23 ساڵ لەمەوبەر لە 9ی نیسانی 2003، ئەمریكا و هاوپەیمانان ئۆپراسیۆنی رزگاركردنی عیراقیان بۆ لەناوبردنی رژێمی بەعس دەستپێكرد. دوای تێپەڕبوونی 21 رۆژ بەسەر شەڕەكەدا، شاری بەغداد بەتەواوی كۆنترۆڵكرا و پەیكەری سەدام حوسێن لە ناوەڕاستی پایتەخت شكێندرا .

رۆژی 9ی نیسانی 2003، وەك وەرچەرخانێكی مێژوویی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تۆماركرا، كاتێك هێزەكانی هاوپەیمانان بە سەرۆكایەتی واشنتۆن توانییان بە تەواوی كۆنتڕۆڵی بەغدادی پایتەخت بكەن.

لەو رۆژەدا و لە گۆڕەپانی فیردەوسی، رووخاندنی پەیكەری سەدام حسێن بووە رەمزی كۆتاییهاتن بە رەوشێكی پڕ لە ستەم و چەوسانەوە كە بۆ ماوەی زیاتر لە دوو دەیە باڵی بەسەر عیراقدا كێشابوو.

ئەم رووداوە تەنیا گۆڕینی دەسەڵات نەبوو، بەڵكو كۆتاییهاتنی قۆناغێكی تاریك بوو كە تێیدا هەموو پێكهاتەكان، بەتایبەت گەلی كورد، رووبەڕووی دڕندانەترین شێوەی پاكتاوی رەگەزی و جینۆساید بوونەوە.

رژێمی بەعس لە ماوەی دەسەڵاتداریدا، چەندین تاوانی گەورەی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجامدا.

لە 16ی ئازاری 1988، شاری هەڵەبجەی كیمیاباران كرد و بووە هۆی شەهیدبوونی 5000 هاووڵاتی بێتاوان.

جگە لەمەش، شاڵاوەكانی ئەنفال كارەساتێكی تر بوون كە تێیدا 182 هەزار كورد بێسەروشوێن كران.

بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەكان، ئێستاش گۆڕە بەكۆمەڵەكان گەواهی ئەو دڕندەییە دەدەن كە دەرهەق بە كورد كراوە.

ئەم رژێمە هیچ سنوورێكی بۆ فشار و سەركوتكردنی نەیارەكانی نەدەناسی و هەموو تواناكانی بۆ پاراستنی كورسییەكەی بەكاردەهێنا.

سەدام حسێن ، كە لە 28ی نیسانی 1937 لە گوندی عۆجە لەدایكبووە، لە ساڵی 1979دا بە رەسمی بووە چوارەم سەرۆك كۆماری عیراق.

ئەو پێشتر رۆڵی سەرەكی لە كودەتای 17ی تەموزی 1968دا بینیبوو و هەموو جومگەكانی دەسەڵاتی لە دەستی خۆیدا كۆكردبووەوە.

سەدام نەك هەر وەك سەرۆك كۆمار، بەڵكو وەك ئەمینداری گشتی حزبی بەعس و فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانیش مامەڵەی دەكرد، ئەمەش وایكردبوو كە هیچ لێپرسراوێكی تر نەتوانێت بەبێ رەزامەندی ئەو بڕیار بدات.

پرۆسەی ئازادیی عێراق لە 20ی ئازاری 2003 بە یەكەم گورزی ئاسمانی دەستیپێكرد، دوای تێپەڕبوونی تەنیا چەند هەفتەیەك، لە 9ی نیساندا رژێمەكە هەرەسی هێنا.

سەدام حسێن دوای ماوەیەك خۆشاردنەوە، لە 13ی كانوونی یەكەمی 2003 لە ئۆپەراسیۆنێكی تایبەتدا دەستگیركرا.

پاش دادگاییكردنێكی درێژخایەن و ئیمزاكردنی بڕیاری لەسێدارەدانی، لە سەعاتەكانی سەرەتای رۆژی 30ی كانوونی یەكەمی 2006دا سزاكەی بەسەردا جێبەجێكرا و كۆتایی بە ژیانی یەكێك لە مەترسیدارترین دیكتاتۆرەكانی سەدەی بیستەم هات.

دوای 40 رۆژ لە ململانێی توند لە کۆتاییدا دوو وڵاتە سەرسەختەکە گەیشتە راگەیاندنی ئاگربەست و دەستپێکردنی دانوستان.

ئەمریکا ئاگربەست وەک سەرکەوتنێکی تەواوەتی بۆخۆی رادەگەیەنێت و ئێرانیش 10 مەرجی خستووەتەروو و دەڵێت: سازش لەسەر هیچ کام لە خاڵەکان ناکەن.
هەردوولا کۆکن لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز، بەڵام ئێران سورە لەسەر ئەوەی کردنەوەی گەرووەکە و هاتوچۆ بەتەواوی لەژێر کۆنتڕۆڵی خۆیدا بێت و دەشیەوێت لەمەودوا بۆ تێپەڕینی هەر کەشتییەک باج وەربگرێت و باجی بەشێک لەکەشتییەکان دەگاتە نزیکەی دوو ملیۆن دۆلار.

ئێران دەشیەوێت، ئەمریکا سەرجەم هێزەکانی خۆی کە لەبنکە جیاجیاکانی ناوچەکەدا جێگیرکردبوون پاشەکشە پێبکات و شەڕ دژ بەبریکارەکانیشی رابگیرێت. لەبەرامبەردا ئیسرائیل بەتوندی رەتیدەکاتەوە شەڕی لوبنان و حزبوڵا رابگرێت و ئەمریکاش راگرتنی هاوکارییەکانی ئێرانی بۆ گروپە چەکدارەکانی ناوچەکە کردووە بە مەرج.

هاوکات، ئێران جەختدەکاتەوە لەسەرئەوەی سزاکانی سەر وڵاتەکەی هەڵبگیرێت و پارە بلۆککراوەکانی لەبانکەکانی جیهاندا ئازادبکرێت، هەروەها قەرەبووی سەرجەم زیانەکانی ئەم جەنگەی بۆبکرێتەوە، دەشیەوێت خاڵەکانی رێککەوتنەکە لەئەنجومەنی ئاسایشدا جێگیربکرێت و بکرێت بە یاسایەکی نێودەوڵەتی.

هەرچی لایەنی ئیسرائیلە ئاگربەستەکەی قبوڵە و کۆشکی سپیش ئەرێنییە بەرانبەر بە مەرجەکانی ئێران و وەک بنەمای سەرەکی بۆ بەردەوامی دانوستانەکان ناویدەبات. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمریکا بێمەرج نییە و هەر لە 25ی مانگی رابردووەوە 15 خاڵی وەک بنەمای سەرەکی رێککەوتن خستووەتەروو، کە گرنگترینیان پرسی ئەتۆم و سنوردارکردنی توانا موشەکییەکانی ئێرانە.

ئەمریکا دەیەوێت ئێران بەڵێنبدات هەرگیز هەوڵی بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی نادات و یۆرانیۆمی پیتێنراو لەخاكەكەیدا ناهێڵێتەوە، دەشڵێت: دەبێت ئێران تەواوی كۆگای ماددە پیتێنراوەكان كە بە 450 كیلۆگرام و بەرێژەی 60٪ دەخەمڵێنرێت، رادەستی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم بكات و دامەزراوە ئەتۆمییەكانی لەكار بخات، هەروەها بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران کە لەداهاتوودا بۆ ئاشتی بەکاریدەهێنێت روون بێت.

راگەیاندنی ئاگربەست و راگرتنی ئەو جەنگە سەختە کاردانەوەکانی خێرابوون و وڵاتانی جیهان پێشوازی لێدەکەن، کاریگەرییەکەشی بەبازاڕی وزەوە دیارە، لەگەڵ ئەوەشدا شارەزایانی سیاسی دوودڵی خۆیان دەردەبڕن و باس لەوەدەکەن، مەرجەکان خاڵی قورسی بۆ هەردوولا تێدایە و ئەو دوو وڵاتە بە ژیلەمۆیەک ناودەبەن، کە دیارنییە لەگەڵ چ شنەبایەکدا دەکرێت دووبارە ئاگر بگرنەوە.

