جیهان
بەهۆی جیاوازی زۆر لە مەرجەکان و هەبوونی دووبەرەکی لە ناوخۆی تاران، هەوڵە نوێیەکانی ئێران بۆ ئاشتی لە لایەن واشنتۆنەوە رەتکرانەوە، ترەمپیش دەڵێت؛ ئێران دەیەوێت رێككەوتن بكات، بەڵام من بەدڵم نییە
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین لێدوانیدا سەبارەت بە ململانێکانی لەگەڵ تاران رایگەیاند؛ بە دوایین پێشنیازی ئێران بۆ ئاشتی رازی نەبووە و تاران داوای کۆمەڵێک شت دەکات کە واشنتۆن ناتوانێت قبوڵیان بکات.
ترەمپ ئاماژەی بەوەکرد، هەرچەندە ئێران دەیەوێت رێککەوتن بکات، بەڵام ئەو بەو پێشنیازە دڵخۆش نییە و وتی: "ئێرانییەکان لە گەیشتن بە رێککەوتن نزیک نین"، هەروەها ئاماژەی بە بوونی دووبەرەکی لە ناو سەرکردایەتی ئێران کرد و وتی، بەهۆی ئەو دابەشبوونەی لە تاران هەیە هیچ پێشکەوتنێک لە گفتوگۆ تەلەفۆنییەکاندا بەدی ناکرێت.
سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشەی توندی ئاراستەی تاران کرد و رایگەیاند: "یان ئێرانییەکان لەناودەبەین یان دەبێت لەگەڵمان رێکبکەون، ئەوان ئەوەی دەیانەوێت لەگەڵ ئێمە بەدەستی ناهێنن". جەختیشی کردەوە کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ پاکستان وەک نێوندگیر بەردەوام دەبێت.
لە لایەکی ترەمپ، ترەمپ نیگەرانی خۆی بەرانبەر هەڵوێستی ئیسپانیا و ئیتاڵیا دەربڕی و هەڕەشەی بەرزکردنەوەی باجی سەر ئۆتۆمبێلی یەکێتی ئەوروپای کرد بەهۆی پابەندنەبوونیان بە رێککەوتنەکان. سەبارەت بە عیراقیش، پاڵپشتی خۆی بۆ سەرۆک وەزیرانی راسپێردراوی عیراق دووپاتکردەوە.
لە کۆتایی لێدوانەکەیدا، ترەمپ هیوای خواست بە کۆتاییهاتنی شەڕ جارێکی تر نرخی سووتەمەنی لە جیهاندا دابەزێت، وتیشی، کە سەردانە چاوەڕوانکراوەکەی بۆ چین "بێ وێنە" دەبێت و بە ئەگەرێکی زۆریشەوە بەشداری لوتکەی گروپی حەوت لە فەرەنسا دەکات.
واشنتۆن گرێبەستێكی 100 ملیۆن دۆلاری بۆ پوچەڵكردنەوەی مینەكانی ئێران لە گەروی هورمز ئیمزا دەكات.
هێزی دەریایی ئەمریكا هەنگاوێكی نوێ بۆ روبەڕووبوونەوەی مەترسییەكانی ئێران لە گەروی هورمز دەنێت و پەنا بۆ تەكنەلۆژیای زیرەكیی دەستكرد دەبات، لەو چوارچێوەیەدا گرێبەستێكی بە بەهای نزیكەی 100 ملیۆن دۆلار لەگەڵ كۆمپانیای ئەمریكی دۆمینۆ داتا لاب ئیمزا كردووە، بە مەبەستی پەرەپێدانی سیستمێكی پێشكەوتوو بۆ دۆزینەوە و دەستنیشانكردنی مینە چێندراوەكانی ئێران لە گەروی هورمز.
ئەم تەكنەلۆژیا نوێیە توانایەكی بێپێشینە دەداتە هێزە دەریاییەكانی ئەمریكا تاوەكو بە خێراییەكی زۆر و ورد، شوێن و جۆری ئەو مینانە دیاری بكەن كە لە كەنداو جێگیر كراون.
پێشتر دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا ئاماژەی بەوە كردبوو پڕۆسەی پاككردنەوەی گەرووی هورمز لە مینە چێندراوەكانی ئێران كارێكی ئاڵۆزە و رەنگە چەندین مانگ بخایەنێت، بەڵام چاوەڕوان دەكرێت بە پشتبەستن بە زیرەكیی دەستكرد، ئەو ماوەیە زۆر كەم بكرێتەوە و سەلامەتیی هێڵە بازرگانییەكان زیاتر پارێزراو بێت.
