ئەمریکا لە 6ـی ئابی 1945 بە بۆمبی ئەتۆمی هێرۆشیمای بۆردومان کرد و دوای سێ رۆژ بە بۆمبێکی تر ناکازاکی کردە ئامانج، ئەمەش تاکە دوو حاڵەتە لە مێژوودا کە چەکی ئەتۆمی لە سەردەمی جەنگدا بەکارهاتبێت. ژاپۆن دوای ماوەیەکی کەم خۆی رادەست کرد و کۆتایی بە جەنگی جیهانی دووهەم هێنا.

دوای ئەوەی بۆ ماوەیەکی زۆر بە نهێنی لە بنکەی سەربازیی لۆس ئەلامۆسی ئەمریکا کاری لەسەرکرا، دواجار بۆمبە وێرانکەرەکە لە هاوینی ساڵی 1945 ئامادەکرا.

پێکهاتە جیاوازەکانی بۆمبەکە رەوانەی بنکەی سەربازیی تینیان کران و لەوێ کۆکرانەوە و دوو بۆمبی لێ دروستکرا.

یەکێکیان ناوی "کوڕە بچکۆلە"کەی لێنرا کە بۆمبێکی یۆرانیۆمی 4.5 تۆنی بوو. هێزی تەقینەوەکەی یەکسانبوو بە تەقینەوەی 15 هەزار تۆن TNT.

بۆمبەکە خڕایە سەر فڕۆکەی بۆمبهاوێژی بی-29 بە ناوی "ئینۆلا گەی"، لە کاتی خۆرهەڵاتندا لە 5ی ئاب بەرەو ژاپۆن بەڕێکەوت. دوو فڕۆکەی تری لەگەڵدا بوو، یەکێکیان بۆ وێنەگرتن و ئەوی دیکەیان بەرپڕسیار بوو لە پێوانی زانستییەکان.

شاری هێرۆشیما بەهۆی ئەوەی بنکەیەکی سەربازیی گەورەی تێدابوو، لە سەرووی لیستی ئامانجەکانی ئەمریکاوە بوو.

کاتێک فڕۆکە ئەمریکییەکان گەیشتن، ئاسمانی هێرۆشیما ساماڵ بوو. لە سەعات 8:15 خولەکی بەیانی بە کاتی ناوخۆی ژاپۆن بۆمبەکە فرێدرایە خوارەوە.

بۆ ئەوەی کاریگەریی تەقینەوەکە زیاتر بێت، بۆمبەکە پێش ئەوەی بگاتە زەوی لە بەرزیی 600 مەترەوە تەقێنرایەوە.

تروسکەیەکی گەورە ئاسمانی رووناککردەوە، پاشان گۆڕا بۆ هەورێکی سپیی چڕ کە 15 کیلومەتر بەرزییەکەی بوو.

لە سەر زەوی و لە مەودای دوو کیلومەترەوە، خانوو و باڵەخانەکان لە چاو ترووکانێکدا تەخت بوون و ئاگر لە هەموو شوێنێک کەوتەوە.

زیاتر لە 70 هەزار کەس دەستبەجێ بوون بە قوربانی، دەیان هەزاری تریش بەهۆی برینداربوون و کاریگەریی تیشکدانەوە گیانیان لەدەستدا. مەزەندە دەکرێت بە گشتی 140 هەزار کەس لەو بۆردوومانەدا گیانیان لەدەستدابێت.

دوای سێ رۆژ و لە 9ـی ئابدا ئەمریکییەکان بۆمبی دووهەمیان بەکارهێنا. بەڵام ئەم بۆمبەیان لە پلۆتۆنیۆم دروستکرابوو. ئامانجەکە سەرەتا شاری کۆکورا بوو، بەڵام بەهۆی ئەوەی هەور ئاسمانی داپۆشیبوو، لە کۆتا خولەکەکاندا ئامانجەکە بەرەو ناکازاکی گۆڕدرا.

بۆمبەکە ناوی "پیاوە قەڵەوەکە" بوو، لە بەرزیی 500 مەترەوە تەقێنرایەوە. مەزەندە دەکرێت کۆی گشتیی گیانلەدەستدان تا کۆتایی ساڵی 1945، 74 هەزار کەسی تێپەڕاندبێت.

بەهێزیی تەقینەوەکە یەکسانبوو بە تەقینەوەی 20 هەزار تۆن TNT. هەرچەندە بۆمبی دووهەم لە یەکەم بەهێزتر بوو، بەڵام گرد و بەرزاییەکانی ناکازاکی کاریگەریی بۆمبەکەیان کەمتکردەوە، کە ناوەندی شارەکە لەسەروو ناوچەی پیشەسازییەوە بوو، چڕیی دانیشتوانەکەی کەمتر بوو لە دانیشتوانی شاری هێرۆشیما.

سەرچاوەکان: ئاژانسی فرانس پرێس،  بی بی سی

دواجار لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاشتی لە توركیا و باكووری كوردستان، ناوەڕۆكی یاسای پتەوكردنی یەكگرتنی نەتەوەیی و یەكپارچەیی كۆمەڵایەتی بڵاوكرایەوە، كە لە 12 مادە پێكهاتووە.

لە مادەی یەكەمدا ئاماژە بەوەكراوە، یاسای چوارچێوە كاتێك دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەنجومەنی ئاسایشی توركیا لە رۆژنامەی رەسمیدا بڵاویبكاتەوە، كە پارتی كرێكارانی كوردستان "پەكەكە" و كۆما جڤاكێن كوردستان "كەجەكە" بە كردار هەڵوەشاونەتەوە و چەكیان رادەستكردووە، یاساكە ئەو تاوانانەش دەگرێتەوە كە پەیوەندیدارن بە دامەزراندن، بەڕێوەبردن و ئەندامبوون و هاوكاریكردنی پەكەكە.

ماددەی دووەمی یاساكە تایبەتە بە دەستەواژەكان، دەستەواژەی رێكخراو بەكاردەهێنرێت بۆ پەكەكە و كەجەكە، دەستەواژەی دەستە و ئەنجومەنیش تایبەتە بە لیژنەیەك كە چاودێری جێبەجێكردنی یاساكە دەكات.

ماددەی سێیەمی یاساكە، تایبەتە بە لێكۆڵینەوە و دادگاییكردن، بۆئەو كەسانەی تاوانەكانیان سزاكەی لەژێر 15 ساڵە زیندانیكردنەوەیە و جێبەجێكردنی سزاكەی بۆ ماوەی 5 ساڵ دوادەخرێت، ئەگەر ئەو كەسانە هیچ تاوانێك ئەنجام نەدەن، دۆسێكەیان دادەخرێت و سزاكەیان بە هەژماكردوو تۆمار دەكرێت، واتە ئازاد دەبن.

ئەو كەسانەشی تاوانەكانیان سزاكەی لەسەروی 15 ساڵ زیندانیكردنە، ماوەی جێبەجێكردنی سزاكەیان 10 ساڵ دوا دەخرێت و هاوشێوەی كەسانی سزای خوار 15 ساڵ زیندانی مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت.

یاساكە كوشتنی بە ئەنقەست ناگرێتەوە كە لە چوارچێوەی كاری رێكخراویی و لە پێش یەكی حوزەیرانی ساڵی 2006 ئەنجام درابێت، لایەنە پەیوەندیدارەكانیش دەتوانن لەماوەی دوو هەفتەدا پەڵپ لە بڕیاری دواخستنی سزاكان بگرن.

لە مادەی چوارەمدا هاتووە، دادگا یان داواكاری گشتی توركیا پێداچوونەوە بۆ بڕیارەكانی دەستبەسەركردن و چاودێریی دادوەری دەكات و ئەو دۆسێیانەشی لە دادگای پێداچوونەوە یان لە دادگای باڵادان، هەڵدەوەشێنرێنەوە.

مادەی پێنجەم و شەشەمی یاساكەش دەڵێت، بڕیارەكانی دواخستنی سزاكان لە سیستمێكی ئەلیكترۆنیدا تۆمار دەكرێن، ئەگەر سوودمەندبوویەكی بڕیارەكە تاوانی نوێ ئەنجام بدات، دواخستنی سزاكەی هەڵدەوەشێتەوە و سەرلەنوێ دادگایی دەكرێتەوە.

ماددەی حەوتەمی یاساكە تایبەتە بە پێكهێنانی دەستەیەك لە گەورە لێپرسراوانی توركیا، كە بەدواداچوون بۆ جێبەجێكردنی یاساكە دەكات، دەسەڵاتی هەیە لیژنەی لاوەكی بۆ هەڵسەنگاندنی پرۆسەكە پێكبهێنێت و پێشنیازی یاسایی و ئیداریش پێشكەش دەكات، پەرلەمانی توركیاش لیژنەی چاودێری دروست دەكات بۆ بەدواداچوونی یاساكە و سەرۆكایەتی كۆماری توركیاش لێپرسراوی خانەی راپەڕاندنی لیژنەكە دەبێت.

ماددەی هەشتەمی یاساكە تایبەتە بە تۆماركردنی سەرجەم چەك و تەقەمەنی و كەرەستە جەنگییەكانی پەكەكە و كەجەكە دوای رادەستكردنیان و تۆماركردنیان لەلایەن وەزارەتەكانی ناوخۆ و بەرگری توركیاوە.