پاش زنجیرەیەک فشار و هەڕەشەی توند، رەوشێکی نوێ لە ناوچەکەدا هاتە ئاراوە و محەمەد شەهباز شەریف، سەرۆک وەزیرانی پاکستان، بە شێوەیەکی رەسمی رایگەیاند، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران شانبەشانی هاوپەیمانەکانیان گەیشتوونەتە رێککەوتن بۆ راگرتنی دەستبەجێی شەڕ. ئەم هەنگاوە کە وڵاتی لوبنان و چەندین ناوچەی تر دەگرێتەوە، وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ ئەو وادەیەی دۆناڵد ترەمپ دیاری کردبوو دێت، کە تەنها یەک سەعات و نیو پێش کۆتاییهاتنی وادەکە، واشنتۆن و تاران لەسەر راگرتنی پێکدادانەکان بۆ ماوەی دوو هەفتە رێککەوتن بە مەبەستی رێگەخۆشکردن بۆ گفتوگۆی سیاسی و دیپلۆماسی تر.
بەپێی زانیارییەکانی لێپرسراوێکی باڵا لە کۆشکی سپی کە بۆ میدیاکانی ئەمریکا قسەی کردووە، ئیسرائیل رەزامەندی لەسەر ئاگربەستێکی کاتی دەربڕیوە. ئەم بڕیارە دوای ئەوە هات کە دۆناڵد ترەمپ هەڕەشەی هێرشی سەربازی توندی بۆ سەر ژێرخانی مەدەنی ئێران کردبوو ئەگەر گەرووی هورمز نەکرێتەوە. سەرچاوە ئەمنییەکانی ئیسرائیلیش جەختیان کردووەتەوە کە ئەم ئاگربەستە تەنها ئێران ناگرێتەوە، بەڵکوو رەوشی لوبنانیش لەخۆ دەگرێت، ئەمەش دەرفەتێک دەبێت بۆ هێورکردنەوەی پێکدادانەکان لە چەندین بەرەی جیاوازدا کە لە چەند مانگی رابردوودا ئاڵۆزی زۆریان بەخۆوە بینیوە.
لە لایەکی ترەوە، عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، بە شێوەیەکی رەسمی رایگەیاند کە وڵاتەکەی رەزامەند بووە لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز بۆ ماوەی دوو هەفتە. عێراقچی ئاماژەی بەوە کرد کە هاتوچۆی ئارام لە گەرووەکەدا بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزە چەکدارەکانی ئێران فەراهەم دەکرێت. هەروەها جەختی کردەوە کە تاران ئامادەیە هەموو هێرشەکانی رابگرێت ئەگەر لایەنی بەرامبەریش هێرشەکان رابگرێت، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ رێگریکردن لە هەر جۆرە فشارێکی سەربازی تر کە زیان بە ژێرخانی وڵاتەکە بگەیەنێت و رەوشەکە بەرەو تەقینەوەی گەورەتر ببات.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە رێگەی تۆرە کۆمەڵایەتییەکانەوە تەنها سەعاتێک پێش تەواوبوونی مۆڵەتەکە، رەزامەندی خۆی بۆ راگرتنی بۆردومانەکان بۆ سەر ئێران نیشاندا. ترەمپ دوای گفتوگۆی چڕ لەگەڵ نێوەندگیرە پاکستانییەکان، رایگەیاند کە ئەمە ئاگربەستێکی دوولایەنە دەبێت و ماوەی ئەم دوو هەفتەیە دەرفەتێکی گرنگە بۆ ئەوەی رێککەوتنی کۆتایی ئیمزا بکرێت و کارەکان بە تەواوی جێبەجێ بکرێن. ئەم رەوشە نوێیە ئومێدی ئەوەی لای چاودێران دروست کردووە کە ناوچەکە لە جەنگێکی گشتگیر دوور بکەوێتەوە و رێگەی دیپلۆماسی جێگەی فشارە سەربازییەکان بگرێتەوە.
لە کۆتاییدا، ئەم ئاگربەستە کاتییە کە بە نێوەندگیری پاکستان و فشاری واشنتۆن هاتە دی، وەک تاقیکردنەوەیەکی سەخت بۆ هەردوو لایەن دەبینرێت. ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر ئەوەن کە ئایا لە ماوەی ئەم ١٤ رۆژەدا لایەنەکان دەگەنە رێککەوتنێکی هەمیشەیی یان رەوشەکە جارێکی تر بەرەو ئاڵۆزی و فشار دەچێتەوە. گرنگی ئەم هەنگاوە لەوەدایە کە نەک تەنها گەرووی هورمز، بەڵکوو ئارامی لوبنان و چەندین ناوچەی تریش بەندە بە سەرکەوتنی ئەم ماوە کاتییەوە کە ترەمپ دیاری کردووە.

21 ساڵ بەر لە ئێستا، سەرۆك مام جەلال بووە یەكەم سەرۆك كۆماری كورد لە مێژووی عیراقدا..

لە 6 ـی نیسانی ساڵی 2005، كۆمەڵەی نیشتمانی عیراق سەرۆك مام جەلالی وەك سەرۆك كۆماری نوێی عێراق هەڵبژارد، بۆ یەكەمین جاربوو لە مێژووی عیراقدا كوردێك ببێت بە سەرۆك كۆمار و ئەو رۆژەش بووە رۆژێكی مێژووی بۆ تەواوی گەلی كورد.

هەڵبژاردنی سەرۆك مام جەلال وەك سەرۆك كۆماری عیراقی نوێ‌ دوای چەندین ساڵ لە دەسەڵات و ستەمی رژێمی بەعس، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهان گرنگییەكی زۆری پێدرا و مایەی دڵخۆشی بوو،  هەر لەو رۆژەدا جۆرج بۆش سەرۆكی ئەوكاتەی ئەمریكا پیرۆزبایی لە سەرۆك مام جەلال كرد و ژمارەیەكی زۆر لە لێپرسراوانی وڵاتانی عەرەبی و ئەوروپیش لە رێی پەیامی پیرۆزباییەوە  خۆشحاڵی و پشتگیرییان بۆ سەرۆك مام جەلال دوپاتكردەوە .

لە ناوخۆی وڵاتیش، هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان خۆشحاڵی خۆیان دەربڕی كە بۆ یەكەمجار كوردێك توانی ببێت بە سەرۆك كۆماری عیراق.

سەرۆك مام جەلال رابەری پرۆسەی ئازادی و ئەزمونی دیموكراسی و دەستوریی لە كوردستان و عیراق بوو كە كەسایەتییە سیاسییەكان كۆكن لەسەر لێهاتوویی و دانایی و دەوڵەتمەداریی سەرۆك مام جەلال و بە سایەی عیراقییەكان وەسفیان دەكرد.

بەهۆی سیاسەتی حەكیمانە و رۆڵی بەرچاوی لە بەڕێوەبردنی وڵات و لێكنزیكردنەوەی لایەنەكان، لە ساڵەكانی 2006 و  2010، بۆ دوو خولی تر سەرۆك مام جەلال لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە وەك سەرۆك كۆماری عیراق هەڵبژێردرایەوە و  تا ساڵی 2014 سەرۆك كۆماری عیراق بوو.

سەرۆك مام جەلال هەمیشە پێشنیاز و راسپاردەكانی لە دیدگای نیشتمانییەوە پێشكەش دەكرد و بە گرنگییەوە بۆ داهاتووی عیراق دەیخستنەڕوو، یەكێك لە پایە گرنگەكانی عیراق بوو و وێستگەی ئاشتەوایی بوو لەنێوان عیراقییەكاندا و بە پارێزەر و راگری ئەمان و ئاسایشی عیراق دەناسرا.

 لەسەردەمی  سەرۆكایەتی مام جەلالدا  كێشە و گرفتی زۆر لە عیراق هەبوون، بەڵام بە لێهاتویی و دانایی و ئەزموونی سیاسی خۆی چارەسەری دەكردن، لە گۆڕپانی سیاسەتی نێودەوڵەتیشدا پێگەی دیاربوو، جێگری سەرۆكی رێكخراوی ئینتەرناسیۆنالی جیهانی بوو كە جێ دەست و كاریگەری لەو بوارەدا بەڕوونی دیاربوو.

سەرۆك مام جەلال بە سەمامی ئەمانی عیراق ناسرابوو، هەربۆیە لەسەر دەستی ئەو سەرجەم پێكهاتەكانی عیراق بە ئاشتی و لەسەر یەك مێزی گفتوگۆ كۆدەبوونەوە، هەر ئەوەش وایكردبوو لەڕ‌ووی نێودەوڵەتی و لەسەر ئاستی عیراقیش بەچاوێكی دیكەوە لە رۆڵی سەرۆك مام جەلال و كورد بڕ‌واندرێت.

لەدوای دوو ساڵ و لە رۆژی 17-12-2012 سەرۆك مام جەلال نەخۆش كەوتوو رەوانەی دەرەوەی وڵات كرا ماوەیەكی زۆر لە نەخۆشخانە مایەوە هەرچەندە ناحەزان ریكلاێمێكی زۆریان كرد كە گوایە بەڕ‌ێزیان لەژیاندا نەماوە، بەڵام هەموو ئەو وتە ناڕ‌استانە لە ساڵی 2014 بەدرۆخرانەوەو لە مانگی 7ی ئەو ساڵەدا گەڕ‌ایەوە هەرێمی كوردستان و لە ناو ئاپۆڕ‌ایەكی جەماوەریدا پێشوازی لێكرا.

دووركەوتنەوەی كەسایەتی سەرۆك مام جەلال بەهۆی بارودۆخی تەندروستییەوە كاریگەرییەكی گەورەی هەبوو لەسەر دروستبوونی ژمارەیەكی زۆر لەو كێشانەی كە ئێستای عیراق پێوەی دەناڵێنێت، سەرۆك مام جەلال هەركاتێك كە دەهاتەوە كوردستان ئەو كێشانەی هەبوون بەشێوازێكی چاوەڕ‌واننەكراو و لێزانانە چارەسەری دەكردن، ئەو تەنیا كەس بوو هەموو كەسایەتی و لایەن و بیروڕ‌ا جیاكانی لەسەر یەك مێزكۆدەكردەوە، باشترین بەڵگەش بۆ ئەم قسانە ئەو قەیرانە یەك لەدوا یەكانەن كە لەعیراق  رودەدەن.

لەڕ‌اگەیاندنی ئاگربەستی نێوان پەكەكەو حكومەتی ئەنکەرەش لەساڵی 1993دا پشكی شێری بەركەوت، لەدواین نامەشیدا بۆ سەرۆك مام جەلال عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرۆكی زیندانیكراوی پەكەكە باس لە رۆڵی گرنگی مام جەلال دەكات بۆ پرۆسەی ئاشتی.

