عیراق
بەهۆی بەرزبوونەوەی زۆری پلەکانی گەرماوە، بڕێک چەک و تەقەمەنی لە ناو سەربازگەی تاجی تەقینەوە و تیمەکانی بەرگریی شارستانیش سەرقاڵی کوژاندنەوەی ئاگرەکەن.
شانەی راگەیاندنی ئەمنی، ئەمڕۆ یەکشەممە، لە بەیاننامەیەکدا بڵاوی کردەوە کە بەهۆی گەرمای توندەوە، تەقینەوە لە کۆگایەکی چەک و تەقەمەنی لە سەربازگەی تاجی رووی داوە.
ئاماژەی بەوەش کرد کە ئێستا تیمەکانی بەرگریی شارستانی لە شوێنی روداوەکەن و کار بۆ کۆنترۆڵکردنی بەپەلەی ئاگرەکە دەکەن.
وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاند، رێککەوتنێکی کاتیی یەک ساڵەیان لەگەڵ تورکیا ئیمزا کردووە بەمەبەستی زامنکردنی هەناردەکردنی 750 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە لە رێگەی بەندەری جێهانەوە، کە توانای زیادکردنیشی هەیە.
سەلیم روکابی، وتەبێژی وەزارەت روونی کردەوە کە کارکردن بەردەوامە بۆ تەواوکردنی رێکارەکانی پڕۆژەی هێڵی بۆڕی (بەسرە – حەدیثە – کەرکووک – جێهان) و رێڕەوی دیکە بەرەو بەندەرەکانی بانیاس و عەقەبە، بەئامانجی هەمەجۆرکردنی دەروازەکانی هەناردەکردن.
لەلایەکی ترەوە، ئاماژەی بە هەماهەنگیی هاوبەشی نێوان عیراق، ئەمریکا و سوریا کرد بۆ دروستکردنی هێڵی (حەدیثە – بانیاس)، و جەختیشی کردەوە کە زیادبوونی بڕی هەناردەکردن بەندە بە باشتربوونی باری ئاسایش و گەڕانەوەی تەواوەتیی بەرهەمهێنانی نەوتی هەرێمی کوردستان.
ئەنجومەنی باڵای دادوەری عیراق رایگەیاند، بڕی 20ملیار دیناری لە دۆسیەیەكی گەندەڵی دارایی و ئیداریدا گەڕاندووەتەوە.
ئەنجومەنەكە لە ڕاگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوە كردووە، دەسەڵاتی دادوەری لێكۆڵینەوەی ڕەسافە كە تایبەتە بە لێكۆڵینەوە لە دۆسیەكانی دەستپاكی و سپیكردنەوەی پارە، بڕی 20 ملیار دیناری عیراقی گەڕاندووەتەوە.
هەروەها ئەوەشی خستەڕوو، پرۆسەی گەڕاندنەوەی ئەو بڕە پارەیە لەسەر بنەمای تاوانەكانی گەندەڵی دارایی و ئیداری و تاوانەكانی فێڵكردنی دارایی هاتووە.
جەختیشی لەوە كردەوە، رێكارە یاساییەكان دژی ئەو سەرپێچیكارانە بەردەوام دەبن كە رێگەی نایاسایی بۆ بەدەستهێنانی قازانج بەكار دەهێنن و زیان بە سامانی گشتی دەگەیەنن.
ماوەی زیاتر لە مانگێكە حكومەتی عیراق بە فەرمانی عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق ئۆپراسیۆنێكی بە نای ئۆپراسیۆنی بەرەبەیان دەستپێكردوە بۆ گێڕانەوەی پارەوە موڵكی گشتی كە تا ئێستا زیاتر لە 160 ملیار دینری عیراق گەڕیچندراوە ئەمە جگە لە چەندین موڵك و كیلۆ ئالتون.
عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیران و فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی عیراق، لە کۆبوونەوەیەکی نائاساییدا بۆ تاووتوێکردنی پێشهاتە ئەمنییەکانی ناوچەکەدا، جەختی لە بێلایەنی عیراق لە گرژی و ئاڵۆزییەکانی ناوچەکە، کردەوە.
نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیران رایگەیاند، لە کۆبوونەوەکەدا، زەیدی جەختی لەوە کردەوە کە پێویستە رێگری لە هەر جۆرە هەڕەشەیەک بکرێت کە لە خاکی عیراقەوە ئاراستەی وڵاتانی دراوسێ دەکرێت.
ئاماژەی بەوەشداوە، هەر لەو چوارچێوەیەدا، بڕیاری پێکهێنانی لیژنەیەکی ئەمنی هاوبەش درا بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئاڵەنگارییەکان و گرتەبەری رێکاری رێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی پێشێلکارییەکان.
ئەوەشی روونکردووەتەوە، سەرۆک وەزیرانی عیراق داوای لە دەزگا ئەمنییەکان و لێپرسراوانی سەربازی کردووە، یاسا جێبەجێبکەن و بەرپرسیارێتی خۆیان لە پاراستنی سەروەریی نیشتمان و بنەماکانی دراوسێتییەکی باش، هەڵبگرن.
هاوکات جەخت لە ئامادەباشی تەواوی هێزە چەکدارەکان کرایەوە بۆ پووچەڵکردنەوەی هەر هەوڵێک کە ئاراستەی وڵاتانی دراوسێ و بکرێت.
عەلی فالح ئەلزەیدی، سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، ئەمڕۆ شەممە، سەرپەرشتیی کۆبوونەوەیەکی تایبەتی کرد بە مەبەستی پێداچوونەوە و پەسەندکردنی شێوازی کۆتایی بەرنامەی کارنامەی حکومەت.
بەپێی راگەیەندراوێکی نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، کۆبوونەوەکە بە ئامادەبوونی سکرتێری گشتیی ئەنجومەنی وەزیران و ژمارەیەک لە راوێژکارە پەیوەندیدارەکان بەڕێوەچوو.
لە بەشێکی تری راگەیەندراوەکەدا هاتوو، لە کۆبوونەوەکەدا پێداچوونەوەیەکی گشتگیر بۆ تەوەر و کارە لەپێشینەکانی بەرنامەکە کرا، هاوکات تاوتوێی تێبینییە کۆتاییەکان کرا بە ئامانجی یەکخستنی دیدگا و ئامانجەکان، وەک ئامادەکارییەک بۆ پەسەندکردنی کۆتایی و ئاراستەکردنی بۆ ئەنجومەنی نوێنەران.
هەروەها ئاماژە بەوە کراوە کە ئەم هەنگاوە رەنگدانەوەی پێداگیریی حکومەتە لەسەر جێبەجێکردنی کارنامەکەی، بەدیهێنانی چاکسازییەکان، خێراکردنی رەوتی گەشەپێدان، و بەرزکردنەوەی ئاستی ئەو خزمەتگوزارییانەی پێشکەش بە هاووڵاتییان دەکرێن.
باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد و کونسوڵخانەی گشتی لە هەولێر هۆشداریی ئەمنیی دەردەکەن و داوا لە هاووڵاتییانی خۆیان لە عیراق و ناوچەکە دەکەن، بەهۆی ئەگەری ئاڵۆزبوونی چاوەڕواننەکراوی رەوشەکەوە، لە بەرزترین ئاستی ئامادەیی و هوشیاریدا بن.
لە راگەیەندراوەکەدا ئاماژە بەوە کراوە: بەهۆی ناڕوونی و پێشبینینەکردنی رەفتارەکانی ئێران و میلیشیا هاوپەیمانەکانی، ئەگەری بەئامانجگرتنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، داخرانی ئاسمانی وراگرتنی گەشتە ئاسمانییەکان لە ئارادایە.
