وەفدێکی ئەمنی و حکومەتیی سوریا گەیشتنە کێڵگەی نەوتیی رەمێلان، بە مەبەستی وەرگرتنەوەی کێڵگەکە لە هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە)

جێگری بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای نەوتیی سوریا رایگەیاند، نەوتی سوریا موڵکی هەموو هاووڵاتییانە و پێکەوە وەک یەک تیمی یەکگرتوو بەردەوام دەبن لە کارکردن؛ جەختیشی کردەوە کە تەواوی کارمەندانی کۆمپانیاکە لە کێڵگەکانی حەسەکە لەسەر کارەکانیان دەمێننەوە.

ئەو بەرپرسەی کۆمپانیای نەوتیی سوریا ئاماژەی بەوەش کرد، بۆ پەرەپێدانی کێڵگە نەوتییەکان و بەهێزکردنی ژێرخانی وزە، هەماهەنگی لەگەڵ کۆمپانیا جیهانییەکان دەکەن، تاوەکو بتوانن بە بونیاتێکی زانستی و نوێوە بەرهەمهێنانی نەوت زیاد بکەن.

ئەم هەنگاوە لە چوارچێوەی ئەو رێککەوتنانەدا دێت کە لە رۆژانی رابردوودا لە نێوان دیمەشق و قەسەد بۆ رادەستکردنی کێڵگە نەوتییەکان و ناوچە ستراتیژییەکان ئەنجام دراون.

وەزارەتی بازرگانیی تورکیا بڕیاریدا هەناردەکردنی گۆشتی مریشک تا کۆتایی مانگی رەمەزان رابگرێت، ئەمەش بە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی نرخەکان و زیادکردنی خستنەڕوو لە بازاڕەکانی ناوخۆی وڵاتەکەدا.

بەپێی راگەیەندراوێکی رەسمیی وەزارەتی بازرگانیی تورکیا، ئەم بڕیارە دوای ئەوە دێت کە پێش هاتنی مانگی رەمەزان، نرخی گۆشتی مریشک لە بازاڕەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەوە. لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە: "لە بەرامبەر ئەو بەرهەمهێنەرانەی مریشک کە پێش مانگی رەمەزان بەرزبوونەوەی ناڕەوای نرخەکان بە رێژەی 15% بەسەر هاووڵاتییاندا دەسەپێنن، وەزارەتەکەمان لەپێناو پاراستنی بازاڕدا بڕیاریدا هەناردەکردنی گۆشتی مریشک رابگرێت."

وەزارەتەکە ئاماژەی بەوەش کردووە کە ئامانجی سەرەکی لەم هەنگاوە، دابینکردنی پێداویستیی ناوخۆ و جێگیرکردنی نرخەکانە بۆ هاووڵاتییان. 

ئەنجامی دانوستانەکانی مەسقەت لە نێوان ئەمریکا و ئێران، ئیسرائیلی تووشی نیگەرانی کردووە و ئێستا تەل ئەبیب هەوڵ دەدات واشنتن قایل بکات تاوەکو رێگەی دیپلۆماسی وەلا بنێت و پەنا بۆ هێرشی سەربازیی نوێ دژی تاران ببات.

لە کاتێکدا دانوستانەکانی عوممان بە "جدی و ئەرێنی" وەسف کران، بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل بڕیاریدا وادەی سەردانەکەی بۆ واشنتن پێشبخات و رۆژی چوارشەممە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ کۆببێتەوە. ئەم هەنگاوە دوای ئەوە دێت کە گەڕی یەکەمی دانوستانەکانی مەسقەت و گێڕانەوەی هەواڵی گەڕێکی دیکە لە هەفتەی داهاتوودا، گومانی لای ئیسرائیل دروست کردووە کە رەنگە ئەمریکا لە رێگەی سەربازی دوور بکەوێتەوە.

لیستی داواکارییەکانی ناتانیاهۆ:

بەپێی زانیارییەکانی کەناڵی 14ـی ئیسرائیل، ناتانیاهۆ بە لیستێکی پڕ لە داواکارییەوە دەچێتە لای ترەمپ، کە گرنگترینیان ئەمانەن:

1. هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران.

2. رێگریی رەسمی لە هەر جۆرە پیتاندنی یۆرانیۆمێک لە ناو خاکی ئێراندا.

3. گواستنەوەی تەواوی یۆرانیۆمی پیتێنراو بۆ دەرەوەی ئەو وڵاتە.

4. سنووردارکردنی مەودای موشەکەکانی ئێران بۆ تەنیا 300 کیلۆمەتر.

5. هەڵوەشاندنەوەی تەواوی گروپە چەکدارەکانی سەر بە تاران لە ناوچەکەدا.

ئامادەکاری بۆ هێرشێکی زۆر گەورە:

میدیاکانی ئیسرائیل تیشک دەخەنە سەر ئەوەی کە ئەمریکا قۆناغی یەکەمی ئامادەکارییەکانی بۆ ئەنجامدانی "هێرشێکی زۆر گەورە" دژی ئێران تەواو کردووە و چاوەڕوان دەکرێت لە هەفتەکانی داهاتوودا قۆناغی دووەمی ئامادەکارییەکان تەواو ببن. ئاماژە بەوەش دەکرێت کە سەردانەکەی ستیڤ ویتکۆف و جارید کوشنەر بۆ سەر کەشتیی فڕۆکەهەڵگری "ئەبراهام لینکۆڵن" پەیامێکی روون بووە بۆ تاران کە بژاردەی سەربازی هێشتا لەسەر مێزەکەیە.