مام جەلال كوڕ‌‌ی شێخ حیسامەدین كوڕ‌‌ی شێخ نوری كوڕ‌‌ی شێخ غە فوور. هاوینی ساڵی 1933 لە گوندی ( كەلكان ) ی قەتپاڵی چیای كۆسرەت لە دایكبووە، كە دەڕ‌‌وانێتە دەریاچەی دوكان، چەند ساڵێك تەمەنی منداڵی لەو گوندە بەسەر بردووەو دواتر باوكی بووە بەرێبەری تەكیەی تاڵەبانی لە كۆیە. لەوێ چۆتە قوتابخانەی سەرەتایی و بە سەركەوتوویی خوێندنی تەواو كردووە، خوێندكارێكی زیرەك لێهاتوو بووە، هەر لە تەمەنی منداڵییەوە نیشانەكانی سەركردایەتی بە جۆرێ‌ لێدەركەوتووە كە پێش هاوڕ‌‌ێكانی دەكەوت بۆ كۆڕ‌‌ی پرسە و ئەو بۆنانەی لەو سەردەمەدا بەڕ‌‌ێوە دەچوون، بەیانیان لە كاتی ریزبوونی قوتابیاندا، مامۆستاكان پێش هەمووان ئەویان هەڵدەبژارد بۆ خوێندنەوەی شیعری نیشتمانیی و نەتەوەیی.

رۆژی 3ی تشرینی یەكەمی 2017 لەنەخۆشخانەیەكی بەرلینی ئەڵمانی كۆچی دوایكردو رۆژی 6ی هەمان مانگیش لەئاپۆڕ‌ایەكی جەماوەریداو بەئامادەبوونی لێپرسراوانی باڵای هەرێم و عیراق و سەرۆك و نوێنەری وڵاتان لە دەباشانی سلێمانی بەخاكسپێردرا.

ژیری دەستكرد هاوكێشەی سەربازییەكانی لە جەنگی ئێران گۆڕیوە، لە نوێترین پێشهاتەكانی جەنگ  زانیارییەكان دەریدەخەن ئەمریكا  لەم جەنگەدا  تەكنەلۆژیایەكی ژیری دەستكردی بە ناوی"مەیڤن"بۆ ئاسانكردنی ئەركە سەربازییەكان بەكارهێناوە كە لە ساڵی 2018وە كاری لەسەر دەكرێت. 

مایكڵ براون، بەڕێوەبەری پێشووی بەشی داهێنانەكانی وەزارەتی بەرگری ئیمریكا كە ئیچستا ناوەكەی گۆراوە بۆ  وەزارەتی جەنگ  بە رۆژنامەی فۆربیسی رایگەیاند، حكومەتی ئەمریكا لە هێرشەكانی سەر ئێران تەكنەلۆژیایەكی نوێی زیرەكی دەستكرد بەكارهێنراوە بە ناوی مەیڤن و دەسەڵاتدارانی ئێران بەو تەكنەلۆژیایە بە ئامانجگیراون.

 تەكنەلۆژیاكەی ئەمریكا رۆڵیكی گرنگی هەبووە لە دەستنیشانكردنی ئامانجەكان و توانای كۆكردنەوەی زانیاری لە چەندین سەرچاوەوە هەیە وەك، كامێراكانی چاودێری، رادار و سیستمی بەرگری و درۆن و وێنەی سەتەلایتی و هەر سەرچاوەیەك كە دەستیپێیبگات دەتوانێت كۆیبكاتەوە و لێكدانەوە و شیكردنەوەیان بۆ بكات و ئامانجێكی رون و ئەگەری سەركەوتنی هێرشەكە دەربخات لە هەمان كاتدا هەڵبژاردنی جۆری چەكەكە دەستنیشان دەكات وەك باشترین چەك بۆ هێرشكردنە سەر ئەو ئامانجەی لەلایەن تەكنەلۆژیاكەوە دیاریكراوە  
هەروەها ژیری دەستكردی "مەیڤن" كە لە جەنگی دژی ئێران لەلایەن ئەمریكاوە بەكارهێندراوە لە 24 سەعاتی یەكەمدا 1000 ئامانجی دۆزیوەتەوە و پێكاویەتی.

ئەو تەكنەلۆژیایەی ژیری دەستكرد دەتوانێت لە رێگەی درۆنەوە راستەوخۆ زانیاری كۆ بكاتەوە و بیگوازێتەوە بۆ سەنتەری كۆكردنەوەی  زانیارییەكان و لێكدانەوەیەكی ورد بكات بۆ دۆزینەوەی شوێنی ئامانجەكە.

هاككردنی سیستمی كۆمپیوتەر و كامێراكانی چاودێری كە بەشێكە لە ئەركەكانی ئەو تەكنەلۆژیایە ، رۆڵێكی گرنگی هەبووە لە چاودێری و كۆكردنەوەی زانیارییەكان و ناسینەوەی شوێنەكە و ناردنی بۆ سەنتەری كۆكردنەوەی زانیارییەكان و بەراوردكردنی بە هەر زانیارییەكی تر و دانانی پلانێكی ورد و ئاراستەكردنی فەرمانی بە ئامانجگرتنی شوێنەكە.

شارەزایانی بواری تەكنەلۆژیا مەترسیان لە بەكارهێنانی ئەو تەكنەلۆژیایە هەیە،  چونكە  ئەگەری ئەوە هەیە تەكنەلۆژیاكە نەتوانێت كەسانی مەدەنی و سەربازی لەیەك جیابكاتەوە، بەوەش ژمارەیەكی زۆری كەسانی مەدەنی ببنە قوربانی، ئەوەش لەسەر ئەو بنەمایەی تەكنەلۆژیای زیرەكی دەستكردی مەیڤن تەنها  پێكانی ئامانجەكەی لەلا گرنگە نەك ژمارەی ئەو كەسانەی دەبنە قوربانی.

وەک وەڵامێک بۆ بنبەستی دیپلۆماسی، پنتاگۆن خەریکی ئامادەکردنی بژاردەی سەربازیی توندە بۆ لێدانی گورزێکی یەکلاکەرەوە لە ژێرخانی وزەی ئێران.

بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان، پنتاگۆن خەریکی ئامادەکردنی کۆمەڵێک بژاردەی سەربازیی توندە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئێران، کە رەنگە بەکارهێنانی هێزی زەمینی و هەڵمەتێکی فراوانی بۆردومانکردن لەخۆ بگرێت. لێپرسراوانی واشنتۆن ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم هەنگاوانە وەک "گورزی کۆتایی" دیاری کراون و ئامانج لێیان گۆڕینی رەوشی ناوچەکەیە، بەتایبەت ئەگەر هەوڵە دیپلۆماسییەکان شکستیان هێنا و گەرووی هورمز بە داخراوی مایەوە، ئەم هەڵکشانی گرژییە لە کاتێکدایە کە ترەمپ دەیەوێت لە رێگەی نیشاندانی هێزێکی تێکشکێنەرەوە، پێگەی خۆی لە گفتوگۆکانی ئاشتی بەهێز بکات یان سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە رابگەیەنێت.

ماڵپەڕی ئەکسیۆس لە زاری چەند لێپرسراوێکی باڵای ئەمریکاوە ئاشکرایکرد، چوار بژاردەی سەرەکی لە بەردەم سەرۆکی ئەمریکادان، یەکەمیان بریتییە لە داگیرکردن یان گەمارۆدانی دوورگەی "خارگ" کە ناوەندی سەرەکی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانە.

هەروەها بژاردەی تر بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی دوورگەی "لاراک" کە پێگەیەکی ستراتیژییە و راداری پێشکەوتوو و بەلەمی هێرشبەری تێدایە بۆ چاودێریکردنی جوڵەکان لە گەرووی هورمز، جگە لەمانە، ئەگەری دەستبەسەرداگرتنی دوورگەی "ئەبومووسا" و دوو دوورگەی بچووکی تر لە رۆژئاوای گەرووەکە لە ئارادایە، کە ئێستا لەژێر دەسەڵاتی تاراندان بەڵام ئیماراتیش داوایان دەکات.

لایەنێکی تری پلانە سەربازییەکانی واشنتۆن پەیوەندی بە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێرانەوە هەیە، سوپای ئەمریکا پلانێکی وردی بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی زەمینی لە قوڵایی خاکی ئێراندا داڕشتووە، بە مەبەستی دەستبەسەرداگرتنی ئەو یۆرانیۆمە پیتێندراوەی کە لە ژێرزەمینەکاندا حەشار دراون، لێپرسراوان دەڵێن ئەگەر ئەم کارە زۆر ئاڵۆز بێت، ئەوا بژاردەی هێرشی ئاسمانیی بەرفراوان بۆ سەر ئەو دامەزراوانە لە پێشینەی کارەکان دەبێت تا رێگری لە بەدەستهاتووی تاران بە مادە ئەتۆمییەکان بگرێت.

سەرەڕای ئەم ئامادەکارییانە، هێشتا بڕیاری رەسمی و کۆتایی نەدراوە و کۆشکی سپی ئەم پلانانە وەک گریمانە دەبینێت، بەڵام سەرچاوەکان جەخت دەکەنەوە کە ترەمپ ئامادەیە فشارەکان زیاد بکات ئەگەر تاران نەیەتە سەر مێزی گفتوگۆ بە ئەنجامێکی دیاریکراوەوە، یەکەم هەنگاوی ئەم هەڵکشانە رەنگە بۆردومانکردنی وێستگەکانی کارەبا و دامەزراوەکانی وزە بێت، کە ئێران پێشتر هەڕەشەی کردووە لە ئەگەری رودانی وەها هێرشێکدا، کاردانەوەی توندی لەسەر ئاستی کەنداو دەبێت.

