هێشتا بەردەوامن لە ئەركەكانیان.
بەڵام كارۆلین لیڤیت، وتەبێژی كۆشكی سپی، ئەو زانیارییانەی بە ناڕاست وەسف كرد و رایگەیاند، توانای ئێران بۆ دروستكردنی مووشەك و درۆن بۆ چەندین ساڵ پاشەكشەی كردووە و پیشەسازی بەرگری ئێران بە تەواوی وێران بووە.
ئەمە لە كاتێكدایە، وەزارەتی جەنگی ئەمریكا (پینتاگۆن) رایانگەیاند، زیاتر لە 13 هەزار پێگەی ئێرانیان لە ماوەی كەمتر لە 40 رۆژدا كردۆتە ئامانج، و لە 92%ی كەشتییە گەورەكانی ئێران و 44 كەشتی مینڕێژكەر تێكشكێندراون.
ئیسرائیل و ئەمریكا لە 28ی شوباتدا شەڕیان دژی ئێران دەستپێكرد، رایانگەیاند، گرنگترین دەستكەوتەكانیان لەو جەنگەدا لێدان بووە لە كارگەكانی بەرهەمهێنانی چەك، وایكردووە ئێران لە ئێستادا نەتوانێت موشەكی نوێ دروست بكات، بەڵام هۆشداری دەدرێت ئێران بە خێرایی كار دەكات بۆ نۆژەنكردنەوەی ئەو كارگانە دووبارە دەستكردنەوە بە بەرهەمهێنانی موشەك.
ململانێی واشنتۆن و تاران لەسەر پیتاندنی یۆرانیۆم و رادەستکردنی خاڵێکی بنەڕەتییە لە ناکۆکییەکان، لە ئێستادا رەوشی نێوان ئێران و ئەمریکا گەیشتووەتە قۆناغێکی هەستیار کە راستەوخۆ بە پرسی یۆرانیۆمە پیتێندراوەکەی تارانەوە بەستراوەتەوە، دۆناڵد ترەمپ چەند جارێک وتویەتی دەبێت بە دەستی بهێنین و لێپرساراوانی ئێرانیش بەردەوام ئەو داوایەیان رەتکردوەتەوە.
بەپێی خەمڵاندنە نوێیەکانی شارەزایان و بەرپرسانی سەربازی، تاران خاوەنی زیاتر لە 400 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێندراوە و ئەو بڕەش ئەوەندە زۆرە، کە دەتوانێت نزیکەی 10 بۆمبی ئەتۆمی لێ بەرهەم بهێنرێت.
ئەمە لە کاتێکدایە کە لە دوای مانگی حوزەیران(شەش)ـی ساڵی رابردووەوە و بەهۆی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر سێ پێگەی ئەتۆمی و بۆردومان کردنی، پشکنەرە نێودەوڵەتییەکان رێگرییان لێکراوە و نەیانتوانیوە راستی و دروستی بڕی کۆگاکراوی یۆرانیۆم لەو وڵاتەدا بپشکنن و پشتڕاست بکەنەوە.
دۆناڵد ترەمپ چاوی لە یۆرانیۆم پیتێندراوەکی ئێرانە
دۆناڵد ترەمپ لە میانی گەرمەی ئەم جەنگەدا، چەندین جار جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە، کە ئەمریکا رێگە نادات ئەو مادە ئەتۆمییانە لە دەستی ئێراندا بمێننەوە و ئەو پرسە جێی گفتوگکردن نییە، لە ئێستاشدا یەکێکە لە خاڵە ناکۆکەکانی نێوان دانوستانەکانی واشنتۆن و تاران.
ستراتیژی واشنتۆن لەم قۆناغەدا لە نێوان دوو بژاردەدایە؛ یان لە رێگەی فشار و ئۆپەراسیۆنی سەربازی راستەوخۆوە دەست بەسەر ئەو ماددانەدا دەگیرێت، یان لە رێگەی فشاری دیپلۆماسییەوە تاران ناچار دەکرێت بە رێککەوتنێک بۆ گواستنەوەی سەرجەم یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە بۆ ناو خاکی ئەمریکا، کە ئەمەی دووەمیان بەردەوام تاران رەتی کردوەتەوە.
