راپۆرت
شەش مانگ بەسەر دەستپێکردنی جەنگدا تێپەڕیوە و درێژەپێدانی سزاکان بۆ سەر هەناردەکردنی نەوت، تاران لە گرنگترین سەرچاوەی داهاتی دراوی بیانی بێبەش دەکات؛ هاوکات بەهای دۆلار بەرزبووەتەوە، هەڵاوسان زیادی کردووە و ئابوری ئێران بەرەو قەیرانێکی قووڵتر رۆچووە، کە کاریگەری تەواوی کردوەتە سەر ژیانی هاووڵاتییانی وڵاتەکە.
تاران، کە بڕبڕەی پشتی ئابورییەکەی پەیوەستە بە داهاتی فرۆشتنی نەوتەوە، ئێستا خۆی لە ناوەڕاستی گەمارۆیەکی توندی دەریاییدا دەبینێتەوە، کە رێگە لە دەستگەیشتنی دەگرێت بە گرنگترین سەرچاوەی دراوی بیانی.
ئەم تەنگژە داراییە بوەتە هۆی کەمی دراوی بیانی و کاریگەری راستەوخۆی لەسەر ژیانی رۆژانەی هاووڵاتییان دروست کردووە، بەهای دراوی وڵاتەکەی دابەزاندووە و ئاستی هەڵاوسانی ساڵانەی بۆ زیاتر لە 80٪ بەرزکردووەتەوە.
رۆژنامەی واڵ ستریت جۆرناڵ، بڵاویکردوەتەوە جێبەجێکردنی ئەم سزایانە لەلایەن هێزە دەریاییەکانی ئەمریکاوە بووەتە هۆی پەکخستنی تەواوەتی هەناردەی نەوتی ئێران لە رێگەی ئاوەکانی کەنداوەوە و کۆگاکانی ناو دەریای نەوتی ئێران کە پێشتر 90 ملیۆن بەرمیل بوون، بۆ 29 ملیۆن بەرمیل دابەزیون و پێشبینی دەکرێت لە مانگی داهاتودا بە تەواوی بەتاڵ ببن.
گەرچی ئێران دەستەوەسان نییە و لە رێگەی وشکانییەکانی بە بارهەڵگر هەوڵی تێشکاندنی گەمارۆکەی داوە، بەڵام ئەمە بەس نییە و واڵ ستریت جۆرناڵ دەڵێت؛ توانای گواستنەوەی وشکانی زۆرترینی 40هەزار بەرمیلە لە رۆژێکدا، لەکاتێکدا پێش جەنگ رۆژانە نزیکەی دوو ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردە دەکرا، ئەمەش وایکردوە سندوقی نێودەوڵەتیی دراو پێشبینی داڕمانی 5.4٪ی ئابووری ئێران بکات.
لە بەرانبەر ئێران ئەم زانیاریانە رەتدەکاتەوە، موحسین رەزایی، سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران رایگەیاند، ئەوان بەردەوامن لە فرۆشتنی نەوت و پارەکەشی وەردەگرنەوە.
عەبدولناسر هیمەتی، سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئێرانیش، دڵنیایی لە بونی دراوی پێویستی بیانی دا و دەڵێت؛ وڵاتەکەی تووشی داڕمانی ئابوریی سەخت نەبووە و ئەگەری هەڵئاوسانی گەورەش لاوازە.
بەڵام ئامارە دەریاییەکان و داتاکانی کۆمپانیای کێپلەر بۆ شیکاریی بازاڕی نەوت وێنەیەکی جیاواز لە لێدوانی لێپرسراوانی تاران نیشان دەدەن.
بەپێی داتاکانی کێپلەر، لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزەوە هیچ بارێکی نەوتی خاوی ئێران نەیتوانیوە لە گەمارۆی هێزە دەریاییەکانی ئەمریکا تێپەڕێت و هەناردەی رۆژانەی نەوت لەناو کەنداو لە مانگی ئابدا دابەزیوە بۆ 255 هەزار بەرمیل، کە ئەمەش 85٪ کەمترە بەراورد بە مانگەکانی پێش گەمارۆکە.
ئاماژە بەوەکراوە، ئەم رەوشە قەیرانی دراوی بیانی لە ناوخۆی ئێراندا قووڵتر کردووەتەوە، بەجۆرێک کە رێگریکردن لە چوونی دۆلار بۆ ئێران، فشارێکی بێپێشینەی خستووەتە سەر بەهای تمەن و ئابوریی وڵاتەکە.
لە سەماکردن، بۆکسێن و پیشاندانی لێهاتوویی لەبەردەم جەماوەر، بۆ راهێنان لەسەر هەڵکوتانە سەر و شەڕکردن، رۆبۆتەکان لە چین هەنگاوێکی نوێ دەنێن کە رەنگە لە گۆڕەپانی نمایشکردنەوە بگوازرێنەوە بۆ بەرەکانی جەنگ.
پەکین، کە کۆمپانیاکانی هەژموونی تەواویان بەسەر بازاڕی ئەم تەکنەلۆژیایەدا هەیە لەسەر ئاستی جیهان، توێژینەوەکانی چڕتر کردووەتەوە بۆ پێشخستنی 'سەربازی رۆبۆتی' کە بتوانن لەگەڵ هێزە مرۆییەکاندا کار بکەن؛ ئەمەش لە پێشبڕکێیەکدا کە تەنها کورتنابێتەوە لە دروستکردنی ئامێرێکی ژیرتر، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ سەرلەنوێ دارشتنەوەی شێوازی جەنگەکان.
تەنها چەند رۆژێک دوای کۆتاییهاتنی خولی یارییەکانی جیهانیی رۆبۆتە هاوشێوەکانی مرۆڤ لە چین، کە تێیدا بڕگەی سەما، بازدان، بۆکسێن و تەنانەت راکردنی 100 مەتری بە خێراییەک کە لە یوسێن بۆڵتی راکەری جامایکی خێراتر بوو پیشاندرا؛ دامەزراوە سەربازییەکانی چین هاتنە سەر هێڵ و ئاماژەیەکی جیاوازیان بەم پێشاندانانە بەخشی.
تەنها دوو رۆژ دوای کۆتاییهاتنی یارییەکان، رۆژنامەیەکی رەسمیی سوپای چین داوای لە توێژەران کرد گواستنەوەی تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکان لە تاقیگەکانەوە بۆ مەیدانەکانی راهێنانی سەربازی خێراتر بکەن، بەمەبەستی دروستکردنی 'جەنگاوەری رۆبۆتی'.
بەپێی بەدواداچوونێکی ئاژانسی رۆیتەرز بۆ زیاتر لە 100 داواکاریی کڕینی سەربازی، توێژینەوەی ئەکادیمی، بڕوانامەی داهێنان و بەڵگەنامەی رەسمی بەدەستیهێناوە، دامەزراوە سەربازییەکانی چین توێژینەوەکانیان لەسەر بەکارهێنانی رۆبۆتە مرۆڤئاساکان چڕکردووەتەوە و پلانیان هەیە لە کۆتاییدا لە بەرەکانی جەنگدا بڵاویان بکەنەوە.
زانیارییە نوێیەکان ئاشکرایان کردووە، دامەزراوە سەربازییەکانی چین لەسەر زەمینەی واقیعی تاقیکردنەوە لەسەر رۆبۆتەکان دەکەن و لە هەوڵی کڕینی رۆبۆت و تەکنەلۆژیای پێویستدان بۆ راهێنانیان بۆ بەگەڕخستنیان لەگەڵ هێزە مرۆییەکاندا.
ئەم هەوڵانە لە ساڵانی 2025 و 2026دا زۆر تەشەنەیان سەندووە، بەتایبەت لەسەر توانای مانۆڕدان و کۆکردنەوەی زانیاری.
بەپێی راپۆرتێکی دامەزراوەی (Bank of America Global Research)، کۆمپانیا چینییەکان دەستیان بەسەر 95٪ـی بازاڕی ناردنی ئەم رۆبۆتانەدا گرتووە لەسەر ئاستی جیهان لە ساڵی 2025دا؛ ئەم هەژموونەش رێگە بە سوپای چین دەدات سود لەم پیشەسازییە وەربگرێت بۆ گەشەپێدانی بەرنامە سەربازییەکانی.
شارەزایان پێیانوایە ئەم هەنگاوەی چین وەڵامێکە بۆ گۆڕانکارییە نوێیەکانی جەنگ، بەتایبەت دوای ئەوەی جەنگی روسیا و ئۆکراین رۆڵی سیستمە نیمچە سەربەخۆکان و درۆنەکانی خستەڕوو، راوێژکاران ئاماژە بەوە دەکەن کە ناردنی رۆبۆت بۆ ئەو شوێنانەی کە مەترسیدارن بۆ مرۆڤ، دەبێتە هۆی پاراستنی گیانی سەربازەکان و گۆڕینی هاوکێشەکان.
هاوکات ئەمریکاش کەوتووەتە هەمان رکابەرییەوە و راهێنان بە رۆبۆتە مرۆڤئاساکان دەکات بۆ ئەنجامدانی ئەرکی هەواڵگری، بەشدارپێکردنیان لە بەرەکانی پێشوەی جەنگدا.
گەروی هورمز، ئەو كارتی فشارەی ئێران وەك چەقۆیەك كردبوویە سەر قوڕگی دۆسیەی ئابوری و بازرگانی جیهانیی، ئێستا خەریكە دەگۆڕێت بۆ هەڕەشەیەك خودی ئێران خۆی لەناو ببات.