ئەوەی جێگەی سەرنجە، رادیۆی سوپای ئیسرائیل بڵاویکردەوە کە فەرماندەی هێزی ئاسمانیی ئیسرائیل یاوەری ناتانیاهۆ دەبێت لە سەردانەکەیدا بۆ واشنتن. شرۆڤەکاران پێیان وایە ئامادەبوونی فەرماندەی هێزی ئاسمانی لەم کاتەدا، نیشانەی فشارە بۆ راگەیاندنی شکستی دیپلۆماسی و دەستپێکردنی جەنگ دژی ئێران لە نزیکترین کاتدا.

بەرپرسانی تەل ئەبیب نیگەرانی ئەوەن کە ترەمپ لەو خاڵانە پاشەکشێ بکات کە پێش دەستپێکردنی دانوستانەکان لەگەڵ ئیسرائیل لەسەری رێککەوتووە، بۆیە نەتەنیاهوو دەیەوێت لەرێگەی ئەم دیدارە بەپەلەیەوە رێگری لە هەر جۆرە رێککەوتنێکی نەخوازراو بکات.

لە هەنگاوێکی نوێدا کە بە وەرچەرخانێکی سیاسی و ئیداریی گرنگ لە ناوچەکە دادەنرێت، حکومەتی سوریا بە رەسمی دەستپێکردنی رێکارەکانی وەرگرتنەوە و کارپێکردنی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی قامیشلۆیی راگەیاند.

عومەر حەسری، سەرۆکی دەستەی گشتیی فڕۆکەوانیی مەدەنیی سوریا، لە هەژماری رەسمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکسئاشکرایکرد، گرتنەدەستی فڕۆکەخانەی قامیشلۆ هەنگاوێکی "سەروەری و گەشەپێدانی" ستراتیژییە، هەروەها ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی دووبارە بەستنەوەی ناوچەکانی باکور و رۆژهەڵاتی سوریا بە سیستمی نیشتمانیی فڕۆکەوانیی وڵاتەوە.

سەرۆکی دەستەی گشتیی فڕۆکەوانیی مەدەنیی سوریا جەختی لەوەش کردەوە، کە ئەم بڕیارە لە چوارچێوەی جێبەجێکردنی بڕگەکانی رێککەوتنی نێوان هێزەکانی سوریای دیموکرات 'هەسەدە' و حکومەتی سوریا دێت، ئامانج لێی یەکخستنی بەڕێوەبردنی ئاسمانی و فڕۆکەخانەکانی وڵاتە لەژێر چەتری یەک دامەزراوەی نیشتمانیدا، ئەمەش جگە لە رەهەندە سیاسییەکەی، کاریگەرییەکی راستەوخۆی لەسەر بوژانەوەی ئابوری و خزمەتگوزارییەکانی ناوچەکە دەبێت.

لە لایەکی تریشەوە، ئەمڕۆ وەفدێکی باڵای دەستەی گشتیی فڕۆکەوانی و هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ سەردانی فڕۆکەخانەکەیان کرد، تا بە شێوەیەکی مەیدانی دەست بە رێکارە تەکنیکی و ئەمنییەکان بکەن بۆ دەستپێکردنەوەی گەشتە ئاسمانییەکان.

چاودێرانی سیاسی پێیان وایە، ئەم لێکتێگەیشتنەی نێوان هەسەدە و دیمەشق، دەکرێت ببێتە سەرەتایەک بۆ رێککەوتنی فراوانتر لەسەر ئاستی بەڕێوەبردنی ناوچە کێشە لەسەرەکان و کەمکردنەوەی ئاڵۆزییەکان لە سوریا.

وەزیری دەرەوەی ئیران، لە کۆنگرەی نیشتمانی سیاسەتی دەرەوەی رایگەیاند هیچ بژاردەیەک نییە جگە لە دانوستان؛ بە رونی بە تیمی ئەمریکیم وتووە، دانوستاندنەکان کاتێک سەرکەوتوو دەبن، کە مافی گەلی ئێران رەچاو بکرێن.

عەباس عراقچی رایگەیاند، داواکاری ئەوان  سادەیە و، کە بریتییە لە  رێزگرتن لە مافەکانی گەلی ئێران و  جێبەجێکردنیان، جەختیشیکردەوە نایانەوێت کەس دان بە مافەکانیاندا بنێت؛ چونکە مافەکانمان ههەن و رەسمین.

عیراقچی دەشڵێت؛ لە روی سەربازییەوە ئامادەن بە شەڕ، ئەوان رێگەی دیپلۆماسیان هەڵبژادوە، ئەگەر بەرنبەریش هەمان رێگە هەڵبژێرێت.

وەزیری دەرەوەی ئیران دوپاتیکردەوە یەکەم پرەنسیپی سیاسەتی دەرەوەی وڵاتەکەی بریتییە لە پاراستنی کەرامەت و ماگی گەلی ئێران و سازش لەسەر مافەکانیان ناکەن.