باڵیۆزخانەکە داوای لە هاووڵاتییان و دیپلۆماتکارانی ئەمریکی کردووە بیر لە جێهێشتنی دەستبەجێی ناوچەکە بکەنەوەک، ودووربکەونەوە لە خۆپێشاندان، گردبوونەوە و ناوچە سەربازی و ئەمنییەکانـ وپابەندی رێنماییە ناوخۆییەکان بن و لە کاتی هەر هێرشێکدا لە شوێنی ئارام بمێننەوە.
هەروەها ئاماژە بەوە کراوە کە سەرەڕای بڕیاری پێشتری دەرچوونی کارمەندە ناپێویستەکان، نێردەی دیپلۆماسیی ئەمریکا لە عیراق بەردەوامە لە کارەکانی و هێڵی گەرمی بۆ هاووڵاتییانی خۆی تەرخان کردووە.
هۆشداریی دەدرێت لە هاتنی شەپۆلێكی نوێی گەرما و پێشبینیش دەكرێت لە پێنج پارێزگا پلەی گەرما 50 پلە تێبپەڕێنێت لەگەڵ خۆڵبارینێكی كەم.
دەستەی كەشناسی عیراق رایگەیاند، بەپێی پێشبینییەكانیان لە رۆژی یەكشەممەوە شەپۆلێكی نوێی گەرما دەستپێدەكات و پلەكانی گەرما لە پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشوری عیراق، بەتایبەتیش لە واست، موسەنا، میسان، زیقار و بەسرە 50 پلە تێدەپەڕێنێت.
ئاماژەی بەوەشكردووە، كاریگەریی شەپۆلەكە لەسەر پارێزگاكانی عیراق لانیكەم چوار رۆژ بەردەوام دەبێت، بەڵام كاریگەرییەكەی لەسەر پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان كەمتر دەبێت و لە سلێمانی و هەولێر و دهۆك و هەڵەبجە بەرزترین پلەی گەرما لە 43 پلە تێپەڕ ناكات.
دەستەی كەشناسی عیراق باسی لەوەشكردووە، خێرایی با لە چەند رۆژی داهاتوودا بەگشتی مامناوەند دەبێت، بەڵام ناوبەناو چالاك دەبێت و دەگاتە 40 كیلۆمەتر لە سەعاتێكدا، ئەوەش دەبێتە هۆی خۆڵبارینێكی كەم لە هەندێك ناوچەی باكوری رۆژئاوای عیراق و بە هۆیەوە مەودای بینین بۆ پێنج كیلۆمەتر كەمدەبێتەوە.
وەزارەتی نەوتی عیراق لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بۆ ئەوەكردووە، ئەمڕۆ باسم محەمەد خزەیر، وەزیری نەوتی و بە سەرۆكایەتی وەفدێكی باڵا لە توركیایە.
بەپێی راگەیەنراوەكە ئامانجی سەردانی وەفدەكەی عیراق بۆ ئیمزاكردنی رێككەوتنێكە بۆ دەستپێكردنەوەی هاوردەكردنی نەوتی خاوی عیراق لە رێگەی بۆری عیراق- توركیا بۆ بەندەری جەیهان.
پێشتریش لە 9ی مانگی رابردوو وەزیری وزە و سەرچاوە سروشتییەكانی توركیا، لە بەغداد لەگەڵ وەزیری نەوتی عیراق كۆبووەوە، و رایگەیاند: گواستنەوەی نەوت لە عیراقەوە بۆ بەندەری جەیهان بەردەوام دەبێت، لە ئێستادا سەرقاڵی داڕشتنەوەی رێككەوتنێكی نوێن لەگەڵ بۆ بەردەوامیدان بە هەناردەكردنی نەوتی خاو لە رێگەی هێڵی بۆریی نەوتی عیراق-توركیا.
لیژنەی ئاسایش و بەرگریی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بۆ لێكۆڵینەوە لە هێرشەكانی سعودیە بۆسەر بارەگاكانی حەشدی شەعبی كۆدەبێتەوە.
خالید عوبێدی سەرۆكی لێژنەی ئاسایش و بەرگری لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق، بە نوسراوی رەسمی داوای لە ئەندامانی لیژنەكەی كردووە بۆ كۆبوونەوە بە مەبەستی تاوتوێكردنی هێرشە هاوبەشەكەی سعودیە و ئەمریكا بۆسەر بارەگاكانی حەشدی شەعبی لە چەند ناوچەیەكی جیاجیای عیراق.