ئەندامانی کۆماری لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا داوایان لە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ کردووە روونی بکاتەوە کە چۆن لێکدانەوە بۆ مۆڵەتی60 رۆژەی یاسای "دەسەڵاتەکانی جەنگ" دەکات لە چوارچێوەی هەڵمەتە سەربازییەکانیدا دژ بە ئێران.
گرنگی ئەم داواکارییە لەوەدایە کە وادەی کۆتایی 60 رۆژەکە نزیک دەبێتەوە، ئەمەش سەرۆک ناچار دەکات یان مۆڵەت لە کۆنگرێس وەربگرێت یان کۆتایی بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بهێنێت، بەتایبەت کە یەکەم هێرشەکان دژ بە ئێران لە 28ی شوباتی رابردوو دەستیان پێکرد.
پیت هیگسێت، وەزیری بەرگری، لە کاتی شایەتیدانی لەبەردەم لێژنەی هێزە چەکدارەکانی ئەنجومەنی پیران، دیدگایەکی جیاوازی خستە روو، ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە دەکرێت کاتژمێرەکە بوەستێت یان بە شێوەیەکی کاتی رابگیرێت لە ماوەی راگەیاندنی ئاگربەستدا.
لەو چوارچێوەیەدا، وادیارە کۆمارییەکان، تەنانەت ئەوانەشی دوودڵ بوون لە پشتگیریکردنی بڕیاری دەسەڵاتەکانی جەنگ، کراوە بوون بەرامبەر لێکدانەوەکەی هیگسێت.
سیناتۆر تۆد یۆنگ بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند: پێدەچێت جۆرێک لە نەرمی بۆ خۆی دابین کردبێت، ئێمەش چاوەڕێی هەر شتێک دەکەین کە بۆمانی بنێرن.
لای خۆشیەوە، سیناتۆر جۆش هاوڵی وتی: پێشبینی دەکەم ئیدارەکە ئاگادارییەکی رەسمیمان بۆ بنێرێت کە تێیدا هەڵوێستی خۆی بەپێی یاساکە دیاری بکات، یان بە داواکردنی 30 رۆژی زیادە، یان روونکردنەوەی پێویستییان بە کاتی زیاتر بەهۆی هۆکارێکی دیاریکراوەوە.
لە بەرامبەردا، دیموکراتەکان بە توندی بەڵگەکانی هیگسێتیان رەتکردەوە، سیناتۆر تیم کەین روونی کردەوە کە "ئاگربەست واتە نەکەوتنی بۆمب، بەڵام بەواتای نەمانی کردەوەی دوژمنکارانە نایەت.
ئەگەر سوپای ئەمریکا بەکاربهێنین بۆ گەمارۆدانی هەموو ئەو شتانەی دەچنە ناو ئێران یان لێی دەچنە دەرەوە، ئەوا ئەمە هێشتا بە دوژمنکاری هەژمار دەکرێت، کەین جەختی کردەوە کە ئەم وەڵامەی وەزیر دەری دەخات ئەوان دەزانن کێشەی 60 رۆژەکەیان هەیە و هەوڵ دەدەن پاساوێک بدۆزنەوە بۆ خۆدزینەوە لێی.
ئەم مشتومڕەی ئێستا سەبارەت بە مۆڵەتی 60 رۆژ لەگەڵ ئێران، ململانێیەکی هاوشێوەی نێوان کۆنگرێس و کۆشکی سپی لە کاتی جەنگی لیبیا لە ساڵی ٢٠١١دا دەهێنێتەوە یاد. لەو کاتەدا، باراک ئۆباما، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، باسی لەوە دەکرد کە بەشداریکردنی ئەمریکا – کە پێدانی زانیاری هەواڵگری و سووتەمەنی بە فڕۆکەکانی هاوپەیمانانی دەگرتەوە – نەگەیشتووەتە ئاستی "کردەوەی دوژمنکارانە" بەپێی یاساکە.
تۆڕی هەواڵی سی ئێن ئێن ئاشكرای كردووە، چاوەڕوان دەكرێت ئەمڕۆ ئێران پێشنیازێكی نوێ پێشكەش بكات.
دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا پێشنیازەكەی ئێرانی رەتكردەوە لەبارەی كردنەوەی گەروی هورمز و لابردنی گەمارۆكانی سەر ئەو وڵاتە، تۆڕیی هەواڵی سی ئێن ئێن ئاشكرای كردووە، چاوەڕوان دەكرێت ئەمڕۆ ئێران لەڕێی نێوەندگری پاكستانەوە پێشنیازێكی نوێ پێشكەش دەكات.