هەڵوێستی تاران لە نێوان رادەستکردن و پاراستنی یۆرانیۆمەکە
گەرچی رۆژی یەکشەمەی رابردوو، لە راپۆرتێکی رۆژنامەی ئیسرائیل هیۆم ئەوەی خستبوەڕوو، ئێران بە مەرجی رادەستکردنی یۆرانیوەمە پیتێندراوەکەی رازی بووە، بەڵام نایەوێت رادەستی ئەمریکای بکا و دەیەویط بیدات بە وڵاتێکی تر.
بەڵام ئەم زانیاریانەی رۆژنامە ئیسرائیلییەکە، تا ئێستا لەلایەن ئێرانەوە پشتراستنەکراوەتەوە و بەردەوام ئەو لێدوانە زانیاریانە رەتدەکەنەوە.
تا ئێستا تاران ئامادە نییە لە رێگەی دیپلۆماسییەوە یۆرانیۆمەکەی رادەست بکات و ئەوان پێیان وایە پیتاندنی یۆرانیۆم مافی خۆیانە، مەسعود پزیشکیانی سەرۆک کۆمار، لە نوێترین لێدوانیدا رایگەیاند کەس ناتوانێت ئەو مافەیان لێ وەرگرێتەوە و ئەوان ناچنە ژێر فشاری هێزەوە و گەلی ئێران خۆی نادات بەدەستەوە.
لە شکستی دیپلۆماسیدا، لە رێگەی هێزەوە دەتوانرێت دەست بەسەر یۆرانیۆمکەی ئێراندا بگیرێت؟
سەبارەت بە پرسی دەستبەسەرداگرتنی یۆرانیۆمە پیتێندراوەکە، جێگری پێشووی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا (CENTCOM) ئاماژە بەوە دەکات، کە کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە کارێکی پڕ مەترسییە، بەڵام ئەمریکا توانای ئەنجامدانی هەیە، هاوشێوەی ئەزموونی ئەفغانستان کاتێک لە ناو جەرگەی بیاباندا رێگەی فڕینیان دروست کرد بۆ نیشتنەوەی فڕۆکە زەبەلاحەکانی (C-17) .
ئەزموونی(پڕۆژەی سەفایر) کە بە مانای یاقوتی شین دێت وەک نموونەیەکی مێژویی بۆ گواستنەوەی یۆرانیۆم لە ئێران، ئەمریکا چاوی لە ئەزمونێکی مێژوویی ساڵی 1994ە لە وڵاتی کازاخستان.
ئەندرۆ وبەر، بەرپرسی پێشووی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، بە میدیای وڵاتەکەی راگەیاندوە ، کە چۆن دوای روخانی یەکێتی سۆڤیەت، نیگەران بوون و ترسیان هەبووە، ئێران دەستی بگات بە یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئەو وڵاتە، کە چوارەم گەورەترین جبەخانەی ئەتۆمی جیهانی تێدابوو ئەو کات.
ئەو بەرپرسەی ئەمریکا وتویەتی؛ لە ئۆپەراسیۆنێکی نهێنیدا، دیپلۆماتکار و شارەزایانی ئەمریکی توانییان بڕێکی زۆر لە یۆرانیۆمی پیتێنراو، کە لە کارگەیەکدا شاردرابووەوە، بدۆزنەوە و بیگوازنەوە بۆ ئەمریکا پێش ئەوەی بکەوێتە دەستی وڵاتانی تر.
بەرپرسانی ئەمریکا پێیان وایە، ئەم مۆدێلە لە ئێستادا وەک نەخشەڕێگایەک دەبینرێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانی ئەتۆمی ئێران.