بەپێی نوسراوەكە بڕیارە لە كۆبوونەوەكەدا، چەند راسپاردە و بڕیارێكی تایبەت بە هێرش و مەترسییەكانی ئەو پێشهاتە سەربازییە، ئاراستەی حكومەتی عیراق و لایەنە دیپلۆماسییەكان بكرێت.
هەفتەی رابردوو سعودیە و ئەمریكا هێرشێكی هاوبەشیانكردە سەر بارەگاكانی حەشدی شەعبی لە پارێزگاكانی بەغداد واست و نەینەوا و بەسرە و چەند ناوچەیەكی تر و بەهۆیانەوە ژمارەیەك ئەندامی حەشدی كوژران و برینداربوون.
دەستەی فەرماندەییی هێزە چەکدارەکانی عیراق زنجیرەیەک بڕیار و رێنمایی نوێی لەبارەی رەوشی ئەمنی و سەربازیی وڵات دەرکرد.
سەباح ئەلنەعمان، وتەبێژی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی عیراق رایگەیاند، عەلی زەیدی، فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان ئاڕاستەی کردووە بە بەرزکردنەوەی ئاستی ئاگادارکردنەوە (ئامادەباشی) و ئامادەیی تەواو لە سەربازگە و بنکە سەربازییەکاندا.
هاوکات جەختی لەسەر جێبەجێکردنی پلانی هەواڵگریی پێشوەختە کردووەتەوە بۆ پووچەڵکردنەوەی هەر هەوڵێک بۆ ئامانجگرتن یان بەزاندنی سنوورەکان.
لەلایەکی دیکەوە، وتەبێژی فەرماندەی گشتی ئاماژەی بەوە دا، دەبێت پەلەبکرێت لە دابینکردن و پڕچەککردنی تایبەت بە سیستەمەکانی رادار ودۆزینەوەی پێشوەختە و بەرگریی ئاسمانی.
لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا ئاماژەی بەوەکردوە، پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ بە تەواوی ئەرک و بەرپرسیارێتیی تایبەتی دامەزراوە سەربازی و ئەمنییەکانی دەوڵەتە.
ناوبراو جەختیشیکردوەتەوە، هەندێک لایەنی دەرەکی هەوڵدەدەن خاک و ئاسمانی عیراق بخەنە ناو هاوکێشە و حیساباتی ململانێکانەوە، بەڵام سیستەمە سەربازی و ئەمنییەکانی عیراق بە بەرزترین ئاستی رێخراوەی و ئامادەیییەوە مامەڵە لەگەڵ پێشهاتەکاندا دەکەن.
سعودیە رونكردنەوە لەسەر ئەو هێرشانە دەدات كە هەفتەی رابردوو بە هاوبەشی ئەمریكا كردیە سەر پێگەكانی حەشدی شەعبی لە عیراق و دەڵێت، ماوەیەكی زۆرە دانیان بەخۆیاندا گرتووە.
سەرچاوەیەكی باڵای سعودییە بە كەناڵی ئەخبارییەی سەر بە حكومەتی سعودی راگەیاندووە، ریاز پەرۆشی پەیوەندییەكانییەتی لەگەڵ حكومەت و گەلی عیراق و ئەو هێرشە ئاسمانییەش كە ئەنجامیداوە ئاڕاستەی گەل یان حكومەتی عیراق نەكراوە.
دەشڵێت، هێرشە ئاسمانییەكە تواناكانی ئەو گروپەی كردووەتە ئامانج، كە هۆكار بوون بۆ هەڕەشە لەسەر ئاسایشی شانشینەكە و بەئامانجگرتنی دامەزراوە مەدەنی و ئابوورییە گرنگەكانیی.