سەرچاوەیەكی ئاگادار بە سی ئێن ئێنی راگەیاندووە، دانوستانەكان بەرەوپێشچوونی باشیان بەخۆیانەوە بینیوە و لە قۆناغێكی باشدان.
لە بەرانبەردا، دۆناڵد ترەپ ئاماژەی بەوەكرد، ئێران بەهۆی لاوازبوونی سەرجەم توانا سەربازی و ئابورییەكانی، ئێستا پێگەی لە دانوستانەكاندا لاوازبووە و پێویستە بە زوویی رێككەوتن بكات.
ماڵپەڕی "ئەکسیۆس" لە راپۆرتێکی نوێدا ئاشکرای کرد کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لەلایەن ئەدمیراڵ براد کووپەر، فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم)، زانیاریی وردی پێدراوە دەربارەی چەند پلانێکی سەربازیی نوێ دژی ئێران. ئامانج لەم پلانانە شکاندنی بنبەستی دانوستانە ئەتۆمییەکان یان وەشاندنی "لێدانی کۆتاییە" لە تاران.
ئەو پلانانەی کە پێشکەش بە ترەمپ کراون و جەنەڕاڵ دان کین، سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئەمریکاش تێیدا ئامادە بووە، چەن خاڵێکی لەخۆ گرتوە تییدا: ئەنجامدانی زنجیرە هێرشێکی ئاسمانی "کورت و بەهێز" بۆ سەر ژێرخانی ئێران، وکۆنترۆڵکردنی بەشێک لە گەرووی هورمز لە رێگەی هێزی زەمینییەوە بۆ پاراستنی هێڵە بازرگانییەکان، وئۆپەراسیۆنی هێزە تایبەتەکان بۆ دەستبەسەرداگرتنی کۆگاکانی یۆرانیۆمی پیتێنراو.
ئەم ئامادەکارییانە دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی دەرهێنانەوەی مووشەکە ژێرخاکییەکانی ئێران دێت، کە وای کردووە ترەمپ بیەوێت پێش سەردانەکەی بۆ چین، بڕیارێکی یەکلاکەرەوە بدات.
هاوکات بەرپرسێکی باڵا لە ئیدارەی ترەمپ رایگەیاند، کە کردەوە شەڕەنگێزییە راستەوخۆکانی نێوان واشنتۆن و تاران لە رووی یاساییەوە کۆتاییان هاتووە، ئەمەش دوای ئەوەی هەردوولا پابەند بوون بە ئاگربەستێک کە لە 7ی نیسانی رابردووەوە دەستی پێکردووە.
لەلایەکی دیکەوە، ترەمپ ئەمڕۆ هەینی لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی "نیوزماکس" دووپاتی کردەوە کە جەنگ بە کردەیی کۆتایی هاتووە و وتی: ئێمە پێشتر لە جەنگەکەدا بردوومانەتەوە، بەڵام من سەرکەوتنم بە جیاوازییەکی گەورەتر دەوێت.
لەگەڵ ئەم لێدوانانەشدا، پیت هیگسێس، وەزیری بەرگریی ئەمریکا رایگەیاند، گەمارۆی دەریایی سەر بەندەرەکانی ئێران "تا ئەو کاتەی پێویست بێت" بەردەوام دەبێتم، ئاماژەی بەوەش کرد کە مەودای ئۆپەراسیۆنە دەریاییەکانیان بۆ زەریای هیندی و هێمن فراوانتر کردووە، ئەمەش وەک ئاماژەیەک بۆ بەردەوامیی سیاسەتی "فشاری زۆرینە" سەرەڕای وەستانی شەڕی مەیدانی.
سەرۆكی ئەمریكا رەتیدەكاتەوە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكانیان بۆسەر ئێران بە جەنگ ناوببات و دەشڵێت ئێران خواستی گەیشتنە بە رێككەوتنی هەیە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، لە پەراوێزی رێورەسمی ئیمزاكردنی چەند فەرمانێكی خانەنشینكردندا لەبارەی پرسی ئێرانەوە رایگەیاند، لەمێژ بوو دەبوو پڕۆسەیەكی سەربازیی فراوان دژی ئێران ئەنجام بدەن، گەر نا ئەو وڵاتە دەبووە خاوەنی چەكی ئەتۆمی.
جەختیشیكردەوە، ئێران زۆر پەرۆش و پێداگرە لەسەر گەیشتن بە رێككەوتن، وتیشی، جگە لە خۆی و ژمارەیەكی زۆر كەم لە كەسانی نزیكی كەس ئاگاداری ناوەڕۆكی ئەو گفتوگۆیانە نییە كە لەگەل ئێران ئەنجام دەدرێن.