لە ماددەی نۆی یاساكەشدا ئاماژە بەوە كراوە، ئەو كەسانەی دەیانەوێت لە یاساكە سوودمەند بن، دەبێت لەماوەی شەش مانگدا دوای دەرچوونی بڕیاری جێبەجێكردنی یاساكە، داواكاری پێشكەشی داواكاری گشتی ناوچەكەیان بكەن.

ماددەی 10ی یاساكەش تایبەتە بە پارێزبەندی یاسایی، سەرجەم ئەو لایەنانەی بەشدار دەبن لە جێبەجێكردنی یاساكە پارێزبەندی یاساییان دەبێت، لە ماددەكانی 11 و 12ی یاساكەشدا هاتووە، یاساكە لە رۆژی بڵاوبوونەوەی لە رۆژنامەی رەسمی توركیا دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە و سەرۆك كۆماری توركیاش لێپرسراو دەبێت لە جێبەجێكردنی یاساكە.

سەرباری ئاڵۆزییە سەربازییەکان و ئاستەنگە لۆجیستییەکان، عیراق لە سەرەتای مانگی موحەڕەمەوە پێشوازی لە نزیکەی پێنج ملیۆن زیارەتکار کردووە بۆ بەشداری لە رێوڕەسمەکانی چلەی ئیمام حسێندا.

بەپێی وتەی شارەزایانی ئابووری، ئەگەرچی ئەم ژمارەیە بەراورد بە ساڵانی رابردوو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام هێشتا دەرفەتێکی زێڕینە بۆ بووژاندنەوەی ئابووریی وڵات کە بەهۆی کێشەکانی پلاندانان و تێکچوونی بارودۆخی ناوچەکەوە بەتەواوی نەقۆستراوەتەوە.

نزیکەی ٥ ملیۆن زیارەتکار و ڕێکاری ئەمنی

بەپێی دوا ئامارەکانی بارەگای کۆنترۆڵکردنی رێوڕەسمەکانی چلەی ئیمام حسێن لە نووسینگەی فەرماندەیی گشتیی هێزە چەکدارەکانی عیراق، ژمارەی ئەو زیارەتکارانەی لە یەکەم رۆژی مانگی موحەڕەمەوە تاوەکو ئێستا هاتوونەتە وڵات گەیشتووەتە چوار ملیۆن و 887 هەزار و 660 کەس.

دەسەڵاتدارانی بەغداد ئاماژەیان بەوە کردووە کە پلانێکی ئەمنی چڕ و توندیان بۆ پاراستنی گیانی زیارەتکاران و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری پێویست جێبەجێ کردووە.

کاریگەریی جەنگ و ئاستەنگە ئابوورییەکان

لە لایەکی ترەوە، سەرکردەکانی کەرتی گەشتوگوزار و میوانداری لە شارەنی نەجەف وکەربەلا ئاماژە بە بەربەستەکان دەکەن.

ئەزهەر کلش، جێگری سەرۆکی رابیتەی هۆتێلەکان لە پارێزگای کەربەلا، رایگەیاند کە ئاڵۆزی و جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران کاریگەرییەکی راستەوخۆ و نەرێنی لەسەر ئاستی هاتنی زیارەتکاران دروستکردووە، بەتایبەتی لە رووی ئاستەنگی دەستکەوتنی ڤیزا و سستبوونی جوڵەی فڕۆکەوانی.

کلش جەختیشی کردەوە: جەنگ تەنیا هۆکار نییە، بەڵکو "لاوازیی پلاندانانی حکومەت و ئیدارەکان" هۆکارێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی بەپێی پێویست سوود لەم دەرفەتە ئابوورییە وەرنەگیرێت.

هەروەها سائیب ئەبو غەنیم، سەرۆکی کۆمەڵەی هۆتێلەکانی نەجەف روونی کردەوە کە 80٪ی داهاتی ناوخۆیی شاری نەجەف راستەوخۆ پشت بە زیارەتکاران دەبەستێت.

ئەبو غەنیم ئاشکرای کرد کە سەرباری ملیۆنیبوونی ژمارەی زیارەتکارانی ئەمساڵ، بەڵام ئاستی داهاتەکە بەراورد بە ساڵانی پێشوو بە شێوەیەکی بەربلاو کەمی کردووە.

گەشتیاریی ئایینی سەرچاوەیەکی فەرامۆشکراوی داهات

عیراق ساڵانە پێشوازی لە ملیۆنان زیارەتکار دەکات کە سەردانی مەزارگە و شوێنە ئایینییەکانی شارەکانی کەربەلا، نەجەف، کازمییە و سامەڕا دەکەن.

بەپێی ئامارە فەرمییەکانی گەشتوگوزار، ساڵی رابردوو ژمارەی گەشتیاران لە عیراق گەیشتە نزیكەی 10 ملیۆن کەس، کە 85٪یان گەشتیاری ئایینی بوون و داهاتێکی چەندین ملیۆن دۆلارییان بۆ وڵات دەستەبەر کردبوو.

شارەزایانی ئابووری دووپاتی دەکەنەوە کە ئەگەر حکومەتی عیراق ژێرخانی کەرتی گەشتوگوزاری ئایینی ببووژێنێتەوە و گەشەی پێبدات، ئەم کەرتە دەتوانێت ساڵانە چەندین ملیار دۆلار داهات بۆ خەزێنەی دەوڵەت دابین بکات و ببێتە جێگرەوەیەک بۆ رزگاربوون لە پشتبەستنی تەواوەتی بە داهاتی نەوت..

12ساڵ بەسەر كارەساتی شەنگال تێدەپەڕێت، تاوانێك كە بە بەرچاوی جیهانەوە لەلایەن یەكێك لە دڕندانەترین گرووپی تیرۆریستییەوە دژی پێكهاتەی ئێزدییەكان ئەنجامدرا.

دوای 53 رۆژ لە كەوتنی موسڵ، بەرەبەیانی رۆژی 3ی ئابی 2014، تیرۆریستانی داعش هێرشیانكردەسەر شەنگال و ناوچە ئێزدی نشینەكانی سنورەكە و داگیریان كردن.

دوای داگیركردنی قەزاكە، هەزاران كوردی ئاوارەی ئێزدی پەنایان بۆ چیای شەنگال برد و دوای 10 رۆژ مانەوە، توانرا رێگەی دەربازبوون بۆ ئەو هاووڵاتیانە بكرێتەوە و بەشێكی زۆریان گەیەندرانە رۆژئاوای كوردستان و بەشێكیان لە رێگەی دەروازەی سێمێلكاوە گەیەندرانەوە هەرێمی كوردستان.

لەو هێرشەدا تیرۆریستانی داعش زیاتر لە شەش هەزار و 500 ژن و منداڵی ئێزدییان رفاند و زیاتر لە 350 هەزار كەسی تریش ئاوارەی كەمپەكان بوون لە هەرێمی كوردستان، تا ئێستاش چارەنووسی هەزاران ئێزدی نادیارە.

پەلامارەكەی داعش تەنها ئێزدییەكانی نەگرتەوە، بەڵكو ژمارەیەك مەزارگەی ئایینی و سەدان ماڵیش تەقێنرانەوە.

بەپێی ئامارە رەسمییەكان بەهۆی ئەو پەلامارەی داعشەوە بۆسەر شەنگال و دەوروبەری هەزار و 293 كەس كوژران و 400 پیاویش لە گوندی كۆجۆ گوللـەباران و زیندەبەچاڵكران.

رۆژی 13ی تشرینی دووەمی 2015 هێزەكانی پێشمەرگە بە پاڵپشتی فڕۆكە جەنگییەكانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، ئۆپراسیۆنێكیان بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی شەنگال دەستپێكرد و لە 24 سەعاتدا، ناوچەكە لە داعش پاك كرایەوە.

فەرمانگەی رزگاركردنی كوردانی ئێزیدیش لە دەستی داعش رایگەیاندووە، تائێستا 119 گۆڕ كە  82 گۆڕی بەكۆمەڵ و 37 گۆڕی تاكەكەسی كوردانی ئێزیدی لە شنگال دۆزراونەتەوە و ژمارەی ئەو كەسانەشی لەلایەن داعشەوە رفێندراون، شەش هەزار و 417 كەس بوون و تائێستا سێ هەزار و 570 كەسیان رزگاركراون كە هەزار و 208 كەسیان ژن و 339یان پیاو و هەزار و 66 كچ و 957یشیان كوڕ بوون.

ژنان و كچانی ئێزدی لەلایەن تیرۆیستانی داعشەوە بە شێوەیەكی سیستماتیك وەك كۆیلە كڕین و فرۆشتنیان پێوەكرا و منداڵانیش ناچاركران بۆ مەشقە سەربازییەكان بەكاربهێنرێن.

رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانیش جەختیكردووەتەوە، داعش تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتی ئەنجامداوە و پەرلەمانی ئەوروپا و بەریتانیا و ئەڵمانیا و كەنەدا و ئوسترالیاش كارەساتەكەیان بە جینۆساید ناساندووە.

سەرەڕای تێكشكاندنی داعش لە ساڵی 2017 و رزگاركردنی زۆربەی ناوچەكان، تائێستاش رەوشی شەنگال و ئێزدییەكان ناسەقامگیرە و ژێرخانی قەزاكە بە تەواوی وێرانبووە و پێویستی بە ئاوەدانكردنەوە هەیە.

