عیراق
شانەی راگەیاندنی ئەمنیی عیراق ئاشکرایکرد، لە یەکەمی مانگی موحەڕەمەوە تاوەکو شەوی رابردوو، زیاتر لە ملیۆنێک و 500 هەزار زیارەتکار لە وڵاتانی بیانیی جیهانەوە رویان لە خاکی عیراق کردووە.
لە راگەیەنراوێکدا شانەی راگەیاندنی ئەمنیی عیراق بڵاویکردەوە، "ژمارەی ئەو زیارەتکارانەی لە سەرەتای مانگی موحەڕەمەوە تاوەکو شەوی رابردوو هاتوونەتە ناو عیراقەوە، گەیشتووەتە ملیۆنێک و 500 هەزار و 977 زیارەتکار."
لەڕاگەیەندراوەکە ئاماژەی بەوەشکراوە، تەواوی دەروازە سنورییەکان بەردەوامن لە پێشوازیکردن لە زیارەتکاران و ئاسانکاریکردنی رێکارەکانی هاتنەناوەوەیان بەپێی پلانە ئەمنیی و خزمەتگوزارییە داڕێژراوەکان.
سەرۆک وەزیرانی عیراق لەگەڵ هاوتا لوبنانییەکەی لە بەغداد کۆئەبنەوە، بۆ تاوتوێکردنی پرسی گەشەپێدان و وزە و بەهێزکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان هەردوو وڵات.
حەیدەر عەبودیی، وتەبێژی حکومەتی عیراق، ئەمڕۆ یەکشەممە رایگەیاند: ئەمڕۆ لە کۆشکی حکومەت لە بەغداد پێشوازی لە نەواف سەلام، سەرۆک وەزیرانی لوبنان و شاندە وەزارییەکەی یاوەری دەکرێت
عەبودیی وتیشی: هەردوو سەرۆک وەزیران کۆبوونەوەیەکی دووقۆڵی ئەنجام دەدەن و بە دوایدا کۆبوونەوەیەکی فراوانتر بە ئامادەبوونی وەزیرە پەیوەندیدارەکانی پەڕاوەکانی هاوکاری لە نێوان هەردوو وڵاتی برادا بەڕێوەدەچێت، بۆ تاوتوێکردنی ڕێگەکانی بەهێزکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان و فراوانکردنی ئاراستەکانی هاوکاری لە بواری گەشەپێدان و وزەدا، سەرەڕای تاوتوێکردنی پرسە هەرێمی و نێودەوڵەتییە جێی بایەخی هەردوولا.
دادگای تاوانەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە عیراق، دەستبەسەرداگرتنی 27 ملیار دیناری شاردرابوو لە دۆسیەی بریکاری وەزارەتی نەوتدا راگەیاند، جەختیشی کردەوە کە لێکۆڵینەوەکان بۆ دەستگیرکردنی تەواوی تێوەگلاوان بەردەوامن.
زیا جەعفەر، دادوەری لێکۆڵینەوەی دادگای تاوانەکانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیی ناوەندی، ئەمڕۆ یەکشەممە، دەستبەسەرداگرتنی بڕی 27 ملیار دیناری عیراقی راگەیاند، ئەمەش لەسەر پاشخانی بەردەوامی لێکۆڵینەوەکان لە دۆسیەی تۆمەتباری دەستبەسەرکراو، عەدنان جومەیلی، بریکاری وەزارەتی نەوت بۆ ئەرکەکانی پاڵاوتن و لایەنە تێوەگلاوەکانی تر لەگەڵیدا.
دادوەرەکە روونی کردەوە کە ئەم ئۆپراسیۆنە لە ئەنجامی بەدواداچوونی ورد بووە بۆ دەستبەسرداگرتنی ئەو داهاتە داراییانەی کە لە بەفیڕۆدانی سامانی گشتی لەو پڕۆژانەدا دروستبوون کە لەلایەن تۆمەتبار و لایەنەکانی تری دۆسیەکەوە جێبەجێ کراون.
جەختیشی کردەوە کە بڕە پارە دەستبەسەرداگیراوەکە لەلای ژمارەیەک کەسی پەیوەندیدار بە دۆسیەکەوە شاردرابووەوە، هەروەها دووپاتی کردەوە کە لێکۆڵینەوە دادوەرییەکان بە چڕی بەردەوامن بۆ گەیشتن بە سەرجەم تێوەگلاوان.
وەزارەتی گواستنەوەی عیراق خۆی ئامادە دەکات بۆ دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ لە پڕۆژەکانی گواستنەوەی دەریاوانی، لە رێگەی کردنەوەی هێڵی کەشتیرانیی بەردەوام کە عیراق بە چوار لەو وڵاتانەوە دەبەستێتەوە.