توێژەرانی بواری سیاسی و سەربازی باس لەوەدەكەن، تاران لە هەڵسەنگاندنی هێزەكانی خۆی و لێكەوتەكانی داخستنی گەروی هورمزدا توشی هەڵە بووە، چونكە لە كاتێكدا فرۆشتنی نەوتی ئێران بۆ نزیكەی سفر دابەزیوە و زیانی رۆژانەی سەدان ملیۆن دۆلاری لێكەوتووەتەوە، وڵاتانی دراوسێ بەبێ هیچ كۆسپێك بەردەوامن لە هەناردەكردنی نەوتەكەیان.
ئەم دابڕانە ئابورییە، لەگەڵ پچڕانی پەیوەندییە بازرگانییەكان، بووەتە هۆی كورتهێنانی دراوی قورس كە مەبەست لێی دراوی بیانییە لە وڵاتەكەدا و ئەركی پارەداركردنی بازرگانی دەرەكیی و بەهێزكردنیەتی.
هەناردەكردنی نەوتی ئێران كە نزیكەی دوو ملیۆن بەرمیل بوو لە رۆژێكدا، ئێستا دابەزیوە بۆ چەند سەد هەزار بەرمیلێك و رەنگە هەندێكجار بگاتە سفر، كە زیانەكەی بە نزیكەی 300 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت بۆ هەر رۆژێك.
سحری گەروی هورمز ئێستا خەریكە بەسەر ساحیرەكەدا هەڵدەگەڕێتەوە و ئەو گەروەی بە گرنگترین رێڕەوی بازرگانی جیهان دادەنرا، پەكخستن و سنورداركردنی لەلایەن ئێرانەوە خەریكە خودی ئەو وڵاتە لەناودەبات.
لەلایەك فشارە ئابورییەكانی وەستانی بازرگانی و هەناردەنەكردن، لەلایەن لێكەوتەكانی درێژبووەتەوە بۆ راگرتنی بازرگانی لە زۆر رێگەی تریشەوە بۆ ئێران، هەڵاوسانی توند و پەككەوتنی موچەی فەرمانبەرانی زیاتر كردووە، كە ئەمەش مەترسیی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتیی بەهێزی لە شەقامی ئێرانیدا دروست كردووە. هەروەها دابەشبوونی سیاسی لەناوخۆی دەسەڵاتی ئێراندا فشارەكانی زیاتر كردووە.
بەوتەی توێژەران و شارەزایانی سیاسی، جیاواز لە پرسە ئابورییەكە، ئێستا هاوسەنگییە نێودەوڵەتییەكان گۆڕاون و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لەوانەش چین و ئەوروپا، هاوڕان لەسەر پاراستنی كراوەیی گەروی هورمز.
باس لەوەشدەكەن، سیاسەتی ئێستای ئەمریكا بەجۆرێكە، هەر جۆرە هەنگاوێك ئێران توشی خۆكوژی سیاسی و ئابوری دەكات، بەجۆرێك تاران ئێستا لەنێوان داڕمانی ناوخۆیی و قبوڵكردنی گەمارۆ توندەكاندا گیری خواردووە و بۆ دەرچەیەك دەگەڕێت جەنگ بباتەوە یان لانیكەم بە دەستكەوتی باشەوە لێی دەرچێت.
لە دوای زیاتر لە شەش مانگ لە جەنگ، تائێستا ئاسۆی كۆتایی هاتنی جەنگی نێوان ئەمریكا و ئێران دیار نییە، دوای توندكردنەوەی گەمارۆكانی سەر ئێران، كە واشنتۆن بە ستراتیژیی نوێ لە دژی ئێران ناویبردووە، تارانیش پلانێكی نوێی جەنگ بە هێرشی پێشوەختە لە دژی ئەمریكا پەیڕەو دەكات.
شەوی رابردوو دەرخەری ئەوە بوو، هاوشێوەی ئەمریکا، ئێران ستراتیژیی سەربازی گۆڕی و بۆیەکەمجار دەستی کرد بە هێرشکردنە سەر بنکە ئەمریکییەکان لە ناوچەکەدا، بە تایبەتی بنکەی سەربازی ئەو وڵاتە لە ئوردن.
لە شەش مانگی رابردودا، بەردەوام ئێران چاوەڕوانی ئەمریکا بوو هێرشی بکاتە سەر و دواتر وەڵامی بداتەوە، بەڵام شەوی رابردوو هاوکێشەکە پێچەوانە بوەوە و ئێران هێرشی ئەنجامدا!
وتەبێژی سوپای ئێران رایگەیاند، سەردەمی چاوەڕوانکردنی دەستپێشخەرییەکانی ئەمریکا کۆتایی هاتووە و لەمەودوا تاران یەکەم لێدان دەوەشێنێت.
بەجۆرێک هەر بنکەیەکی ئەمریکی فڕۆکەی لێوە بفڕێت بۆ هێرشکردنە سەر ئێران دەستبەجێ دەکرێتە ئامانج.
میدیاکانی ئەمریکاش ئاماژە بەوەدەکەن، ئەگەر لە رابردودا خاڵی بەهێزی ئێران خێرا وەڵامدانەوەی هێرشەکانی ئەمریکا بوو بێت، ئێستا بە ناچارکردنی ئەمریکا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرشی پێشوەختە، هاوکێشەکە بەتەواوەتی پێچەوانە دەبێتەوە.
لێپرسراوانی ئێرانیش دەڵێن؛ ئەمە پەیامێکی راستەوخۆ بوو بۆ دۆناڵد ترەمپ، کە کۆنتڕۆڵکردنی کاتی جەنگ و یارییەکەی لەدەست دەرچوە و بنکە سەربازییەکانی لە کارتێکی فشارەوە بونەتە ئامانجی ئاشکرا.
گەرچی بەردەوام سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت؛ بەهێزترین هێزیان لە جیهاندا هەیە، بەڵام شارەزایانی سەربازی نایشارنەوە ئەم پێشهاتە نوێیانە شکۆی هێزی ئەمریکای خستووەتە ژێر پرسیارەوە.
گەروی هورمز، کە لێپرسراوانی ئێران بە چەکی ئەتۆمی دەستیان ناوی دەبەن، لەیەک کاتدا بوەتە کلیل و قوفڵی جەنگەکە.
تاران بەردەوام دەڵێت؛ لە ژێر کۆنتڕۆی خۆیدایە و دۆناڵد ترەمپیش، بەردەوام جەختی لە کۆنتڕۆڵکردنی گەروەکە کردوەتەوە لەلایەن ئەمریکاوە، گەرچی کۆتا لێدوانی جیاواز بوو کاتێک پاشەکشەی لەو بانگەشەیە کرد و رایگەیاند، بەم زوانە جێگرەوەکانی گەروی هورمز زۆر دەبن؛ ئەمەش ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی واشنتۆن هەست بە مەترسییەکانی تاران دەکات لەسەر ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییە.
هاوکات بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمزی ئەمریکی، کە لە زاری هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەکانی ئەمریکاوە بڵاویکردوەتەوە، دەڵێت؛ ئێران متمانەی بەخۆی زیاتر بووە بەراورد بە پێش جەنگەکە و هەوڵدەدات درێژەی پێبدات تا واشنتۆن شەکەت بکات و فشارەکانی سەر ترەمپ لە ناوخۆی ئەمریکا زیاتر بێت.
ئەمریکا کە بەپێی شیکارییەکان توانای بەرگەگرتنی ئێران و روبەڕوبونەوەی سزا ئابورییەکانی بە کەم خەمڵاندووە، لە ئێستادا لەبەرانبەر واقیعێکی نوێدایە؛ تاران نە ئامادەییی رێککەوتنی گشتگیری هەیە و نە پاشەکشە دەکات
هەڵسەنگاندنەکان دیاری دەکەن، لەدوای توندکردنی گەمارۆ ئابورییەکان ئەمریکا بۆسەر ئەو وڵات، لە هەفتەکانی ئایندەدا تاران فشارەکانی زیاتر دەکات بە هێرشکردنە سەر کەشتییەکان لە گەروی هورمز، لێدانی ژێرخانی وڵاتانی ناوچەکە و ئەنجامدانی هێرشی ئەلیکترۆنی، هاوشێوەی ئەو هێرشەی مانگی تەموز، کە زیاتر لە 100 سیستمی ئاوی لە ئەمریکا کردە ئامانج.
پێشبینی دەکرێت ئەمریکا، کە یەکێکە لە زلهێزەکانی جیهان دەستەوەستان نەبێت و وەڵامی یەکلاکەرەوەی هەبێت، بەڵام ئەگەر تاران ئەمەی بۆ بچێتە سەر، ئەوا هاوکێشەکان پێچەوانە دەبنەوە، تاران یارییەکە بە زمانێکی نوێ بەڕێوەدەبات، کە بنەماکەی هێرشی کتوپڕی سەربازی و گرانکردنی باجی بەردەوامی جەنگەکەیە لەسەر ئەمریکا.
سێ سەرچاوەی باڵا لە تارانەوە ئاشكرایان كردووە، هەڵمەتی ئەمەریكا بۆ پەكخستنی ئابووری ئێران ڕێگە لە بەردەم دەستڕاگەیشتنی وڵاتەكە بە دراوی بیانی دادەخات، ئەمەش دوای ئەوەی ڕێكارە نوێیەكان كاریگەریی قورسیان لەسەر كەرتی نەوت و تۆڕەكانی بازرگانی دروستكردووە.
