جیهان
بەریتانیا یاسایەکی نوێی پەسەندکرد بۆ توندترکردنی رێکار و سزاکانی سەر ئێران، کە سزا ئاسمانی، دەریایی و ئابوورییەکان لە خۆدەگرێت.
حکومەتی بەریتانیا، ئەمڕۆ سێشەممە، یاسایەکی نوێی بۆ توندکردنەوەی سزاکانی سەر ئێران راگەیاند، کە فراوانکردنی بەربەستە بازرگانییەکان و بەهێزکردنی دەسەڵاتەکانی بەریتانیا لە بەئامانجگرتنی کەشتییەکان لەخۆدەگرێت.
حکومەتی بەریتانیا روونی کردەوە کە یاساکە لە چوارچێوەی هەوڵە بەرفراوانەکاندایە بۆ راگرتنی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران و رووبەڕووبوونەوەی چالاکییەکانی تری تاران، کە بە "دوژمنکارانە" وەسفی کردوون.
بەپێی یاسا نوێکە، بەربەستەکانی بەردەم دەستگەیشتنی ئێران بە سیستەمی دارایی بەریتانیا توندتر دەکرێن، هەروەها بڕیاری قەدەغەکردنی بازرگانی فراوانتر دەکرێت تاوەکو ژمارەیەکی زیاتری کەلوپەل، تەکنۆلۆژیا و خزمەتگوزارییەکان بگرێتەوە.
هاوکات یاساکە دەسەڵاتی زیاتر دەداتە بەریتانیا بۆ سەپاندنی سزا بەسەر کەشتییەکاندا و قەدەغەکردنی نیشتنەوەی فڕۆکە ئێرانییەکان لە وڵاتەکەدا، جگە لەو حاڵەتانەی کە بەپێی بەخشینە تایبەتەکان دیاری دەکرێن.
وەزارەتی بەرگریی روسیا رایگەیاند، دوای کۆتایی هاتنی مۆڵەتە سێ رۆژەکەی ڤلادیمێر پوتن هێرشەکانیان بۆسەر ئۆکراین بە چڕی دەستپێکردوەتەوە.
بەیانیی ئەمڕۆ سێشەممە وەزارەتی بەرگریی روسیا رایگەیاند، هێزەکانیان دەستیان بە هێرشە ئاسمانییەکانیان کردووەتەوە و چەندین دامەزراوەی پیشەسازیی بەرگریی و ناوەندی لۆجستی و دابەشکردنی کەلوپەلی سەربازییان لە کیێڤی پایتەخت و دەوروبەری کردوەتە ئامانج.
بەپێی راگەیەندراوەکە، هێرشە چڕەکانی شەوی رابردوو لە رێگەی چەکی پێشکەوتووی وشکانی، ئاسمانی و دەریایی، لەگەڵ فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی مەودا درێژەوە ئەنجام دراون.
ئاماژەبەوەشکراوە، لە هێرشەکاندا بنکەکانی بەرهەمهێنان و کۆگاکردنی درۆن و موشەک و کەشتییەکی بارکردنی سوتەمەنی تایبەت بە سوپای ئۆکراینیان کردوەتەوە ئامانج.
دەستپێکردنەوەی ئەم هێرشانەش بۆ سەر پێگەکانی سوپای ئۆکراین دوای کۆتاییهاتنی ئەو ئاگربەستە سێ رۆژەیە دێت، کە پێشتر ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا بۆ کیێڤی پایتەخت رایگەیاندبوو، کە هاوکات بوو لەگەڵ سەردانی نێردراوانی ئەمریکا بۆ ئەو شارە.
رۆژنامەی تەلەگراف بڵاویکردوەتەوە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکا، بە بیانوی ئەوەی لەگەڵ ئێراندا رودەدات جەنگ نییە؛ قەرەبوی بنەماڵەی سەربازە کوژراوەکان ناکاتەوە و بنەماڵەکانیشیان هەڵمەتێکیان دژی ئەو بڕیارە راگەیاندوە.