لە کۆتاییدا، رەوشی ناوچەکە بەرەو قۆناغێکی نادیار هەنگاو دەنێت. ئەگەرچی واشنتۆن دەیەوێت لە رێگەی ئەم "گورزە کۆتایییەوە" کۆتایی بە ململانێکان بهێنێت، بەڵام مەترسیی ئەوە هەیە ئەم بژاردانە لەبری کۆتاییهێنان بە شەڕ، ببنە هۆی درێژخایەنکردن و توندترکردنی پێکدادانەکان، چونکە تاران رۆڵی دەبێت لەوەی چۆن و کەی شەڕەکە کۆتایی پێ دێت.

رێکخراوی سی پی تی: تائێستا 296 هێرشکراوەتە سەر هەرێمی کوردستان و زۆرترین هێرشیش کراوەتە سەر هەولێر و سلێمانی.

رێکخراوی سی پی تی ئەمریکی، نوێترین راپۆرتی خۆی لەبارەی هێرشە موشەکی و درۆنییەکانی ئەم دواییە بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە، تائێستا 196 جار هێرشکراوەتە سەر شار و شارۆچکە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستان.

لە راپۆرتەکەدا ئەوەش هاتووە، شاری هەولێر 162 جار، سلێمانی 26 جار، دهۆک پێنج جار و هەڵەبجەش سێ جار هێرشیان کراوەتەسەر و لەو هێرشانەشدا، 43 هێرشیان بۆسەر بارەگای حزبە کوردییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان لە هەرێمی کوردستان بوون و 58ـی دیکەشیان بۆسەر کونسوڵخانەی ئەمریکا لە هەولێر بووە.

 رێکخراوەکە ئەوەشی ئاشکراکردووە، بەهۆی هێرشەکانەوە تائێستا جوار کەس گیانیان لەدەستداوە و 19 کەسی دیکەش برینداربوون و لەو ژمارەیەش، 15 قوربانییان لە هەولێر بوون و حەوتی دیکەیان لە سلێمانی و کەسێکیش لە دهۆک.

رۆژنامەی "واشنتن پۆست" لە راپۆرتێکی نهێنیدا ئاشکرایکرد، لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەکەوە تا ئێستا، روسیا زانیاریی هەواڵگریی هەستیاری لەسەر شوێنی جێگیربوونی هێزەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست خستووەتە بەردەستی ئێران.

سێ لێپرسراوی باڵا کە ئاگاداری راپۆرتە نهێنی و هەواڵەگرییەکانن بە رۆژنامەی واشنتۆن پۆستیان راگەیاندووە، مۆسکۆ شوێنی وردی کەشتییە جەنگییەکان و فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکای لە ناوچەکەدا بۆ تاران دیاری کردووە.

ئاماژەیان بەوەشکردووە، ئەم زانیارییانە بە مەبەستی یارمەتیدانی ئێران بووە بۆ دەستنیشانکردنی ئەو ئامانجانەی پەیوەندییان بە هێزەکانی ئەمریکاوە هەیە لە سەرتاسەری ناوچەکەدا.

لە راپۆرتەکەدا ئەوەشخراوەتەڕوو، ئەمە یەکەمین نیشانەیە کە دەری دەخات زلهێزێکی تری جیهانی و نەیارێکی گەورەی ئەمریکا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ تێوەگلاوە لەم ململانێیەدا.

لەلایەکی دیکەوە، شارەزایانی سەربازی لە ناوەندە لێکۆڵینەوە جیهانییەکان ئاشکرای دەکەن، ئەو وردکارییە زۆرەی لە هێرشە موشەکییەکانی ئەم دواییەی ئێراندا دەبینرێت، بەرهەمی هاوکارییە هەواڵگرییە بۆشاییەکانی روسیایە.

دارا ماسکۆت، شارەزا لە کاروباری سەربازیی روسیا لە "دەزگای کارنیگی بۆ ئاشتی"، ئاماژە بەوە دەکات کە ئێران بە شێوەیەکی زۆر ورد رادارەکانی ئاگادارکردنەوەی پێشوەخت، سیستمی فەرماندەیی و کۆنتڕۆڵ، تەنانەت جوڵەی کەشییە جەنگییەکانیشی لە رێگەی مانگە دەستکردەکانەوە دەست ئێران کەوتووە..

بەهۆی ئەوەی ئێران خاوەنی تۆڕێکی تەواوی مانگە دەستکردە سەربازییەکان نییە، پەنای بۆ مۆسکۆ بردووە، روسیا وێنەی مانگە دەستکردە سیخوڕییەکانی خۆی دەداتە تاران کە زۆر وردترن.

ئەوەشخراوەتەڕوو، مۆسکۆ ئەو شارەزاییەی لە شەڕی ئۆکراین لە دەستنیشانکردنی ئامانجەکان بەدەستی هێناوە، ئێستا بۆ لێدانی هێزەکانی ئەمریکا پێشکەشی ئێرانی دەکات.

لەلای خۆشیەوە، نیکۆڵ گرایفسکی، توێژەر لە زانکۆی هارفارد، دەڵێت: "هێرشە تۆڵەسێنەرەوەکانی ئێران ئاستێکی بەرزی پێشکەوتنیان پێوە دیارە، تاران توانیویەتی لە هەندێک شوێندا بەرگرییە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی ببڕێت، ئەمەش نیشانەی گۆڕانکارییەکی گەورەیە لە هاوسەنگیی هێزدا."

هاوکات، ئەم جوڵە هەواڵگرییە و نهێنییە بووەتە مایەی نیگەرانیی قووڵی کۆشکی سپی، چونکە نەک هەر مەترسی لەسەر ژیانی سەربازانی ئەمریکا دروست دەکات، بەڵکو ئاماژەیە بۆ دروستبوونی بەرەیەکی نوێی جیهانی (روسیا-ئێران) دژی بەرژەوەندییەکانی واشنتۆن، تا ئێستا لێپرسراوانی ئەمریکا بە رەسمی لێدوانیان لەسەر ئەم زانیارییە هەواڵگرییانە نەداوە، بەڵام چاودێران پێیان وایە ئەمە واشنتن ناچار دەکات بە ستراتیژیی خۆیدا بچێتەوە.

واشنتۆن هەوڵەکانی بۆ بەهێزکردنی تواناکانی لە ناوچەی تۆژهەڵاتی ناوەڕاست چڕتر کردووەتەوە و بەپێی نوێترین زانیارییەکان، ئەمریکا بەنیازی گواستنەوەی چەندین سیستمی بەرگریی ئاسمانیی پێشکەوتووە لە کۆریای باشورەوە بۆ ناوچەکە، ئەم هەنگاوەی واشنتۆن دوای ئەوە دێت کە فشارەکان بۆ سەر کۆگا ستراتیژییەکانی چەک و تەقەمەنی زیادیان کردووە و لێپرسراوانی سەربازیی ئەو وڵاتە ترسیان هەیە لە کەمبوونەوەی موشەکە بەرگرییەکان، ئەمەش وایکردووە پەنا بۆ ئەو پارچە سەربازییانە بەرن کە لە بنکەکانی کۆریای باشور جێگیر کراون، ئەم رەوشە نوێیەش کاردانەوە و نیگەرانیی زۆری لای لێپرسراوانی سیئۆل دروست کردووە.

رۆژنامەی "تشوسون دەیلی" بڵاویکردەوە، ئەو کەرەستە سەربازییانەی ئەگەری گواستنەوەیان هەیە بریتین لە سیستمی بەرگریی ئاسمانیی پاتریۆت و پاترییەکانی سیستمی تاد کە لە ناوچەی سۆنگجۆ جێگیر کراون، هاوکات فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی چاودێری و هەواڵگری لە جۆری MQ-9 Reaper کە لە ساڵی رابردووەوە لە بنکەی ئاسمانیی گۆنسان جێگیر کراون، بەشێکی تر دەبن لەو هێزەی دەگوازرێنەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر ئەگەرێکی نەخوازراو و پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییانەی بەهۆی شەڕەکانەوە دروست بوون.

شارەزایانی سەربازی لە کۆریای باشور هۆشداری دەدەن لەوەی ئەم هەنگاوە کاریگەریی نەرێنی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەکەیان دەبێت، شین جۆنگ وو، سکرتێری گشتیی کۆڕبەندی توێژینەوە بەرگرییەکانی کۆریا، ئاماژە بەوە دەکات کە ئەگەر هێرشە ئاسمانییەکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست درێژە بکێشن، واشنتۆن ناچار دەبێت زیاتر سوود لە تواناکانی سوپای ئەمریکا لە کۆریا و ناوچەکانی تر وەربگرێت، هەروەها ئیم چۆل گیۆن، توێژەری باڵا لە پەیمانگای کۆریا بۆ توێژینەوە ستراتیژییەکان، دەڵێت بەهۆی هەڕەشە موشەکییەکانی کۆریای باکور، گواستنەوەی ئەم سیستمانە کێشەی گەورە بۆ سیئۆل دروست دەکات.