ئیدارەی خۆسەری لە کۆبانێ راگەیەندراوێکی لە بارەی رێککەوتنیان لەگەڵ حکومەتی کاتی سوریا بڵاوکردەوە و دەڵێت: ئیدارەی کۆبانێ جەختدەکاتەوە کە سەرەڕای رێککەوتنەکان، هێشتا گەمارۆی سەر ئەو شارە لانەبراوە.

ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری باکور و رۆژهەڵاتی سوریا رایگەیاند، هەنگاوی کردەیی بۆ تێکەڵکردنی هێزە ئەمنییەکان لە ناحیەی "شیوخ" نراوە، بەڵام پرۆسەی کشانەوەی هێزە سەربازییەکان لە ناحیەی "جەلەبیە" بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان هێشتا جێبەجێ نەکراوە.

ئاماژەی بەوەشکرد، وەفدێکی کۆبانێ سەردانی شاری حەلەبیان کردووە و لەگەڵ جێگری پارێزگار و فەرماندەی هێزەکانی ناوخۆ کۆبوونەتەوە، تێیدا پرسی خزمەتگوزارییەکانی وەک (ئاو، کارەبا و ئینتەرنێت) تاوتوێ کراوە، بەڵام حکومەت تەنها "بەڵێن"ی داوە و هیچ هەنگاوێکی نەناوە.

ئیدارەی خۆسەر ئەوەشی خستەڕوو، ئیدارەی کۆبانێ جەخت دەکاتەوە کە سەرەڕای رێککەوتنەکان، هێشتا گەمارۆی سەر کۆبانێ لانەبراوە و هێزە سەربازییەکان لە دەوروبەری شارەکە نەکشاونەتەوە.

هاوکات لە راگەیەنراوەکەدا، ناڕەزایەتی بەرانبەر میدیاکانی دیمەشق دەربڕراوە کە کۆبانێ وەک "ناحیە" ناودەبەن و سورن لەسەر بەکارهێنانی ناوی "عەین ئەلعەرەب"، ئەمەش بە پێچەوانەی راستییەکان و دەقی رێککەوتنەکە دەزانن.

ئیدارەی کۆبانێ جەختدەکاتەوە، ئەوان پابەندی رێککەوتنەکەن و ئامادەن بۆ هەر هەنگاوێک، بەڵام داوا لە حکومەتی دیمەشق دەکەن گەمارۆی سەر شارەکە هەڵبگرێت و هێزە سەربازییەکان لە گوندەکانی سنوری کۆبانێ بکشێنێتەوە.

ئی پارتی لە توركیا پێشنیاز دەكات راپرسییەكی جەماوەریی بكرێت بۆ بڕیاردان لەسەر پێدانی مافی هیوا بە عەبدوڵا ئۆجەلان بۆئەوەی بە مەرج ئازاد بكرێت، ئەو پێشنیازەش وەك بەشێك لەو پرۆسەیە دێت كە لە 27ی شوباتی ساڵی رابردووەوە دەستیپێكردووە، كاتێك ئۆجەلان داوای لە لە پارتەكەی كرد چەك دابنێت.

دۆغان پەكین نوێنەری ئی پارتی لە لیژنەی تەبایی نیشتمانی و دیموكراسی رایگەیاند، ئەو لێدوانانەی باس لە رێككەوتنی ئەندامانی لیژنەكە دەكەن بە مەبەستی جێگیركردنی مافی هیوا بۆ ئۆجەلان، دورن لە راستییەوە و تائێستا نەگەیشتوونەتە رێككەوتن.

وتیشی، قسەكانی جێگری سەرۆكی پارتی نەتەوەپەرست تەنها گوزارشت لە راپۆرتێكی سەرەتایی دەكات و تائێستا لایەنەكان لەسەری رێكنەكەوتوون.

باسی لەوەشكرد، هەڵوێستی ئی پارتی روونە و پێیان وایە تاكە چارەسەر بۆ یەكلاییكردنەوەی ئەو پرسە، گەڕانەوەیە بۆ رای گشتی و ئەنجامدانی راپرسی، ئەوەش لە كاتێكدایە حكومەتی توركیا و لایەنەكان سەرقاڵی پرۆسەی ئاشتین، بەڵام هێشتا رەزامەندی تەواو لەسەر گۆڕینی یاساكان بۆ ئازادكردنی ئۆجەلان لە ئارادا نییە.

دەستەی ئۆپراسیۆنەكانی سوپای سوریا بڵاویكردەوە، وەفدێكی باڵای سوریا گەشتێكی مەیدانییان بۆ چەند ناوچەیەكی پارێزگای حەسەكە ئەنجامداوە.

دەشڵێت، ئەم سەردانە كە هاوڕێیەتی وەفدی هەسەدە ئەنجامدراوە، ئامانجی دەستپێكردنی جێبەجێكردنی مەیدانیی ئەو رێككەوتنەیە كە لە 30ی كانوونی دووەمی رابردوو لە نێوان هەردوولادا ئیمزا كراوە.