لە جەنگی ئێراندا، ئەمریکا بە رەسمی کوژرانی 18 سەربازی راگەیاندوە، کەسوکاری ئەو سەربازە ئەمریکییانە لە ئێستادا هەوڵدەدەن بۆ دەستبەرکردنی موچە و ئیمتیازاتی شایستە بۆ کەسەکانیان.
لێبی کلینەر، هاوسەری یەکێکە لە سەربازە کوژراوەکان رایگەیاندوە، پێیان وتوە موچە و شایستەدارییەکان مێردەکوژراوەکەی ناگرێتەوە چونکە ئەوان بە رەسمی لە جەنگدا نین.
هاوسەری لێبی کلینەر،کە لە مانگی ئاداردا لە کاتی پشتگیریکردنی هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران بەهۆی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکەیان لە رۆژئاوای عێراق گیانی لەدەستدا رایگەیاند، هێزی ئاسمانی ئەمریکا شایستەبوونی ئەوی بۆ سودمەندبوون لە ئیمتیازاتە زیادەکان رەتکردووەتەوە؛ ئەمەش بە پاساوی ئەوەی کۆنگرێس بە رەسمی جەنگی رانەگەیاندووە.
ئەمە لە کاتێکدایە، لە سەرەتای دەستپێکردنی ململانێکانەوە، 18 ئەندامی هێزەکانی ئەمریکا کوژراون و 780ی دیکەش بریندار بوون، لە کاتێکدا بنەماڵەی کوژراوەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە لە دەستدانی ئیمتیازاتەکانیان پێشێلکردنی مافی رەوای کوژراوەکانیانە.
لە سەماکردن، بۆکسێن و پیشاندانی لێهاتوویی لەبەردەم جەماوەر، بۆ راهێنان لەسەر هەڵکوتانە سەر و شەڕکردن، رۆبۆتەکان لە چین هەنگاوێکی نوێ دەنێن کە رەنگە لە گۆڕەپانی نمایشکردنەوە بگوازرێنەوە بۆ بەرەکانی جەنگ.
پەکین، کە کۆمپانیاکانی هەژموونی تەواویان بەسەر بازاڕی ئەم تەکنەلۆژیایەدا هەیە لەسەر ئاستی جیهان، توێژینەوەکانی چڕتر کردووەتەوە بۆ پێشخستنی 'سەربازی رۆبۆتی' کە بتوانن لەگەڵ هێزە مرۆییەکاندا کار بکەن؛ ئەمەش لە پێشبڕکێیەکدا کە تەنها کورتنابێتەوە لە دروستکردنی ئامێرێکی ژیرتر، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ سەرلەنوێ دارشتنەوەی شێوازی جەنگەکان.
تەنها چەند رۆژێک دوای کۆتاییهاتنی خولی یارییەکانی جیهانیی رۆبۆتە هاوشێوەکانی مرۆڤ لە چین، کە تێیدا بڕگەی سەما، بازدان، بۆکسێن و تەنانەت راکردنی 100 مەتری بە خێراییەک کە لە یوسێن بۆڵتی راکەری جامایکی خێراتر بوو پیشاندرا؛ دامەزراوە سەربازییەکانی چین هاتنە سەر هێڵ و ئاماژەیەکی جیاوازیان بەم پێشاندانانە بەخشی.
تەنها دوو رۆژ دوای کۆتاییهاتنی یارییەکان، رۆژنامەیەکی رەسمیی سوپای چین داوای لە توێژەران کرد گواستنەوەی تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکان لە تاقیگەکانەوە بۆ مەیدانەکانی راهێنانی سەربازی خێراتر بکەن، بەمەبەستی دروستکردنی 'جەنگاوەری رۆبۆتی'.
بەپێی بەدواداچوونێکی ئاژانسی رۆیتەرز بۆ زیاتر لە 100 داواکاریی کڕینی سەربازی، توێژینەوەی ئەکادیمی، بڕوانامەی داهێنان و بەڵگەنامەی رەسمی بەدەستیهێناوە، دامەزراوە سەربازییەکانی چین توێژینەوەکانیان لەسەر بەکارهێنانی رۆبۆتە مرۆڤئاساکان چڕکردووەتەوە و پلانیان هەیە لە کۆتاییدا لە بەرەکانی جەنگدا بڵاویان بکەنەوە.