سەرچاوەیەک لە نوسینگەی راگەیاندنی وەزارەتەکە بە رۆژنامەی رەسمی راگەیاند: وەزارەت پلانی تەواوی داناوە بۆ کارپێکردنی هێڵەکانی گواستنەوەی دەریاوانی هەرێمی، کە پشت دەبەستێت بە ئاسۆێەکی هاوچەرخ لە بەلەم کە خاوەندارێتییان دەکات و ژمارەیان 40 دانەیە لە چوارچێوەی پڕۆژەی (تەکسیی رووباریدا)، یان ئەوانەی بەمدوایانە وەریگرتوون کە 15 بەلەمن، ئەمەش بەشدار دەبێت لە دابینکردنی هۆکاری گواستنەوەی ئارام و هاوچەرخ بۆ گەشتیاران، لەگەڵ پشتیوانیکردنی جووڵەی گەشتیاریی دەریاوانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێدا.
روونیشی کردەوە: بەشە هەرە گەورەکەی ئەم هۆکارە دەریاوانییانە تەرخان دەکرێن بۆ ئەرکدارکردنی گەشتی گەشتیاری و بازرگانی بۆ هەردوو وڵاتی کوەیت و ئیمارات و سعودیە، لەگەڵ ئێران، دوای تەواوکردنی پێداویستییە تەکنیکی و کارگێڕییەکانی تایبەت بە کارپێکردنی ئەم هێڵانە لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکانی ناوخۆ و دەرەوەی وڵات، بۆ دەستەبەرکردنی دەستپێکردنی گەشتەکان بەپێی بەرزترین پێوەرەکانی سەلامەتیی دەریاوانی.
داهاتی نانەوتی عیراق ئاستێكی پێوانەی تۆماركرد و گەیشتە 16%ی كۆی داهاتی وڵات، لەو رێژەیەش داهاتی نانەوتی هەرێم 5.5%ی پێكدەهێنێت.
روانگە ئیكۆ عیراق بۆ كاروباری ئابووری لە راگەیەندراوێكدا دەڵێت، بۆ یەكەمجار لە مێژوودا داهاتی نانەوتی عیراق لە دوو مانگی رابردوو گەیشتووەتە 16%ی كۆی داهاتی وڵات و ئاستێكی پێوانەیی تۆماركردووە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، ساڵانێكی زۆر داهاتی نانەوتی عیراق تەنها 5%ی كۆی داهاتی عیراقی پێكهێناوە، تاكو لە چوارەمین كابینەی حكومەتی عیراقدا بەرزبووەتەوە بۆ 10% و دواتریش لە شەشەمین كابینەی حكومەتدا قۆناغ بە قۆناغ رووی لە بەرزبوونەوە كردووە.
ئیكۆ عیراق ئاماژەی بەوەشداوە، داهاتە نانەوتییەكان هەریەك لە رسوماتی بەرهەمهێنان و باجی كاڵا و رسوماتی هەناردە و هاوردەكردن دەگرێتەوە، دەشڵێت، ئەو داهاتە نانەوتییەی مانگانە هەرێمی كوردستان رادەستی عیراقی دەكات، 5.5%ی داهاتی نانەوتی عیراق پێكدەهێنێت.
زیاتر لە ملیۆنێک و 200 هەزار سەردانیکار لە سەرەتای مانگی موحەڕەمەوە تاوەکو دوێنێ هاتوونەتە ناو خاکی عیراقەوە، ئەوەش بەپێی نوێترین ئامار کە سەرۆکی شانەی راگەیاندنی ئاسایش بڵاوی کردووەتەوە.
فەریق سەعد مەعن، سەرۆکی شانەی راگەیاندنی ئاسایشی عیراق، ئەمڕۆ شەممە رایگەیاند: تێکڕای ژمارەی ئەو کەسانەی لە سەرەتای مانگی موحەڕەمەوە تاوەکو دوێنێ هاتووينەتە ناو خاکی عیراقەوە، گەیشتووەتە (1،273،758) کەس.
سەرۆکی شانەی راگەیاندنی ئاسایش روونی کردەوە کە پرۆسەی هاتنەژوورەوەی سەردانیکاران بە شێوەیەکی رێکخراو بەردەوامە.