مێژووی ئەم جۆرە گواستنەوانە بۆ ساڵی رابردوو دەگەڕێتەوە، کاتێک لە مانگی حوزەیراندا ئەمریکا سێ پاتریی پاتریۆتی لە کۆی هەشت پاتری لەگەڵ زیاتر لە 500 سەرباز گواستەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز، تەنها لە ماوەی شەڕێکی 12 رۆژەی ساڵی رابردوودا، نزیکەی 150 موشەکی بەرگریی سیستمی تاد بەکار هێنراون، ئەمەش وایکردووە واشنتۆن هەست بە مەترسیی کەمبوونەوەی چەکەکانی بکات و پەنا بۆ هێزەکانی لە ناوچەکانی تری جیهان بەرێت بۆ ئەوەی رەوشەکە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەدەست دەرنەچێت.

لە کۆتاییدا، گواستنەوەی ئەم سیستمە بەرگرییە پێشکەوتووانە نیشانەی گۆڕانکارییە لە ئەولەویەتە سەربازییەکانی ئەمریکا لەسەر ئاستی جیهان. هەرچەندە ئەمە وەک رێکارێکی کاتی بۆ پاراستنی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەرپەرچدانەوەی هێرشەکان دەبینرێت، بەڵام هاوکات بۆشاییەکی ئەمنی لە نیمچە دوورگەی کۆریا دروست دەکات کە رەنگە لە داهاتوودا واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی بخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختتر و ئاڵۆزتر.

لە کاتێکدا گرژییەکانی سەر سنوری نێوان پاکستان و ئەفغانستان پێ دەنێنە قۆناغێکی مەترسیدارەوە و دەنگی تەقە و پێکدادانەکان شەوانی ئەو ناوچانەی تاریکتر کردووە، وەزیری بەرگری پاکستان بە راشکاوی باس لەوە دەکات کە وڵاتەکەی لە شەڕێکی کراوەدایە لەگەڵ دراوسێکەی.

ئەم لێدوانە توندە تەنیا کاردانەوەیەکی کاتی نییە، بەڵکو پاڵپشتە بە هێزێکی سەربازیی گەورە کە بەراورد ناکرێت بەو چەکدارانەی تاڵیبان کە ئێستا حوکمی کابوڵ دەکەن و لە هەوڵی دروستکردنی سوپایەکی نوێدان.

ئەگەر بە وردی سەیری داتاکانی پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکان بکەین، دەبینین پاکستان خاوەنی سوپایەکی رێکخراوە بە 660 هەزار سەربازی چالاک، کە 560 هەزاریان لە هێزی وشکانی و 70 هەزار لە هێزی ئاسمانی و 30 هەزار لە هێزی دەریایین، ئەمەش لە کاتێکدایە تاڵیبان تەنیا 172 هەزار چەکداری هەیە و پلانی هەیە لە داهاتوودا بیگەیەنێتە 200 هەزار.

جیاوازییەکە تەنیا لە ژمارەی سەربازەکاندا نییە، بەڵکو تەکنەلۆژیا و کەرەستەی جەنگیش رۆڵی یەکلاکەرەوە دەگێڕن. ئیسلام ئاباد کە بەردەوام لەلایەن چینەوە پڕچەک دەکرێت و سیستەمەکەی مۆدێرن دەکاتەوە، خاوەنی زیاتر لە 6000 ئۆتۆمبێلی زریپۆش و 4600 تۆپ و 465 فڕۆکەی جەنگی و 260 هێلیکۆپتەرە، سەرباری ئەوەی خاوەنی 170 کڵاوەی ئەتۆمییە کە وایکردووە بە متمانەیەکی زۆرەوە مامەڵە لەگەڵ دراوسێکانی بکات.

لە بەرانبەردا، ئەو چەکانەی بەدەست تاڵیبانەوەن پاشماوەی سەردەمی سۆڤیەت و ئەو کەرەستە بیانییانەن کە دوای ساڵی 2021 دەستیان بەسەردا گرت، کە تەنانەت ژمارەی دروستی فڕۆکە و تانکە کارپێکراوەکانیشیان دیار نییە و مەزەندە دەکرێت تەنیا 6 فڕۆکە و 23 هێلیکۆپتەریان هەبێت کە توانای فڕینیان لە دۆخێکی نادیاردایە.

نەبوونی دانپێدانانی نێودەوڵەتیش وایکردووە تاڵیبان نەتوانێت کەرەستەکانی نۆژەن بکاتەوە، ئەمەش وێنەیەکی روونمان پێدەدات کە هەر رووبەڕووبوونەوەیەکی فراوان لە نێوان ئەم دوو وڵاتە، هاوسەنگییەکەی بە تەواوی بەلای پاکستاندا شکاوەتەوە و تاڵیبان لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورسدایە.

رەوشی ئاڵۆزی نێوان ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران گەیشتووەتە قۆناغێکی یەکلاکەرەوە، کاتێک باس لە داهاتووی بەرنامە ئەتۆمییەکەی تاران دەکرێت، کەلێنێکی گەورە لە نێوان داواکارییەکانی واشنتۆن و پێشنیازەکانی تاراندا دەبینرێت، واشنتۆن بە چاوێکی گومانەوە سەیری هەنگاوەکانی ئێران دەکات و داوای هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی و بێ مەرجی بەرنامەکە دەکات، لە بەرانبەردا تاران تەنها ئامادەیە بۆ سڕکردنێکی کاتی و سنوردار، ئەمەش وایکردووە کە رێگەکانی گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێ ئەستەمتر بن لە جاران و ناوچەکە لەبەردەم ئەگەرە جیاوازەکاندا بێت.

بەپێی ئەو زانیارییانەی لە ناوەندە سیاسییەکانەوە دەست ئاژانسەکانی هەواڵ کەوتووە، واشنتۆن کۆمەڵێک مەرجی قورسی خستووەتە بەردەم تاران کە سەرەکیترینیان هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی بەرنامە ئەتۆمییەکەیە، ئەمریکییەکان داوا دەکەن ئێران 23 هەزار ئامێری سەنتەرفیوج رادەست بکات و 450 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراو بە رێژەی بەرز بداتە لایەنە نێودەوڵەتییەکان، جگە لەوەش، واشنتۆن فشار دەکات بۆ سنوردارکردنی مەودای موشەکەکان بۆ کەمتر لە 400 کیلۆمەتر و گەڕاندنەوەی کامێراکانی چاودێری بۆ ناوەندە ئەتۆمییەکان.

لە بەرانبەر ئەم داواکارییە توندانەدا، لایەنی ئێرانی پێشنیازی سڕکردنی پیتاندنی یۆرانیۆم بۆ ماوەی سێ بۆ پێننج ساڵ دەکات، تاران ئامادەیە تەنها بەشێک لە یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەی رادەست بکات و ئەوەی تریش بۆ ئاستی 20٪ دابەزێنێت، بەڵام بە توندی داوای هێشتنەوەی ئامێرەکانی سەنتەرفیوج دەکات وەک گەرەنتییەک بۆ داهاتوو، ئێرانییەکان بەرنامە موشەکییەکەیان بە مافێکی سەروەریی خۆیان دەزانن و رەتیدەکەنەوە هیچ گفتوگۆیەکی لەسەر بکەن، ئەمەش نیشانەی جیاوازییەکی بنەڕەتییە لە پێناسەی ئامانجی کۆتایی دانوستانەکاندا کە لە نێوان هەڵوەشاندنەوە و سڕکردندا گیری خواردووە.

سیاسەتی نوێی واشنتۆن لەسەر بنەمای فشاری ئەوپەڕی داڕێژراوە و هەموو بژاردەکانی سەر مێز بە کراوەیی هێشتووەتەوە، بە ئامانجی ناچارکردنی تاران بۆ پاشەکشە، ئەگەر تاران لەسەر پەرەپێدانی بەرنامەکەی بەردەوام بێت، ئەگەری هێرشی سەربازیی بەهێز و فرەقۆناغ لە ئارادایە، بانکی ئامانجە ئەگەرییەکانی ئەمریکا زۆر فراوانە و نەک هەر دامەزراوە ئەتۆمییەکان، بەڵکو ناوەندەکانی توێژینەوە، بنکەکانی درۆن و موشەک، و تۆڕەکانی فەرماندەیی و کۆنتڕۆڵ و ناوەندەکانی جەنگی ئەلیکترۆنیش دەگرێتەوە، کە مەبەست لێی پەکخستنی تەواوەتی تواناکانی ئێرانە لە ئەگەری هەر پێکدادانێکدا.

لەکۆتاییدا، ئەو مەودا فراوانەی لە نێوان داخوازییەکانی واشنتۆن بۆ هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی و پێداگری تاران لەسەر سڕکردنی کاتی هەیە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە قەیرانی ئەتۆمی ئێران تەنها کێشەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو ململانێیەکی ستراتیژیی قووڵە، تا ئەو کاتەی هەردوولا لەسەر ئەم دوو رێڕەوە جیاوازە بن، ئەگەری سەرهەڵدانی گرژیی زیاتر و رووبەڕووبوونەوەی سەربازی وەک مەترسییەکی بەردەوام دەمێنێتەوە، کە رەوشی ناوچەکە بەرەو ئایندەیەکی نادیار و پڕ لە مەترسی دەبات.