راشیگەیاند، 90%ـی توانای ئێرانمان بۆ بەرهەمهێنانی موشەك لەناوبردووە و ئابووری ئەو وڵاتەش لە لێواری هەرەسهێناندایە.
روسیا پێشنیازێك بۆ ئاگربەستی مرۆیی لەگەڵ ئۆكراین رادەگەیەنێت و كێیڤیش داوای وردەكاری پێشنیازەكە دەكات.
ڤۆلۆدیمێر زیلینسکی، سەرۆكی ئۆكراین رایگەیاند، وڵاتەكەی بە رەسمی داوای زانیاری و وردەكاریی زیاتری لە مۆسكۆ كردووە سەبارەت بەو پێشنیازەی بۆ ئاگربەستێكی مرۆیی خستوویەتیەڕوو.
ئەم ئاگربەستە بڕیارە لە 9ی ئایاردا بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، كە هاوكاتە لەگەڵ یادی سەركەوتنی یەكێتی سۆڤیەت بەسەر ئەڵمانیای نازی لە جەنگی جیهانی دووەمدا.
زیلینسکی جەختی لەوە كردەوە، كیێڤ بەردەوام دەبێت لە هەوڵە دیپلۆماسییەكانی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، بە ئامانجی گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی گشتگیر كە ببێتە هۆی كۆتاییهێنانی یەكجارەكی بە جەنگ لە ئۆكرانیا.
لەلایەكی دیكەوە، دیمیتری پیسكۆف، وتەبێژی كۆشكی كرملن، ئاماژەی بەوەكرد، ڤلادیمێر پوتن لە پەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، باسی لەم پێشنیازە كردووە، راشیگەیاند، بەمنزیكانە وردەكارییەكانی ئاگربەستەكە بڵاودەكرێنەوە، بەبێ ئەوەی هیچ ئاماژەیەك بە كات و ماوەی دیاریكراوی ئاگربەستەكە بدات.
وەزارەتی دەرەوەی پاکستان جەخت لە بەردەوامی هەوڵە دیپلۆماسییەکانی دەکاتەوە بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاشکرایدەکات، کەناڵەکانی پەیوەندی لەگەڵ واشنتۆن و تاران بە کراوەیی ماونەتەوە.
وەزارەتی دەرەوەی پاکستان رایگەیاند، وڵاتەکەی پابەندە بە بەردەوامبوون لە ئاسانکاری بۆ گفتوگۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، بە ئامانجی دەستپێکردنەوەی دانوستانەکان و کەمکردنەوەی پێکدادانەکان.
ئیسلام ئاباد ئاماژەی بەوەکردووە، لەگەڵ چەندین دەوڵەتی ناوچەکە لە پەیوەندیدایە بۆ چەسپاندنی ئارامی و دڵنیابوونەوە لە بەردەوامیی ئاگربەست.
ئەم هەوڵانەی پاکستان لە چوارچێوەی نێوەندگیرییەکی چالاکدایە بۆ میوانداریکردنی خولێکی نوێی دانوستانەکان لەنێوان هەردوو لایەندا.
ئەم جوڵە دیپلۆماسییانەی پاکستان دوای ئەوە دێت، کە لە 28ی شوباتی رابردوو گرژییە سەربازییەکان لەنێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەلایەک و ئێران لەلایەکی تر پەرەی سەند، بەڵام لە 8ـی نیساندا و بە نێوەندگیری حکومەتی پاکستان، هەردوولا گەیشتنە رێککەوتنی "ئاگربەستێکی کاتی".
رێكخراوێكی نێودەوڵەتی بۆ مافی رۆژنامەنوسان هۆشداریدەدات لەوەی ئازادیی رۆژنامەگەری لە جیهاندا گەیشتووەتە نزمترین ئاستی 25 ساڵی رابردوو.
رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنوور لە نوێترین راپۆرتی ساڵانەی خۆیدا هۆشداری دەدات، لەوەی ئازادیی رۆژنامەگەری لە جیهاندا لە دۆخێكی كارەساتباردایە، بەپێی ریزبەندی ساڵی 2026، دۆخی رۆژنامەگەری لە زیاتر لە نیوەی وڵاتانی جیهان بە سەخت یان زۆر مەترسیدار وەسف كراوە.
رێكخراوەكە ئاماژەی بەوەشكردوە، لە ئێستا یاسا و كۆتوبەندی توندی بۆ رۆژنامەنوسان دانراوە، زیادبوونی ئەو كۆتوبەندانەشە وایكردوە كاریگەریان لەسەر كارە رۆژنامەوانییەكانیان هەبێت.