ساڵانە لە مانگەکانی موحەڕەم و سەفەردا، عیراق ژمارەیەکی زۆر لە زیارەتکاران سەردانی دەکەن کە بە مەبەستی بەشداریپێکردن لە مەراسیمەکانی ماتەمینی و سەردانیکردنی مەزارگە پیرۆزەکان، لە هاوکاتە لەگەڵ یادەکانی شەهیدبوونی ئیمام حوسێن و چلەی ماتەمینییەکەیدا.
ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لە دانیشتنی ئاسایی ئەمڕۆ شەممەیدا، دەستی بە رێکارەکانی خوێندنەوەی یەکەم بۆ کۆمەڵێک پڕۆژەیاسا و هەموارکردنەوەی یاسایی گرنگ کرد و دواتریش دانیشتنەکەی بۆ سەرەتای هەفتەی داهاتوو هەڵگرت.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەران لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە دا، لە دانیشتنەکەدا بەڕێوەچوونی خوێندنەوەی یەکەم بۆ پڕۆژەیاسای پەسەندکردنی ژمێرەی کۆتایی ساڵانی دارایی 2012، 2013 و 2014 بەئەنجام گەیەندرا.
بەپێی راگەیەندراوەکە، پەرلەمان هاوکات کۆتایی بە خوێندنەوەی یەکەم بۆ چەند پێشنیازەیاسایەک هێنا، لەوانە:
هەموارکردنی یەکەمی یاسای بەرەنگاربوونەوەی بازرگانیکردن بە مرۆڤ (ژمارە 28ی ساڵی 2012).
هەموارکردنی دووەمی یاسای سندوقی قەرزی ئاسانکاریی کشتوکاڵی (ژمارە 28ی ساڵی 2009).
هەموارکردنی یەکەمی یاسای دادنووسان (ژمارە 33ی ساڵی 1998).
هەموارکردنی یەکەمی یاسای کار (ژمارە 37ی ساڵی 2015).
لە کۆتایی دانیشتنەکەدا، ئەنجومەنی نوێنەران بڕیاری دا کۆبوونەوەکانی بۆ رۆژی دووشەممەی داهاتوو هەڵبگرێت.
وەزارەتی کشتوکاڵی عیراق رایگەیاند، میکانیزمی پێدانی مۆڵەتی هاوردەکردن گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە و لە رێگەی پلاتفۆرمی ئەلیکترۆنییەوە دەبێت، ئاماژەی بەوەشکردوە بە گوێرەی ساڵنامەی کشتوکاڵی 33 جۆر بەروبومی کشتوکاڵی قەدەغەیە.
ئەمڕۆ شەممە، وەزارەی کشتوکاڵی عیراق رایگەیاند پاراستنی بەروبومی ناوخۆیی بە رێگریکردن لە هاوردەکردنی بەروبومی رکابەری و پاڵپشتیکردنی جوتیاران بەدەست دێت، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ گەیشتن بە هاوسەنگی بازاڕ بەتایبەتی لەسەر ئاستی نرخ.
وەزارەتەکە ئاماژەی بەوەکردوە، گرنگترین شت بۆ جوتیاران ئەوەیە، کە داهاتێکی ئابووری بەدەستبهێنن کە زیانی دارایی نەبێت و بە گوێرەی ساڵنامەی کشتوکاڵیش، هاوردەکردنی 33 جۆر بەروبومی کشتوکاڵی قەدەغەیە، جگە لە 14 کەلوپەلی سنووردار بە هۆکاری ئەمنی و تەندروستی.
لە کۆتایی راگەیەندراوەکەشیدا، وەزارەتی کشتوکاڵ دەڵێت؛ بەشی هاوردەکردن لە بەشی پلاندانان و بەدواداچوون بەپێی رێکارە رێکخراوەکان بەردەوامە لە کارەکانی و رونیشیکردەوەمۆڵەتی هاوردەکردن دوای وەرگرتنی ڕەزامەندی دەسەڵاتی کەرتیی پەیوەندیدار، و لەڕێگەی سێ پلاتفۆرمی ئەلیکترۆنیەوە دەردەچێت.
لە بەغداد 18یەمین كۆنفرانسی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان دەستیپێکرد، تێیدا سەرۆک کۆماری عیراق وتارێکی پێشکەشکرد و داوای کرد رێژەی نوێنەرایەتیکردنی ژنان لە پۆستە باڵاکانی وڵاتدا زیاد بکرێت.
نزار ئامێدی، سەرۆک کۆماری عیراق لە میانی کۆنفرانسەکەدا رایگەیاند، ژنان رۆڵی گرنگیان لە کۆمەڵگەدا بینیوە و ئەوان مافەکانی ژنان دەپارێزن.