پێنج ساڵ دوای كارەساتەكەش، پەرلەمانی كوردستان لە دانیشتنێكی نائاساییدا، رۆژی 3ی ئابی وەك ساڵیادی جینۆسایدی ئێزیدییەكان پەسەندكرد.

شەنگال لە رووی ئیدارییەوە سەر بە پارێزگای نەینەوایە و نزیكەی 120 كیلۆمەتر لە ناوەندی موسڵەوە دوورە، بە دووەم گەورەترین قەزای عیراق دادەنرێت و 85%ی دانیشتوانەكەشی ئێزیدین.

سەرباری داواكارییە نێودەوڵەتییەكان بۆ راگرتنی پێشێلكارییەكان لەناو خاكی سوریا، ئیسرائیل بەردەوامە لە چونە ناو خاكی ئەو وڵاتەو لە دواین پێشهاتیشدا هێزێكی سەربازیی ئیسرائیلی چووەتە ناوچەكانی دەوروبەری پارێزگای دەرعا و قونەیتەرە.

سەرچاوە ئاگادارەكان ئاشكرایانكردووە، هێزێكی سەربازی ئیسرائیلی كە پێكهاتووە لە دوو تانك و ئۆتۆمبێلێكی سەربازی، لە دەروازەی تەل ئەبو غیسارەوە بەرەو ناوچەی غورفەت موجەحەم لە ڕۆژئاوای دەرعا پێشڕەویی كردووە، لەكاتی پێشرەوییەكەشدا ئەو هێزە بە چەكی قورسی سەر تانكەكان تەقەی لە كێڵگە كشتوكاڵییەكان و ڕێگەی سەیل ئەبو عومەر كردووە، بێ ئەوەی زانیاری لەبارەی زیانی گیانییەوە هەبێت.

هاوكات كاروانێكی سەربازیی ئیسرائیلی پێكهاتوە لە پێنج ئۆتۆمبێلی سەربازی، چووەتە ناو گوندی عەجرەف لە ناوەڕاستی قونەیترە و خاڵێكی پشكنینی كاتیی لە ناو گوندەكەدا داناوە. 
سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن، ئەو هێزە  سەربازییە كامێرای چاودێرییان لەسەر ڕێگەی عەجرەف _ ئوم باتنە و كامێرایەكیان لەناو شارۆچكەی سەمدانیە لە قونەیترە داناوە، هێلیكۆپتەرێكی ئیسرائیلیش بە ئاسمانی پارێزگاكانی دەرعا و قونەیترە دەسورێتەوە.

ئەم پێشهاتە لە چوارچێوەی پێشلێكارییە بەردەوامەكانی سوپای ئیسرائیلدایە لەناو خاكی سوریا كە ماوەیەكە بەشێوەیەكی بەرچاو زیادیانكردووە بەتایبەت لە ناوچەكانی باشوری سوریا كە تارادەیەكی زۆر نیگەرانیی سورییەكانی لێكەوتوەتەوە، چونكە لە بەشێك لە ناوچەكان كاری روخان و تێكدان و رێكخستنەوەی زەوییەكان ئەنجام دەدات.

ئەوە لەكاتێكدایە ، ئەحمەد شەرع سەرۆكی سوریا رایگەیاندوە، كار دەكەن بۆ گەیشتن بە رێككەوتنێكی ئەمنی لەگەڵ ئیسرائیل بە بەشداری ژمارەیەك دەوڵەت، بەو ئامانجەی رێككەوتنەكە دەرگایەك بێت بۆ ئاشتییەكی گشتگیر لە نێوانیانیاندا كە چیتر مافەكانی سوریا پێشێلنەكرێت بە تایبەت لە بەرزاییەكانی جۆلان.

هەفتەی رابردووش ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی نەتەوەیەكگرتوەكان لە میانی سەردانێكیدا بۆ سوریا دوپاتیكردەوە كە بەرزاییەكانی جۆلان خاكی سوریایە و پێشێلكارییەكانی ئیسرائیلیش لەناو خاكی سوریا قبوڵ كراو نییەو دەبێـت تەلئەبیب پابەند بێت بە رێككەوتنەكەی ساڵی 1974وە.

بڕیارە بەم نزیكانە سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان، راپۆرتێكی ورد لەبارەی پێشێلكارییەكانی ئیسرائیل لە سوریا دەداتە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی. 

محەمەد باقر قالیباف، سەرۆكی پەرلەمانی ئێران بۆ  یەكەمجار وردەكاریی چەند سەعاتی دوای كوژرانی عەلی خامنەیی، رابەری پێشووی ئێران لە 28ی شوباتدا ئاشكراكرد و دانی بەوەدا نا  كە دەسەڵات ترسی لە كاردانەوەی شەقام هەبووە.

بەپێی لێدوانەكانی قالیباف لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی هەماهەنگی پەرلەمان، لێپرسراوانی باڵای ئێران نزیكەی سەعاتێك دوای بۆردومانی بارەگای خامنەیی دڵنیابوونەتەوە لە كوژرانی ناوبراو.

هەر لەو چوارچێوەیەدا لە كۆبوونەوەیەكدا كە سەعات 8ی ئێوارە بە ئامادەبوونی كەسایەتییە دیارەكان لەوانە عەلی لاریجانی ئەندامی پێشووی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی كە دواتر لە بۆردومانێكی ئەمریكادا كوژرا بەڕێوەچوو، بەوتەی قالیباف بڕیار بوو هەواڵەكە سەعات8ی بەیانیی رۆژی دواتر بۆ رایگشتی رابگەیەندرێت تا بتوانن لیژنەیەك پێكبهێن بۆ بەڕیچوەبردنی وڵات بە كاتی.

بەڵام بڵاوبوونەوەی هەواڵەكە لەلایەن میدیاكانی دەرەوە، پلانەكە پێچەوانەبووەتەوەو ناچاربوون زووتر هەواڵەكە بۆر رایگشتی ئاشكرا بكەن.

قالیباف ئاماژەی بەوەداوە، سەعات 1ی شەو پەیوەندی بە لاریجانییەوە كردووە و دوای هەڵسەنگاندنی دەیان هاوكێشەی ئەمنی، بڕیاریانداوە هەواڵەكە لە كاتی زووتر بڵاوبكەنەوە. 
راشیگەیاندووە، ئەوان بەرپرسیارێتییە كەسییەكەیان لە ئەستۆ گرتووە، سەرەڕای ئەوەی دەیانزانی رەنگە پاشان پرسیاریان لێ بكرێت بە چ دەسەڵاتێك ئەو بڕیارەیان داوە.

سەرۆكی پەرلەمانی ئێران بە ئاشكرا باسی لەوە كردووە، هاتنە سەر شەقامی لایەنگرانی خامنەیی، هۆكارێكی یەكلاكەرەوە بووە بۆ كۆنتڕۆڵكردنی رەوشەكە، ئەگەر نا ئەگەری ئەوە هەبووە رەوشی شەقام ئاراستەیەكی تری جیاواز بگرێتەبەر.

سیاسەتی شاردنەوەی راستییەكان یەكێكە لەو سیاسەتانەی وڵاتان پەیڕەوی دەكەن بۆ ئەوەی بتوانن هاووڵاتیان و شەقام تا رادەیەك كۆنتڕۆڵ بكەن و لە كولتووری سیاسەتی ئیرانیشدا ئەو سیاسەتە پشكی شێری بەركەوتووە.

لە دوای كوژرانی عەلی خامنەییەوە، تا ئێستا چارەنووسی موجتەبا خامنەیی كوڕیش دیار نییە كە دەوترێت هاوكات لەگەڵ هێرشەكەی سەر ماڵی باوكیدا پێوەبووەو كوژراوە، بەڵام بەرپرسانی تاران رەتیدەكەنەوەو دەڵێن موجتەبا لە ژیاندا ماوەو تەنها بریندار بووە.

لە ساڵی 1989 و كاتی مردنی خومەینی كە دەسەڵات توانی بۆ ماوەیەك مردنەكەی بشارێتەوە، بەڵام ئەمجارە میدیا ئیسرائیلی و ئەمریكییەكان پێش هەموو لایەك بڵاویانكردەوە.

لە پەرەسەندنێكی چاوەڕواننەكراودا كە ئاڵۆزیی رەوشی ناوچەكە دەردەخات، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بڕیاری راگرتنی هەر هێرشێكی سەربازیی بۆ سەر ئێرانی راگەیاند.

ترەمپ ئاماژەی بەوەدا، داواكاری لەلایەن تاران و وڵاتانی ناوچەكەوە هاتوون بۆ ڕەخساندنی هەلێك بە مەبەستی گەیشتن بە رێككەوتنێكی خێرا، كە ئامانج لێی كردنەوەی گەرووی هورمز و كۆتاییهێنانە بە دۆسیەی هەڕەشە ئەتۆمییەكانی ئێران.

ترەمپ جەختیكردەوە كە ئەمریكا لە بەرزترین ئاستی ئامادەباشی سەربازیدا بووە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئێران و ئامادە بوون هێزێكی بێوێنە لە چەند دەیەی ڕابردوودا بەكاربهێنێت.