یەكێكی تر لە هۆكارەكانی كەمبونەوەی ئازادی رۆژنامەنوسی بۆ ئەوەدەگەڕێتەوە بە بیانوی سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی، كوتوبەند خراوەتە سەر دەنگە ئازادەكان.
بەپێی ئامارەكانی رێكخراوی پەیامنێرانی بێسنور، كەمبوونەوەی ڕێژەی ئازادیبەپێی وڵاتەكان جیاوازە، لەو وڵاتانەی دانیشتووانەكەی لە وڵاتانی خاوەن دۆخی باش دەژین، لە 2002 تا ئێستا بە رێژەی لە 1% دابەزیووە، تەنها حەوت وڵاتی باكووری ئەوروپا لە لیستی وڵاتە"باشەكاندان و نەرویج لە پلەی یەكەمدایە، فەرەنساش لە پلەی 25ەمدایە.
سەبارەت بە ئەمریكاش دوای دووبارە هەڵبژاردنەوەی دۆناڵد ترەمپ، ئەمریكا حەوت پلە پاشەكشەی كردووە و كەوتووەتە پلەی 64 هەمینی، راپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات كە ترەمپ هێرشكردنە سەر رۆژنامەنووسانی كردووەتە نەریتێكی سیستماتیك.
ئەوەی زۆرترین رێژەی پاشەكشەی رۆژنامەنوسانی تیدا تۆماركراوە وڵاتی نەیجریایە37 پلە دابەزیوە، ئەمەش بەهۆی هێرشی گروپە چەكدارەكان و سەركوتی ئەنجومەنە سەربازییەكان.
وڵاتانی عەرەبی و ناوچەكەش لە راپۆرتە بەدەرنەبوون، سعوودی ١14 پلە دابەزیوە و گەیشتووەتە پلەی 176 هەمین، ئەمەش دوای تێچوونی دۆخەكە و لەسێدارەدانی نووسەر "توركی جاسر" لە حوزەیرانی 2025دا.
لە كۆتای لیستەكەی پەیامنێرانی بێسنور هەر یەك لە ئێرتیریا ئێران، چین و كۆریای باكوور دێت كە ئازادی رۆژنامەنوسی تێیاندا هەر زۆر تیدا كەمبووەتەوە.
لە كۆتایی راپۆرتەكەدا، رێكخراوی پەیامنێرانی بێ سنوور جەخت دەكاتەوە لەوەی جیهان لە ئێستادا شایەدی شەپۆلێكی بەهێزی سەركوتكاری و بەكارهێنانی توندوتیژییە دژی رۆژنامەنووسان، بە جۆرێك كە گۆڕەپانی كاركردنی ئازاد رۆژ بە رۆژ تەسكتر دەبێتەوە.
لە كاتێكدا جیهان چاوەرێی كۆتاییهاتنی جەنگی دژ بە ئێرانە، بەڵام پێچەوانەی ئەو چاوەروانیانە، پلانی نوێی سەربازی ئەمریكا دژی ئێران لەسەر مێزی ترەمپە.
لەگەڵ بەردەوامی بنبەست لە دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران، پێشهاتە سەربازییەكان بەرەو قۆناغێكی یەكلاكەرەوە دەچن، بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەڕی ئەكسیۆس لە دوو سەرچاوەی ئاگادارەوە، بڕیارە ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ كۆبوونەوەیەكی گرنگ لەگەڵ براد كووپەر فەرماندەی ناوەندی هێزەكانی ئەمریكا_ سێنتكۆم ئەنجام بدات بۆ تاوتوێكردنی پلانێكی نوێی سەربازی دژ بە ئێران.
ماڵپەرەكە راشیگەیاندووە، ئەوەی جێگای سەرنجە، پیشتر لە كاتی هێرشەكەی 28ی شوباتی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هەمان تیم سەردانی ترەمپیان كردوو دواتر ئەو جەنگە دەستیپێكرد.
هەر بەپێی سەرچاوە ئاگادارەكان، ترەمپ بە جدی بیر لە دەستپێكردنەوەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی فراوان دەكاتەوە دژی ئێران بە مەبەستی شكاندنی چەقبەستوویی دانوستانەكان و ناچاركردنی تاران بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و نیشاندانی نەرمی لە دۆسیەی ئەتۆمیدا.
هەروەها بۆ وەشاندنی گورزێكی یەكلاكەرەوە و كۆتاییهێنان بەو جەنگەی كە لە شوباتی رابردووەوە لە ناوچەكەدا هەڵگیرساوە.