دووپاتیشیكردووەتەوە، هێرشە ئاسمانییەكە وەك وەڵامێكی ورد و سنووردار بووە و دوای بەكارهێنانی تەواوی رێكارە دیپلۆماسی و سیاسییەكان و دانبەخۆداگرتنی بێئەندازە لە مانگەكانی ڕابردوودا هاتووە.
بەوتەی سەرچاوە باڵاكەی سعودیە، گروپە چەكدارییەكان زیان بە بەرژەوەندییەكانی عیراق و پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیدا دەگەیەنن و خاك و تواناكانی دەكەنە ئامرازێك بۆ دەستدرێژیكردنە سەر وڵاتانی هاوسێی.
پێشتر سەباح نوعمان، وتەبێژی فەرماندەی گشتیی هێزە چەكدارەكانی عیراق، هێرشەكەی سعودیەی بە پێشێلكردنی سەروەریی وڵاتەكەی ناوبرد و داوای بەڵگەی ئەمنی لە ریاز كرد.
رۆژی چوارشەممەی رابردوو، سعودیە و ئەمریكا هێرشێكی ئاسمانی هاوبەشیان كردە سەر سەر بارەگاكانی حەشدی شەعبی لە حەوت پارێزگای عیراق و بەهۆیەوە زیاتر لە 20 چەكدار كوژران.
سەرچاوەیەک لە وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاند، ئاگرێک لە حەوزەکانی بەهەڵمبوونی نەوتی خام لە کێڵگەی نەوتی ئەحدەب لە پارێزگای واست کەوتووەتەوە و تیمەکانی بەرگریی شارستانی دەستبەجێ گەیشتوونەتە شوێنی روداوەکە و لە هەوڵێ کۆنتڕۆڵکردنیدان
بەڕێوەبەری راگەیاندنی کێڵگەکە جەختی کردەوە، روداوەکە تاوەکو ئێستا هیچ زیانێکی گیانیی نەبووە و کاریگەریشی لەسەر هەناردەکردنی نەوت نەبووە.
جەختیشیکردوەتەوە، هۆکاری ئاگرکەوتنەوەکە دیار نییە و دوای کۆنتڕۆڵکردنی لێکۆڵینەوە لە روداوەکە دەکەن.
دەستەی کەشناسی و چاودێریی بوومەلەرزەی عیراق راپۆرتی تایبەت بە چالاکییە زەمینییەکانی پارێزگای کەرکووکی بۆ دوێنێ پێنجشەممە و بەیانیی ئەمڕۆ هەینی بڵاوکردەوە و تێیدا رایگەیاند، پارێزگای کەرکووک بەهۆی شوێنە جوگرافییەکەی و نزیکی لە زۆنی زەمینیی زاگرۆس، لە چوارچێوەی ئەو ناوچانەیە کە لە رووی جیۆلۆجییەوە چالاکن.
لەو بارەیەوە، عەلی عەبدولخالق، بەڕێوەبەری بەشی چاودێریی بوومەلەرزە ئاشکرای کرد، لە نێوان 21 تا 27ی تەممووزدا، 16 بوومەلەرزە لە عیراق تۆمارکراون کە گوڕیان لە نێوان 1.7 تا 3.9 پلەدا بووە و زۆربەیان لە باکوری وڵات و سەر سنوورەکانی عیراق-ئێران بوون. ناوبراو جەختی کردەوە کە ئەم چالاکییانە بەهۆی پێکهاتە جیۆلۆجییەکانەوە ئاسایین و بەردەوام دەبن.
لە لایەکی ترەوە، عامر ئەلجابری،وتەبێژی دەستەی کەشناسی رایگەیاند: هیچ ئامرازێکی زانستی نییە کات و شوێنی بوومەلەرزە پێشوەختە دیاری بکات، هەروەها هیچ ئاماژەیەکیش بۆ رودانی بوومەلەرزەی وێرانکەر لە ئارادا نییە.
بەپێی راپۆرتەکە، رۆژی پێنجشەممە، دوو بوومەلەرزە لە رۆژهەڵاتی کەرکووک (بەلانی کەم 30 کیلومەتر دوور لە سەنتەری شاری) بە جیاوازیی 40 خولەک تۆمارکراون، کە گوڕی یەکێکیان 3.7 پلە بووە.