زانیارییە نوێیەکان ئاشکرایان کردووە، دامەزراوە سەربازییەکانی چین لەسەر زەمینەی واقیعی تاقیکردنەوە لەسەر رۆبۆتەکان دەکەن و لە هەوڵی کڕینی رۆبۆت و تەکنەلۆژیای پێویستدان بۆ راهێنانیان بۆ بەگەڕخستنیان لەگەڵ هێزە مرۆییەکاندا.
ئەم هەوڵانە لە ساڵانی 2025 و 2026دا زۆر تەشەنەیان سەندووە، بەتایبەت لەسەر توانای مانۆڕدان و کۆکردنەوەی زانیاری.
بەپێی راپۆرتێکی دامەزراوەی (Bank of America Global Research)، کۆمپانیا چینییەکان دەستیان بەسەر 95٪ـی بازاڕی ناردنی ئەم رۆبۆتانەدا گرتووە لەسەر ئاستی جیهان لە ساڵی 2025دا؛ ئەم هەژموونەش رێگە بە سوپای چین دەدات سود لەم پیشەسازییە وەربگرێت بۆ گەشەپێدانی بەرنامە سەربازییەکانی.
شارەزایان پێیانوایە ئەم هەنگاوەی چین وەڵامێکە بۆ گۆڕانکارییە نوێیەکانی جەنگ، بەتایبەت دوای ئەوەی جەنگی روسیا و ئۆکراین رۆڵی سیستمە نیمچە سەربەخۆکان و درۆنەکانی خستەڕوو، راوێژکاران ئاماژە بەوە دەکەن کە ناردنی رۆبۆت بۆ ئەو شوێنانەی کە مەترسیدارن بۆ مرۆڤ، دەبێتە هۆی پاراستنی گیانی سەربازەکان و گۆڕینی هاوکێشەکان.
هاوکات ئەمریکاش کەوتووەتە هەمان رکابەرییەوە و راهێنان بە رۆبۆتە مرۆڤئاساکان دەکات بۆ ئەنجامدانی ئەرکی هەواڵگری، بەشدارپێکردنیان لە بەرەکانی پێشوەی جەنگدا.
کیم جۆنگ ئون، رابەری کۆریای باکور، لەگەڵ دەستپێکردنی مانۆڕێکی سەربازیی نوێی هاوپەیمانانی ئەمریکا، بەڵێنی دا هێزی دەریایی وڵاتەکەی بگۆڕێت بۆ هێزێکی چەکداری ئەتۆمی.
رابەری کۆریای باکور لە میانی رێوڕەسمی گەڕاندنەوەی کەشتیی جەنگیی "کانگ گون" بۆ ناو خزمەت لە شارۆچکەی وۆنسان —کە پێشتر لە ئایاری 2025دا لە کاتی خستنەئاویدا بەشێکی ژێرئاو کەوتبوو— رایگەیاند: دەبێت کارایی جۆراوجۆر و کاریگەری سیستمە جەنگییە ئەتۆمییەکان بۆ ئامادەکاریی جەنگی راستەقینە مسۆگەر بکەین.
ئاماژەی بەوەش کرد: لە کاتی دەرچوونی فەرماندا، دەبێت ئەم وێرانکەرە نوێیە زەبرێکی تۆڵەسێنەرانەی کوشندە ئاڕاستەی دوژمنان بکات.
ئەم لێدوانانە هاوکات بوون لەگەڵ دەستپێکردنی مانۆڕی سەربازیی "فریدم ئایدج" لە نێوان ئەمریکا، ژاپۆن و کۆریای باشور لە ئاوە نێودەوڵەتییەکانی باشور و رۆژهەڵاتی دوورگەی جیجۆ.
مانۆڕەکە سەرەڕای بڕیارەکەی دۆناڵد ترەمپ بۆ کەمکردنەوەی بەشێک لە راهێنانە سەربازییەکان بە مەبەستی کردنەوەی دەرگای دیپلۆماسی لەگەڵ پیۆنگیانگ، بەردەوامە.