بەگوێرەی بەیاننامەكە، رێككەوتنەكە كشانەوەی هێزە چەكدارەكان لە ناوچە مەدەنییەكان بۆ خاڵە سەربازییە لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ كردنەوەی رێگاكان، هەڵگرتنەوەی مین و لابردنی بەربەستەكان.
جەخت لەوەش دەكاتەە، بڕیارە لە چەند رۆژی داهاتوودا پڕۆسەی یەكخستنی هێزە سەربازی و كارگێڕییەكان قۆناغ بە قۆناغ دەستپێبكات.

ئەمڕۆ هەینی، 6ی شوباتی 2026، گەڕی یەکەمی دانوستانە ئەتۆمییە ناڕاستەوخۆکانی نێوان ئێران و ئەمریکا بە نێوەندگیریی عومان لە مەسقەت بەڕێوەچوو؛ عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران پاش کۆبوونەوەکان رایگەیاند کە دانوستانەکان دەستپێکردنێکی باش بوون.

عەباس عراقچی لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا ئاشکرایکرد؛ "چەندین خولی دانوستانی ناڕاستەوخۆ بەڕێوەچوون و تێیدا تێڕوانین و نیگەرانییەکانی هەردوو لامان ئاڵوگۆڕ کرد." ئاماژەی بەوەش کرد کە ماف و بەرژەوەندییەکانی ئێران لە کەشێکی زۆر باشدا خرانە روو.

وەزیری دەرەوەی ئێران ئاماژەی بە دۆخی دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانی رابردوو کرد و وتی: "ئێستا لە قۆناغێکداین کە دوای ئەو جەنگەی بەڕێمانکرد، جارێکی دیکە پڕۆسەی گفتوگۆ دەست پێ دەکاتەوە؛ بێ متمانەیی ئاستەنگێکی قورسە لەبەردەم دانوستانەکان و دەبێت بەسەر ئەم بێ متمانەییەدا زاڵ بین."

عراقچی جەختی کردەوە کە بڕیار دراوە دانوستانەکان بەردەوام بن، بەڵام چۆنیەتیی بەردەوامبوون و هەنگاوەکانی داهاتوو پەیوەستن بەو راوێژانەی کە شاندی هەردوو وڵات لەگەڵ پایتەختەکانیاندا ئەنجامی دەدەن، تاوەکو بڕیاری کۆتایی لەسەر بونیاتی رێککەوتنەکە بدەن.

ئەمە یەکەمین دیداری رەسمیی دیپلۆماسییە لە نێوان تاران و واشنتن لە دوای پێکدادانە سەربازییەکانی هاوینی رابردوو، کە جیهان بە بایەخەوە چاوەڕێی ئەنجامەکانی دەکات بۆ پاراستنی سەقامگیریی ناوچەکە.

بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، رەتیکردەوە جێفری ئیپستاین، ملیاردێری کۆچکردووی ئەمریکی هیچ پەیوەندییەکی بە کارکردن بۆ دەوڵەتی ئیسرائیلەوە هەبووبێت و هێرشی توندیش دەکاتە سەر ئیهود باراک.

ناتانیاهۆ لە پەیامێکدا لە پلاتفۆرمی (X) نوسیویەتی، ئەو پەیوەندییە نزیک و نائاساییەی لە نێوان جێفری ئیپستاین و ئیهود باراکدا هەبووە، نیشانەی ئەوە نییە کە ئیپستاین کاری بۆ ئیسرائیل کردبێت، بەڵکو: "ئەوە رێک پێچەوانەکەی دەسەلمێنێت."
سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە بەشێکی دیکەی پەیامەکەیدا هێرشی توندی کردە سەر ئیهود باراک و رایگەیاند، باراک هێشتا لە شکستەکەی لە هەڵبژاردنەکانی زیاتر لە 20 ساڵ لەمەوبەردا گیری خواردووە؛ هەروەها تۆمەتباری کرد بەوەی چەندین ساڵە بە شێوەیەکی وەسواسییانە هەوڵ دەدات بونیاتی دیموکراسیی ئیسرائیل تێکبدات، ئەمەش لەرێگەی کارکردن لەگەڵ "چەپە رادیکاڵە دژە زایۆنیزمەکان" بۆ رووخاندنی حکومەتی هەڵبژێردراوی ئیسرائیل.

ناتانیاهۆ ئاماژەی بەوەش کردووە، باراک بە شێوەیەکی رەسمی و لە پشت پەردەشەوە خەریکی ئەنجامدانی چەندین چالاکییە بۆ لاوازکردنی حکومەت، لەوانە هاندانی خۆپیشاندانە جەماوەرییەکان، دروستکردنی پشێوی و بڵاوکردنەوەی هەواڵ و گێڕانەوەی نادروست لە میدیاکاندا.

ئەم لێدوانانەی ناتانیاهۆ لە کاتێکدایە کە دۆسیەی جێفری ئیپستاین و پەیوەندییەکانی لەگەڵ سەرکردە و کەسایەتییە جیهانییەکان، جارێکی دیکە بوەتە رۆژەڤی میدیاکان و مشتومڕی زۆری لە ناوخۆی ئیسرائیلیش لێکەوتووەتەوە.