کەشناسی عیراق هاووڵاتییانی دڵنیا کردەوە کە بەردەوامیی ئەم بوومەلەرزە سووک و مامناوەندانە جێی نیگەرانی نییە و داوای کرد تەنیا پشت بە سەرچاوە رەسمییەکان ببەستن.
دەستەی کەشناسیی عیراق پێشبینییەکانی کەشوهەوای رۆژانی داهاتوو بڵاوکردەوە و رایگەیاند، کە شەپۆلێکی گەرمای بەتین رو لە عیراق دەکات و لە پێنج پارێزگاش پلەی گەرمی دەگاتە سەرو 50 پلەی سیلیزی.
ئەمڕۆ هەینی، دەستەی کەشناسیی عیراق پێشبینییەکانی بۆ کەشوهەوای رۆژانی داهاتوو بڵاوکردەوە و بە گوێرەی پێشبینییەکان پلەکانی گەرما روو لە بەرزبونەوە دەکەن.
بە گوێرەی پێشبینییەکان، شەپۆلیكی گەرمای بەتین، روی لە عیراق دەکات و لە رۆژی شەممەوە پلەکانی گەرما بەرزدەبنەوە بەراورد بە ئەمڕۆ.
کەشناسیی عیراق دەڵێت؛ لە پارێزگاکانی نەجەف، موسەنا، میسان، زیقار و بەسڕە ئەوپەڕی گەرما کە 50 پلەی سیلیزیی تۆمار دەکەن.
لە بەشێکی تری پارێزگاکانیش لە خوارو 50 پلەوە دەبێت؛ بە شێوەیەک لە سلێمانی و دهۆک 43، هەولێر 44، نەینەوا و ئەنبار 47، دیالە 48، لە بەغدا، کەرکووک، بابل، سەلاحەدین ، واست، کەربەلا و دیوانییە دەگاتە 49 پلە.
دەستەکە ئاماژەی بەوەشکردوە، لە رۆژانی هەفتەی داهاتوودا و بە تایبەت لە رۆژی سێشەممەوە پێشبینی دەکرێت پلەکانی گەرما لە سەرانسەری وڵاتدا زیاتر بەرزببنەوە.
لە چوارچێوەی هەڵمەتەكانی عیراق بۆ روبەڕوبوونەوەی گەندەڵیی، دەستەی دەستپاكی عیراق هەڵوەشاندنەوەی تۆڕێكی گەورەی گەندەڵی لە شارەوانی دیوانیە راگەیاند.
دەستەی دەستپاكی عیراق رایگەیاندووە، 30 فەرمانی دەستگیركردن بۆ چەند فەرمانبەر و چەند بەڕێوەبەرێكی شارەوانی دیوانیە دەركراوە كە پێنج بەڕێوەبەری پێشوو و بەڕێوەبەری ئێستای شارەوانییەكە و شەش لێپرسراوی بەشی ژمێریاریی و وردبینی و چەند بەڵێندەرێك و بەڕێوەبەری ژمێریاریی ئێستای پارێزگاكەشی تێدایە.
هەروەها فەرمانی قەدەغەی گەشت بۆ چەند فەرمانبەرێكی تر دەركراوە، كە پەیوەندیدارن بە دۆسیەكانەوە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەو كەسانە تۆمەتبارن بە ساختەكاریی لە گرێبەست و گەندەڵی و وەرگرتنی بەرتیل و خراپ بەكارهێنانی سامانی گشتیی.
بەپێی راگەیەنراوی دەستەكە، 15 لەو فەرمانبەرانە و سێ بەڵێندەر دەستگیركراون و بەپێی دانپێدانانی ئەوان فەرمانی دەستگیركردن بۆ 12 فەرمانبەر و بەڕێوەبەرەكەی تر دەركراوە و لە ئێستاشدا گەڕان بەدوایاندا بەردەوامە.