واشنتۆن لە هەفتەكانی ڕابردوودا فشارە ئابوورییەكانی بۆ سەر تاران زیاد كردووە، تاوەكو لە هەر دانوستانێكی ئایندەدا سازشی پێ بكات، ئەمەش لە كاتێكدا جەنگی ڕاستەوخۆ و روبەڕووبوونەوەی سەربازیی شەش مانگی ڕابردوو نەبووەتە هۆی بەدەستهێنانی دەستكەوتی سیاسی بۆ هیچ لایەكیان.
تاران كە بەردەوامە لە هێرشەكانی بۆ سەر كەشتیوانی لە گەرووی هورمز، روبەڕووی گەمارۆیەكی توندی ئەمەریكا بووەتەوە بۆ سەر هەناردەی نەوتەكەی.
بەپێی داتاكانی كۆمپانیای كەیپڵەر بۆ شیكاریی داتای كەشتیوانی و بازاڕی وزە، ئاستی رەوانەكردنی نەوتی خاوی ئێران لەم مانگەدا بۆ 260 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا دابەزیوە، لە كاتێكدا ساڵی ڕابردوو 1.7 ملیۆن بەرمیل بووە.
هاوكات بەهای دراوی ئێرانی دابەزینی مێژوویی تۆماركردووە و گەیشتووەتە 221 هەزار تمەن بەرانبەر بە یەك دۆلار.
هاوكات قەیرانی ئابووری كاریگەری زۆری لەسەر رەوشی ژیان هەیە، داتا رەسمیەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە تێكڕای هەڵاوسان لە ماوەی 12 مانگی ڕابردوودا گەیشتووەتە 69.9%.
نرخی خۆراك و خواردنەوە و تووتن بە نزیكەی دوو ئەوەندەی ئەو ڕێژەیە بەرزبوونەتەوە، ئەمەش هەڵاوسانی ئابووری بۆ نزیكەی 70% بەرزكردووەتەوە.
سەرچاوەیەك بە رۆیتەرزی راگەیاندووە، وڵاتەكە تەنها بڕی بەنزینی دوو مانگی لە كۆگاكانیدا ماوە و پێویستی بە هاوردەكردنی بەپەلەیە.
رۆیتەرز بە پشت بەستن بە سەرچاوە ئاگادارەكان ئاماژە بەوە دەكات، فشارە داراییەكان كاریگەرییان لەسەر هەوڵەكانی تاران دروستكردووە بۆ خۆدزینەوە لە سزاكان، چونكە ناتوانێت تێچووی بەرزی كۆمپانیا وەهمییەكان و تۆڕەكانی قاچاخچێتی دابین بكات.
هاوكات بڕیارەكەی ئیمارات لە 19ی ئاب بۆ ڕاگرتنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی و دارایی لەگەڵ ئێران، كەناڵێكی سەرەكی بازرگانی تاران خستووەتە مەترسییەوە.
مەسعود پزیشكیان، سەرۆك كۆماری ئێران ڕایگەیاندووە، قەبارەی بازرگانی وڵاتەكەی بەڕێژەی 25 بۆ 35% كەمی كردووە.
لەلایەكی دیكەوە، هەڵكشانی ڕێژەی بێكاری بۆ 9.1% و نزمبوونەوەی مووچەی مانگانە بۆ مامناوەندی 125 دۆلار، مەترسی دروستبوونی شەپۆلێكی نوێی خۆپیشاندانی جەماوەری لێكەوتووەتەوە.
لە كاتێكدا واشنتۆن هەوڵدەدات لە ڕێگەی سزاكانەوە بڕیاربەدەستانی ئێران سازش پێ بكات، تاران هۆشیاری داوە لەوەی ڕەنگە بە پەرەپێدانی زیاتری ئۆپراسیۆنە سەربازییەكانی، وەڵامی ئەم هەڵمەتە ئابوورییە بداتەوە، ئەمەش مەترسییەكان لە ناوچەكەدا بەرزتر دەكاتەوە.
بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی "وۆل ستریت جۆرناڵ"ـی ئەمریکی، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بە نهێنی سەرقاڵی تاوتوێکردنی ئەگەری راگەیاندنی کۆتاییهێنانی جەنگە لەگەڵ ئێران.
رۆژنامەی "وۆل ستریت جۆرناڵ"ـی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەگەڵ لێپرسراوە باڵاکانی ئیدارەکەیدا بە نهێنی سەرقاڵی تاوتوێکردنی ئەگەری راگەیاندنی کۆتاییهێنانی جەنگە لەگەڵ ئێران، لە هەمان کاتدا سەربازانی وڵاتەکەی ئامادەکاری بۆ مانەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا ساڵی 2027 دەکەن.
رۆژنامەکە لە زاری لێپرسراوانی ئەمریکاوە بڵاویکردوەتەوە، لە ئێستادا ترەمپ بەرەو بژارەی راگەیاندنی کۆتاییهێنانی جەنگەکە دەڕوات، بەو پێیەی پێیوایە زیاتربوونی فشارە ئابورییەکان سەرئەنجام تاران ناچار دەکات بەرنامە ئەتۆمییەکەی هەڵبوەشێنێتەوە یانیش رووبەڕووی مەترسیی داڕمان بێتەوە.
لەلایەکی ترەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "تروس سۆشیاڵ"، ترەمپ رایگەیاندووە، "رەوشی ئێستامان زۆر بە دڵە؛ کۆنترۆڵی نزیکەی تەواوەتیمان بەسەر گەروی هورمزدا هەیە و ئابوریی ئەوانیش بە تەواوی داڕماوە، ئەوان تەنها بەرەنگاری شتێک دەبنەوە کە لێی دەرباز نابێت. کەی گەلی ئێران رادەپەڕێت و دەکەوێتە جەنگەکەوە؟"
لە رووی سەربازییەوە، پێچەوانەی ئاراستەی لێدوانە سیاسییەکان، پێت هێگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا بڕیاریداوە ماوەی جێگیرکردنی هێزەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا ساڵی 2027 درێژ بکاتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەگەری بەردەوامبوونی ململانێکان بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.
رۆژنامەکە باسی لەوەشکردووە، لە دەستپێکی هێرشەکانی ئەمریکا دژی ئێران، وەزیری جەنگی ئەمریکا بەڵێنی لێدانێکی خێرا و یەکلاکەرەوەی دابوو بۆ رێگری لە درێژەکێشانی جەنگ، بەڵام لە ئێستادا بە بێدەنگی ماوەی مانەوەی هێزەکان درێژ دەکاتەوە وەک بەشێک لە ستراتیژییەکی سەربازیی کراوە بۆ رەخساندنی بژارەی جیاواز لە بەردەست ترەمپدا.
لە ئێستادا ئەمریکا هێزێک کە پێکهاتووە لە 50 هەزار سەرباز، 19 کەشتیی جەنگی، یەکەکانی بەرگریی ئاسمانی، فڕۆکەی جەنگی لە ناوچەکەدا جێگیر کردووە، ئەرکی سەرەکیی ئەم هێزانە بریتییە لە رێگری لە موشەکەکانی ئێران، پاراستنی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمز، و سەپاندنی گەمارۆ بەسەر بەندەر و ناوچە کەناراوییەکانی ئێراندا، هاوکات لە ئامادەباشیدان بۆ ئەنجامدانی هێرشی بەرفراوانتر ئەگەر ترەمپ بڕیاری ئاڵۆزکردنی جەنگەکە بدات.
مانگی رابردووش، ترەمپ لەلایەن یاریدەدەرە باڵاکانییەوە زانیاری لەسەر بژارەی سەربازیی نوێ پێدرا، لەوانە چڕکردنەوەی هێرشە ئاسمانییەکان، رەوانەکردنی هێزی وشکانی بۆ دەستبەسەرداگرتنی دوورگە ئێرانییەکانی نزیک گەروی هورمز، و بۆردومانکردنی بنکەی ئەتۆمیی کێوی تەور.
دوو دووگەری بچوکی ئێران، یەکێکیان شاریانی هەناردەی نەوتە و ئەوی دیکەیان سەنگەری رووبەڕووبوونەوەی سەربازی، تێکچوونی ئاسایشی هەر یەکێکیان، بەسە بۆ ئەوەی بازاڕەکانی جیهان و نرخی نەوت توشی شۆک بکات.
لە کۆگاکانی نەوت لە دورگەی خارگەوە تا رێڕەوە دەریاییە بەرتەسکەکانی نزیک لارک، هەردوو دوورگەکە لەسەر نەخشە بچووک دەبینرێن، بەڵام کێش و گرنگییان زۆر لە رووبەرە جوگرافییەکەیان گەورەترە، یەکێکیان شاریانی سەرەکیی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانە، لە کاتێکدا ئەوی دیکەیان بووەتە بنکەیەکی سەربازیی هەستیار کە راستەوخۆ دەڕوانێتە سەر یەکێک لە گرنگترین رێڕەوە دەریاییەکانی جیهان.