لێدوانە دژبەیەکەکانی دۆناڵد ترەمپ پرۆسەکەی ئاڵۆزتر کردوە
گەرچی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، لە رابردودا چەندین جار دوپاتیکردوەتەوە، دەبێت ئێران یۆرانیۆمە پیتێندراوەکەی رادەست بکات و واز لە بەدەسهێنانی چەکی ئەتۆمی بهێنێت، سەرۆکی ئەمریکا ئەو پرسەی لای خۆیەوە یەکلای کردوەتەو ە ودڵنیای داوە ئێران نابێت ببێت بە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، بەڵام ئەمڕۆ سێشەممە لێدوانێکی تریداوە و دەڵێت؛ بەدەستهێنانی یۆرانیۆمەکەی ئێران ئاسان نییە.
دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین پەیامیدا، کە رۆژی سێشەممە، بڵاویکردوەتەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تروس سۆشیال، کە خۆی خاوەنداریتی دەکات نوسیویەتی؛ بەدەستهێنان و وەرگرتنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران پرۆسەیەکی سەخت و و دورودرێژە.
سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکردوە، لە دوای هێرشەکانمان بۆ سەر پێگە ئەتۆمییەکانی ئێران و وێرانکردنیان بەدەستهێنانی یۆرانیۆمەکەی ئێران قورسە و کاتی زۆری دەوێت.
کۆتاییەکی نادیار؛ رادەستکردن یان دەستبەسەرداگرتن؟
بڕیارە ئەمرۆ سێشەممە وەفدی هەردوو وڵاتی ئەمریکا و ئێران بگەنە پاکستان و سبیەنێ چوارشەممە گەڕێکی تری دانوستانی واشنتۆن و تران لە ئیسالام ئابادی پایتەختی پاکستان بەڕێوەبچێت، لە ئێستادا هەموو چاوەکان لەسەر تارانن بۆ ئەوەی بزانرێت کاردانەوەی بەرانبەر ئەم گوشارە چڕانەی واشنتۆن چی دەبێت؟
ئایا ئێران لەژێر فشاری هەڕەشەکاندا مل دەدات و یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەی بە رێککەوتنێکی سیاسی رادەستی ئەمریکا دەکات، یان سوور دەبێت لەسەر هەڵگرتنی و ئەمریکاش پەنا بۆ بژاردەی سەربازی و ئۆپراسیۆنی راستەوخۆ دەبات بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئەو مادە مەترسیدارانە؟
لە کۆتایدا، یەکلاکردنەوەی ئەم پرسە نەک تەنها چارەنوسی جەنگی ئێستا، بەڵکو نەخشەی نوێی هێز لە ناوچەکەدا دیاری دەکات و کاریگەری لەسەر تەواوی جیهانیش دەبێت.
دوێنێ شەممە، شاری میلانۆ بووە وێستگەیەكی نوێ بۆ كۆبوونەوەی سەركردە راستڕەوە توندڕەوەكانی ئەوروپا و لە شەقامەكانیشەوە دروشمی توند لە دژی سیاسەتەكانی ئێستای وڵاتانی ئەورپی وترانەوە
لە شاری میلانۆی ئیتاڵیا گردبوونەوەیەكی جەماوەریی گەورە و هاوكات كۆبوونەوەی لوتكەی سەركردە راستڕەوەكانی ئەوروپا بەڕێوەچوو.
هەزاران كەس لە بەردەم 'كاتدراڵی دۆمۆ' لە میلانۆ كۆبوونەوە، دروشمی دژە كۆچبەرییان بەناونیشانی "لە ئەوروپا ببینە سەروەری ماڵ و وڵاتی خۆمان" دەوتەوە، ئامانجیشیان دەربڕینی ناڕەزایەتی بوو دژی كۆچی نایاسایی و سیاسەتەكانی ئێستای یەكێتییەكە.
ئەم چالاكییە یەكەم دەركەوتنی گەورەی هاوپەیمانیی "نیشتمانپەروەران بۆ ئەوروپا" بوو كە تێیدا سەركردە دیارە راستڕەوە توندڕەوەكان بەشدارییان تێدا كرد و وتاریان پێشكەش كرد.