شوێنی دانوستانە ئەتۆمییەکانی نێوان ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە بڕیار بوو لە ئەنکەرە بەڕێوەبچێت، بۆ شاری مەسقەت گۆڕدرا؛ ئەمەش دوای فشارێکی زۆری سەرکردە عەرەب و موسڵمانەکان بۆ رێگری لە کشانەوەی واشنتن لە کۆبوونەوەکە.

سەرچاوە ئەمریکییەکان بە ماڵپەڕی "ئەکسیۆس"یان راگەیاندووە، سەرەتا ئیدارەی ئەمریکا داوای تارانی بۆ گۆڕینی شوێن و شێوازی دانوستانەکان رەتکردووەتەوە و بە توندی پێی راگەیاندوون: "یان ئەمە یان هیچ". بەرپرسێکی ئەمریکی دەڵێت، ئێران لە وەڵامدا وتبووی: "باشە، کەواتە هیچ". بەڵام دواتر 9 دەوڵەتی ناوچەکە پەیوەندییان بە ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکاوە کردووە و داوایان کردووە لە دانوستانەکان نەکشێتەوە و دەرفەت بە هەوڵە دیپلۆماسییەکان بدات

رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" ئاماژەی بەوە کردووە، تاران نیگەران بووە لەوەی ئەگەر کۆبوونەوەکە لە ئەنکەرە و بە بەشداریی وڵاتانی ناوچەکە وەک چاودێر بەڕێوەبچێت، وا نیشانی بدات کە ئێران "ناچارکراوە" بە دانوستان لەبەردەم هەموو ناوچەکەدا، نەک وەک گفتوگۆیەکی رەسمی و یەکسان لەگەڵ واشنتن؛ هەر بۆیە مەسقەت وەک شوێنێکی گونجاوتر هەڵبژێردرا.

رەزا غەبیشاوی، شرۆڤەکاری سیاسی بە میدیا عەرەبییەکانی راگەیاندووە، مەسقەت بۆ ئێران زۆر باشترە لە ئەنکەرە، چونکە تورکیا رکابەری ناوچەیی ئێرانە، بەڵام عومان وەک نێوەندگیرێکی بێلایەن و جێگەی متمانە تەماشا دەکرێت. ئاماژەی بەوەش کرد کە ئێران دەیەوێت ئەو عەقڵیەتەی ئەمریکا بگۆڕێت کە پێی وایە دەتوانێت "دانوستانی خۆبەدەستەوەدان" بەسەر تاراندا بسەپێنێت.

موختار حەداد، شارەزای دۆسیەی ئێران پێی وایە، هەڵبژاردنی مەسقەت بۆ ئەوەیە کە دانوستانە نوێیەکان ببنە بەردەوامیی ئەو پڕۆسەیەی 8 بۆ 9 مانگ لەمەوبەر لە عومان دەستیپێکردبوو. وتیشی، ئامانجی سەرەکی گەڕانەوەیە بۆ ئەو ئەنجامانەی کە پێش جەنگە 12 رۆژییەکەی حوزەیرانی رابردوو هەردوولا لەسەری نزیک ببوونەوە.

ئێستا کە ئەمریکا و ئێران لەو وڵاتە لە دانوستانی ناراستەوخۆدان و گفتوگۆکان بەرەو پێشدەچن، عەمان وەک وڵاتێکی بێ لایەن لە نێوانیاندا و وەک مێزی کۆکەرەوەی هەمووان دەبینرێت و جیهانیش چاوەڕوانی ئەنجامەکانی ئەم کۆبوونەوەیە دەکات. 

سولتاننشینی عومان؛ بونیاتێکی سیاسی لەسەر بنەمای بێلایەنی و نێوەندگیری

سولتاننشینی عومان کە دەکەوێتە رۆژهەڵاتی نیمچە دوورگەی عەرەبی، یەکێکە لە سەقامگیرترین وڵاتانی ناوچەکە لە رووی سیاسییەوە. سیستمى حوکمڕانی لەم وڵاتەدا پادشایەتییەکی رەسمییە و دەسەڵاتەکان لە دەستی "سولتان"دا کۆکراونەتەوە.

لە رووی سیاسییەوە، عومان بە "سویسرا"ی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەناسرێت. سیاسەتی رەسمیی وڵاتەکە لەسەر بنەمای "دۆستایەتی لەگەڵ هەمووان و دەستوەرنەدان لە کاروباری کەس" بونیات نراوە. ئەمەش وای کردووە عومان ببێتە جێگەی متمانەی هەموو لایەنە ناکۆکەکان؛ بۆ نمونە، عومان پەیوەندییەکی توندوتۆڵی لەگەڵ ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا هەیە، هاوکات هاوبەشێکی نزیکی ئێرانیشە.

شاری مەسقەت، پایتەختی رەسمیی وڵاتەکەیە و ناوەندی بڕیاری سیاسی و کارگێڕییە. ئەم شارە مێژوویەکی دێرینی هەیە و بەهۆی پێگە جوگرافییەکەیەوە کە دەڕوانێتە سەر دەریای عومان، بایەخێکی ستراتیژیی گەورەی هەیە. مەسقەت لە چەند دەیەی رابردوودا بوەتە مەیدانی گرنگترین رێککەوتنە نهێنی و رەسمییەکان، بەتایبەت لە دۆسیە ئەتۆمییەکەی ئێران و هەوڵەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگەکانی ناوچەکە.