لە رێوڕەسمەکەدا "جو ئایی"ی کچی کیم جۆنگ ئون، کە زۆرجار وەک جێگرەوەی داھاتووی دەستنیشان دەکرێت، لە پەنای باوکیدا دەرکەوت.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا پێشنیازی کردووە، ناوی ویلایەتی نیو مەکسیکۆ بگۆڕدرێت بۆ نیو ئەمریکا، بەڵام پارێزگاری ویلایەتەکە دەستبەجێ پێشنیازەکەی رەتکردەوە.
پێشنیارەکەی ترەمپ دوای چەند رۆژێک دێت لە ئیمزاکردنی مەرسومێکی کۆشکی سپی بۆ گۆڕینی ناوی دەریاچەی ئۆنتاریۆ بۆ دەریاچەی ئەمریکا لە ئاکامی ئاڵۆزبوونی جەنگی بازرگانی نێوان وڵاتەکەی و کەنەدا.
سەرۆکی ئەمریکا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نووسیویەتی: "زۆر کەس پێشنیازی گۆڕینی ناوی نیو مەکسیکۆیان کردووە بۆ نیو ئەمریکا"، ئاماژەی بەوەش کردووە، "ئەمە ناوێکی شایستەتر و جوانترە بۆ دانیشتووانی ئەو ویلایەتەی کە توانایەکی بێپایانی هەیە و من ئاشقی ئەو ناوەم"، هاوکات کۆشکی سپیش وێنەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا وشەی مەکسیکۆ لەسەر ناوی ویلایەتەکە سڕدراوەتەوە و وشەی ئەمریکا لە جێگەیدا دانراوە.
لای خۆشییەوە، پارێزگاری ویلایەتی نیو مەکسیکۆ رایگەیاند؛ بابەتەکە بە هیچ جۆرێک قابیلی گفتوگۆ نییە و ئەو ناوە پێش دامەزراندنی ئەمریکاش ناوی ناوچەکەیان بووە، ئاماژەی بەوەشکرد، ترەمپ دەیەوێت بەم بابەتانە سەرنجی ئەمریکییەکان لەسەر کێشە سەرەکییەکان بەتایبەت بەرزبوونەوەی نرخی سوتەمەنی لابدات.
میدیاکانی ئەمریکا ئاشکرایان کردووە، بیرۆکەکە لە بنەڕەتدا وەک گاڵتەیەک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەریهەڵداوە، ئەمەش لە کاتێکدایە ترەمپ لە یەکەم رۆژی دەستبەکاربوونی لە ساڵی 2025 ناوی کەنداوی مەکسیکۆی گۆڕی بۆ کەنداوی ئەمریکا، رووبەڕووی رەتکردنەوەی توندی مەکسیکۆ بووەوە، هەروەک هەفتەی رابردووش پێشنیازی گۆڕینی ناوی گەروی هورمزی کرد بۆ گەرووی ترامپ بەڵام دواتر رایگەیاند کە پێشنیازەکەی جددی نەبووە.
سێرگی ریابکۆف، جێگری وەزیری دەرەوەی روسیا رایگەیاند، ئەگەری رێکخستنی کۆبوونەوەیەکی لووتکەی سێلایەنە کە سەرۆکەکانی روسیا، چین و ئەمریکا کۆبکاتەوە لە ئارادایە، بەڵام جەختی لەوە کردەوە کە پێویستە پێش دەستپێکردنی رێکارە کردارییەکان، رێککەوتن لەسەر کارنامەی کۆبوونەوەکە بکرێت.
ئاژانسی هەواڵی "تاس"ی روسی لە سەرچاوەی ریابکۆفەوە بڵاوی کردەوە: پەیامی سەرەکی لێرەدا ئەوەیە کە چۆن ناوەرۆکی کۆبوونەوەکە دابڕێژرێت و چ ئەنجامێک دەکرێت چاوەڕوانکراو بێت لێی.
ئاماژەی بەوەش کرد: دیاریکردنی ناوەرۆک و ئەنجامەکان هەنگاوێکی بنەڕەتییە پێش بەرهەنگاوبوون بۆ ئامادەکارییە کردارییەکان.