دوورگەی خارک، دڵی نەوتی ئێران
لە کەنداو، لەو شوێنەی رێگاکانی وزە و بازرگانی لەگەڵ هاوکێشە سەربازییەکاندا بەیەک دەگەن، دوورگەی خارگ وەک دڵی نەوتیی ئێران دەردەکەوێت، دوورگەکە بەرانبەر کەناراوەکانی ئێران هەڵکەوتووە و یەکێک لە گرنگترین و گەورەترین دامەزراوەکانی هەناردەکردنی نەوتی خاوی وڵاتەکەی تێدایە، بەپێی ئیدارەی زانیاریی وزەی ئەمریکا، وێستگەی خارگ گەورەترین وێستگەی هەناردەکردنی نەوتی خاوە لە ئێران و بۆ وەرگرتنی بڕێکی زۆر لە نەوت و لەخۆگرتنی نەوتهەڵگەرە زەبەلاحەکان دروستکراوە.
گرنگیی خارگ لە پێگە دەریاییەکەی و بەستراوەیی بە تۆڕێکی فراوانی هێڵەکانی بۆڕی و دامەزراوە نەوتییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، سەرچاوە نوێیەکان مەزەندە دەکەن کە نزیکەی %90ـی هەناردەی نەوتی خاوی ئێران لەم دوورگەیەوە تێپەڕ دەبێت، ئەمەش وا دەکات هەر شڵەژانێک لە دامەزراوەکانیدا نەخوازراو کاریگەری لەسەر ئابوریی ئێران و بازاڕەکانی وزەی جیهانیش دروست بکات.
گرنگیی خارگ تەنها لە کەرتی ئابوریدا کورت نابێتەوە، ئەو دوورگەیەی کە بۆ چەندین سەدە وەک وێستگەیەکی دەریایی و بازرگانی سەیر دەکرا، لە سەدەی بیستەمدا بووە ناوەندێکی بنەڕەتیی نەوتی لە ئێران، بە بڵاوبوونەوە و فراوانبوونی بەرهەمهێنانی نەوت، نەوتهەڵگرە زەبەلاحەکان لە بەندەرەکانیدا لەنگەریان دەگرت بۆ بارکردنی نەوت بەرەو بازاڕەکانی جیهان، ئەمەش بەهایەکی ستراتیژیی ناوازەی بە دوورگەکە بەخشی.
لارک.. ئەو چاوەی دەڕوانێتە سەر گەروی هورمز
لە دیمەنێکی دیکەی دوور لە نەوت، دوورگەی لارک وەک توخمێکی گرنگ لە هاوکێشەی سەربازی و دەریاییدا دەردەکەوێت، دوورگەکە لە ئاوەکانی گەروی هورمزدا دەکەوێتە نزیک رێڕەوە کەشتیوانییەکان، کە یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوەکانی وزە لە جیهاندا.
شیکارییە ستراتیژییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لارک، جیا لە دوورگەکانی قشم و هورمز، کۆمەڵە دوورگەیەک پێکدەهێنن کە ئامادەییی و گرنگییەکی تایبەتیان لە دەروازەی گەروەکەدا هەیە، پێگە نزیکەکەی لە هێڵەکانی کەشتیوانی، مۆڵەتی چاودێریکردنی جوڵەی کەشتییەکانی پێدەبەخشێت، هەروەها دامەزراوەی سەربازیی سەر بە سوپای پاسدارانیشی تێدایە.
گرنگیی لارک زیاتر دەبێت کاتێک دەخرێتە چوارچێوەی سروشتی خودی گەروی هورمزەوە، گەرووەکە کەنداو بە کەنداوی عومان و دەریای عەرەبەوە دەبەستێتەوە، و بڕێکی زۆر لە نەوت و گازیشی پێدا تێپەڕدەبێت، بەپێی ئیدارەی زانیاریی وزەی ئەمریکا، تێکڕای رێژەی رۆشتنی نەوت و مادە خاوەکان لە رێگەی گەروەکەوە لە نیوەی یەکەمی ساڵی 2025دا گەیشتووەتە 20.9 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، کە ئەمەش بەرانبەر بە %20ـی جیهانیی مادە نەوتییەکانە.
بۆچی لارک تا ئەم رادەیە هەستیارە؟
وەڵامەکە لە جوگرافیادا شاراوەیە، ئەو کەشتییانەی لە گەروەکەوە تێپەڕدەبن لە ناو رێڕەوی دەریایی سنورداردا دەجووڵێنەوە، ئەمەش وا دەکات ئەو دوورگانەی لەم رێڕەوانەوە نزیکن ببنیە خاڵی گرنگ بۆ روانگە، چاودێری و کاریگەرییدانان لەسەر جووڵەی کەشتیوانی.
لە پێشهاتێکی زۆر بەرچاو کە لە 30ـی ئابی 2026دا رویدا، سەرچاوە ئەمریکییەکان رایانگەیاند، هێزەکانی ئەمریکا هێرشیان کردووەتە سەر دوو سەکۆی هەڵدانی موشەکی ئێرانی لە نزیک دوورگەی لارک، دوای ئەوەی واشنتۆن، ئآکرایکرد، هێزەکانی ئێران ئامادەکارییان دەکرد بۆ بەکارهێنانی موشەک و مینی دەریایی.
ئاژانسی رۆیتەرز پشتڕاستی کردەوە، هێرشەکە دوو شوێنی هەڵدانی موشەکی لە دوورگەکەدا کردووەتە ئامانج، ئەمەش وەک ئاڵۆزبوونی نوێ لە دەوری ئاسایشی دەریادەوانی لە گەروی هورمزدا.
دەکرێت گرنگیی هەردوو دوورگەکە لە هاوکێشەیەکی روندا کورت بکرێتەوە، خارگ دەروازەی نەوتی ئێرانە بۆ جیهان، لە کاتێکدا لارک یەکێکە لە خاڵە جێگیر و سەربازییەکانی ئێران لە نزیک دەروازەی دەریایی کەنداو.
خارگ لە بنەڕەتدا بە ژێرخانی نەوتی و هەناردەکردنەوە بەستراوەتەوە، لە کاتێکدا لارک بە چاودێری، بەرگری و بوونی سەربازی لە نزیک هێڵەکانی کەشتیوانییەوە بەستراوەتەوە، بەڵام پێگەی هەردوو دوورگەکە لە ناو سیستمی جوگرافیی کەنداو، دەیانکاتە بەشێک لە یەک هاوکێشە: وزە لە لایەک، و ئاسایشی رێگاکانی وزە لە لایەکی دیکەوە.
هەستیاریی ئەم هاوکێشەیە دوو بەرانبەر دەبێتەوە چونکە هەر شڵەژانێک لە گەرووی هورمزدا روبدات لە ناوچەکەدا سنوردار نابێت و کاریگەری زۆر دەبێت، ئیدارەی زانیاریی وزەی ئەمریکا جەختی کردووەتەوە، گەرووەکە یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوە بەرتەسکە دەریاییەکانی نەوت لە جیهاندا، و ئەو جێگرانەی لەبەردەستدان بۆ تێپەڕاندنی گەروەکە ناتوانن تەواوی ئەو بڕانە لەخۆبگرن کە پێیدا تێپەڕ دەبن.
لە دوو دوورگەوە بۆ کارتی فشاری نێودەوڵەتی
لەبەر ئەم هۆکارە، خارگ و لارک لە دوو دوورگەی ئاسایی ئێرانییەوە لە کەنداو بوونەتە دوو کارتی ستراتیژی لە ململانێیەکی گەورەتردا لەسەر ئاسایشی وزە و کەشتیوانی.
ئەوەی توانای پاراستنی دامەزراوەکانی خارگی هەبێت، بەشێکی گرنگی کلیلی بەردەوامیی هەناردەی نەوتی ئێرانی لەدەستدایە، و ئەوەشی کۆنتڕۆڵی ناوچەکانی نزیک لە لارک و رێڕەوەکانی هورمز ببات، توانایەکی گەورەتری دەبێت بۆ چاودێریکردنی یەکێک لە گرنگترین شاریانەکانی بازرگانیی دەریایی لە جیهاندا.
لە سایەی گرژییەکانی ئێستادا، گرنگیی هەردوو دوورگەکە تەنها وەک پرسێکی ناوخۆیی ئێران نەماوەتەوە، بەڵکو راستەوخۆ بە نرخەکانی نەوت، جوڵەی نەوتهەڵگرەکان و ئاسایشی بازرگانیی جیهانییەوە بەستراوەتەوە، ئاڵۆزییەکانی دوایی دەوروبەری لارک و گەروی هورمز راستەوخۆ رەنگدانەوەی لەسەر بازاڕەکان هەبووە، بەوپێیەی نرخەکانی نەوت بەهۆی نوێبوونەوەی مەترسییەکان لەسەر جوڵەی کەشتیگەلەکان لە گەروەکەدا بەرزبوونەوە.
لە جەرگەی هەستیارترین رێڕەوی دەریایی جیهاندا، دوورگەیەکی بچووکی ئێران بووەتە ئامانجی راستەوخۆی هێرشە ئاسمانییەکانی پنتاگۆن، دوورگەی لارک کە بە باڵادەستییە جۆگرافییەکەی بەسەر گەروی هورمزدا وەک "چاوی ئێران" دەبینرێت.
دوورگەی "لارک"ی ئێران لە گەروی هورمز، کە کەوتووەتە نزیک بەندەری ستراتیژیی بەندەر عەباس، ناوەندێکی گرنگی گرژییە سەربازییەکانی نێوان واشنتۆن و تارانە، ئەوەش دوای ئەوەی بووە ئامانجی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا.