وتیشی، ژن هاوبەشێكی تەواو دەبێت لە دروستكردنی ئێستا و داهاتوودا و رۆڵیان هەیە لە بەرەوپێشچوونی وڵات لەسەرجەم کایەکاندا.
سەبارەت بە پرسی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، سەرۆک کۆماری عیراق ئەوەشی خستەڕوو، ئەوان لە سەرۆكایەتی كۆمار پشتگیری لە پاراستنی سامانی وڵات دەکەن.
سەرۆک کۆمار جەختیکردەوە، "هیچ ئاسایش و سەقامگیرییەک لە ناوچەکەدا بەدی نایەت بەبێ ئاسایش و سەقامگیریی عیراق"، هاوكات ئاماژەی بەوەدا، بەهیزیی عیراق لە یەکگرتوویی و لەپێشخستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان لەسەرووی هەموو شتێکەوە.
تۆم باراک، باڵیۆزی ئەمریکا لە تورکیا، لە هەژماری فەرمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی 'ئێکس' راگەیەندراوێکی نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عیراقی دووبارە بڵاوکردەوە و ستایشی هەڵوێستی بەغدادی کرد.
باڵیۆزەکەی ئەمریکا لەسەر بەیاننامەکەی عیراق پەیامی هەیە و دەڵێت: عیراق راستییەکان دەخاتەڕوو.
ئەمەش دوای ئەوە دێت کە نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عیراق بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و تێیدا سەرجەم ئەو زانیاری و بانگەشانەی رەتکردەوە کە لە راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە رێکەوتی 23ی تەمموزی 2026دا هاتوون.
بەپێی زانیارییەکان، راپۆرتەکەی نیویۆرک تایمز باسی لە گواستنەوەی پێشنیارێکی ئەمریکی بۆ ئاگربەست لە رێگەی عیراقەوە بۆ تاران کردبوو، بەڵام حکومەتی عیراق جەختی لەوە کردەوە کە ئەو بانگەشانە بە تەواوی "بێ بنەمان".
عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق و مەسعود پزیشکیان سەرۆک کۆماری ئێران، ئەمڕۆ پێنجشەممە، سەرپەرشتیی ئیمزاکردنی چەندین رێککەوتن و یاداشتی لێکتێگەیشتنیان لە نێوان عیراق و ئێراندا کرد، لە چوارچێوەی سەردانە رەسمییەکەی سەرۆک وەزیران بۆ تاران.
رێککەوتن و یاداشتە لێکتێگەیشتنە ئیمزاکراوەکان پەیوەستبوون بە دۆسیەکانی پەیوەندییەکانی دەرەوە، دارایی، ئابووری و وزە.
سەرلەبەیانی ئەمڕۆ پێنجشەممە، سەرۆک وەزیران عەلی فالح ئەلزەیدی سەردانێکی رەسمیی بۆ تاران دەستپێکرد، کە تێیدا گەڕێک لە دانوستاندنی رەسمی ئەنجامدرا و تاوتوێی چەندین دۆسیەی جێی بایەخی هاوبەش کرا.
سەرچاوەیەکی باڵا ئاشکرای کرد کە وڵاتی کوەیت دوای ئەوەی رووبەڕووی بۆردومان بووەتەوە، دەروازەی سنووریی "عەبدەلی" لەگەڵ عیراق بە شێوازێکی کاتی داخستووە.
سەرچاوەکە راگەیاند: لایەنی عیراقی ئاگادارییەکی لە لایەنی کوەیتییەوە پێگەیشتووە بەوەی دەروازەی سنووریی عەبدەلی بە شێوەیەکی کاتی داخراوە، ئەوەش دوای ئەوەی دەروازەکە رووبەڕووی هێرشی فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان بووەتەوە.
بڕیارە ئەمڕۆ لەسەر بانگهێشتنامەی رەسمیی سەرۆک کۆماری ئێران، سەرۆک وەزیرانی عیراق، بەیاوەریی وەفدێکی باڵا، سەردانی تاران بکات.
سەرچاوەیەک لە ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بڕیارە ئەمڕۆ عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عیراق بە و وەفدێکی باڵای یاوەری و بە سەردانێکی رەسمی بەرەو ئێران بەڕێبکەوێت، سەردانەکەشی لەسەر بانگهێشتنامەی رەسمی مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئەو وڵاتەیە.
ئاماژەی بەوەشدا، سەرۆک وەزیرانی عیراق جگە لەوەی لەگەڵ مەسعود پزشکیان کۆدەبێتەوە، بڕیارە زنجیرەیەک دیدار و چاوپێکەوتنی لەگەڵ لێپرسراوانی دیکەی باڵای ئێران هەبێت.