عومان رۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە نێوەندگیری نێوان واشنتن و تاران، هەروەها لە دۆسیەی جەنگی یەمەن و کێشە ناوخۆییەکانی وڵاتانی کەنداویشدا هەمیشە وەک لایەنێکی ناوبژیوان دەردەکەوێت. ئەم پێگەیە وای کردووە کە مەسقەت ببێتە "پەناگەیەکی ئارام" بۆ دیپلۆماتکاران تاوەکو لە کاتە هەستیارەکاندا، دوور لە ململانێ سەربازییەکان، بگەنە رێککەوتن.

لە رووی ئابورییەوە، حکومەتی عومان پلانێکی درێژخایەنی بە ناوی "عومان 2040" داڕشتووە، کە ئامانجی کەمکردنەوەی پشتبەستنە بە نەوت و پەرەپێدانی کەرتەکانی گەشتیاری و پیشەسازی، تاوەکو ژیانێکی باشتر بۆ هاووڵاتییان دابین بکات.

هاوکات لەگەڵ بەڕێوەچوونی دانوستانەکانی مەسقەت لە نێوان تاران و واشنتن، وڵاتی چین پشتگیریی خۆی بۆ ئێران دووپات کردەوە و رایگەیاند، دژی هەر جۆرە فشار و ستەمکارییەکی تاک لایەنەیە بۆ سەر ئەو وڵاتە.

لە راگەیەندراوێکی رەسمیی وەزارەتی دەرەوەی چیندا هاتوە، پەکین "پاڵپشتی لە ئێران دەکات بۆ پاراستنی سەروەری، ئاسایش، کەرامەتی نیشتمانی و ماف و بەرژەوەندییە رەواکانی". هەروەها چین دژایەتیی خۆی بۆ ئەو جۆرە سیاسەتانە دەربڕیوە کە بە "ستەمکاریی تەنیا لایەنە" ناوی بردوون.

رۆژی پێنجشەممە، میاو دیو، یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی چین لەگەڵ کازم غەریب ئابادی، هاوتا ئێرانییەکەی لە پەکین کۆبوەوە. لە دیدارەکەدا بارودۆخی ناوخۆیی ئێران تاوتوێ کراوە. هاوکات لۆو بین، یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی چین بە وەفدی ئێرانیی راگەیاندوە، چین "پاڵپشتی لە مافی رەوای ئێران دەکات بۆ بەکارهێنانی وزەی ئەتۆمی بۆ مەبەستی ئاشتییانە".

وەزارەتی دەرەوەی چین جەختی کردوەتەوە کە پەکین دژی هەڕەشەی بەکارهێنانی هێز و سەپاندنی سزا ئابورییەکانە بۆ سەر تاران. ئاماژە بەوەش کراوە کە چین بەردەوام دەبێت لە هەوڵەکانی بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی گونجاو بۆ دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران، بە جۆرێک کە هاوسەنگی و بەرژەوەندیی هەموو لایەک بپارێزێت.

ئەم هەڵوێستەی چین لە کاتێکدایە کە هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە رێگەی دانوستانەکانی مەسقەتەوە بەردەوامییان هەیە.

جارێکیتر و لە گەڕێکیتردا دوو زلهێزەکەی جیهان، لە پێناو پاراستنی خودی خۆیان لە جەنگێکی درێژ و رەنگە بڵێین یەکلاکەرەوە، لە شاری مەسقەتی پایتەختی عومان لەسەر مێزی گفتوگۆ کۆدەبنەوە... مێژووی گفتوگۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، لە راستیدا هێندەی مێژووی شکست و نەگەیشتنە ئەنجامە، نیو هێندە وێنەیەک نییە بۆ هیوای بەیەک گەیشتن و لێکتێگەیشتن. ئەم کۆبوونەوەیە لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانەوە، لەبەردەم روداوگەلی سیاسی و سەربازیی نوێدایە.

 نیو سەدە لە بێ متمانەیی:

پەیوەندیی نێوان واشنتن و تاران بۆ ماوەی نزیکەی 50 ساڵە بە بێ متمانەیی و پێکدادانی ئایدۆلۆژی دەناسرێتەوە. لە دوای شۆڕشی 1979 و دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاوەکو کشانەوەی دۆناڵد ترەمپ لە ساڵی 2018 لە رێککەوتننامەی ئەتۆمی (JCPOA) و کوژرانی قاسم سولەیمانی لە ساڵی 2020 درۆنێکی ئەمریکی، هەردوو وڵات چەندین جار گەیشتوونەتە لێواری جەنگی سەرتاسەری.

هاوکێشەی دوای جەنگە 12 رۆژییەکە:

ئەم خولەی دانوستانەکان جیاوازە؛ چونکە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانی رابردوو دێت، کە تێیدا فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیانکردە سەر بونیادی ئەتۆمی و بەرگریی ئاسمانی و موشەکیی ئێران و لە وەڵامیشدا ئێران هێرشی چڕی بۆ شارەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەنجامدا. ئێستاش ئێران کە دەڵێت: لە بەهێزترین ساتی مێژووی خۆمانداین و هاوکات واشنتۆنیش وای دەبینێت  کە بەهۆی ئەو شەپۆلە ناڕەزایەتییەوە کە لە ماوەکانی رابردوودا روویداوە، لە لاوازترین کاتی خۆیدایە.