بەپێی لێدوانەكانی ترەمپ، بڕیاری ڕاگرتنی هێرشەكە بە مانای كۆتاییهاتنی قەیرانەكە نایەت، بەڵكو هەوڵێكە بۆ پێدانی دوا هەل بە دیپلۆماسی پێش گەڕانەوە بۆ بژاردەی هێز.

راشیگەیاندووە، راگرتنەكە خۆی لە دوو دۆسیەی گرنگدا دەبینێتەوە، ئەوانیش كردنەوەی تەواوەتی گەرووی هورمز وەك یەكێك لە گرنگترین ڕێڕەوە دەریاییەكانی جیهان بۆ وزە، هەروەها، كۆتاییهێنان بە مەترسییە ئەتۆمییەكان، ڕێكخستنی نوێ بۆ دڵنیابوون لە چاودێری و سنوورداركردنی پێویست لەسەر بەرنامەی ئەتۆمی ئێران.

ڕاگەیەندراوەكەی ترەمپ هاوكات بوو لەگەڵ راپۆرتێكی ماڵپەڕی ئەكسیۆس سەبارەت بە پەیوەندییە ناوچەیییەكان، لەوانەش پەیوەندیی نێوان محەمەد بن سەلمان شازادەی جێنشینی سعودیە و سەرۆكی ئەمریكا.

لەو پەیوەندییەدا لایەنی سعودی نیگەرانیی خۆی نیشاندا لە فراوانبوونی هێرشە سەربازییەكان بۆ سەر ئێران و بانگەوازی بۆ ڕێگەچارەیەك كرد كە ئەگەری تەقینەوەی پێكدادانێكی گشتگیر كەم بكاتەوە.

هەڕەشەكەی ترەمپ لەكاتێكدابوو كە بەوتەی خۆی، ئیسرائیل پابەندبوونەكەی خۆی بۆ ئەم هەنگاوە دەربڕیوە، سەرباری ئەوەش، تەل ئەبیب هەمیشە بەرنامە ئەتۆمییەی ئێرانی بە هەڕەشەیەكی راستەوخۆ زانیوە.

لە دڵی شاری سێواسی باكووری كوردستان، مزگەوتی گەورەی دێڤریگی و دارولشیفا وەك یەكێك لە ناوازەترین شاكارە تەلارسازییەكانی سەردەمی سەلجووقییەكان دەدرەوشێتەوە.

ئەم شوێنەوارە مێژووییە كە تەمەنی نزیكەی 800 ساڵە، تەنها بە نەخش و نیگارە دەگمەنەكانی سەر بەردەكانی ناناسرێتەوە، بەڵكو بە دیاردەیەكی بینایی سەرسوڕهێنەر ناوبانگی دەركردووە و بەو مزگەوتەی كە سێبەرەكانیشی نوێژ دەكەن دەناسرێتەوە.

بەپێی لێكۆڵینەوە مێژووییەكان، ئەم مزگەوتە لە ساڵی 1228ی زاینی دروستكراوە و یەكێكە لەو شوێنەوارانەی لە لیستی میراتی جیهانیی یونسكۆدا بە شێوەیەكی رەسمی تۆمار كراوە.
لە مانگەكانی تەممووز و ئابدا، نزیكەی سەعات 7:00ی بەیانی، سێبەرێكی چڕ لەسەر نەخشەكان دروست دەبێت كە شێوەی ژنێكی نوێژكەر نیشان دەدات.

ئەم دیاردەیە تەنها رێكەوت نییە، بەڵكو ئەنجامی لێكدانەوەیەكی زانستیی قووڵە بۆ جووڵەی خۆر و گۆشەی كەوتنی تیشكەكان لەسەر تاق و پەنجەرەكان كە لە هیچ شوێنێكی تر هاوشێوەی نییە.

لە لایەكی تر و لەسەر دەرگایەكی تری مزگەوتەكە، دیاردەیەكی تری ئەندازیاری هاوشێوە لەكاتی نوێژی عەسردا دووبارە دەبێتەوە.

لەو كاتەدا سێبەرێك دروست دەبێت كە لە سەرەتادا وا دەردەكەوێت پیاوێك بێت خەریكی خوێندنەوەی قورئان بێت، پاشان سێبەرەكە دەگۆڕێت بۆ شێوەی پیاوێك كە كڕنۆش دەبات و نوێژ دەكات.

ئەم وردكارییانە لە 365 رۆژی ساڵدا تەنها لە كاتە دیاریكراوەكاندا دەردەكەون، ئەمەش فشار دەخاتە سەر مێشكی بینەر بۆ تێگەیشتن لەو ئاستە بەرزەی ئەندازیاری كە چۆن توانیویانە 8 سەدە پێش ئێستا بەبێ تەكنەلۆژیای مۆدێرن كارێكی وەها ورد ئەنجام بدەن.

ئەوەی ئەم مزگەوتە لە مزگەوتەكانی تر جیادەكاتەوە، ئەوەیە كە هیچ نەخشێكی سەر دەرگاكان هاوشێوەی یەكتر نین و هەریەكەیان چیرۆكێكی تایبەت دەگێڕنەوە.

بەپێی ئامارەكان، ساڵانە هەزاران گەشتیار بۆ بینینی ئەم سێبەرانە سەردانی دەكەن، بەتایبەت لەو وەرزانەی كە سێبەرەكان بە روونی تێیدا دەردەكەون، تا لە نزیكەوە بینەری ئەو ساتە بن كە بەردەكان تێیدا مانا بە رۆحییەت و پەرستن دەبەخشن.

راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی ئاشكرای كردووە، هێزەكانی ئەمریكا روبەڕووی ئاستەنگی گەورە بوونەتەوە لە پاراستنی ئەو سەربازەکانیدا.

تا دێت گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران روو لە زیادبوونن و رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناجێگیرە، بەپێی راگەیەندراوی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكاش، لە ئێستادا 50 هەزار سەربازی ئەمریكیی لە ناوچەكەدا جێگیر كراون.

لەپاڵ ئاشكراكردنی ژمارەی سەربازانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەناو هێرشی بەردەوامی موشەكیی ئێران بۆسەر پێگەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە، راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی ئاشكرای كردووە، هێزەكانی ئەمریكا روبەڕووی ئاستەنگی گەورە بوونەتەوە لە پاراستنی ئەو سەربازانەدا.

بڵاوبوونەوەی ئەم راپۆرتە لەدوای ئەوە دێت، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا ناسراو بە سێنتكۆم رایگەیاند، لە 18ی مانگی رابردوودا، هێرشێكی موشەكی و درۆنیی ئێران بنكەی ئاسمانیی موفەق سەڵتی لە ئوردن كردووەتە ئامانج و لە ئەنجامدا سێ سەربازی ئەمریكی كوژراون و چەند سەربازێكی تریش بریندار بوون.

بەپێی ئامارەكان، تا ئێستا ژمارەی كوژراوانی سوپای ئەمریكا لەم روبەڕوبوونەوانەدا گەیشتووەتە 17 سەرباز و زیاتر لە 430 سەربازی تریش بریندار بوون.

لەو بارەیەشەوە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاندووە، ئێران باجی كوشتنی سەربازانی ئەمریكی بە چەند بەرامبەر دەداتەوە.

ئاشكراشی كرد، داوای لە وەزیری جەنگ و سەرۆكی ئەركانی سوپا كردووە بۆ گرتنەبەری رێكاری توند لەو بارەیەوە.

هاوكات، سەرۆكی ئەمریكا هەڕەشەی فراوانكردنی ئامانجەكانی كردووە تا ئاستی ناوەندەكانی وزە و پردەكان و دەستبەسەرداگرتنی دوورگەی خارگ و بۆردوومانكردنی ناوەندە ئەتۆمییەكان.

لەلایەكی ترەوە واشنتۆن دەستی كردووە بە رەوانەكردنی فڕۆكەی جەنگی زیاتر بۆ ناوچەكە.

وەك روونە؛ ئامانجی ئەمجارەی ئۆپەراسیۆنە نوێیەكانی ئەمریكا كردنەوەی گەروی هورمز و تێكشكاندنی توانا سەربازییەكانی ئێرانە پێش دەستپێكردنی قۆناغی ئاڵۆزتری روبەڕوبوونەوەكان.

كێوی پیكاكس لە زنجیرە چیاكانی زاگرۆس، ئەو كێوەی لەپشت ئێرانەوە وەستاوە بۆ پاراستنی بەرنامە ئەتۆمییەكەی.

زیاتر لە ساڵێك بەسەر جەنگی 12 رۆژەی نێوان ئەمریكا و ئێران و ئیسرائیلدا تێپەڕیوە و هێشتا ئاگری جەنگی 40 رۆژەش ژیلەمۆیەكە نەبووە بە خۆڵەمێش، كە لە هەر ساتێكدا بێت دەكرێت ئاگرێكی گەورە بەدوای خۆیدا بهێنێت، بەڵام بەشێكی سەرەكی ئەوەی ئەمریكا و ئیسرائیل جەنگیان دژ بە ئێران بۆ هەڵگیرساندووە، تاران نەك هەر دەرسبەرداریی نابێت، بەڵكو توندتر دەستی پێوەگرتووە و دەیپارێزێت.