هاوکات، سەرچاوەکە لە ئەنجومەنی وەزیران، ئامادەنەبوو ناوی وەفدە باڵا یاوەرەکەی سەرۆک وەزیرانی عیراق ئاشکرا بکات و هیچ زانیارییەکیشی لەبارەی ئەجێندای سەردانەکە نەدرکاند.
ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عیراق رایگەیاند، لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکان لە دۆسیەی عەدنان جومەیلی، بریکاری راگیراوی وەزارەتی نەوت بۆ رێکخستنەوەی پاڵاوگەکان، دەست بەسەر 13 ملیار دیناری عیراقی، 400 هەزار دۆلاری ئەمریکی و 45 کیلۆگرام زێڕدا گیراوە.
دادوەریی عیراق رایگەیاندوە، ئەو زێر و پارانە لە چەند شوێنێکی پارێزگای سەڵاحەدین شاردرابونەوە و پەیوەستە بە دۆسیەکی عەدنان جومەیلیەوە، کە زێڕەکان پێنج کیلۆیان پارچەی جوانکاری بوە و 40 کیلۆکەی تر بە سێوازی قاڵب بووە.
ئاماژەی بەوە کردووە کە رێکارە یاساییەکان و لێکۆڵینەوەکان لەم دۆسیەیەدا بۆ بەدواداچوونی داهاتی تاوانەکە و دەستگیرکردنی هاوبەشەکانی بەردەوامن.
سندوقی گەشەپێدانی عیراق هەلی وەبەرهێنان بە بەهای 40 ملیار دۆلار دەخاتە روو و باس لەوەدەكات، دەتوانرێت لەبری هاوردەكردن وەبەرهێنان لە ناوخۆدا بكرێت.
سندوقی گەشەپێدانی عیراق ئاشكرای كرد، هەلی وەبەرهێنان بە بەهای 40 ملیار دۆلار لە ئارادایە بۆ بەرهەمهێنانی ئەو كەلوپەلانەی لە جیاتی هاوردەكردنیان لە دەرەوە، لە ناوخۆی وڵاتدا بەرهەم دەهێنرێن.
محەمەد نەجاڕ سەرۆكی سندوقەكە رایگەیاند، سەرمایەی سندوقەكە بۆ پڕۆژەی وەبەرهێنانە و جیاوازە لە بودجەی گشتی كە تەنیا خەرجییە.
ئاماژەی بەوەشكرد، سندوقەكە بەردی بناغەی دروستكردنی ئابورییەكی جێگرەوەیە، بەتایبەت لە ئێستادا كە بودجە پەسەند نەكراوە.
روونیشیكردەوە، ئامانجی ئەم هەنگاوە گۆڕینی هاوردەكردنی ساڵانەیە بۆ دروستكردنی كارگە و وەبەرهێنانی ناوخۆیی بە هاوكاریی وەبەرهێنەرانی نێودەوڵەتە، كە ئەمەش جگە لە كەمكردنەوەی بارگرانیی هاوردەكردن، بە هەزاران هەلی كاری نوێ بۆ هاووڵاتییان دابین دەكات و دەبێتە هۆی گەشەپێدانی راستەقینەی ئابوری لە وڵاتدا.
عیراق حەوت رێککەوتن لەگەڵ واشنتۆن بە بڕی 200 ملیار دۆلار ئیمزادەکات.
باسم محەمەد خەزیر، وەزیری نەوتی عیراق، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، لە میانی سەردانەکەی سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی بۆ ئەمریکا، حەوت رێککەوتنی گرنگ بە کۆی بڕی نزیکەی 200 ملیار دۆلار ئیمزاکراون کراون.
وتیشی، رێککەوتنەکان هەم هاوبەشێتی لەگەڵ کۆمپانیا گەورەکانی ئەمریکا بۆ گەشەپێدانی کێڵگە نەوتییەکان و هەمیش رێککەوتنێک لەگەڵ سوریا بۆ هێڵی گواستنەوەی نەوت لەخۆدەگرن.
وەزیری نەوتی عیراق ئاشکرای کرد، توانای بەرهەمهێنانی گشتی وڵات گەیشتووەتە زیاتر لە 4.8 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش لە چوارچێوەی دیدگایەکی ستراتیژیدایە بۆ گەشەپێدانی کەرتەکانی نەوت و گاز، کە گفتوگۆیەکی جدی لەگەڵ رێکخراوی ئۆپێک بۆ زیادکردنی ئاستی هەناردەکردن لەخۆدەگرێت.