پلانەكە كە بڕیار پێشكەشی ترەمپ بكرێت، چەند بژاردەیەكی سەربازیی تیدا پێشنیازكراوە فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا چەند سیناریۆیەكی ئامادە كردووە، لەوانە، هێرشی خێرا و بەهێز وەشاندنی شەپۆلێكی گورزی ئاسمانی بۆ سەر بنكە و ژێرخانە گرنگەكانی ئێران، یان كۆنترۆڵكردنی گەرووی هورمز، پلانەكە خۆی لەوەدا دەبنێتەوە لەوەی دەستبەسەر بەشێك لە گەرووەكەدا بگرین بە مەبەستی زامنكردنی هاتوچۆی كەشتییە بازرگانییەكان.
یەكێكی تر لە سیناریۆكان، ئۆپەراسیۆنی هێزە تایبەتەكانە، ئەگەری دابەزینی هێزی زەمینی یان هێزی تایبەت بۆ پاراستن و دەستبەسەرداگرتنی كۆگاكانی یۆرانیۆمی پیتێنراوەكەی ئێرانە.
لە بەرامبەردا، سوپای ئەمریكا و ژەنەڕاڵ دان كین، سەرۆكی ئەركانی هاوبەش، تاوتوێی ئەگەرەكانی پەرچەكرداری سەربازی ئێران دەكەن دژی هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا، كە پێشبینی دەكرێت وەك وەڵامێك بۆ گەمارۆ دەریاییەكە ئەنجامی بدات.
هاوكات، ئاژانسی بلومبێرگ بە پشتبەستن بە سەرچاوەكان بڵاویكردەوە، سێنتكۆم داوای ناردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی كردووە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ بەكارهێنانی ئەگەری دژ بە ئێران، سێنتكۆم راشیگەیاندوە ئەو داوایەی لەدوای ئەوەكردوە كە ئێران موشكێكی بۆ دووری 500 كیلۆمەتر بەكارهێنا لە جەنگەكەدا.
سەرچاوەكان ئاماژەیان بەوەشكردووە، تا ئێستا بڕیارێك سەبارەت بە جێگیركردنی موشەكە هایپەرسۆنیكەكان نەدراوە، ئەگەر ئەو جێگیركردنە پەسەند بكرێت، ئەوە دەبێتە یەكەم جێگیركردنی مووشەكی هایپەرسۆنیكی ئەمریكی لە ناوچەكە.
ئەوە لە كاتێكدایە، ترەمپ لە لێدوانێكدا ئاماژەی بەوە كردووە كە گەمارۆی دەریایی لە ئێستادا كاریگەرتر دەبینێت لە بۆردومانی راستەوخۆ، بەڵام جەختی كردووەتەوە كە ئەگەر تاران وەڵامی نەبێت، بژاردەی سەربازی وەك توندترین ئامرازی فشار بەكاردەهێنێت.
دوای 300 رۆژ لە ئەرك بڕیارە گەورەترین كەشتی فڕۆكەهەڵگری ئەمریكا و جیهان بگەڕێتەوە ئەمریكا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێبهێڵێت.
یو ئێس ئێس جێراڵد فۆرد، كەشتی سەربازی ئەمریكی و گەورەترین كەشتیی فڕۆكەهەڵگری جیهان، دوای 300 رۆژ بێ دابڕان لە ئەرك، بڕیارە لەماوەی چەند رۆژی داهاتوودا كۆتایی بە ئەركەكانی بهێنرێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگەڕێتەوە ئەمریكا.
جیراڵ فۆرد لەماوەی رابردوودا بەشداری لە ئۆپەراسیۆنی دەستگیركردنی نیكۆلاس مادۆرۆی سەرۆكی پێشووی ڤەنزوێلادا كرد و لە دوومانگی رابردووشدا بەشداری جەنگی دژ بە ئێرانی كرد.
چاوەڕوان دەكرێت تا ناوەڕاستی مانگی ئایار جێراڵد فۆرد بگاتەوە بەندەرەكەی خۆی لە ویلایەتی ڤێریجینیا و لەوێ لەنگەر بگرێت.
لە بەرامبەریشدا هەردوو كەشتی فڕۆكەهەڵگری یو ئێس ئێس جۆرج دەبلیو بۆش و یو ئێس ئێس ئەبراهام لینكۆڵن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەمێننەوە.
بڕیارە ئەمرۆ سەرۆكی ئەمریكا، تاوتوێی پلانێكی نوێ بۆ دەستپێكردنەوەی هێرشی سەربازی دژ بە ئێران بكات.
ماڵپەڕی ئەكسیۆس لە زاری دوو سەرچاوەی ئاگادارەوە بڵاویكردووەتەوە، بڕیارە ئەمڕۆ دۆناڵد ترەمپ كارنامەیەكی سەربازی دەربارەی پلانە نوێیەكان بۆ هێرشكردنە سەر ئێران پێبگات كە لە لایەن براد كوپەر، فەرماندەی سێنتكۆمەوە ئامادەكراوە.