دوێنێ یەکشەممە، هێزەکانی ئەمریکا دوو سەکۆی هەڵدانی موشەکیان لە دورگەی لارک بۆردومان کرد، کە ئەوە یەکەم هێرشی ئەمریکایە بۆ سەر ناوخۆی ئێران لە کۆتاییەکانی تەمموزی رابردووەوە. لە بەرانبەردا، ئێران بە ئاڕاستەکردنی هەشت موشەکی بالیستی بۆ سەر ئوردن وەڵامی دایەوە، کە تەواوی موشەکەکان بە لە ئاسماندا تێکشکێنران.
حەشاردگەیەکی سەربازی لە شوێنێکی بەرتەسکدا
لەسەر نەخشە، لارک تەنها دوورگەیەکی بچووکە لە رۆژهەڵاتی دوورگەی قشم و باشوری دوورگەی هورمز لە کەنداو، بەڵام دەکەوێتە هەستیارترین ناوچەی بەرتەسکی گەروی هورمز و زۆر نزیکە لە رێڕەوی کەشتی و نەوتهەڵگرە جیهانییەکان.
ئەم پێگە جۆگرافییە وادەکات لارک ببێتە چاوی چاودێریی ئێران بەسەر گەروەکەدا، چونکە تاران رادار و دامەزراوەی چاودێریی پێشکەوتووی تێدا جێگیرکردووە بۆ بەدواداچوونی جووڵەی کەشتیگەلەکان.
بنکەی سەربازی و تێرمیناڵی نەوت
جگە لە چاودێری، لارک بنکەیەکی سەربازیی گرنگی سوپای پاسدارانی تێدایە و هاوكات بنکەیەکی گواستنەوە و هەناردەکردنی نەوتیشی تێدایە کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییەکانی هەشتاکانی سەدەی رابردوو دەگەڕێتەوە، سوپای پاسداران بەندەرەکانی ئەم دوورگەیە بەکاردێنێت بۆ سهپاندنی مەرجەکانی بەسەر کەشتییەکاندا، لەوانەش وەرگرتنی باج و رسوومات لە بەرانبەر تێپەڕبوونیاندا.
بەپێی راپۆرتێکی ماڵپەڕی "ئەکسیۆس"، ئەم گرنگییە سەربازییەی لارک وایکردووە هەمیشە لە ریزی یەکەمی ئەو ئامانجە سەربازییانەدا بێت کە پنتاگۆن بۆ لێدان لە بنکەکانی ئێران و پاراستنی ئازادیی دەریادەوانی لە گەروی هورمز دیارییان دەکات.
رووبەری دوورگەکە نزیکەی 77 کیلومەتری چوارگۆشەیە، ژمارەیەکی کەم دانیشتووانی کە نزیکەی دوو هەزار کەسن و زۆربەیان بە ماسیگری و کەرتی خزمەتگوزاری سەربازییەوە سەرقاڵن.
پانایی گەروی هورمز لە نزیک دوورگەی لارک نزیکەی 39 کیلومەترە، بەڵام رێڕەوی کەشتیوانیی سەلامەت بۆ کەشتییە زەبەلاحەکان تەنها نزیکەی چوار کیلومەتر پانە، ئەمەش وادەکات لارک باڵادەستیی تەواوی بەسەر ئەم رێڕەوە باریکەدا هەبێت.
سەرچاوەکان: ماڵپەڕی ئەکسیۆس، میدیا جیهانییەکان
دوابەدوای جەنگی ئەمریکا و ئێران، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراو، سەحنی جەنگە ئابورییەکانی رووکردە کەنەدا و دەستیکرد بە سەپاندنی رێژەیەکی زۆری باجی گومرگی بەسەر کاڵا هاوردەکراوەکانی ئەو وڵاتەدا.
لە بەرانبەریشدا، لایەنی کەنەدی و بەتایبەتیش مارک کارنی، سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، رەتیانکردەوە بچنەژێر هەژموونی داواکارییەکانی ترەمپ و راشیگەیاند: ترەمپ دەیەوێت بە زیادکردنی باجی گومرگی، رێگری لە کۆمپانیا بازرگانییەکانی کەنەدا وڵاتەکەیان بکات و ئاستەنگ لەبەردەمیاندا دروستبکات بۆ هەبوونی پەیوەندییەکی بازرگانی لەگەڵ وڵاتانی جیهاندا.
دوابەدوای گوتارە توند و پڕ لە بەربەرەکانێکانی نێوان ترەمپ و کارنی، کەنەداش لە بەرانبەر بڕیارەکانی ئەمریکا و زیادکردنی باجی گومرگیدا، بڕیاریدا بە سەپاندنی باج بەسەر پۆڵا، شیرەمەنی، ئامێری کشتوکاڵی و ئەلیکترۆنیاتی ئەمریکیدا.
هاوکاتی ئەمانەش، دۆناڵد ترەمپ چەندین جار لە پەڕەی تایبەتی خۆی لە تروس سۆشیاڵ، وێنە و ڤیدیۆی دەریاچەی 'ئۆنتاریۆ'ـی بڵاوکردووەتەوە و بانگەشەی گۆڕینی ناوی ئەو دەریاچەیە بە 'دەریاچەی ئەمریکا' دەکات.
گۆڕینی ناوی دەریاچەیەک لەوانەیە سادە دەرکەوێت، بەڵام لە بنەڕەتدا هەڕەشەتەکی پراگماتیکانەی ترەمپە بۆ داگیرکردنی دەریچاکە، چونکە 'ئۆنتاریۆ' ئاوی شیرین و شیاوی خواردنەوە بۆ نۆ ملیۆن کەنەدی و ئەمریکی دابیندەکات و سەرچاوەیەکی گرنگیشە بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا.
لەلایەکی دیکەشەوە، وەک بڵێی سەپاندنی باجی بەرز و گۆڕینی ناوی دەریاچە سنورییەکان بەس نەبووبێتن، ئەمریکا هەوڵدەدات دەستی بە رێژەیەکی زۆری نەوتی ڤەنزوێلاش بگات و بیکاتە جێگرەوە بۆ ئەو نەوتەی لە کەنەداوە هاوردەی دەکات.
ئەمریکا بۆچی دەیەوێت جێگرەوە بۆ نەوتی کەنەدا پەیدا بکات؟
کەمکردنەوەی پشتبەستنی ئەمریکا بە وزەی کەنەدا، هێزی ئۆتاوا لە دانوستانەکاندا لاواز دەکات، ئەمەش لەگەڵ ئەو سیاسەتە گشتییەدا دەگونجێت کە دەیەوێت مەرجەکانی ئەمریکا بەسەر بازرگانییە سنورییەکاندا بسەپێنێت و سود و قازانجێکی زیاتر بۆ ئەمریکا مسۆگەربکرێت.
یەکێکی دیکە لە قازانجەکانی ئەمریکا بۆ گۆڕنی نەوتی کەنەدی بە نەوتی ڤەنزوێلا ئەوەیە، تێچووی پاڵاوتنی نەوتەکەی ڤەنزوێلا و گواستنەوەشی هەرزانتر لەسەر ئەمریکا دەکەوێت، چونکە لەرێگەی کەشتیی نەوتهەڵگر و لەڕێگەی دەریاوە دەبێت و پێویست ناکات چیتر لەرێگەی بۆریی نەوتەوە و بە تێچوویەکی زۆرتر، نەوت بکڕێت.
سەرباری ئەوەش، تێرکردنی پاڵاوگەکانی ئەمریکا بە کەرەستەی خاوی هەرزان، تێچووی پاڵاوتنی دیزڵ، بەنزین و سووتەمەنی فڕۆکە کەمدەکاتەوە، ئەمەش وەک ئامرازێکی سەرەکی بۆ رێگریکردنە لە هەڵئاوسانی ناوخۆی ئەمریکا و وەشاندنی گورزێکی بەهێزیشە لە ئابوریی کەنەدا، چونکە رێژەی فرۆشی کەنەدا کەمدەکات و ئەوەش کاریگەریی لەسەر ئابوریی ئەو وڵاتە دادەنێت و ئەگەری ملکەچبوونیشی بە داواکارییەکانی ئەمریکا و قبوڵکردنی زیادبوونی باجە گومرگییەکان بەسەر کاڵاکانییەوە هەیە.
دیاردەیەكی سروشتیی سنورەكانی نێوان نیپاڵ و هەرێمی تبتی چینی هەژاند و تاوەكو ئێستا گیانلەدەستدانی 165 كەس پشتڕاست كراوەتەوە. ئەم لافاوە بەهێزە كە بەهۆی داڕمانی گەورەی بەستەڵەك و تاشەبەردەوە دروست بووە، لەرینەوەیەكی هاوشێوەی بومەلەرزەی لێ كەوتووەتەوە و بووەتە هۆی بێسەروشوێنبوونی نزیكەی هەزار و 500 كەس. لە ناو قوربانییەكاندا سەدان گەشتیاری بیانی هەن و تیمەكانی رزگاركردن لە ناو دۆخێكی زۆر سەختدا لە هەوڵەكانیان بۆ دۆزینەوەی رزگاربووان بەردەوامن.