دوایین راپۆرتی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی لە زاری چەند لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكی و ئیسرائیلییەوە ئاشكرای كردووە، ئێران لەدوای جەنگی 12 رۆژەوە بە هەزاران ئامێری سەنتەرفیوجی بۆ تونێلە قوڵەكان و داڵانی كێوی پیكاكس گواستووەتەوە لە زنجیرە چیاكانی زاگرۆس.

كێوەكە بە دووری دوو كیلۆمەتر دەكەوێتە باشوری بنكەی ئەتۆمیی نەتەنز و هەزار و 608 مەتر لەسەر ئاستی دەریاوە بەرزە، چەندین تونێلی قوڵ و تۆكمە لەخۆ دەگرێت و بە پێگەیەكی ئەتۆمی نوێ و قایمكراوی ئێران دادەنرێت.

پێگەی هەواڵگریی ئیسرائیل ئاماژەی بەوە كردووە، دوای ئەوەی فڕۆكە جەنگییەكانی B-52ی ئەمریكی و هێزەكانی ئیسرائیل هێرشیان كردە سەر سێ دامەزراوەی سەرەكیی ئەتۆمیی ئێران، تاران ئەو هەنگاوەی ناوە.

وێنەی مانگە دەستكردەكان كە لە كۆتایی مانگی حوزەیرانی ئەمساڵدا گیراون، ئاماژە بە جوڵەی بەردەوامی بارهەڵگر و چەند ئامێرێك دەكەن لە ناوچەكەدا و دەردەكەوێت چەند تونێلێك لە قوڵایی نزیكەی 100 مەتر لەژێر زەویدا هەڵكەنراون، كە ئەوەش  وادەكات لە دامەزراوەی ئەتۆمیی فۆردۆ قوڵتر و قایمتر بێت و راستەوخۆ بە ئامانجگرتنی لە رێگەی هێرشی ئاسمانییەوە زۆر سەخت بێت.

بڵاوكردنەوەی ئەو راپۆرتە هاوكاتە لەگەڵ هەڕەشەكانی دۆناڵد ترەمپ، كە هەفتەی رابردوو رایگەیاند، كێوی پیكاكس دەكەن بە ئامانج و تونێلەكانی لەناو دەبەن. وتیشی، بە ئێرانییەكان دەڵێین ئامادە بن.

ئەم هەنگاوەی ئێرانیش بە واتای ئەوە دێت، تاران نەك ئامادە نییە دەست لە بەرنامە ئەتۆمییەكەی هەڵبگرێت وەك لە رێككەوتنەكاندا ئەمریكا و ئیسرائیل داوای دەكەن، بەڵكو لەدوای جەنگی 12 رۆژەی حوزەیرانی ساڵی رابردووەوە، بە جددی كاری كردووە بۆ پاراستنی و هەموو ئەگەرێكی بۆ هەڵگیرسانەوەی جەنگ لەبەرچاو گرتووە.

شۆڕشێکی تەکنەلۆژیی نوێ لەناو پنتاگۆن، واشنتۆن بە بڕیاری دۆناڵد ترەمپ هێزە چەکدارەکانی بەرەو سەردەمی "رۆبۆتە چەکدارە زیرەکەکان" دەبات، ئەمەش مشتومڕێکی قووڵی ئەخلاقی و نێودەوڵەتیی لەسەر راسپاردنی فەرمانی "کوشتن و بڕیاردانی جەنگ" بە ژیریی دەستکرد دروستکردووە.

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە قۆناغێکی نوێی پەرەپێدانی توانای سەربازیی خۆی نزیک دەبێتەوە، کە پشت بە رۆبۆتە ژیرەکان دەبەستێت، ئەم ڕۆبۆتانە بە ژیریی دەستکرد کاردەکەن و توانای بڕیاردانی سەربەخۆیان لە گۆڕەپانی جەنگدا هەیە، ئەمەش وەرچەرخانێکە کە پێشبینی دەکرێت نەخشەی داهاتووی شەڕەکان بگۆڕێت، ئەم هەنگاوەش بووەتە هۆی دروستبوونی دابەشبوونێکی قووڵ؛ لایەنگرانی ئەم تەکنەلۆژیایە بە هۆکارێکی گرنگی کەمکردنەوەی زیانە گیانییەکان و بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوە دەبینن، لە کاتێکدا نەیارانی هۆشداری دەدەن لە پێدانی دەسەڵاتی کوشتن بە ئامێرەکان.

بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی "واشنتۆن پۆست"، پەرەسەندنی خێرای تەکنەلۆژیای ژیریی دەستکرد، لەگەڵ ستراتیژی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بۆ خێراکردنی تێکەڵکردنی ئەم سیستمە لە ناو وەزارەتی جەنگدا، جارێکی دیکە مشتومڕی سەبارەت بە بڵاوەپێکردنی چەکی خۆکار هێناوەتەوە بەرباس، کە دەتوانن بەبێ دەستوەردانی مرۆڤ ئامانجەکان دەستنیشان بکەن و هێرشیان بکەنە سەر.

رۆبۆتە شەڕکەرەکان لە مەیداندا

ئەم ئاراستە نوێیە لەلایەن سانکایت پاتاک، دامەزرێنەری کۆمپانیای "فاوندەیشن"ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، کە لەم دواییانەدا رۆبۆتێکی بە ناوی "فانتۆم" نمایش کرد کە توانای هەڵگرتنی هاوەنی هەیە، پاتاک ئاماژە بەوە دەکات کە کار بۆ پەرەپێدانی کۆمەڵێک رۆبۆت دەکەن کە سەربەخۆیی زیاتریان هەبێت، بۆ ئەوەی لە کاتی نەبوونی کاتی پێویست بۆ چاوەڕوانیکردنی فەرمانی مرۆیی، بتوانن بڕیاری خێرا لە مەیدانی جەنگدا بدەن، ناوبراو پێشی وایە کە ئەمریکا ناتوانێت دەستبەرداری ئەم تەکنەلۆژیایە بێت لە کاتێکدا وڵاتانی وەک چین و روسیا بەردەوامن لە وەبەرهێنان لە سیستمە هاوشێوەکاندا.

هاوکات لەگەڵ ئەم هەوڵانەدا، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا تاوتوێی پڕۆژەیاسایەک دەکات بۆ فراوانکردنی بەکارهێنانی ژیریی دەستکرد و سیستمە سەربازییە خۆکارەکان، بە مەرجێک رێسایەک دابنرێت کە بەرپرسیارێتی بەکارهێنانی هێز هەر لە دەستی فەرماندە سەربازییەکاندا بمێنێتەوە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکاش (پنتاگۆن) خەریکی نوێکردنەوەی سیاسەتەکانیەتی تایبەت بە چەکەکانی ژیریی دەستکرد، ئەمەش وەک جێبەجێکردنی رێنماییەکانی ترەمپ بۆ خێراکردنی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ لە بوارەکانی هەواڵگری و جەنگدا، ئیدارەی ئەمریکا جەخت دەکاتەوە، ژیریی دەستکرد دەتوانێت بەکارهێنانی هێز وردتر بکات و هەڵەی مرۆیی کەم بکاتەوە، هاوکات پارێزگاری لە گیانی سەربازان و مەدەنییەکانیش بکات.

لەلایەکی دیکەوە، ئەم هەنگاوە رووبەڕووی ناڕەزایەتییەکی بەرفراوانی شارەزایانی ژیریی دەستکرد، رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ژمارەیەک لە سەرکردە ئاینییەکان بووەتەوە، ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، داوای قەدەغەکردنی چەکە خۆکارەکانی کردووە لە ژێر سایەی یاسای نێودەوڵەتیدا و بیرۆکەی سپاردنی بڕیاری کۆتاییهێنان بە ژیانی مرۆڤەکان بە رۆبۆتەکان، بە کارێکی "نائەخلاقی و رەتکراوە" وەسف کردووە، شارەزایانیش هۆشداری دەدەن کە سیستمەکانی ژیریی دەستکرد هێشتا ئەگەری هەڵەکردن و بڕیاری چاوەڕواننەکراویان تێدایە، ئەمەش مەترسیی لەدەستدانی کۆنترۆڵی گۆڕەپانی جەنگ یان بەئامانجگرتنی هەڵەی مەدەنییەکانی لێدەکەوێتەوە.

هاوکارییە سەربازییەکان درزێکی گەورەی لە نێوان کۆمپانیاکانی ژیریی دەستکرددا دروستکردووە؛ کۆمپانیای "ئەنسرۆپیک" (Anthropic) رەتیکردووەتەوە رێگە بدات مۆدێلی "کلۆد"ەکەی لە چەکە تەواو خۆکارەکاندا بەکاربهێنرێت، بەو پێیەی تەکنەلۆژیاکە هێشتا نەگەیشتووەتە ئاستێک بڕیاری مردن و ژیان بدات، لە بەرانبەردا، کۆمپانیای "ئۆپن ئەی ئای" (OpenAI) بەردەوامە لە هاوکارییەکانی لەگەڵ سوپای ئەمریکا، بەڵام جەختی کردووەتەوە کە دەبێت بەکارهێنانی تەکنەلۆژیاکەی لە چوارچێوەیەکدا بێت کە بوونی فەرمانی مرۆیی و سنوری دیاریکراو بۆ بەکارهێنانی هێز گەرەنتی بکات.

گرژییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران دەگاتە لوتکە و راپۆرتێکی نێودەوڵەتیش ئاشکرایدەکات، هەردوو وڵات لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدان، یان دەبێت مێزی دانوستان هەڵبژێرن یان ناوچەکە بەرەو جەنگێکی بەرفراوانی لەدەستدەرچوو هەنگاو دەنێت.

رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز"ـی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە، واشنتۆن و تاران لەبەردەم قۆناغێکی هەستیار و "ساتەوەختی بەئاگاهاتنەوە"دان، بەهۆی ئەوەی گرژییەکانی نێوانیان گەیشتووەتە ئاستێک کە ئەگەری لەدەستدەرچوونی هەیە، ئەمەش وایکردووە گەڕانەوە بۆ مێزی دانوستان ببێتە بەپەلەترین بژاردە بۆ رێگریکردن لە هەڵگیرسانی جەنگێکی ناوچەیی بەرفراوان.

بەپێی راپۆرتەکە، پەرەسەندنەکانی ئەم دواییە ئاستی مەترسییەکانی بۆ ئاستێکی چاوەڕواننەکراو بەرزکردووەتەوە، بەتایبەت دوای بەئامانجگرتنی ژێرخانە هەستیارەکان و پەککەوتنی هاتوچۆی دەریایی لە گەروی هورمز، لەگەڵ زیادبوونی ترسی تەشەنەسەندنی ململانێکان بۆ وڵاتانی تری ناوچەکە.

شیکەرەوانی سیاسی هۆشداری دەدەن لەوەی، کە ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران لە قۆناغێک نزیک دەبێتەوە کە کۆنترۆڵکردنی ئەستەم بێت، بەهۆی ئاڵوگۆڕی هێرشەکان و فراوانبوونی بازنەی ئامانجە سەربازی و مەدەنییەکان، جەختیش دەکەنەوە کە تەنها گەڕانەوەی خێرا بۆ دانوستان دەتوانێت ناوچەکە لە کارەسات بپارێزێت.

زەنگی ئاگادارکردنەوە....

ئێلی جێرانمایە، شارەزای کاروباری ئێران لە ئەنجومەنی ئەوروپا بۆ پەیوەندییەکانی دەرەوە، رایگەیاندووە: "ئەم قۆناغە نوێیە زەنگی ئاگادارکردنەوەیە بۆ هەردوولا"، ئاماژەی بەوەش کردووە کە پێویستە ئێستا رێگەچەرەی دیپلۆماسی بقۆزنەوە، چونکە بەپێچەوانەوە جەنگەکە بەرەو ئاراستەیەک دەچێت کە لە توانای کۆنترۆڵکردنی ئەواندا نامێنێت، بەتایبەت کە تاران پێشتر هەڕەشەی بەئامانجگرتنی دامەزراوەکانی وزەی کەنداوی کردبوو ئەگەر هێرشی توندی بکرێتە سەر، ئەمەش رەنگە کارەساتی مرۆیی لێبکەوێتەوە.

پێشبڕکێی لەگەڵ کاتدا...

حەمید رەزا عەزیزی، توێژەری کاروباری ئەمنیی لە پەیمانگای ئەڵمانی بۆ کاروباری نێودەوڵەتی و ئەمنی، پێیوایە ململانێکان گۆڕاون بۆ "پێشبڕکێی لەگەڵ کاتدا و جەنگی تاقەتپڕوکێن"، پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە ئایا داڕمانی ئابوری و ژێرخانی ئێران پێش بەرزبوونەوەی نرخی وزە دەکەوێت بەهۆی ئاڵۆزییەکانی گەروی هورمزەوە، یان پێچەوانەکەی رودەدات.

هاوکات، ئومێد میماریان، توێژەری کاروباری ئێران لە پەیمانگای "داون" لە واشنتۆن، ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتی ئێران لەمەودوا ناتوانێت بە ئاسانی هاوڵاتییانی قایل بکات بە بەردەوامبوون لە جەنگێکدا کە لەسەر حیسابی وێرانبوونی وڵاتەکەیان بێت، جەختیشیکردەوە، هێرشەکانی ئێران بۆ سەر کەشتی و هێزەکانی ئەمریکا بە ئامانجی فراوانکردنی جەنگ نییە، بەڵکو بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆیەتی لە دانوستانە ئەگەرەییەکاندا، بەڵام هۆشداریش دەدات کە کوژرانی سەربازانی ئەمریکی لە ئوردن، رەنگە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەژێر گوشاری رای گشتیدا پاڵ پێوە بنێت بەرەو وەڵامدانەوەیەکی سەربازیی گەورەتر، کە ئەمەش مەترسیی هەڵەی لێکدانەوە و فرەوانبوونی زیاتری جەنگەکەی لێدەکەوێتەوە.

کارتەکانی فشار.....

فرزان سابت، توێژەر لە پەیمانگای باڵای ژنێف، پێیوایە ئێران پەلەی کردووە لە بەکارهێنانی کارتەکانی فشار پێش ئەوەی توانای کاریگەریی لەسەر گەروی هورمز لەدەستبدات، ئەوەشیخستەڕوو، ئەمریکا لە هەفتەکانی داهاتوودا هەوڵی لاوازکردنی توانای سەربازیی ئێران دەدات، بەڵام بەدووری دەزانێت هێرشی سنوردار ئەزمونی تاران بگۆڕێت، چونکە گۆڕینی هاوکێشەکە پێویستی بە ئۆپەراسیۆنێکی بەرفراوانی وەک دابەزینی هێزی وشکانی هەیە بۆ سەر دوورگەکانی نزیک گەروی هورمز، کە ئەوەش سەرکێشییەکی گەورەیە و زیانی گیانی زۆری لێدەکەوێتەوە.

هەوڵەکان بۆ گەڕانەوە بۆ مێزی دانوستان.....

سەرەڕای بەردەوامیی هێرشە بەرانبەرەکان، تاران و واشنتۆن ئاماژەیان بە ئامادەیی خۆیان کردووە بۆ گەڕانەوە بۆ دانوستان.

سەرچاوەیەکی باڵا بۆ کەناڵەکانی 'عەرەبییە و حەدەس' ئاشکرای کردووە، کە پێشنیازێک لە ئارادایە بۆ راگرتنی هێرشەکان لە نێوان ئەمریکا و ئێران و کردنەوەی گەروی هورمز بۆ ماوەی 10 رۆژ تا دوو هەفتە.

هاوکات ئاژانسی "رۆیتەرز" لە زاری لێپرسراوێکی ئێرانییەوە بڵاویکردەوە، وڵاتانی نێوەندگیر پێشنیازی ئاگربەستی 10 رۆژەیان کردووە بۆ تاوتوێکردنی زیندووکردنەوەی یاداشتی لێکتێگەیشتن.

لە لایەکی دیکەوە، سەرچاوەیەک لە وەزارەتی ناوخۆی پاکستان رایگەیاندووە، وەزیری ناوخۆی ئێران سەردانی ئیسلام ئابادی کردووە کە رۆڵی نێوەندگیر لە نێوان واشنتۆن و تاراندا دەگێڕێت، بە مەبەستی ئەنجامدانی کۆبوونەوە لەگەڵ لێپرسراوانی ئەو وڵاتە بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەک بۆ کۆتاییهێنان بەم کێشەیە.

بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ، ئێران شێوازی هێرشە موشەكییەكانی گۆڕیوە بۆ تێپەڕاندنی سیستەمە بەرگرییەكانی ئەمریكا، ئەوەش بە بەكارهێنانی موشەكی زۆر خێرا كە توانای مانۆڕدانیان هەیە لە كاتی ئاڕاستەكردنیاندا بۆ سەر ئامانجەكان، ئەمەش وایكردووە بتوانێت شوێنە هەستیارەكان بپێكێت.

رۆژنامە جەختیكردوەتەوە، لێپرسراونی ئەمریكی نیشانەی پرسیاریان لەسەر سەركەوتنی ئێران لە پێكانی ئامانجە هەستیارەكان داناوە و گومان دەكەن كە تاران پاڵپشتیی هەواڵگری یان تەكنیكی و زانیاری پێكانی ئامانجەكانی لەلایەن روسیا یان چینەوە پێگەیشتبێت، هەرچەندە تا ئێستا بەڵگەیەكی ئاشكرا لەمبارەیەوە نەخراوەتەڕوو.

ئەو موشەكانەی لە راپۆرتەكەدا ئاماژەیان پێكراوە بەرگرییەكانی ئەمریكا تێدەپەڕێنن، بە گشتی سەر بە نەوەی نوێی موشەكە بالیستی وكرووزەكانی ئێرانن، یان ئەو موشەكانەن كە لە جۆری "هایپەرسۆنیك"یان خاوەن كڵاوەی مانۆڕكەر مارڤی ئەژمار دەكرێن.

موشەكە باوەكان رێڕوویەكی كەوانەیی دیاریكراو دەگرنەبەر كە كۆمپیوتەرەكانی بەرگری ئاسمانی وەك سیستەمی پاتریۆت یان تاد دەتوانن پێشبینی شوێنی كەوتنیان بكەن.