راشیگەیاندووە، پلانەكەی براد كوپەر بریتییە لە هێرشێكی كورت و بەهێز بۆ سەر ژێرخانەكانی ئێران، بە ئامانجی ناچاركردنی تاران بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و نیشاندانی نەرمی زیاتر لە دۆسیە ئەتۆمییەكەیدا.
پێشبینی دەكرێت پلانەكە ئەگەری بڵاوكردنەوەی هێزی زەمینی و ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی هێزە تایبەتەكان بۆ دەستبەسەرداگرتنی كۆگاكانی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران و كۆنترۆڵكردنی بەشێك لە گەروی هورمز لەخۆبگرێت.
ئەمریكا هەوڵی پێكهێنانی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی نوێ دەدات بە مەبەستی پاراستنی گەرووی هورمز.
رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ بڵاویكردووەتەوە لەپێناو دەستەبەركردنی ئازادی كەشتیوانی نێودەوڵەتی، ئیدارەی ئەمریكا كار دەكات بۆ پێكهێنانی هاوپەیمانییەكی نێودەوڵەتی نوێ بە ناوی بنیاتنانی ئازادیی دەریایی بە ئامانجی پاراستنی هاتوچۆی كەشتییەكان لە گەرووی هورمز.
رۆژنامەكە ئاماژەی بەوە كردووە، ئەم هاوپەیمانییە كار دەكات بۆ دروستكردنی هەماهەنگی دیپلۆماسی نێوان وڵاتانی ئەندام و ئاڵوگۆڕكردنی زانیارییە هەواڵگرییەكان دەربارەی جوڵەی دەریایی و سەپاندنی سزاكان بەسەر ئەو لایەنانەی دەبنە هەڕەشە بۆ سەر كەشتیوانی دەریایی لە گەرووەكەدا.
پڕۆژەكە وەك هاوبەشییەك دەبێت لە ژێر سەرپەرشتی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا و هەروەها فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا _سێنتكۆم پشتگیری راستەوخۆ لەم بارەیەوە پێشكەش دەكات بۆ چاودێریكردنی مەیدانیی دەریا و ئاڵوگۆڕی زانیاریی تەكنیكی دەربارەی كەشتییە بازرگانییەكان.
بەپێی راپۆرتی رۆژنامەكە، ئەم دەسپێشخەرییە بۆ روبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵنگاریەیانەی ئێرانە كە رێگری لە هاتوچۆی دەریایی دەكات.
بەهۆی ئەگەری سەرهەڵدانەوەی جەنگ لە ناوچەكە، نرخی بەرمیلێك نەوتی خاوی برێنت 125 دۆلاری تێپەڕاند.
ئەمڕۆ نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهاندا بەرزبوونەوەیەكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، ئەمەش دوای ئەوەی كۆشكی سپی ئاماژەی بە ئەگەری سەپاندنی گەمارۆیەكی درێژخایەن بۆ سەر گەرووی هورمز كرد.
لەگەڵ كردنەوەی بازارەكانی ئاسیادا نرخی نەوت لە جیهاندا بە رێژەی 5.6% بەرزبوویەوە، بەجۆرێك نرخی بەرمیلێك نەوتی برێنت گەیشتە 125.2 دۆلار، نرخی بەرمیلێك خاوی تەكساسیش بە 110.1 سەنت مامەڵەی پێوە كرا، ئەمەش بەرزترین ئاستە لەم دواییانەدا تۆماری كردبێت.
ئاژانسی بلۆمبێرگ هۆكاری بەردەوامیی هەڵكشانی نرخی نەوتی بۆ ئاڵۆزییەكانی ناوچەكە و مەترسییەكان سەبارەت بە پچڕانی درێژخایەنی دابینكردنی وزە لە گەروی هورمز گەڕاندووەتەوە، بەتایبەت بە بنبەست گەیشتنی هەوڵە دیپلۆماسییەكان بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگی ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران.
ئابووریناسان ئەم بارگرژییە بە گەورەترین پشێوی و شڵەژانی بازاڕەكانی وزە لە جیهاندا دادەنێن كە لە چەند دەیەی رابردوودا وێنەی نەبووە.