ئەم كۆبوونەوەیە تەنیا چەند رۆژێك دوای شكستی 'ڤیكتۆر ئۆربان' لە هەڵبژاردنەكانی هەنگاریا هات، هەر بۆیە سەركردەكان هەوڵیاندا لە ڕێگەی ئەم گردبوونەوەیەوە هێزی خۆیان لە یەكێتیەكە دووپاتبكەنەوە و نیشانی بدەن كە هێشتا كاریگەرییان ماوە.
لە هەمان كاتدا، لە شوێنێكی نزیكی میلانۆ، گردبوونەوەیەكی دژە فاشیزم بەڕێوەچوو كە تێیدا خەڵك ناڕەزایەتییان بەرامبەر بە وتاری توندی ئەو پارتە راستڕەوانە دەربڕی.
ئێستا كە ئەوروپا بەدەست قەیرانە ناوخۆییەكانییەوە گرفتارە، گردبوونەوەی لایەنگرانی ئەم هاوپەیمانێتییە، وەك نیشانەیەكی روون بۆ گۆڕانی رەوتی سیاسی لە ئەوروپا دەبینرێت.
گردبوونەوەكە بە دەستپێشخەری ماتیو سالڤینی، سەرۆكی پارتی كۆمەڵەی ئیتاڵی رێكخرابوو، لەژێر دروشمی سەروەری لە نیشتمانی خۆمان بەڕێوەچوو.
سالڤینی بە راشكاوی پشتگیری خۆی بۆ ڤیكتۆر ئۆربان دووپاتكردەوە و رایگەیاند، پاراستنی سنوورەكان و دژایەتی بازرگانانی مرۆڤ خاڵی هاوبەشیانە.
لەلایەكی ترەوە، جۆردان باردێلا، سەرۆكی پارتی كۆمەڵی نیشتمانی فەڕەنسا، پەیامێكی توندی ئاراستەی ماكرۆن كرد و سەركەوتنی راستڕەوەكانی لە هەڵبژاردنی داهاتوودا بە نزیك و مسۆگەر وەسف كرد.
ئەم جۆرە وتارانە لەگەڵ دروشمی خۆپیشاندەران بۆ دەركردنی بەكۆمەڵی كۆچبەران یەكی دەگرتەوە.
خاڵێكی سەرنجڕاكێش لەم هەڵكشانەدا، كاریگەری دۆناڵد ترەمپ بوو لەسەر جەماوەری راستڕەو، بەشێك لە بەشداربووان بەئاشكرا داوایان دەكرد كە ئەوروپا هەمان سیاسەتی توندی ترەمپ پەیڕەو بكات بۆ گەڕاندنەوەی كۆچبەران.
لە خولی ئێستای پەرلەمانی ئەوروپادا هێزە راستڕەوەكان بە شێوەیەكی بەرچاو گەشەیان كردووە و دابەشبوون بەسەر سێ گرووپی سەرەكیدا كە پێكەوە نزیكەی 200 كورسییان لە كۆی 720 كورسی هەیە.
داهاتووی ئەوروپا ئێستا لە نێوان پاراستنی بەهاكانی یەكێتییەكە و گەڕانەوە بۆ نەتەوەپەرستییەكی توند، لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی سەختدایە.
ئەمریکا داوا دەکات کوبا سیستمی ئابوریی وڵاتەکەی بگۆڕێت و دەشڵێت: یارمەتیی حوکمەتی هاڤانا دەدەم ئەگەر بیانەوێت وڵاتەکەیان ببوژێننەوە
لێپرسراوانی ئەمریکا داوایان لە کوبا کردووە کە سیستمە ئابورییەکەی لە سۆشیالیزمەوە بگۆڕێت بۆ سیستمێکی پشتبەستوو بە بازاڕی ئازاد و قەرەبووی ئەو هاووڵاتی و کۆمپانیا ئەمریکییانە بکاتەوە کە لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی رابردوو، دەستیان بەسەر سەرمایەکانیاندا گیراوە
وەفدێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کۆتایی هەفتەی رابردوودا و سەردانی هاڤانی پایتەختی کوبایان کرد کە لە ساڵی 2016ـەوە ئەمە یەکەم سەردانیکردنی وەفدەکەیە بۆ ئەو وڵاتە، هێڵە گشتییەکانی داواکارییەکانیان بۆ حکومەتی کوبا خستەڕوو.