بەڵام ئەو موشەكە نوێیانە لە كاتی دابەزیندا بە خێراییەك زیاتر لە پێنج هێندەی خێرایی دەنگ دەجووڵێن و دەتوانن ئاڕاستەی خۆیان بگۆڕن، ئەمەش ناسینەوە و پێكانینان لەلایەن ڕاداری بەرگرییەوە زۆر قورس دەكات.

رۆژنامەكە راشیگەیاندوە، گومانی لێپرسراوانی ئەمریكا لە هاوكاریی چین و روسیا بۆ ئێران لە چەند خاڵێكدا خۆی دەبنێتەوە، لەوانەلە لایەنی روسیاوە پاڵپشتی تەكنیكی و ئەزموونی دەكرێت، دوای شەڕی ئۆكراین و بەكارهێنانی درۆنی ئێرانی لەلایەن روسیاوە، پەیوەندی سەربازیی نێوانیان گەیشتە بەرزترین ئاست، وسیا خاوەنی پێشكەوتووترین تەكنەلۆژیای موشەكی هایپەرسۆنیكە گومان دەكرێت زانیاریی تاقیكردنەوەكان یان سیستەمی ڕێنوێنیكردنی دابێتە ئێران.

لە لایەنی چینەوە پاڵپشتی مانگی دەستكرد و ئەلیكترۆنی دەكرێت، چین خاوەنی تۆڕی مانگی دەستكردی "بیدیۆوەی"ە كە ركابەری سیستەمی جی پی ئێسی ئەمریكی دەكات، بۆ پێدانی زانیاریی وردی جوگرافی و ناسینی شوێنی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێران پێویستی بە هاوكاریی دەزگا سیستەمییە پێشكەوتووەكانی هاوشێوەی چینی هەیە.

ئەو بنكە ئاسمانییە كە كراوەتە ئامانج، یەكێكە لە گرنگترین و ستراتیژیترین بنكەكانی هێزی ئاسمانی ئەمریكا و هاوپەیمانان لە ناوچەكەدا، وەك چەقی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەكانی ئەمریكا كاردەكات بۆ چاودێریكردنی ناوچەكە، و لێدانی ئەو بنكەیە بە وردی، پەیامێكی روونی ئێرانە بۆ واشنتۆن كە هیچ بنكەیەكی ئەمریكی لە ناوچەكەدا تەنانەت ئەوانەش كە لە پشت هێڵەكانی پێشەوەی شەڕن و سیستەمی بەرگری بەهێزیان هەیە پارێزراو نین.

بەڵام سەرەڕای بەردەوامی هێرشە رێژەییەكان، شرۆڤەكاران پێیان وایە كە هەردوولا تا ئێستا خۆیان لە خلیسكانی ناو شەڕێكی گشتگیر بەدوور گرتووە، بەڵام هۆشداری دەدەن كە بەردەوامبوونی ئەم گرژییە قۆناغ بە قۆناغە رەنگە دۆخەكە بەرەو خولگەیەكی مەترسیداری پەرەسەندن ببات كە كۆنترۆڵكردنی قورس بێت.

'پلانی دوو قۆناغی'ـی ترەمپ؛ ئەمریکا بۆردومانی پێگەکانی ئێران دەکات و بژاردەی گورزە گەورەکەی لەسەر مێزە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەکانی ئێران پەنای بۆ بژاردەی سەربازیی ستراتیژی بردووە کە باڵادەستیی هێزی ئەمریکا پێشاندەدات؛ بڕیارەکانی واشنتۆن بە ئامانجی ناچارکردنی تارانە بۆ گەڕانەوە سەر مێزی گفتوگۆ یان رازیبوون بە داواکارییەکانی ئەمریکا، نەک وەشاندنی گورزێکی خێرای کۆتایی.

میدیاکانی ئەمریکا ئاشکرایانکردووە قۆناغی یەکەم لە سێ خاڵ پێکدێت کە بەم شێوەیەیە:

قۆناغی یەکەم: ئۆپەراسیۆنی دووانی لە گەروی هورمز:

بۆردومان و گەمارۆ: چەند رۆژێکە ئەمریکا دەستی بە جێبەجێکردنی ئۆپەراسیۆنێکی دووقۆڵی کردووە؛ لە لایەکەوە پێگەکانی ئێران لە تەواوی ناوچەکانی نزیک گەروی هورمز بۆردومان دەکات، و لە لایەکی تریشەوە گەمارۆیەکی توندی خستووەتە سەر جووڵەی کەشتییەکان.

پێشێلکردنی رێککەوتن و ئاماری هێرشەکان: لێپرسراوانی ئەمریکی بە کەناڵی حەدەسی عەرەبییان راگەیاندووە، ترەمپ دەرفەتێکی باشی دابوو بە ئێرانییەکان بۆ دانوستان، بەڵام تاران دوای پابەندبوونی سەرەتایی، تەنیا لە هەفتەی رابردوودا هێرشی کردە سەر سێ کەشتیی بازرگانی لە ئاوە نێودەوڵەتییەکاندا، بە گشتی لە دوای راگەیاندنی یاداشتی چوارچێوەییەوە، ئێران 23 کەشتیی بۆردومان کردووە و بووەتە هۆی گیانلەدەستدانی نزیکەی 12 کەشتیوان.

ئامانجە سەربازییەکان: وتەبێژە سەربازییەکانی ئەمریکا جەخت دەکەنەوە، هێزەکانی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا 'سێنتکۆم' کار بۆ لێدانی ئامانجە سەربازییەکانی ئێران دەکەن، لەوانەش: تواناکانی بەرگری و هێرشبەری (وەک سەکۆکانی هاویشتنی موشەک و درۆنەکان)، توانای پیشەسازیی سەربازی، گواستنەوەی چەک و تەقەمەنی، و سەرجەم تواناکانی تری هێزی دەریایی ئێران.

قۆناغی دووەم: بژاردەی گورزە گەورەکە و هێنانە سەر لێواری روخان:

قۆناغی دوای هورمز: گەورەترین پرسی سەر مێزی سەرۆکی ئەمریکا بریتییە لە "قۆناغی ژمارە دوو". ئاماژەکان نیشان دەدەن ئەمریکا چەک و هێزی زیاتر دەگوازێتەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەمەش بژاردە دەداتە ترەمپ بۆ وەشاندنی گورزێکی گەورەتر و بەرفراوانتر بۆ سەر ژێرخانی ئێران، تا رژێمی تاران لاواز بکات یان بیخاتە سەر لێواری روخان.

چاوەڕوانی بۆ بڕیاری کۆتایی: سەرەڕای هەڕەشە بەردەوامەکانی ترەمپ، هەڵسەنگاندنە ئارامەکانی لێپرسراوانی ئەمریکی ئاماژە بە ئەگەرێکی "گورزە گەورەکە" ناکەن. لێپرسراوێکی ئەمریکی رایگەیاندووە: "ترەمپ بژاردەی دروستی دابووە ئێرانییەکان، بەڵام ئەوان بڕیاری هەڵەیان دا و بوونە هێرشبەر لەبری هێورکردنەوەی رەوشەکە؛ ئێستاش دەبێت چاوەڕێ بین ببینین چی دەکەن."

پاشەکشەی توانای سەربازیی تاران: کەناڵی حەدەس ئاشکرایکردووە، ئەوەی وا لە لێپرسراوانی باڵای ئیدارەی ئەمریکا دەکات پەلە نەکەن لە وەشاندنی گورزی کۆتایی، هەڵسەنگاندنەکانی هەواڵگریی ئەمریکایە؛ زانیارییەکان دەری دەخەن کە هێزەکانی ئەمریکا تا ئێستا سەرکەوتوو بوون لە لێدانی کارگەکانی پیشەسازیی سەربازیی ئێران، تێکشکاندنی ژمارەیەکی زۆری سەکۆکانی هاویشتنی موشەک و درۆن، پەکخستنی هێزی دەریایی و خاپوورکردنی سەنتەرەکانی سەرکردایەتی و کۆنترۆڵی ئەو وڵاتە.

بەراوردکردنی هێرشەکانی ئێران بە بەردهاویشتن: لێپرسراوێکی ئەمریکی رەوشی ئێستای تواناکانی ئێران بە پیاوێک بەراورد دەکات کە لەسەر شەقامێکی گشتی وەستابێت و بەرد بگرێتە ئۆتۆمبێلەکان؛ بێگومان ئەوە هەڕەشەیە بۆ سەر سەلامەتیی هاتوچۆ، بەڵام ناتوانێت رێگری لە رۆشتنی ئۆتۆمبێلەکان بکات. ئەو لێپرسراوە دەڵێت: "هێرشەکانی ئێستا کورتخایەن و تەنیا کاریگەریی دەروونییان هەیە، تاران چیتر ناتوانێت وەک چەند مانگێک لەمەوبەر هێرشی بەرفراوان و گەورە ئەنجام بدات، تەنانەت توانای ئەوەشی نەماوە گەروی هورمز بە تەواوی دابخات."

ترەمپ بژاردەی زۆری لەبەردەستدایە:

بەپێی سەرچاوەکانی کەناڵی حەدەس، ژمارەیەک لە لێپرسراوانی واشنتۆن پێیان وایە ترەمپ ناچار نییە لەم قۆناغەی ئێستای بۆردومانەکان زیاتر بڕوات؛ چونکە رژێمی ئێران لە ئێستادا زیاتر لە هەر کاتێکی تر رووبەڕووی مەترسیی بووتەوە.