لافاوێكی وێرانکەر ناوچە سنورییەكانی نێوان نیپاڵ و هەرێمی تبتی چینی گرتەوەو بەهۆیەوە تا ئێستا گیانلەدەستدانی 165 كەس پشتڕاستكراوەتەوە، ئەمە سەرەڕای بێسەروشوێن بوونی زیاتر لە 1500 كەس كە زۆربەیان گەشتیارن.
ئەم لافاوە بەهێزە وەك تسۆنامی وەسفكراوە، لێپرسراوانی دەسەڵاتدارانی چین و تبت ئاماژە بەوە دەكەن، رەوشەكە زۆر مەترسیدارە و بەهۆی داڕمانی بەفری چیاكان و لافاوی قوڕ و لیتەوە، چەندین گوند و ناوچەی نیشتەجێبوون بەتەواوی لەسەر نەخشە سڕاونەتەوە و هەوڵەكان بۆ دۆزینەوەی رزگاربووان لەناو داروپەردووی خانووەكاندا بەردەوامە.
لە دیوی نیپاڵ، قەبارەی كارەساتەكە زۆر گەورەیە و تیمی فریاگوزاری تەرمی 162 كەسیان دۆزیوەتەوە، لەكاتێكدا لە دیوی چین سێ كەس گیانیان لەدەستداوە.
بەپێی دوایین راپۆرتەكان، ژمارەی بێسەروشوێنبووان لە نیپاڵ گەیشتووەتە زیاتر لە 826 كەس و لە هەرێمی تبتیش 558 كەسی تر بێسەروشوێنن.
ئەوەی نیگەرانییەكانی زیاتر كردووە، هەبوونی زیاتر لە 860 گەشتیاری بیانییە لەناو لیستەكاندا، كە لە وڵاتانی وەك ئوسترالیا، بەریتانیا، كەنەدا و ئەمریكاوە بۆ گەشت سەردانی ئەو ناوچانەیان كردبوو.
لێكۆڵینەوە جیۆلۆجییەكان دەریدەخەن كە هۆكاری ئەم لافاوە وێرانكەرە داڕمانێكی گەورەی بەفر و تاشەبەرد بووە لە ناوچە شاخاوییەكان، كە لەرینەوەیەكی هاوشێوەی بوومەلەرزەیەكی بەهێز بە گوڕی 5.2 پلە دروستكردووەو بەنداوێكی تەقاندووە.
ئەمەش وایكردووە لافاوێكی خێرا و پڕ لە قوڕ و لیتە بەرەو دۆڵەكانی تریشولی و بوتیكۆشی بڕوات و لە چەند سەعاتێكی كەمدا باڵەخانە فرە نهۆمییەكان و پاسی گەشتیاران رابماڵێت.
لێپرسراوانی گەشتوگوزاری نیپاڵ ئاشكرایان كردووە، لەنێو بێسەروشوێنبووەكاندا 142 هاووڵاتی هیندی، 34 ئوسترالی و چەندین هاووڵاتی تر لە وڵاتانی كۆریای باشوور و هۆڵەندا و پورتوگال هەن.
فەرماندەیی سوپای نیپاڵ و تیمەكانی مانگی سور بەردەوامن لە گواستنەوەی خێزانەكان بۆ ناوچە سەلامەتەكان، بەڵام داڕمانی رێگەوبانەكان و بەردەوامی رەوشی نالەباری كەشوهەوا رێگرێكی گەورەیە لە بەردەم خێراكردنی پرۆسەی گەڕان بەدوای ئەو 47 كەسەی تردا كە كۆمپانیا گەشتیارییەكان بە رەسمی بێسەروشوێنبوونیانی راگەیاندووە.
لە وەرچەرخانێكی مێژووییدا لە سوریا وانەی زمانی كوردی بۆ یەكەمجار بە شێوەیەكی رەسمی دێتە ناو پڕۆگرامی خوێندنی خوێندنگەكانی سوریاوە و بۆ ساڵی خوێندنی 2026-2027 وەك بابەتێكی ئارەزوومەندانه دەخوێندرێت.
لە هەنگاوێكی گرنگدا بۆ جێگیركردنی مافە كلتورییەكان و لە ناویشیاندا مافی خوێندن بە زمانی دایك، زمانی كوردی بۆ یەكەمجار بە شێوەیەكی رەسمی و رێكخراو دەچێتە ناو پڕۆگرامی خوێندنی قوتابخانەكانی سوریاوە. بڕیارەكە پشتی بە مەرسومی ژمارە 13ی ساڵی 2026 بەستووە و بەپێی و رێنماییەكانی وەزارەتی پەروەردەی ئەو وڵاتە جێبەجێ دەكرێت، تیاشیدا زمانی كوردی وەك بابەتێكی ئارەزوومەندانه بەڕێژەی دوو وانە لە هەفتەیەكدا بۆ ساڵی خوێندنی 2026-2027 دیاری كراوە. مەرسومەكەش جەخت لەوە دەكاتەوە، كوردانی سوریا بەشێكی رەسەنی گەلی سوریان و ناسنامەی زمانییان بەشێكی دانەبڕاوە لە ناسنامەی نیشتمانیی فرەیی سوریا.
بڕیارەكە دوای زیاتر لە نیو سەدە لە سیاسەتی جیاكاری و پەراوێزخستن دێت، بەتایبەتیش دوای سەرژمێریی ساڵی 1962ی وڵاتەكە لە پارێزگای حەسەكە، كە دەسەڵاتی حزبی بەعس هەزاران هاووڵاتیی كوردی لە رەگەزنامە و مافە بنەڕەتییەكانی تر بێبەش كرد. بەڵام دوای گۆڕانكارییە سیاسییەكان و رووخانی دەسەڵاتی پێشوو لە كۆتاییەكانی 2024دا، پێكهاتەكانی وڵاتەكە رێڕەوێكی نوێیان گرتەبەر بۆ جێگیركردنی هاووڵاتیبوونێكی یەكسان. ئەو هەنگاوەش بە دیاریكراوی لە چوارچێوەی رێككەوتنەكانی 10ی ئاداری 2025 و 29ی كانوونی دووەمی 2026دا هات بۆ تێكەڵكردنی دامەزراوەكان و بنیاتنانی سوریایەكی یەكگرتوو.
بۆ جێبەجێكردنی ئەم ئەركەش، ناوەندی نیشتمانی بۆ پەرەپێدانی پڕۆگرامەكانی پەروەردە راسپێردراوە كە لە ماوەی شەش مانگدا پڕۆگرامی خوێندنی زمانی كوردی بۆ هەموو قۆناغەكان دابنێت. بەپێی بڕیارەكە، زمانی كوردیی بابەتێكی ئارەزوومەندانه دەبێت، نمرەی وانەكەش لە كۆی گشتیدا هەژمار دەكرێت بەبێ ئەوەی كاریگەریی لەسەر دەرچوون یان دەرنەچوونی قوتابی هەبێت.
یەكێكی تر لە تایبەتمەندییەكان هەبوونی مامۆستایانی پسپۆڕە، بۆ ئەو مەبەستەش، وەزارەتی پەروەردەی سوریا دەرگای تۆماركردنی بۆ ئەو مامۆستایانە كردووەتەوە كە بڕوانامەی ئەكادیمی و شارەزاییان لە زمانی كوردیدا هەیە. هاوكات، وانەكەش لە خوێندنگە حكومی و تایبەتەكانی ئەو ناوچانە دەوترێتەوە كە رێژەی دانیشتووانی كوردیان تیایاندا بەرچاوە یان زۆرە، لەوانەش ناوچەكانی باكور و رۆژهەڵاتی سوریا.
توێژەران و شارەزایانی كلتوری ئاماژە بەوە دەكەن، خوێندن بە زمانی دایك مافێكی بنەڕەتییە و رێگە لە فەوتانی زمان و كەلەپوور دەگرێت. بەرەوڕووبوونەوەی ئاستەنگەكانی وەك كەمیی كادری پسپۆڕ و دانانی پڕۆگرامی یەكگرتووش دەتوانرێت لەڕێگەی راهێنانی بەردەوامەوە چارەسەر بكرێت. باسیان لەوەش كردووە، فێربوونی زمانی كوردی لە تەمەنێكی بچووكدا نەك تەنها داهێنانی ئەدەبی بەو زمانە بەهێزتر دەكات، بەڵكو فرەیی كلتوریش دەكاتە سەرچاوەی دەوڵەمەندكردنی ناسنامەی نیشتمانی.
عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق لە هەشتەمین كۆڕبەندی دیالۆگی بەغداد كۆمەڵێك بڕیار و ئاڕاستەی نوێی حكومەتەكەی بۆ ئاییندەی ئابووری و ئەمنیی وڵات خستەڕوو.
زەیدی جەختی كردەوە كە مووچەی فەرمانبەران و خەرجییە حكومیەكان بۆ ساڵانی داهاتوو بە تەواوی زامن كراون، هاوكات ئاماژەی بەوە كرد كە بودجەی ساڵی داهاتوو سەرنجی سەرەكی دەخاتە سەر گەشەپێدانی كەرتی كارەبا و بەكارهێنانی ئامرازەكانی پێشكەوتووی وزەی خۆر.
لە رووی ئابوری و داراییەوە، سەرۆك وەزیران باسی لە جێبەجێكردنی چاكسازی لە بەكارهێنانی سووتەمەنیدا كرد كە ساڵانە 17.8 ترلیۆن دینار گەڕانەوەی دارایی بۆ گەنجینەی دەوڵەت دەبێت.