ئەوەش لە کاتێکدایە، کە کوبا بەدەست کەمیی سوتەمەنی و پچڕانی کارەباوە دەناڵێنێت.
بەپێی راپۆرتەکان، ئەمریکا داوای لە کوبا کردووە چاکسازیی ئابووری ئەنجامبدات، کەرتی تایبەت فراوان بکات، وەبەرهێنانی بیانی رابکێشێت و زیندانیانی سیاسی ئازاد بکات.
بەپێی زانیارییەکانی رۆژنامەی نیویۆرک تایمزیش بێت، لێپرسراوانی ئەمریکا پێشنیازی گەیاندنی خزمەتگوزاری ئینتەرنێتی مانگی دەستکردی ستارلینکـی 'ئیلۆن مەسک'یان بۆ کوبا کردووە و داوایان کردووە رێگە بە پەیوەندییەکی ئینتەرنێتی بێ سنوور بدرێت.
ئاژانسی ئەکسیۆس بڵاویکردەوە، واشنتۆن داوای لە هاڤانا کردووە رێگە بە ئازادییە سیاسییە زیاترەکان بدات، کە لە کۆتاییدا ببێتە هۆی ئەنجامدانی "هەڵبژاردنی ئازاد و دادپەروەرانە. ماڵپەڕەکە لە زاری بەرپرسێکی ئەمریکییەوە گواستوویەتییەوە کە نوخبەی دەسەڵاتداری دوورگەکە دەرفەتێکی کەمیان لەبەردەمدایە بۆ ئەنجامدانی چاکسازییە سەرەکییەکانی ژێر چاودێری ئەمریکا، پێش ئەوەی بارودۆخەکە بە شێوەیەکی گەڕانەوەنەبوو خراپتر بێت.
مایکڵ کۆزاک، لێپرسراوی باڵای وەزارەتی دەرەوە ڕۆژی پێنجشەممە جەختی کردەوە کە ئەمریکا فشار لە کوبا دەکات تاکو چاکسازیی ریشەیی لە سیستمی ئابوریی وڵاتەکەیدا ئەنجامبدات.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ترەمپ کە پێشتر هەڕەشەی داگیرکردنی وڵاتەکەی کردبوو، لەم دواییانەدا هەڵوێستی نەرمترە و ئاماژەی بەوەش کردووە، واشنتۆن دەتوانێت یارمەتی کوبا بدات بۆ تێپەڕاندنی قەیرانە ئابورییەکانی.
میگێل دیاز-کانێل سەرۆکی کوباش، بە تەلەفیزیۆنی 'ئاڕ تی' راگەیاند، وڵاتەکەی لە شەڕ لەگەڵ ئەمریکا ناترسێت.
جەختیشی کردەوە، هاڤانا ئامادەیە بۆ گفتوگۆ، بەڵام تەنها لەسەر بنەمای یەکسانی و بەبێ هیچ فشار و ناچارکردنێک.