لە کۆتاییدا ئاژانسەکانی هەواڵ ئەوەیان خستووەتەڕوو، دۆناڵد ترەمپ لە ئێستادا توانای چاوەڕوانیکردنی هەیە و دەتوانێت لە هەفتە و مانگەکانی داهاتوودا هەر بژاردەیەک کە بییەوێت هەڵیبژێرێت، ئاشکراشیانکردووە باشترین شت کە بۆ ئێران، ناوچەکە و ئەمریکا روبدات، ئەوەیە کە ئێران رێگەی رێککەوتن و لێکتێگەیشتن لەگەڵ ترەمپ هەڵبژێرێت.

ترەمپ هەڕەشەی وێرانكردنی پێگەی ئەتۆمیی كێوی 'تەور' دەکات کە 220 كیلۆمەتر لە باشوری تاران و لە قووڵایی 100 مەتر، لەژێر زەویدایە.

ململانێیەكی نوێی نێوان واشنتۆن و تاران سەریهەڵداوە، دوای ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا، بەئاشكرا هەڕەشەی وێرانكردنی پێگەیەكی ئەتۆمیی زۆر هەستیاری ئێرانی كرد لە كێوی تەور كە بەوتەی خۆی لە قووڵاییەكی زۆری زەویدا دروستكراوە.

كێوی تەور دەكەوێتە ناوچەیەكی ستراتیژیی بە دوریی 220 كیلۆمەتر لە باشوری تاران و تەنها دوو كیلۆمەتر لە بنكەی ئەتۆمی نەتەنزەوە دوورە.

لوتكەی كێوەكە هەزار و 600 مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە، بەڵام دامەزراوە ئەتۆمییەكە لانیكەم لە قووڵایی 100 مەتر لەژێر چیاكەدا هەڵكەندراوە.

دامەزراوە ئەتۆمیەكە لە ساڵی 2020 دروستكراوە، دوای ئەوەی بنكەی ئەتۆمی نەتەنز چەند ئامێرێكی هەستیاری بەهۆی هێرشێكەوە پەكییان كەوت، تاران بڕیاریدا چالاكییە هەستیارەكان بباتە بنكە نوێیەكەوە، بەڵام دیارنییە هێشتا دەستی بە كار كردن كردووە یان نا.

ئامانجی سەرەكی لەم شوێنە نوێیە، دروستكردنی هۆڵێكی مۆدێرن و فراوانە بە مەبەستی پیتاندنی یۆرانیۆم لە دەرەوەی مەودای هێرشە ئاسمانییەكان و لە جەنگی 12 رۆژەی ئەمریكا و ئێران بنكە ئەتۆمییەكانی ئێران زیانیان بەركەوت جگە لە بنكەی ئەتۆمی كێوی تەور.

دۆناڵد ترامپ سەرۆكی ئەمریكا لە لێدوانێكدا رایگەیاند، واشنتۆن لە نزیكەوە چاودێری رەوشەكە دەكات و هۆشداریداوە لەوەی هەر كاتێك بزانن چالاكیی ئەتۆمی لە كێوی تەور دەستپێدەكات، دەیپێكن.

سەرباری هەڕەشەكانی ئەمریكا، شارەزایانی سەربازی كۆكن لەسەر ئەوەی كە هێرشكردنە سەر ئەم شوێنە كارێكی ئاسان نییە، بۆمبی دژە حەشارگەكان بێسودن و بەهۆی قووڵاییە زۆرەكەیەوە توانای بڕینیان نییە.

پەیمانگەی ئاسایشی نێودەوڵەتی پێیوایە، رەنگە ئەم پێگەیە تەنها لە رێگەی ئۆپەراسیۆنی هێزە زەمینییەكان یان كردەوەی تێكدەرانەی ناوخۆییەوە هێرشبكرێتەسەری یان لە رێگەی دۆزینەوەی خاڵە لاوازەكانی سیستمی هەواگۆڕكێ و دەروازەكان لە هێرشی ئاسمانیی تونددا دەتوانرێت خاپور بكرێت.

كێوی تەور نوێنەرایەتی دواین هێڵی بەرگریی ئێران دەكات بۆ پاراستنی خەونە ئەتۆمییەكەی، هەر جوڵەیەكی ئەمریكا ناوچەكە دەخاتە بەردەم ئەگەری روبەڕوبونەوەیەكی سەربازیی نوێ و ئاڵۆز.

ناونانی فڕۆكەخانە نێودەوڵەتییەكان لە بەشێك لە وڵاتانی جیهان، رێزلێنانە لە خەبات و تێكۆشانی ئەو كەسایەتی و سەركردانەی رۆڵ و پێگەی كاریگەرییان لە وڵاتەكانیاندا هەبووە و لە دژی ستەم و زۆرداری و دیكتارەكان وەستاونەتەوە، گۆڕینی ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانیش بۆ فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی، رێزلێنانە لە خەبات و تێكۆشانی سەرۆك مام جەلال هاوشێوەی سەركردەكانی تری جیهان.

لە زۆرێك لە وڵاتانی جیهان، ناونانی فڕۆكەخانە نێودەوڵەتییەكان بە ناوی سەرۆك، رابەر یان كەسایەتییە مێژوویی و نیشتمانییە ناودارەكان، بووەتە بەشێك لە كلتوری رێزلێنان لەو كەسانەی كاریگەرییان لەسەر چارەنووسی وڵاتەكانیان هەبووە، ئەو فڕۆكەخانانە تەنها ناونیشانی گواستنەوەی گەشتیاران نین، بەڵكو هەڵگری پەیامێكی مێژوویی و ناسنامەی نیشتمانین، چونكە یەكەم شوێنن كە زۆربەی میوانان و گەشتیاران لە كاتی چوونە ناو وڵاتێك پێی دەگەن.

لە هندستان، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی مەهاتما غاندی بە ناوی رابەری بزووتنەوەی سەربەخۆیی هندستان ناونراوە كە بە بێ توندوتیژی، خەباتی ئاشتیخوازانەی كردە هۆكاری كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی داگیركاری بەریتانیا، لە ئەمریكاش فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جۆن فیتزجێراڵد كێنیدی (JFK) بە ناوی 35مین سەرۆكی ئەو وڵاتەوە ناونراوە لە توركیا، فڕۆكەخانەی ئەتاتورك هەیە ساڵانێكی زۆر دەروازەی سەرەكیی ئەو وڵاتە بوو و بەناوی كەمال ئەتاتورك دامەزرێنەری كۆماری توركیاوە ناونراوە.

لە ئێرانیش، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی ئیمام خومەینی بە ناوی رابەری شۆڕشی ئیسلامی ناونراوە، لە ئیسرائیل، فڕۆكەخانەی دەیڤد بن گوریۆن هەیە كە ئەویش بە ناوی دامەزرێنەر و یەكەم سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتەوە ناونراوە، لە فەڕەنساش فڕۆكەخانەی شارل دیگۆل هەیە، كە سەرۆكی فەڕەنسا بووە لە ساڵانی نێوان 1959 بۆ 1969، لە باشووری ئەفریقاش فڕۆكەخانەی نێلسۆن ماندێلا هەیە كە نموونەیەكی ترە لەو نەریتی ناونانە.

ئەو هەنگاوە ئێستا لە هەرێمی كوردستانیش دەبینرێت، بەپێی بڕیارێكی رەسمی، ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی گۆڕدراوە بۆ فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی، ئەو گۆڕانكارییەش وەك رێزلێنانێك بۆ سەرۆك مام جەلال كە یەكەم سەرۆك كۆماری عیراق بووە لە دوای ساڵی 2003 و روخانی رژێمی بەعس و وەك سەركردەیەكی مێژوویی و كاریگەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان، كە ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە پاراستنی هاوسەنگیی سیاسی و كۆكەرەوەی دەنگە جیاوازەكان لە عیراق و یەكێكیشە لە دیارترین كەسایەتییە سیاسییەكانی كورد و عیراق.

سەرۆك مام جەلال بە هەوڵەكانی بۆ چارەسەری كێشە سیاسییەكان، پشتیوانیكردنی گفتوگۆ و ئاشتەوایی، و نزیككردنەوەی پێكهاتە جیاوازەكانی عیراق ناسراوە، چاودێرانیش دەڵێن سەرۆك مام جەلال رۆڵی كاریگەری لە نیاتنانی دیموكراسی و دامەزراندنی پرۆسەی سیاسی عیراقی نوێ‌ هەبووە.

گۆڕینی ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی تەنها گۆڕینی ناوێك نییە، بەڵكو بەشێكە لە هەوڵی پاراستنی بیرەوەریی مێژوویی و ناساندنی میراتی كەسایەتییەكەیە كە كاریگەری لەسەر مێژووی كوردستان و عیراق هەبووە، بەو شێوەیەش، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی ئێستا دەچێتە ریزی ئەو فڕۆكەخانە ناودارانەی جیهان كە بەناوی سەركردە و كەسایەتییە مێژووییەكانەوە كراون، هەر میوانێكیش كە دەگاتە سلێمانی، لە یەكەم ساتەنەوە بە ناوێكی مێژوویی و نیشتمانی پێشوازی لێدەكرێت.