هاوكات ئاشكرای كرد كاركردن بۆ پەیداكردنی ڕێگەی جێگرەوەی هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی توركیا، بانیاسی سوریا و عەقەبەی ئوردن بەردەوامە و عیراق هەوڵ دەدات لە ڕێگەی ئۆپێكەوە ئاستی هەناردەكردنی نەوت لە ماوەی شەش ساڵدا بگەیەنێتە هەشت بۆ 10 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا.
لە كەرتی ئەمنی و بازرگانیدا، زەیدی جەختی كردەوە كە هەموو لایەنە سیاسییەكان هاوڕان لەسەر كۆكردنەوەی چەك لە دەستی دەوڵەت و ڕێگە بە هیچ پێكدادانێكی سەربازی نادرێت.
هەروەها زەیدی بڕیاری بەكارهێنانی سیستمی وردبینی پێشوەختە بۆ ڕێگریكردن لە گەندەڵی و كەمكردنەوەی ڕسووماتی گومرگی ڕاگەیاند، لەگەڵ ئەوەشدا دووپاتیكردەوە، خۆی بۆ خولی دووەم كاندید ناكاتەوە.
سەبارەت بە رێكارە ئابووری و داراییە ڕاستەوخۆكانیش بەرامبەر بازرگانان و پرۆسەی هاوردەكردن زەیدی هێمای بۆ ئەوە كرد، ئەم هەنگاوانە ئامانجیان بنبڕكردنی گەندەڵی بووە لە ڕێگەی دەستبەرداربوون لە سیستمی دوای وردبینی و كۆنتڕۆڵكردنی نرخەكان پێش ئیمزاكردنی گرێبەستەكان.
لە ڕووی گەشەپێدانی كەرتی تایبەت و ڕەخساندنی دەرفەتی كاریشەوە، سەرۆك وەزیران دوپاتیكردەوە، حكومەت پلانی دابینكردنی زەویی كشتوكاڵی و پێدانی قەرزی ئاسانكاری بۆ ئەندازیارانی كشتوكاڵی و پزیشكانی ڤێتەرنەری خستووەتەڕوو، هاوكات جەخت لە دروستكردنی میكانیزمی هاندەر كراوەتەوە تا هێزی كار لە كەرتی گشتییەوە بەرەو كەرتی تایبەت ئاڕاستە بكرێت
لە دوایین پەرەسەندندا بنكەیەكی ئاسمانی گرژی خستووەتە نێوان ئیسرائیل و سوریا و توركیاوە، بنكەكە دەكەوێتە ناو خاكی سوریا و ئیسرائیل بە تۆمەتی بوونی سەربازیی توركیا تیایدا، هەشت هێرشی ئاسمانی كردووەتە سەر، هەریەك لە توركیا و سوریاش وتەكانی ئیسرائیل رەتدەكەنەوە و داوای گرتنەبەری رێكاری دیپلۆماسی دەكەن.
ئەمە وێنەی بنكەی ئاسمانی ئەبو زهورە لە باكوری رۆژئاوای سوریا، یەكێكە لە گرنگترین و گەورەترین بنكە ئاسمانییەكان و پێگەیەكی جوگرافی بەهێزی هەیە، كە ئێستا بووەتە هۆكاری گرژی لەنێوان سوریا و ئیسرائیل و توركیا.
رۆژی 18ی ئەم مانگە ئیسرائیل هەشت هێرشی كردە سەر بنكەكە و رێڕەوی فڕین و ژێرخانی فڕۆكەخانەكەی كردە ئامانج، هۆكاری هێرشەكەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە سوریا خەریكە پێگەی ئەمنی و رەوشی باو لە بنكەكە دەبەزێنێت و رێگە بە هێزەكانی توركیا دەدات تیایدا جێگیر ببن.
بۆردومانەكەی ئیسرائیل تەنها چەند سەعاتێك لەدوای سەردانی وەفدێكی توركیا هات بۆ بنكەكە، كە سەرپەرتی چاككردنەوەی فڕۆكەخانەكەیان دەكرد. لەبارەی بۆردومانەكەشەوە بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، چەندین جار هۆشداریمان داوەتە سوریا لەبارەی بوونی سەربازی توركیا لەو بنكەیە، بەڵام دیمەشق پشتگوێی خستووە، بۆیە پێمان باشبوو باشتر بۆیان روونبكەینەوە كە نابێت ئەو كارە بكەن.
هەر دوابەدوای هێرشەكە هەردوو حكومەتی سوریا و توركیا وتەكانی ئیسرائیلیان بە تۆمەت ناوبرد و بە تەواوی رەتیانكردەوە، توركیا رایگەیاند، وتەكانی ناتانیاهۆ رەتدەكەنەوە و ئیسرائیل لەو رێگەیەوە دەیەوێت شەرعییەت بدات بە هێرشەكانی بۆسەر خاكی سوریا.
ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریاش ئیدانەی هێرشەكەی كرد و دەڵێت: ئێمە چەندین جار ئەوەمان بۆ ئیسرائیل روونكردووەتەوە، نیازمان نییە هیچ سەربازێكی توركیا لە خاكەكەماندا جێگیر بكەین. رەتیشیكردەوە نۆژەنكردنەوەی بنكەكە پەیوەندی بە جێگیركردنی سەربازانی توركیا هەبێت، بەڵكو دەیانەوێت لە داهاتوودا بیخەنە خزمەتی سوپای سوریاوە.
بنکەی ئەبو زهور
بنكەی ئەبو زهور دەكەوێتە پارێزگای ئیدلیب و بە نزیكەی 70 كیلۆمەتر لە سنوری توركیاوە دوورە، پێگە گرنگەكەشی ئەوەیە دەكەوێتە سەر هێڵی گواستنەوەی نێوان حەلەب و حەما و دەشتی سوریا، بنكەیەكی فراوانە و لە چەندین هێڵی سەرەكی فڕین و فڕینی لاوەكی و كۆگای پاراستنی فڕۆكە و چەكو تەقەمەنی و باڵەخانەی فەرماندەیی و نیشتەجێبوون پێكدێت.
ئیسرائیل هەر جوڵەیەك لەو بنكەیەدا بە مەترسی بۆسەر خاكەكەی خۆی ناودەبات و یسرائیل کاتس وەزیری بەرگریی ئیسرائیل باس لەوەدەكات، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا بە جوڵەكانی وڵاتەكەی دەخاتە ناو سەرگەرمییەكی مەترسیدارەوە.
هەرچی هەڵوێستی لایەنی ئەمریكییە لەم قۆناغەدا جددی دەرناكەوێت و میدیاكانی ئەمریكا ئاشكرایان كردووە، دۆناڵد ترەمپ ئاگاداری هێرشەكە بووە، تۆم باراك نێردەی تایبەتی ترەمپیش بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڵێت: نیگەرانم لە هێرشەكە و بۆ ئێستادا گرژییەكی ناپێویستە. هاوكات، پشتیوانی خۆی بۆ حكومەتی سوریا و رێكاریی دیپلۆماسی دەربڕی.
ئەگەرچی دیمەشق وەڵامی هێرشەكانی نەدایەوە و تەنها داوای رێگریی لە هێرشەكان كرد، بەڵام شارەزایانی سەربازی و سیاسی پێیان وایە، هێرشەكەی ئیسرائیل دوو پەیامی لەخۆ گرتبوو، یەكەمیان دەیەوێت توركیا ئاگادار بكاتەوە لە هەنگا و و توانا سەربازییەكانی و دووەمیش هۆشدارییەكە بۆ دیمەشق لە داڕشتنەوەی پەیكەری سەربازی سوپای وڵاتەكەی و سنوری دەسەڵاتەكانی، كە ئیسرائیل بەهێزبوونەوەی بە مەترسی بۆسەر خۆی دەبینێت.
عیراق هەوڵدەدات دەرچەیەكی تر بۆ هەناردەكردنی نەوت لە رێگەی سوریاوە بكاتەوە بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز، هەرچەندە ئەو پرۆژە گەورەیە پشتگیری ئەمریكای هەیە و كۆمپانیای شیڤرۆن بەشداری تێدا دەكات، بەڵام بەپێی زانیاریی سەرچاوە ئاگادارەكان، جێبەجێكردنی قورسە و كات و تێچووی زۆرتری دەوێت بەراورد بەوەی راگەیەندراوە.
بەپێی ئاژانسی رۆیتەرز، كاركردن لە پرۆژەی هێڵی نوێی نەوتی عیراق-بانیاس، نزیكەی چوار ساڵی دەوێت و دوو هێندەی ئەو ماوەیەیە كە پێشتر بانگەشەی بۆ دەكرا، تێچووەكەشی 15 ملیار دۆلارە، پرۆژەكە سیستمێكی نوێیە كە كێڵگەكانی باشور و باكوری عیراق بە یەكەوە دەبەستێتەوە و لە حەدیسەوە دەگاتە بانیاس.
سكۆت بیسێنت وەزیری گەنجینەی ئەمریكاش رایگەیاندبوو، لە ماوەی دوو ساڵی داهاتوودا گرنگی گەروی هورمز كەم دەبێتەوە و زۆربەی هەناردەكان بە هێڵی بۆری دەگوازرێنەوە.