لە پێشهاتێکی نوێدا کە ئاماژەیە بۆ سەپاندنی واقیعێکی مەیدانیی جیاواز، حکومەتی ئیسرائیل سەرەڕای راگەیاندنی ئاگربەستی 10 ڕۆژە، نیازی خۆی بۆ چەسپاندنی ناوچەیەکی سەربازی بە ناوی "هێڵی زەرد" لە باشووری لوبنان راگەیاند، ئەم هەنگاوە رێگری لە گەڕانەوەی دانیشتووانی دەیان گوند دەکات کە لە ئێستادا لەژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی ئیسرائیلدان
هێڵی زەرد چییە و چۆن کار دەکات؟
بەپێی راپۆرتەکانی ڕادیۆی سوپای ئیسرائیل و تۆڕی سی ئین ئین، ئەم تاکتیکە هاوشێوەی ئەو سیاسەتەیە کە پێشتر لە کەرتی غەززە بەکارهێنراوە،
هێڵەکە لە سنوورەوە دەستپێدەکات و بە قووڵایی تا 10 کیلۆمەتر دەچێتە ناو خاکی لوبنان، ئەم هێڵە 55 گوندی لوبنانی دەگرێتەوە کە ئیسرائیل وەک "ناوچەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی" دەستنیشانی کردوون، هەروەها سوپای ئیسرائیل رێگری تەواو لە گەڕانەوەی هاووڵاتیانی لوبنانی بۆ ناو ئەو گوندانە دەکات، تەنانەت لەژێر سایەی ئاگربەستیشدا
وێرانکاری و پاکتاوکردنی هەڕەشەکان
یسرائیل کاتس، وەزیری بەرگری ئیسرائیل، جەختی کردەوە کە سوپا لەو شوێنانەی دەستی بەسەردا گرتوون دەمێنێتەوە، هاوکات رۆژنامەی "جێروزالم پۆست" ئاشکرای کرد کە سوپای ئیسرائیل بە فەرمانی کاتس، دەستی کردووە بە خاپوورکردنی خانووەکان لە گوندە سنوورییەکان بە مەبەستی نەهێشتنی هەر هەڕەشەیەک بۆ سەر باکووری ئیسرائیل، بە هەمان شێوازی شارەکانی بیت حانون و رەفەح لە غەززە
ڕێککەوتنی ئاگربەست و ئاستەنگەکان
ئەم هەنگاوانەی ئیسرائیل لە کاتێکدایە کە رێککەوتنی ئاگربەستی 10 ڕۆژە لە 16ی نیسانەوە چووەتە بواری جێبەجێکردنەوە، وخاڵە سەرەکییەکانی رێککەوتنەکە بریتین لە:
-ئیسرائیل مافی وەڵامدانەوەی هەر هێرشێکی بۆ سەرخۆی پاراستووە
-حکومەتی لوبنان پابەند کراوە بە رێگریکردن لە هێرشەکانی حزبوڵڵا و گرووپە چەکدارەکان
-واشنتون سەرپەرشتی دانوستانەکان دەکات بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێکی هەمیشەیی و دیاریکردنی سنوورە وشکانییەکان
بەیرووت "ناوچەی ئەمنیی" ئیسرائیل رەت دەکاتەوە
حکومەتی لوبنان بە توندی دژی هەوڵەکانی ئیسرائیل بۆ سەپاندنی واقیعێکی سەربازی نوێ لە باشووری وڵاتەکەی وەستایەوە، میشێل مەنسی، وەزیری بەرگری لوبنان، رایگەیاند کە وڵاتەکەی هەر هەوڵێکی ئیسرائیل بۆ دروستکردنی ئەوەی پێی دەوترێت "ناوچەی ئەمنیی" یان "هێڵی زەرد" لە باشووری لوبنان رەت دەکاتەوە.
مەنسی لە بەیاننامەیەکدا جەختی کردەوە کە لێدوانەکانی یۆئاڤ کاتس، وەزیری بەرگری ئیسرائیل، تەنها هەڕەشە نین، بەڵکو گوزارشت لە "نییەتێکی ڕوون دەکەن بۆ سەپاندنی داگیرکارییەکی نوێ بەسەر خاکی لوبناندا.
هەروەها ئاماژەی بەوە دا کە ئەم پلانە ئامانجی کۆچپێکردنی زۆرەملێی سەدان هەزار هاووڵاتی و وێرانکردنی سیستماتیکی گوند و شارۆچکەکانی باشوورە
لەلایەکی ترەوە شارەزایان پێیان وایە سەپاندنی "هێڵی زەرد" ئەرکی دانوستانەکان قورس دەکات و دەبێتە بەربەست لەبەردەم جێگیربوونی ئاشتییەکی بەردەوام لە ناوچەکەدا
یۆرانیۆمی پیتێنراو چییە؟ ئاوەدانییە یان ماڵوێرانییە؟ ئەو كانزا قورسە كە چەقی ململانێی وڵاتان و هێزە جیهانییەكانە، دەتوانێت هەم تاریكی شارەكان روناك بكاتەوە و هەمیش لە چركەیەكدا ژیان لەسەر زەوی بسڕێتەوە.