پێشتریش لەم مانگەدا، یوری ئوشاکۆڤ، یاریدەدەری سەرۆکی روسیا، ئەگەری بەستنی کۆبوونەوەیەکی لەو شێوەیەی لە نێوان ڤلادیمێر پوتن، دۆناڵد ترەمپ و شی جینپینگ خستە روو، لە پەراوێزی لووتکەی هەماهەنگیی ئابووریی ئاسیا و زەریای هێمن (APEC) کە بڕیارە لە مانگی تشرینی دووەمدا لە شاری شێنژێنی چین بەڕێوە بچێت.
تەقینەوەی گڕکانی ئاناک کراکاتاو لە ئیندۆنیزیا بووە هۆی راگرتنی گەشتە ئاسمانییەکان لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سوکارنۆ-هاتا و هەڵوەشاندنەوە یان پەکیستنی 209 گەشتی ناوخۆییو نێودەوڵەتی.
فڕۆکەخانەکە لە هەژماری ئینستاگرامەکەی رایگەیاند: لەپێناو سەلامەتیی گەشتەکان، راگرتنی گەشتەکانی تا کاتژمێر 9:30ی بەیانی درێژکردووەتەوە.
بەپێی کەشناسی، ستوونی تۆزی گڕکانەکە لە هەندێک ناوچە تا بەرزیی 15 هەزار مەتر بەرزبووەتەوە.
دەسەڵاتداران داوایان لە هاووڵاتییان کردووە دەمامک و چاویلکەی پارێزەر بەکاربهێنن، چونەدەرەوە کەمبکەنەوە و بە هوشیارییەوە شۆفێری بکەن.
بڵاوبوونەوەی تۆزی گڕکانەکە بووەتە هۆی راگرتنی خوێندن لە چەندین قوتابخانە و راگرتنی کاری راوچییان، بەڵام ئاژانسی کارەساتەکان رەتییکردەوە هیچ مەترسییەکی تسۆنامی لە ئارادا بێت.
بە گومانی دزەپێکردنی زانیاری نهێنی لەسەر کەمبونەوەی چەکی ئەمریکا بۆ رۆژنامەنوسان، وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا، 50 لێپرسراو و سەربازی خستوەتە ژێر تاقیکردنەوەی راستگۆییەوە.
رۆژنامەی نیویۆرک تایمز بە پشتبەستن بە سەرچاوە ئاگادارەکان بڵاویکردەوە، لێکۆڵەرانی حکومەتی ئەمریکا نزیکەی 50 ئەندامی ئەرکانی هاوبەشی هێزەکانی سوپای وڵاتەکەیان خستوەتە ژێر تاقیکردنەوەی ئامێری راستگۆییەوە.
رۆژنامەکە ئاماژەی بەوەکردوە، ئەم رێکارە بەهۆی لێکۆڵینەوە بووە لە دزەپێکردنی زانیاریی نهێنی بۆ رۆژنامەنوسان، کە بەشێکیان پەیوەندیدار بوون بە کەمبوونەوەی کۆگاکانی تەقەمەنیی ستراتیژی ئەمریکا لە میانی جەنگی ئێراندا.
بە گوێرەی زانیارییەکان، لە تاقیکردنەوەی راستگۆییەکەدا، پەرسیار لە ئەفسەرانی سەربازی و کارمەندانی مەدەنی کراوە کە ئایا زانیاریی نهێنییان، بەتایبەتی لەبارەی دابەزینی ئاستی موشەکی دورمەودا و موشەکەکانی سیستمی پاتریۆت، دراوە بە دەزگاکانی راگەیاندن یان نا.
ئەم پشکنینە بەرفراوانانە لە مانگی ئابدا و دوای بڵاوبوونەوەی زنجیرەیەک راپۆرت لەسەر کەمبونەوەی چەکی ستراتیژیی ئەمریکا ئەنجامدراون.