كۆتاییەكانی مانگی تەمموزی رابردوو، سوریا و عیراق یاداشتنامەی لێكتێگەیشتنیان لەگەڵ كۆمپانیای شیڤرۆنی ئەمریكی، تی ئای كاپیتاڵ و یوو سی سی هۆڵدینگی قەتەری ئیمزا كردووە، بۆ ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە تەكنیكی و داراییەكان.
كۆمپانیای شیڤرۆن ئاماژەی بەوە كردووە، دەبێت لێكۆڵینەوە تەكنیكییەكان تەواو بكرێن بۆ دیاریكردنی پێویستییەكانی پرۆژەكە و دابینكردنی مافی بەكارهێنانی زەوییەكان لەلایەن حكومەتی نوێی سوریاوە.
سەرەڕای ئەوەی پرۆژەی هێڵی بۆری نەوتی عیراق-سوریا هەلێكی گەورەیە بۆ فرەجۆركردنی رێگاكانی هەناردەكردنی نەوت و كەمكردنەوەی قەیرانەكان، بەڵام رێگەیەكی درێژ و ئاڵۆزە و چەندین بەربەستی وەك تەواوكردنی لێكۆڵینەوەكان، مسۆگەركردنی زەوی و دابینكردنی سەرمایەی گەورەی لەبەردەمدایە.
بەپێی داتاكانی كۆمپانیای سۆمۆش، هەناردەی نەوتی عیراق لە رێگەی گەروی هورمزەوە بۆ 35 ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل لە مانگی تەمموزدا دابەزیوە، بۆیە ئەو پرۆژە نوێیە وەك جێگرەوەیەك دەبینرێت بۆ هێڵە كۆنەكەی كەركوك-بانیاس، كە بەهۆی شەڕەكانەوە زیانی زۆری بەركەوتووە و ئێستا لەگەڵ تایبەتمەندییە نوێیەكاندا ناگونجێت.
توێژینەوەیەكی نوێ كە لە گۆڤاری "لانسیت پلانیتەری هیڵس" بڵاوكراوەتەوە، هۆشداری دەدات لەوەی گەرمبوونی كەشوهەوا لە داهاتوودا مەترسییەكی زۆر گەورەتر بۆ سەر ژیانی كەسانی بەتەمەن دروست دەكات بەراورد بەوەی پێشتر خەمڵێنرابوو.
ئەو توێژینەوەیە لەلایەن توێژەرانی ئەمریكی لە زانكۆی ستانفۆرد ئەنجام دراوە و هاوكاتە لەگەڵ گەرمای هاوینی ئەمساڵ، كە ناوچە جیاجیاكانی ئەوروپا و ئەمریكای باكوی گرتووەتەوە.
بەپێی توێژینەوە نوێیەكە دەركەوتووە، لێكۆڵینەوەكانی پێشوو قەبارەی مەترسییەكانی گەرمایان لەسەر كەسانی بەتەمەن بە كەم زانیوە، چونكە پشتیان بە زانیاری كۆن بەستووە، هۆكاری ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی توێژینەوە نوێیەكە تەنها بەرزی پلەی گەرما لەبەرچاو ناگرێت، بەڵكو رێژەی شێی هەواش هەڵدەسەنگێنێت، چونكە كاتێك گەرما لەگەڵ شێی بەرزدا كۆدەبێتەوە، مەترسییەكەی لەسەر تەندروستی مرۆڤ بە شێوەیەكی بەرچاو زیاد دەكات.
بە تێكەڵكردنی ئەو زانیارییە نوێیانە لەگەڵ خەمڵاندنەكانی تایبەت بە پیربوونی دانیشتووانی جیهان لە داهاتوودا، دەركەوتووە، گەرما تاقەتپڕوكێنەكان ژمارەیەكی زۆر لە كەسانی بەتەمەن دەگرێتەوە، بە روبەرێكی فراوانتر و بۆ ماوەی درێژتر بەراورد بە پێشبینییەكانی پێشوو.
بە نمونەش ئەگەر پلەی گەرمای جیهان تا ساڵی 2100 بە رێژەی 1.5 پلە بەراورد بە سەردەمی پێش شۆڕشی پیشەسازیی بەرزببێتەوە، 22%ی ئەو كەسانەی تەمەنیان لە سەروی 60 ساڵە، ساڵانە بۆ ماوەی زیاتر لە مانگێك تووشی گەرمایەكی مەترسیدار دەبن.
توێژەران جەخت دەكەنەوە، ئەو وڵاتانەی زۆرترین مەترسییان لەسەرە، ئەوانەن كە بەشێكی زۆری دانیشتووانەكەیان توانای داراییان نییە بۆ دابینكردنی هۆكارەكانی خۆپاراستن لە گەرما.
داواشیانكردووە، كارئاسانی بكرێت بۆ پەیداكردنی هۆكارەكانی فێنككەرەوە و هەوڵی جددیش بدرێت بۆ كەمكردنەوەی دەردانی گازە زیانبەخشەكان و كاربۆن بۆ كۆنتڕۆڵكردنی گەرمبوونی زەوی.
رێكخراوی تەندروستی جیهانیش بڵاویكردووەتەوە، ساڵانە نزیكەی 500 هەزار كەس لە جیهاندا بەهۆكاری گەرما و گۆڕانكاری كەشوهەواوە گیان لەدەستدەدەن.
لە دیمەنێکی بێوێنەدا زیاتر لە 700 هەزار گوڵ گۆڕەپانی مێژوویی برۆکسلیان کردە تابلۆیەکی رەنگاڵەیی ژاپۆنی و بەلژیکای لە خولقاندنی جەستەیەکی هونەریی زەبەلاحدا لەگەڵ توکیۆ کۆکردەوە.
پلیتی بەردینی گۆڕەپانی مێژوویی "گراند پلەیس" (Grand Place) لە برۆکسلی پایتەختی بەلژیکا، گۆڕدرا بۆ تابلۆیەکی زیندووی گوڵ، ئەمەش لە چوارچێوەی بەڕێوەچوونی 24ەمین خولی چالاکیی "راخەری گوڵ" (Flower Carpet) کە بابەتەکەی ئەمساڵی لە کولتوری ژاپۆنەوە وەرگیراوە.
دیزاینی ئەمساڵ لەلایەن هونەرمەندی ژاپۆنی "هیرۆ سوگییاما"وە ئامادەکراوە، کە ئیلهامی لە تابلۆ دارینە بەناوبانگەکەی "شەپۆلە گەورەکەی کاناگاوا"ی شێوەکار "کاتسوشیکا هۆکوسای" وەرگرتووە، لەم کارە هونەرییەدا زیاتر لە 700 هەزار گوڵ (کە زۆربەیان گوڵی دالیای کلاسیکی بەلژیکیین) بەکارهێنراون و رووبەرەکەی 70 مەتر درێژی و 24 مەتر پانییەکەیەتی.
هونەرمەندە ژاپۆنییەکە هەشت مانگی بۆ ئامادەکردنی دیزاینەکە تەرخانکردووە. سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتادا دەیوست رەنگی زیاتر بەکاربهێنێت، بەڵام بەهۆی کەمیی کاتەوە تەنها 16 رەنگی بەکارهێناوە، سوگییاما ئاماژەی بەوەکرد، دوای دانانی گوڵەکان لە شوێنی خۆیان، دڵگران بوونی بەهۆی سنوورداربوونی رەنگەکانەوە بە تەواوی رەواوەتەوە و ئەنجامەکە زۆر سەرنجڕاکێش بووە.
ئەم هاوکارییە هونەرییە وەک رێزلێنانێکە بۆ 160یەمین ساڵیادی دامەزراندنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان بەلژیکا و ژاپۆن، هەروەها دە ساڵ دوای یەکەم راخەری گوڵی هاوبەشی نێوانیان لە ساڵی 2016دا دێت.
لەلای خۆشیەوە، ریچارد بۆنسێنت، ئەندامی لیژنەی ڕێکخستنی چالاکییەکە جەختی کردەوە، راخەرەکە تەنها کارێکی هونەری نییە، بەڵکو هێمایەک بۆ کۆکردنەوەی گەلان و کولتورە جیاوازەکان لە یەک شوێندا.
پێش راخستنی گوڵەکان، دیزاینەکە بە قەبارەی واقعی لەسەر قوماشێکی گەورەی لۆکە کێشرا، رۆژی پێنجشەممەی رابردوو زیاتر لە 100 خۆبەخش (لە نێوانیاندا تاكێشی ئۆسوگا، باڵیۆزی ژاپۆن لە بەلژیکا) بۆ ماوەی شەش سەعات کاریان کرد بۆ رێکخستن و چاندنی گوڵ و گژوگیاکان لەسەر قوماشەکە.
سەرچاوە بەلژیکییەکان بڵاویانکردووەتەوە، سەرەتای دروستبوونی بیرۆکەی "راخەری گوڵ" لە گۆڕەپانی ناوەندیی برۆکسل بۆ ساڵی 1971 دەگەڕێتەوە و دوو ساڵ جارێک رێکدەخرێت، بۆ دروستکردنی لەگەڵ گوڵی دالیا و بێگۆنیا، چیمەن و توێکڵی درەختیش بەکاردەهێنرێت.
چالاکییەکەی ئەمساڵ (2026) لە رۆژی 13 تا 16ـی ئاب بەڕێوەدەچێت، و سەردانیکەران دەتوانن لەنزیکەوە یان لە شانشینی کۆشکی شارەوانییەوە تەماشای تابلۆ زەبەلاحەکە بکەن.