یۆرانیۆم لە سروشتدا بە شێوەی خاو دەردەهێنرێت، بەڵام كێشەكە لەوەدایە تەنها رێژەیەكی زۆر كەمی 0.7٪ لە جۆری (یۆرانیۆم235)ە و 99.3٪ی بەشەكەی تری (یۆرانیۆم238)ە كە بۆ سوتەمەنی ئەتۆمیی دەست نادات، بۆیە زاناكان پەنا دەبەنە بەر پرۆسەی پیتاندن بۆ زیادكردنی ئەو رێژەیە.
ئەو كارەش لە رێگەی گۆڕینی یۆرانیۆم بۆ گاز و خستنەناو ئامێری سەنتەرفیوژەوە دەكرێت، كە بە خێراییەكی زۆر دەیسوڕێنێتەوە تا بەشە سووك و كاراكەی یۆرانیۆمەكە جیا بكرێتەوە، ئەو كانزایە دوو رووی جیاوازی هەیە، روویەكیان خزمەت بە مرۆڤایەتی دەكات كاتێك تەنها بە رێژەی 3٪ بۆ 5٪ دەپیتێنرێت بە مەبەستی بەرهەمهێنانی كارەبا، یان تا 20٪ بۆ چارەسەری پزیشكی وەك نەخۆشی شێرپەنجە بەكاردێت، بەڵام كاتێك پیتاندنەكە دەگەیەنرێتە ئاستی 90٪، یۆرانیۆمەكە دەبێتە چەكێكی ئەتۆمیی كوشندە، لەو قۆناغەشدا، ماددەكە دەگاتە بارستەیەكی مەترسیدار كە بەهۆی كارلێكی زنجیرەیی ئەتۆمییەوە، وزەیەكی بێوێنە و تەقینەوەیەكی وێرانكەر دروست دەكات كە هیچ شتێك لە بەردەمیدا نامێنێتەوە.
جگە لەوەش دروستكردنی ژێرخانێكی ئەتۆمی پێویستی بە سەدان ملیۆن و هەندێكجار چەندین ملیار دۆلار هەیە، تێچووی رەسمی و ناڕەسمی ئەو پرۆژانەش تەنها لە دروستكردنی كارگەكاندا كۆنابێتەوە، بەڵكو پاراستنی ئاسایشی بنكەكان و دابینكردنی تەكنەلۆژیای ئاڵۆزیش بودجەیەكی خەیاڵی دەوێت، بەرهەمهێنانی بڕی پێویست بۆ تەنها یەك بۆمبی ئەتۆمی، بەپێی ژمارەی سەنتەریفیوژەكان و ئاستی تەكنەلۆژیا، رەنگە چەندین مانگ یان ساڵ بخایەنێت، ئەوەش وایكردووە پرۆسەكە هەم كاتێكی زۆر و هەم سەرمایەیەكی گەورەی بوێت.
لە ئێستادا یۆرانیۆمی پیتێنراو وەك شمشێرێكی دوودەم دەمێنێتەوە كە چارەنووسی مرۆڤایەتی پێوە بەستراوەتەوە، ئەگەرچی دەكرێت وەك ئامرازێكی گرنگ بۆ ئاوەدانی و پێشكەوتنی زانستیی بەكاربهێنرێت، بەڵام هەمان ئەو تەكنەلۆژیایە دەتوانێت ببێتە بزوێنەرێكی ماڵوێرانكەری جیهانیی، پاراستنی هاوسەنگیش لە نێوان ئەو دوو رێگەیەدا، ئەركێكی قورسی سەر شانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانە تا رێگری بكەن لەوەی ئەو وزە بێوێنەیە لە دژی ژیان و مرۆڤایەتی بەكاربهێنرێت.