تەبەس و پەیامی ناڕاستەوخۆی عراقچی بۆ ئەمریکا:

زانیارییەکانی چاودێریی فڕین نیشانی دەدەن، ئەو فڕۆکەیەی عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێرانی گەیاندە مەسقەت، لە ناوچەی "تەبەس"ـەوە بەڕێکەوتووە؛ ئەو شوێنەی کە لە ساڵی 1980 پڕۆسەی "چنگی هەڵۆ"ی ئەمریکا بۆ رزگارکردنی بارمتەکان تێیدا شکستی هێنا. ئەمەش وەک پەیامی هێز و باڵادەستی ئێران دژ بە ئەمریکا لێکدەدرێتەوە.

پێشنیاری نێوەندگیرەکان؛ 3 ساڵ سڕکردن:

بەپێی زانیارییەکانی میدیا جیهانییەکان، هەریەکە لە قەتەر، میسر و تورکیا پێشنیارێکیان خستووەتە بەردەم تاران، کە تێیدا ئێران پابەند دەبێت بە "سفر پیتاندنی یۆرانیۆم" بۆ ماوەی 3 ساڵ، دوای ئەو ماوەیەش رێژەی پیتاندن لە 1.5% تێنەپەڕێت. واشنتن دەیەوێت ئەم دانوستانە پرسی موشەکە بالیستییەکان و پاڵپشتیی گروپە چەکدارەکانی ناوچەکەش بگرێتەوە، بەڵام تاران تاوەکو ئێستا تەنیا دەیەوێت لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی و هەڵگرتنی سزا ئابورییەکان قسە بکات.

بەشداربووان و لایەنە نێودەوڵەتییەکان دەڵێن چی؟
وەفدی ئەمریکا بە سەرۆکایەتیی ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ و بەشداریی جارید کوشنەر، زاوای ترەمپ، لەگەڵ عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە مەسقەت کۆدەبنەوە. ئەم کۆبوونەوەیە تەنیا پەیوەست نییە بەم دوو وڵاتەوە؛ روسیا و چین و یەکێتیی ئەوروپاش بە وردی چاودێریی دەکەن، چونکە شکستی ئەم دانوستانانە و هەڵگیرسانی جەنگ، لێکەوتەی مەترسیداری بۆ سەر ئابوری و ئاسایشی جیهان دەبێت. روسیا و چین کە پەیوەندیی نزیکیان لەگەڵ تاران هەیە، هەمیشە رەخنەیان لە سیاسەتی "فشاری زۆر"ی ئەمریکا گرتووە و داوای رێگەچارەی دیپلۆماسی دەکەن.

مەترسییەکانی شکستی دانوستانەکان:

ئەگەر ئەم دانوستانانە بگەنە بنبەست، مەترسیی ئەوە هەیە گرژییەکان بەرەو روبەڕووبوونەوەی سەربازیی راستی بچن. جەنگێک کە نەک هەر ئێران و ئەمریکا، بەڵکو تەواوی ناوچەکە و جیهان دەگرێتەوە. بۆ گەلی ئێرانیش کە ئێستا لەژێر باری گرانی سزاکاندایە، شکستی دیپلۆماسی واتە داهاتوویەکی نادیار و تەمومژاویتر و هاوکات بۆ ئەمریکا و ئیسرائیلیش، واتە؛ هێرشی چڕی موشەکە بەهێزەکانی ئێران بۆ سەر گشت بەرژەوەندییەکانیان.

پەیامی لایەنەکان بەر لە دەستپێکی دانوستانەکان:

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاندووە کە بە نییەتێکی باشەوە هاتوون، بەڵام "دەبێت رێزی دوولایەنە و بەرژەوەندیی هاوبەش بنەمای هەر رێککەوتنێک بن." لە بەرامبەردا، واشنتن هۆشداری دەدات کە ترەمپ جگە لە دیپلۆماسی، چەندین بژاردەی دیکەی سەربازیی لەبەردەستە و هاوکات، بەر لە دانوستانەکان و کەمێک پێش ئێستا، هاووڵاتییەکانی ئاگادارکردەوە کە دەستبەجێ ئێران جێبهێڵن و چۆڵیبکەن.

ئێستا جیهان چاوەڕوانە؛ ئایا دانوستانەکانی مەسقەت دەبنە هەوێنی ئاشتی و رێککەوتنێکی نوێ، یان تەنیا ئارامییەکی کاتی دەبن پێش هەڵگیرسانی گەردەلولێکی سەربازیی نوێ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، هاوکات لەگەڵ دەستپێکردنی دانوستانە ناڕاستەوخۆکان لەگەڵ ئەمریکا لە مەسقەت، پەیامێکی بڵاوکردەوە و جەختی لەسەر پاراستنی مافەکانی وڵاتەکەی کردەوە.

وەزیری دەرەوەی ئێران لە پەیامەکەیدا لە پلاتفۆرمی (X) رایگەیاند: "ئێران بە چاوێکی کراوە و یادەوەرییەکی پڕ لە روداوی ساڵی رابردوو، دەست بە دیپلۆماسی دەکاتەوە." ئاماژەی بەوەش کرد کە وڵاتەکەی بە نییەتێکی باشەوە بەشداری لەم پڕۆسەیەدا دەکات، بەڵام هاوکات لەسەر مافەکانی خۆیان سور دەبن.