پاش كوژرانی گەورەترین و مەترسیدارترین سەرۆكی باندی بازرگانی مادەی هۆشبەر لە مەكسیك، ئەو وڵاتە كەوتووەتە ناو شەپۆلێكی بێوێنەی توندوتیژییەوە كە كاریگەری لەسەر هەموو لایەنەكانی ژیانی لەو وڵاتە  دروستكردووە.

نێمێسیۆ ئۆسێگوێرا سێرڤانتێس كە نازناوی ئێل مێنچۆیە، كە بە پاشای بازرگانی مادە هۆشبەرەكان دادەنرێت و ساڵانێكی زۆرە ئامانجی سەرەكی ئیدارەی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكانی ئەمریكا بووە، حكومەتی ئەمریكاش پێشتر پاداشتی 15 ملیۆن دۆلاری بۆ دەستگیركردنی داناوە.

رۆژی یەكشەممە لە ئۆپەراسیۆنێكی هاوبەشی سوپای مەكسیك و هێزە تایبەتەكانیئەو وڵاتە بە پاڵپشتی هەواڵگریی ئەمریكا برینداركرا و لە كاتی گواستنەوەی بۆ مەكسیكۆ سیتی گیانی لەدەستدا، ئەمەش وایكرد رەوشی ئەمنیی وڵاتەكە بەرەو ناسەقامگیرییەكی قووڵ بچێت و تەنانەت كاریگەریی لەسەر ئامادەكارییەكانی جامی جیهانی 2026 هەبێت و مەكسیك هەلی میوانداریكردنی مۆندیال لەدەست بدات.

هەر دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی كوشتنی سەرۆكەكەیان، گروپە چەكدارەكانی سەربە  ئێل مێنچۆ ، جەنگی شەقامیان راگەیاند و دەستیان بە سوتاندنی ئۆتۆمبێلی هاوڵاتیان و داخستنی رێگای سەرەكی و هێرشكردنە سەر هێزە ئەمنییەكان كرد و چەندین بنكەی پۆلیس و باڵەخانەی حكومی لە ویلایەتەكانی خالیسكۆ و مێچواكان تەقاندەوە.

 بەپێی راپۆرتەكان، توندوتیژییەكان بوونەتە هۆی دروستبوونی ترسێكی زۆر لەناو هاووڵاتیاندا و لەچەند ویلایەتیكی ئەو وڵاتەش باری نائاسایی راگەیەنراوە.

وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش هۆشدارییەكی بەپەلەی بۆ هاووڵاتیانی مەكسیك دەركرد و داوای لێكردوون لە ماڵەكانیان نەیەنە دەرەوە، خوێندنگە و گەشتە ئاسمانییەكانیش دەستبەجێ لە لایەن حكومەتی ئەو وڵاتەوە راگیران ئەمە جگە لەوەی كە كەنەدا و چەند وڵاتێكی تریش هۆشداریان بە دانیشتوانەكەیاندا سەردانی مەكسیك نەكەن.

 كوژرانی ئێل مێنچۆ ئەگەرچی سەركەوتنێكی گەورە بوو بۆ هێزە ئەمنییەكان، بەڵام مەكسیكی رووبەڕووی رەوشێكی نادیار كردووەتەوە.

 ئێستا حكومەتی مەكسیك لەژێر فشارێكی زۆردایە بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی شەقامەكان و رێگریكردن لە تەشەنەسەندنی زیاتری شەڕی باندەكان، چونكە بەردەوامیی ئەم دۆخە نەك هەر ئاسایشی ناوخۆ، بەڵكو ناوبانگی وڵاتەكە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش دەخاتە  مەترسیەوە و بەدووریش نازانرێت لە حاڵەتی بەردەوامبونی نا ئارامییەكاندا مافی میواندارێتی  جامی  جیهانی لێنسەنرێتەوە

دوای ئەوەی دادگەی باڵا باجە گومرگییەكانی ترەمپی رەتكردەوە, سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند باجی گومرگی سەر بەرهەمی هاوردەكراو لە هەموو وڵاتانەوە بۆ 15% بەرزدەكاتەوە ئەوەش بەرزترین ئاستە كە یاسا رێگەی پێدەدات.

ترەمپ رۆژی هەینی و دوابەدوای راگەیاندنی بڕیارەكەی دادگەی باڵا, وەك كاردانەوەیەك, باجی گومرگی بەڕێژەی 10%ی راگەیاند.

دادگەی باڵا دەڵێت, سەرۆكی ئەمریكا لە جێبەجێكردنی بەرنامەكەی بۆ باجە گومرگییەكان, پشتبەستوو بە یاسای "بارودۆخی نائاسایی ئابوری نێودەوڵەتی", سنورەكانی دەسەڵاتەكانی خۆی تێپەڕاندووە.

یاسای " بارودۆخی نائاسایی ئابوری نێودەوڵەتی" رێگە بە سەرۆكی ئەمریكا دەدات بۆ روبەڕووبونەوەی مەترسییە لە ناكاوەكان, لەوانە قەیرانی ئاسایش یان قەیرانی ئابوری, رێكاری پێویست و بەپەلە بگرێتەبەر, بەڵام دادگەی باڵا پێی وایە بەكارهێنانی ئەو دەسەڵاتە بۆ دانانی باجی گومرگی بەرفراوان لە دەرەوەی ئامانجەكان و سنورەكانی یاساكەیە.

دادوەرەكان جەختیان لەوە كردووەتەوە كە دیاریكردنی سیاسەتی بازرگانی و دانانی باجی گومرگی گشتی, لە چوارچێوەی دەسەڵاتەكانی كۆنگرێسە و سەرۆكی وڵات ناتوانێت تەنها بە راگەیاندنی بارودۆخی نائاسایی ئابوری ئەو رێكارانە بگرێتەبەر.

ترەمپ پشتبەستوو بە یاسای بەشی 122, بەڕێژەی 15% باجی گومرگی بەسەر بەرهەمی هاوردكراو لە وڵاتانەوە دەسەپێنێت. ئەو یاسایە رێگە دەدات تا 15% باجی گومرگی دیاریبكرێت بەڵام درێژكردنەوەی كاتەكەی دوای 150 رۆژ پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ كۆنگرێس.

هەتا ئێستا هیچ سەرۆكێك لە ئەمریكا ئەو دەسەڵاتەی بەكار نەهێناوە و ئاژانسی رویتەرزیش لەو بارەیەوە دەڵێت پسپۆڕانی بازرگانی و ژمارەیەك لە ستافی كۆنگرێس گومانیان هەیە لە درێژ كردنەوەی ماوەی ئەو باجە گومرگیانە لە دوای 150 رۆژ. بەو پێیەی ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتیانی ئەمریكی پێیان وایە ئەو باجەكان بوونەهۆی بەرزبوونەوەی نرخەكان.

ترەمپ هەروەها رایگەیاندووە كە كابینەكەی لە ماوەی ئەو 150 رۆژەدا كار لەسەر جێبەجێكردنی هەموو ئەو باجە گومرگیانەی دیكە دەكات كە یاسا رێگەی پێدەدات و ئەو یاسایانە بەكار دەهێنێت كە رێگە بە دانانی باج لەسەر كاڵای دیاریكراو لە هەندێك وڵاتەوە دەدەن بەهۆكاری ئاسایشی نیشتمانی و نایەكسانی لە بازرگانیدا.

ترەمپ لە پۆستێكدا كە لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تروس سۆشیاڵ بڵاویكردووەتەوە دەڵێت, زۆرێك لە وڵاتان دەیان ساڵە ئەمریكا بەكاردەهێنن و بەرزكردنەوەی باجە گومرگییەكان كاردانەوەیە بۆ ئەو بارودۆخە.

كۆشكی سپی رایگەیاندووە یاسای بەشی 122 هەندێك بەرهەم لەوانە كانزا گرنگەكان و بەرهەمەكانی وزە ناگرێتەوە.

ترەمپ لە سەردەمی سەرۆكایەتییەكەی باجە گومرگییەكان, یان هەڕەشەی سەپاندنی ئەو باجانەی بەكارهێناوە بۆ گەیشتن بە رێككەوتن لەگەڵ وڵاتانی جیهان. نوێنەری بازرگانی ئەمریكاش دەڵێت ئەو وڵاتانەی رێككەوتنی بازرگانیان هەیە لەگەڵ واشنتن پێویستە پابەند بن پێیەوە تەنانەت ئەگەر رێژەكان لە رێككەوتنەكاندا بەرزتر لە باجە گومرگییە نوێیەكان .

ترەمپ و ئێران لە نێوان هەڕەشەی سەربازی و دیپلۆماسیدا؛ بژاردەی "پیتاندنی رەمزی یۆرانیۆم" دەخرێتە بەردەم ئێران.

رەوش لە نێوان واشنتۆن و تاران گەیشتووەتە ئاستێکی هەستیار، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا دووبارە داوای لە ئێران کردووە بێنە سەر مێزی گفتوگۆ بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی دادپەروەرانە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە هەڕەشەی بەکارهێنانی هێزی سەربازی و ئەنجامدانی هێرشی سنوردار لە ئارادایە، ترەمپ ئاماژەی بەوە کردووە کە بژاردەی هەرە باش بۆ تاران دانوستانە، بەڵام هاوکات هۆشداریی داوە کە سەبری ئەمریکا سنوردارە و ئەگەر ئۆفەرێکی گونجاو پێشکەش نەکرێت، رەنگە رەوشەکە بەرەو ئاقارێکی تر بڕوات.

بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان، واشنتۆن جوڵە سەربازییەکانی چڕتر کردووەتەوە و فڕۆکەهەڵگری "جێراڵد فۆرد" گەیشتووەتە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لێپرسراوێکی ئەمریکی رەتیکردەوە کە سەدان سەرباز لە بنکەی ئاسمانی "عەدید" لە قەتەر یان بنکەکانی بەحرەین، کە بارەگای کەشتیگەلی پێنجەمی ئەمریکایە کێشابێتنەوە، وێنە مانگە دەستکردەکان دەریانخستووە کە فڕۆکە سەربازییەکان لە بنکەی ئاسمانی "لاجیس" لە دوورگەی تێرسێرا لە ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لە ئامادەباشیدان، ئەمەش نیشانەی ئامادەکارییە بۆ هەر ئەگەرێکی نەخوازراو.

ماڵپەڕی "ئەکسیۆس" لە زاری لێپرسراوێکی ئەمریکییەوە بڵاویکردەوە، ترەمپ تاوتوێی چەندین بژاردەی سەربازی دەکات، کە رەنگە هێرشی کتوپڕ و راستەوخۆ بۆ سەر ئامانجە باڵاکان لە تاران بگرێتەوە، سەرەڕای ئەم هەڕەشانە، ئیدارەی واشنتۆن ئامادەیی خۆی نیشان داوە بۆ تاوتوێکردنی پێشنیازێک کە رێگە بە ئێران بدات بە شێوەیەکی رەمزی یۆرانیۆم بپیتێنێت، بەو مەرجەی هیچ رێگەیەک نەمێنێتەوە بۆ دەستڕاگەیشتن بە چەکی ئەتۆمی، واشنتۆن چاوەڕێی پێشنیازی تاران دەکات پێش ئەوەی هیچ خولێکی تری گفتوگۆ دەست پێ بکات.

ترەمپ لە لێدوانەکانیدا جەختی لەوەکردووەتەوە، "سەرکردەکانی ئێران جیاوازن لە گەلەکەیان" و داوای لێکردوون رێککەوتنێکی سیاسی جەوهەری ئیمزا بکەن. لێپرسراوە ئەمریکییەکان ئاماژە بەوەدەکەن، ئەگەر تاران ئۆفەرێکی گونجاو پێشکەش بکات، ترەمپ ئامادەیە بۆ رێککەوتن، بەڵام فشارەکان بەردەوام دەبن تا ئەو کاتەی تاران هەنگاوی رەسمی دەنێت، ئەم رەوشە ئاڵۆزە لە کاتێکدایە کە چەند سەعاتێک پێشتر ترەمپ باسی لە ئەگەری هێرشی سەربازی سنوردار کردبوو بۆ سەر چەند خاڵێکی دیاریکراو.

لەلای خۆشیەوە، عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند: ئەمریكا بە هیچ شێوەیەك دوای راگرتنی تەواوەتی پیتاندنی یۆرانیۆمی لە ئێران نەكردوە و لە ئێستاشدا هاوكاریی لە نێوان واشنتۆن و تاراندا هەیە، چونكە هێرشكردن و جەنگ ناتوانێت بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران راگرێت و ئەوەش پێشتر تاقی كراوەتەوە.

هاوکات میدیاكانی ئەمریكا بڵاویانكردەوە، بڕیارە هەفتەی داهاتوو كۆنگرێس دەنگ لەسەر پرۆژەیاسایەك بدات كە رێگری لە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دەكات هێرشی سەربازیی نەكاتەسەر ئێران بەبێ وەرگرتنی رەزامەندی پێشوەخت لە كۆنگرێس.

لە کۆتاییدا، ناوچەکە لە نێوان دوو بژاردەی دژبەیەکدایە؛ یان گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێ کە واشنتۆن بە "دادپەروەرانە" وەسفی دەکات، یان رووبەڕووبوونەوەی سەربازی کە ئەنجامەکانی نادیارن، ئێستا تۆپەکە لە گۆڕەپانی ئێراندایە بۆ ئەوەی بڕیار بدات ئایا فشارە ئابوری و سەربازییەکان بە دانوستان کۆتایی پێ دەهێنێت یان رەوشەکە بەرەو ئاڵۆزی زیاتر دەچێت، لە کاتێکدا هێزە ئەمریکییەکان لە ناوچەکەدا لەوپەڕی ئامادەباشیدان.

ئەمڕۆ، 21ـی شوبات، رۆژی جیهانیی زمانی دایكە، ئەم رۆژە لە لایەن رێكخراوی یۆنیسكۆی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە 17ـی مانگی یازدەی 1999 دانرا و دواتر لە لایەن كۆمەڵەی گشـتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بە بڕیارێـك بە رەسمی كرا، لەم رووەوە یۆنسكۆ و سەرجەم رێكخراو و ناوەندەكانی پارێزەری مافی مرۆڤ و مافی منداڵان جەخت لەسەر گرنگی فێربوونی زمانی دایك دەكەنەوە.
زمانەكان یەكێكن لە بەهێزترین ئامرازەكانی پاراستنی كەلەپوورە جیاوازەكان.
مێژووی دیاریكردنی ئەم رۆژەش دەگەڕێتەوە بۆ رۆژی 21ـی مانگی شوباتی ساڵی 1952، كاتێك پۆلیسی پاكستان بە ‌‌فە‌رمانی دە‌وڵە‌ت تە‌قە‌ی لە‌‌ژمارەیەك خوێندكاری زانكۆی بە رەگەز بەنگلادیشی كرد، كە مانگرتنیان بۆ بەكارهێنانی زمانی بەنگالی لە ناوچەكانی رۆژهەڵاتی پاكستاندا راگەیاندبوو، لە‌ ئە‌نجامدا چە‌ندین خوێندكار گیانیان لە‌دە‌ستدا.
لە ئێستادای جیهانیشدا، رێكخراوی یونسێف چەند ئامارێكی  لە سەر زمانی دایك راگەیاندوە كە بریتین لە:
نزیكەی شەش هەزار و 700 زمان لە جیهاندا بوونی هەیە.
لە ساڵی 1950 وە نزیكەی 200 زمان لەناوچوون.
  184 زمان لە جیهاندا لە لایەن كەمتر لە 10 كەسەوە بەكاردەهێنریت.
نیوەی ژمارەی زمانەكانی جیهان لە ژێر هەڕەشەی لە ناوچووندان لەم 100 ساڵەی، كە دادێت نزیكەی6700 زمان هەیە.
هەر زمانێکیش تایبەتە بەنەتەوە و خێڵێكی جۆراوجۆری دونیاوە.
زمان ناسنامە و كۆڵەكەی ژیان و مافی هەموو نەتەوەیەكە، هەر نەتەوەیەك زمانەكەی لێ بسەندرێتەوە، خۆشی لەناودەچێت و دەفەوتێت.
هەر نەتەوەیەك ئەگەر سەربەخۆییشی نەبێت، بەڵام زمانەكەی خۆی بپارێزێت، هەرگیز نامرێت و هەر رۆژێك دێت كە سەر دەكەوێت و سەربەخۆ دەبێت.
یۆنسكۆ، جەختی لەسەر ئەوەكردوەتەوە كە زمانی دایك گرنگی تایبەتی هەیە، بۆیە چەندین راپۆرت‌ و كۆنفرانس‌ و كۆڕ و كۆبوونەوەی ئەنجامداوە بە مەبەستی رزگاركردنی زمانەكان لە مردن ‌و پارێزگاریكردنیان.
پەرلەمانی ئەوروپاش لە ساڵى 2006 بڕیاریدا زمانی خوێندنگاکان زمانی دایك بێت، هەموو كەسێكیش مافی ئەوەی هەبێت زمانەكانی دیکە فێرببێت، چونكە ئارەزووی فێربوون بۆ زمانی دووەم پێویستە، بەڵام بە ئارەزووی خۆی بێت ‌و زۆركردنی سیاسی‌ و كۆمەڵایەتی تێدا نەبێت.
وەرگرتنی زمانی دایك سروشتییە و زۆركردنی تێدا نییە، منداڵ لە خێزانەكەیەوە وەریدەگرێت‌ و پێویستی بە خوێندن نییە، بەڵام زمانی دووەم ئەو زمانەیە كە لە گەورەییدا (واتە دوای خێزان) وەریدەگرێت، یاخود فێریدەبێت.
زمانی كوردیش یەكێك لە زمانە زیندووەكانی جیهانە و لە ریزی چلەمین زمانی دنیا دایە، هەرچەند كورد وەك نەتەوە بەسەر چوار وڵاتدا دابەش كراون و شێوەزار و زاراوەكان مەودای جوگرافی و فەرهەنگی و كولتووریان كەوتووەتە نێوان، بەڵام زمانی كوردی لە دوو پارچەی باشور و رۆژهەڵاتی كوردستان گەشەیەكی زۆری كردووە و لە باشوور هەرچەند هەتا ئێستا زمانی (پێوەر – هاوبەش) پێكنەهاتووە، بەڵام لە ئاستە جۆراوجۆرەكانی خوێندندا بەرەسمی دەخوێندرێت.
گەلی كورد، كە وڵات و خاكەكەی لە لایەن داگیركەرانەوە ساڵانێكی زۆرە پارچە پارچە كراوە و لەو نێوەندەشدا لەلایەن دەوڵەتانی داگیركەر هەوڵدراوە بۆ ئەوەی كولتور و فەرهەنگ و زمانەكەی لە ناو ببرێت و بتوێنرێتەوه، بەڵام ئەم هەوڵەی داگیركەران تا ئێستاش بە ئامانج نەگەیشتووه ‌و كورد وەك نەتەوەیەكی كۆن زمانی تایبەتی خۆی هەیە،  كە لە چەندین دیالێكت  پێكهاتووە (كرمانجی خواروو، كرمانجی سەروو، ناوەڕاست، گۆران)، بەڵام تا ئێستا دیالێكتێكی زمانی هاوبەشی نەتەوەیی كورد نییە لە نووسین و بواری ئەدەبییدا هەر ئەمەشە وایكردووە كوردان كەمتر ئاشنای نووسین و بەرهەمی نووسەرانی پارچەكانی دیکە بن.
لە باشوری كوردستان دوای رووخانی رژێمی بەعسی عیراقی زمانی كوردی وەك زمانی دووەم لە عیراق دان پێدانراوە، زمانی خوێندن و نوسینە، ئێمەی كورد ئێستا لە بۆشایی نەبوونی دەوڵەتدا لە رێی زمانەوە ماوینەتەوە و ناسنامەی نەتەوەییمان پارێزراوبووە، بۆیە پێویستە دەست بە زمانی دایكەوە بگرین و خزمەتی پێبكەین.