بەهۆی داڕمانی ئابوری و تێکشانی هێزە سەربازییەکان، سەرۆکی ئەمریکا داوایەکی بەپەلە ئاڕاستەی لێپرسراوانی ئێران دەکات و داوای خۆ بەدەستەودانی تاران دەکات.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، داوای لە ئیران دەکەم ئێستا خۆیان بەدەستەوە بدەن، دەشڵێت "تەنها شتێک کە پێویستە ئێران بیکات ئەوەیە بڵێت ئێمە خۆمان بەدەستەوە دەدەین."
سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کرد، وڵاتەکەی توانیویەتی "سوپای ئێران تێکبشکێنێت و هێزە دەریاییەکانیان لەناو ببات"، هەروەها وتیشی تاران ئێستا تەنها خاوەنی رێژەیەکی زۆر کەمی کارگەکانی دروستکردنی موشەکە.
ترەمپ باسی لە داڕمانی ئابوریی ئێران کرد و وتی: "ئابورییەکەیان لە لێواری هەرەسهێناندایە و دراوەکەیان هیچ بەهایەکی نەماوە."
سەرۆکی ئەمریکا ئاشکرایکرد، کە لەگەڵ ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا تاوتوێی دۆسیەی ئێرانی کردووە و ئاماژەی بەوەکرد، پوتن "ئارەزووی پێشکەشکردنی هاوکاری دەکات" و ئەویش نایەوێت تاران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، هاوکات پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەی لەگەڵ پوتین بە "زۆر باش" وەسف کرد.
سەبارەت بە جەنگی ئۆکراین، ترەمپ رایگەیاند، پێشنیازی ئاگربەستێکی کاتی کردووە و بە وردی لەگەڵ پوتن باسیان لەو قەیرانە کردووە.
پەیوەندییەکی تەلەفۆنی 90 خولەکی لە نێوان پوتین و ترەمپ؛ ئێران و ئۆکراین تەوەرە سەرەکییەکان بوون.
پاش پەرەسەندنی گرژییەکان، ڤلادیمێر پوتن و دۆناڵد ترەمپ بۆ تاوتوێکردنی رەوشی ناوچەکە و دۆسیەی ئەتۆمی ئێران گفتوگۆیان کرد.
ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، هاوتا ئەمریکییەکەی ئەنجامدا کە زیاتر سەعات و نیوێکی خایاند. تەوەرە سەرەکییەکانی پەیوەندییەکە بریتی بوون لە پەرەسەندنەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دۆسیەی ئێران، لەگەڵ جەنگی ئۆکراین.
یوری ئوشاکۆڤ، یاریدەدەری سەرۆکی روسیا رایگەیاند، گفتوگۆکە "راشکاوانە و کردەیی" بووە و هەردوو سەرۆک بایەخێکی تایبەتیان بە بارودۆخی ئێران و کەنداو داوە.
هۆشداریی پوتن و دەستخۆشی لە ترەمپ
لە پەیوەندییەکەدا، پوتن بڕیارەکەی ترەمپی بۆ درێژکردنەوەی ئاگربەست لەگەڵ ئێران بە "راست و دروست" وەسف کرد، چونکە دەرفەت بۆ دانوستان دەڕەخسێنێت، بەڵام لە هەمان کاتدا هۆشداریی دایە ترەمپ کە ئەنجامدانی هەر ئۆپەراسیۆنێکی زەمینی لە دژی ئێران "مەترسیدار" دەبێت، پوتن چەند پێشنیازێکیشی بۆ چارەسەرکردنی کێشەی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران پێشکەش بە سەرۆکی ئەمریکا کردووە.
ئۆکرانیا و یادی جەنگی جیهانی
سەبارەت بە دۆسیەی ئۆکراین، پوتین پێشنیازی ئاگربەستێکی کاتیی کردووە بەبۆنەی یادی کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانی دووەم، لە بەرانبەردا، ترەمپ گەشبینی خۆی نیشانداوە کە گەیشتن بە رێککەوتن بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆکراین نزیکە، هەرچەندە پوتن جەختی کردووەتەوە کە ئێستا هێزەکانی روسیا "دەسپێشخەریی مەیدانی"یان لەدەستدایە.
سەرکۆنەکردنی هەوڵی تیرۆرکردنی ترەمپ
لە بەشێکی تری پەیوەندییەکەدا، پوتن پشتگیری خۆی بۆ ترەمپ دەربڕی لە دوای ئەو هەوڵە تیرۆرکردنەی کە رووبەڕووی بووەوە و بە توندی روداوەکەی سەرکۆنە کرد، کرملنش دووپاتی کردەوە، مۆسکۆ بەردەوام دەبێت لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران، وڵاتانی کەنداو، ئیسرائیل و ئەمریکا بە مەبەستی رێگریکردن لە پەرەسەندنی گرژییەکان و بەرەوپێشبردنی دانوستانەکان.