عراقچی جەختی لەوەش کردەوە کە پێویستە پابەندییەکان رێزیان لێ بگیرێت و وتی: "پێگەی یەکسان، رێزی دوولایەنە و بەرژەوەندیی هاوبەش تەنیا دروشم نین، بەڵکو پێویستی و پایەی سەرەکین بۆ هەر رێککەوتنێکی بەردەوام."

ئەم پەیامەی عراقچی لە کاتێکدایە کە ئەمڕۆ لە مەسقەتی پایتەختی عومان، گەڕێکی نوێی دانوستانەکان لە نێوان تاران و واشنتن دەستیپێکردووە، بە مەبەستی گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێ سەبارەت بە دۆسیەی ئەتۆمی و ئاسایشی ناوچەکە.

ئەمڕۆ دانوستانی نێوان ئەمریكا و ئێران لە وڵاتی عومان بەڕێوەدەچێت و تەوەری سەرەكی دانوستانەكە بەرنامە ئەتۆمییەكەی تاران دەبێت. 

ئەمڕۆ لە مەسقەتی پایتەختی عومان دانوستانی نێوان ئەمریكا و ئێران بەڕێوەدەچێت  كارۆلین لیڤیت وتەبێژی كۆشكی سپی ئەمریكا  لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، ئەمڕۆ دانوستانەكە بەڕێوەدەچێت و ستیف ویتكۆف و جارید كوشنەر سەرۆكایەتی وەفدی ئەمریكا دەكەن.

لایخۆشییەوە ئیسماعیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران دەڵێت، عەباس عراقچی بە سەرۆكایەتی وەفدێك بۆ ئەنجامدانی دانوستانی ئەتۆمی لەگەڵ ئەمریكا بەرەو شاری مەسقەتی پایتەختی سوڵتان نشینی عومان بەڕێكەوت.

بڕیار وابوو دانوستانەكە لە توركیا بەڕێوەبچێت، بەڵام ئێران داوایكرد بگوازرێتەوە بۆ عومان و رۆژی چوارشەممە ئەمریكا پلانی دانوستانەكەی هەڵوەشاندەوە، بەڵام دواتر لەسەرداوای چەند وڵاتێكی عەرەبی و ناوچەكە ئەمریكا لە بڕیارەكەی پاشگەزبوەوە.

هەرچەندە لە ماوەی رابردوودا سەرەكیترین خاڵی ناكۆكیی نێوان ئەمریكا و ئێران، بەرنامەی ئەتۆمی ئێران بوو، بەڵام لە ئێستادا موشەكە بالیتسییەكانی ئێران بوونەتە خاڵێكی دیكەی سەرەكی ناكۆكییەكان، چونكە ئێران ئێستا خاوەنی چەندین جۆری جیاوازی موشەكی بالیستیی بەهێزە كە هەندێكیان بە سوتەمەنی شل و هەندێكیان بە سوتەمەنی رەق كار دەكەن ، ئەمەش جێی رەزامەندی ئەمریكا نییە .  

لە دیارترین موشەكە بالیستییەكانی ئێران :  

- موشەكی"خوڕەمشەهر"مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و كڵاوەیەكی زۆر بەهێزی هەیە .

- موشەكی"سجیل"مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی رەق كار دەكات و دەتوانێت كڵاوەی گەورەی تەقەمەنی هەڵبگرێت. 

- موشەكی "قەدەر " یش یەكێكی ترە لە موشەكەكانی ئێران كە مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و كڵاوەیەكی جەنگی سوكی هەیە، بەڵام دەتوانێت بەخێرایی خۆی رزگار بكات لە موشەكی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی .

- هەروەها ئێران خاوەنی موشەكی "عیماد"ە كە  مەوداكەی 1700 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و سیستمێكی زیرەكی پێشكەوتووی تێدایە بۆ پێكانی ئامانجەكانی بە وردیی . 
- موشەكی "فەتاح 2 "، مەوداكەی 1500 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و دەتوانێت بەرگریە ئاسمانییەكان تێبپەرێنێت.

-موشەكی "شەهاب 3 "مەوداكەی 1300 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و توانای هەڵگرتنی كڵاوەی كێش قورسی هەیە تا كێشی 1200 كیلۆ گرام .

موشەكە بالیستییەكانی ئێران كە لێپرسراوانی ئەو وڵاتە دەڵێن لە دوای شەری 12رۆژە پەرەیان پێداوە، ئێستا یەكێكە لە بابەتە سەرەكییەكانی ناكۆكیی نێوان ئێران و ئەمریكا، چونكە ئێران نایەوێت بە هیچ شێوەیەك لە دانوستانەكانی لەگەڵ واشنتۆن گفتوگۆ لەسەر موشەكەكانی بكرێت و دەڵێت تەنها بەرنامەی ئەتۆمی تاوتوێ دەكەین، بەڵام ئەمریكا دەیەوێت موشەكە بالیستییەكانی ئێران لە بابەتە سەرەكییەكانی دانوستانەكان بێت .