لە کاتێکدا جیهان بە سەرسامییەوە سەیری گەشەسەندنی خێرای زیرەکی دەستکرد (AI) دەکات، بە جۆرێک تاواوی بوارەکانی ژیانی مرۆڤایەتی گرتوەتەوە، لە پشت پەردەکانەوە، ململانێیەک بەتامی جەنگی سارد و یەکلاکەرەوە لە نێوان پنتاگۆن و کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکردا رودەدات.

بە گوێرەی زانیارییەکانی ئاکسیۆس، ململانێی نێوان وەزارەتی جەنگی ئەمریکا (پێنتاگۆن) و کۆمپانیای (Anthropic)، ئێستا تەشەنەی سەندووە بۆ ناو کۆمپانیاکانی( OpenAI، Google و xAI.)

وەزارەتی جەنگی ئەمریکا راهاتووە، کە خۆی داهێنەری تەکنەلۆژیا بێت، وەک چۆن ئینتەرنێت و GPS ی داهێنا، بەڵام لە زیرەک دەستکردا، کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکانی وەک (OpenAI, Google, Microsoft, Anthropic) زۆر لە پێش سوپاوی ئەمریکاوەن و ئەمەش وەتە هۆی نیگەرانی سوپای ئەمریکا.

لە کاتێکدا خەڵک سەرقاڵی چات‌جی‌پی‌تی و دروستکردنی وێنەنبە مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکرد، لە پشتی پەردەوە "جەنگێکی سارد" بۆ کۆنترۆڵکردنی کلیلەکانی هێزی زیرەکی دەستکرد لە ئارادایە و  ئەم ململانێیە ئێستا وەک یەکێک لە هەستیارترین بابەتەکانی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا و داهاتووی تەکنەلۆژیا سەیر دەکرێت.

​پێنتاگۆن دەیەوێت دەسەڵاتی تەواوی هەبێت بەسەر مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکردا

​بەپێی راپۆرتە نوێیەکانی ئاکسیۆس، کە ئەمڕۆ پێنجشەممە بڵاویکردوەتەوە، پیت ھێگسێسی وەزیری جەنگی ئەمریکا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە ستراتیژی سەربازی ئەمریکادا دەستپێکردووە و بە گوێرەی ستراتیژەکە؛ پێنتاگۆن تەنها مۆدێلێکی سادەی وەک "Claude" یان "GPT-4"ی ناوێت بۆ نووسینی راپۆرت؛ بەڵکو دەیانەوێت ئەم مۆدێلانە تێکەڵی چەکەکان، سیستەمەکانی چاودێری و بڕیارە جەنگییەکان بکەن.

بۆ ئەو مەبەستەش پێنتاگۆن داوای لابردنی کۆت و بەندەکانی زیرەکی دەستکرد دەکات، کە کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد بە پارێزەرە ئەخلاقییەکان ناوی دەبەن و نایانەوێت ئەو سنورانە ببەزێندرێن.

هێڵەسورەکانی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەەستکرد و بەربەستەکانی بەردەم پێنتاگۆن

هێڵە سورەکان، یاخود ئاکاری ئەخلاقی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد، کە وەک پێوەرێکی ئەخلاقی دایان ناوە و نایانەوەێت هیچ کەسیێک ئەو سنورانە ببەزێنێت و پێیان وایە بە بەزاندنی ئەو سنورانە ژیانی مرۆڤایەتی دەکەوێتە مەترسییەوە.

هێڵە سوورە ئەخلاقییەکان: ئەمە پەیوەندی بەوەوە هەیە کە ئایا رێگە بە زیرەکی دەستکرد دەدرێت بڕیاری "کوشتن" بدات بەبێ دەستێوەردانی راستەوخۆی مرۆڤ؟ کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد دەڵێن ئەمە هێڵێکی سوورە و نابێت ببەزێنرێت، چونکە ئامێر ویژدانی نییە و رەنگە کارەسات روبدات.

ئاسایشی نیشتمانی و کێبڕکێی چەک پێنتاگۆن پێی وایە ئەگەر ئەمریکا ئەم هێڵە سوورانە دانەنێت، رەنگە رکابەرەکانی (وەک چین) پێشی بکەون. لێرەدا هێڵە سوورەکان وەک "کۆسپ" دەبینرێن لەبەردەم سەرکەوتنی سەربازی.

یاسا و مەرجەکانی بەکارهێنان: ئەمە ئەو بەشەیە، کە کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان تێیدا دەستکاری یاساکانی خۆیان دەکەن بۆ ئەوەی رێگە بە سوپا بدەن مۆدێلەکانیان بەکاربهێنێت، کە پێشتر قەدەغەیان کردبوو.

​ململانێی پێنتاگۆن و مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکرد؛ کێ رازیببوە و کێ بەرگری دەکات؟
​
لە ئێستادا ​ململانێکە کۆمپانیاکانی دابەش کردووە بۆ دوو بەرەی جیاواز، بەرەی بەرگری کە کۆمپانیای (Anthropic)​ئەنسرۆپیک، و بە "سەلامەتترین کۆمپانیای " "AI"دەناسرێت، هێڵێکی سووری کێشاوە و دەڵێت؛ "نا بۆ جەنگی بێ مرۆڤ."

مەبەستی ئەوان ئەوەیە ئەگەر AI خۆی بڕیاری کوشتن بدات، مەترسی بۆ سەر مرۆڤایەتی دروست دەکات، ئەم پێداگرییە وای کردووە پێنتاگۆن هەڕەشەی رەشکردنەوەی کۆمپانیاکە بکات و  وەک "مەترسی ئاسایشی نیشتمانی". بیناسێنێت.

بەگوێرەی زانیاریەکانی ئاکسیۆس، هەریەکە لە کۆمپانیاکانی(OpenAI  و xAI) لەبەرانبەر هەرەشەکان نەرمیان نواندوە و ​راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن (OpenAI) کە مایکرۆسۆفت پشتیوانی دەکات و ( xAI) کە کۆمپانیاکەی ئیلۆن مەسک هەڵوێستێکی تریان هەیە.

ئەوان خەریکی گۆڕینی "مەرجەکانی بەکارهێنان" (Terms of Service)ی خۆیانن بۆ ئەوەی رێگە بە هاوکاری زیاتر لەگەڵ وەزارەتی جەنگی ئەمریکا بدەن، چونکە بۆ ئەم کۆمپانیایانە، بوون بە "هاوبەشی ستراتیژی" سوپای ئەمریکا، بە واتای داهاتێکی بێ کۆتایی و پارێزبەندییە لەلایەن حکومەتەوە.

​دوو بژاردە قورسەکە؛  ئاسایشی نیشتمانی یان ئەخلاقی تەکنەلۆژیا؟
​ململانێکان دەریانخستوە، کە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا گەیشتوونەتە خاڵێک کە دەبێت یەکێکیان هەڵبژێرن، ببنە "باڵی تەکنەلۆژی" سوپای ئەمریکا؛ کە ئەمە دەیانپارێزێت لە سزادان و رکابەری چین، بەڵام بەتەواوەتی لەژێر هەیمەنەی سوپای ئەمریکادا دەبن.

 یاخود، بەرگری لە سەربەخۆیی بکەن؛ کە ئەمە رەنگە ببێتە هۆی ئەوەی حکومەت بە زۆر دەست بەسەر تەکنەلۆژیاکەیاندا بگرێت و بەرەو پوکانەوەیان بەرێت.

لەم ململانێدا؛ مرۆڤایەتی لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە

لە کۆتایدا سەرەڕای پیشکەوتنە تەکنەلۆژیاییەکان، هەموان کۆکن لەسەر ئەوەی  جیهان بەرەو داهاتویەکی ناڕوون هەنگاو دەنێت،  ئایا زیرەکی دەستکرد دەبێتە قەڵغانێک بۆ پاراستنی ئاشتی، یان دەبێتە چەکێک،  کە بێ گەڕانەوە بۆ ویژدانی مرۆڤ بەکاردەهێنرێت و تەواوی هێڵە سورەکان دەبەزێنێت، کە ئەو هێڵە سورانەی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد دایان ناون، دواین سنوورەکانی رەوشتی مرۆڤایەتین لە سەردەمی ئامێرە بێگیانەکاندا.