بەپێی راپۆرتەکەی نیویۆرک تایمز، ئەنجامدانی پرۆسەیەکی تاقیکردنەوەی ئامێری راستگۆیی لەم ئاستەدا و لەنێوان لێپرسراوانی باڵای سەربازییدا روداوێکی بێپێشینە بووە لە مێژووی پێنتاگۆندا.
دۆناڵد ترەمپ داوا لە ئەورپا دەکات سەدان ملیار دۆلار بۆ واشنتۆن بگەڕێننەوە، کە لە جەنگی ئۆکرایندا خەرجی کردوە و بۆ وەرگرتنەوەشی پەلەیان نییە.
دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا لە پەیامێکیدا داوا لە وڵاتانی ئەوروپی دەکات ئەو هاوکارییە داراییانە بۆ واشنتن بگەڕێننەوە، کە لە سەردەمی سەرۆکایەتی جۆ بایدندا بە بەهای سەدان ملیار دۆلار بەخشراونەتە ئۆکراین بۆ روبەڕوبنەوەی روسیا.
ترەمپ، پەیامێکی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "تروس سۆشیاڵ" بڵاوکردوەتەوە و تێیدا هاتوە؛ ئەوروپا دەیتوانی لەبری ئەو پارانەی ئەمریکا داویەتی خۆی تێچوکە لە ئەستۆ بگرێت، ئەگەر داوای لێبکرایە.
ئاماژەی بەوەشکردوە، ئەمریکا داوای سەرجەم ئەو پارانە دەکاتەوە لە ئەوروپا و کێشەشیان نییە ئەگەر دواشبکەوێت.
سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، بەهێرشەکانیان بۆسەر ئێران، جگە لە ئاسایشی وڵاتەکەی، ئاسایشی بەریتانیا و ئەوروپاشی مسۆگەر کردوە.
دوناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی "جی بی نیوز"ی بەریتانی رایگەیاند کردەوە سەربازی، ئابوری و هەواڵگرییەکانی واشنتۆن دژی ئێران، نەک هەر ئاسایش ئەمریکای مسۆگەر کردوە، بەڵکو بەریتانیا و ئەوروپاشی لە مەترسی ڕزگار کردووە.
ناوبراو ئاماژەی بەوە دا کە ئەگەر تاران دەستی بە چەکی ناوەکی بگەشتایە، ئەگەری بەکارهێنانی لە ئەوروپا زیاتر بوو لە ئەمریکا.
جەختیشیکردوەتەوە، واشنتۆن بە تێکدانی سێ بنکەی سەرەکی ناوەکی ئێران و چاودێریکردنی وردی جموجۆڵەکان لە رێگەی کامێرا و تەکنەلۆجیای پێشکەوتووی ئاسمانییەوە، رێگری لە دەستگەیشتنی ئێران بە چەکی ناوەکی کردووە.
ترەمپ، ئاماژەی بەوەشکردوە، دەستبەسەرداگرتنی گەروی هورموزی، رێڕەوێکی گرنگی ژیانە بۆ وزەی بەریتانیا و جارێکی تر رەخنەیلەو وڵاتە گرت کە هاوکاری ئەمریکای نەکردوە لەجەنگەکەدا.
جێگری سەرۆکی ئەمریکا کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیی ئەنجامدا و تێیدا باسی لە چڕتربوونەوەی گرژییەکانیان لەگەڵ ئێران و پابەند نەبوونی تاران بە هەندێک لە رێککەوتنەکانەوە، کرد.
جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا لە کۆشکی سپی رایگەیاند، سوپای پاسداران بە پێچەوانەی سوپای ئەمریکاوە، خەڵكی مەدەنی دەکاتە ئامانج.
وتیشی، هەرچەندە ئێرانییەكان رێككەوتنێكیان ئیمزاكردووە بۆ هێرش نەكردنەسەر كەشتییە بازرگانییەكان، بەڵام بەردەوامن لە هێرشەكانیان.
ئاماژەی بەوەشداوە، دوێنێ نزیكەی 15 ملیۆن بەرمیل نەوت بە گەروی هورمزدا تێپەڕیووە، لەبەرئەوە ئەمریکا تاكە دەوڵەتە كە توانای هەیە دابینكردنی وزە لە بازاڕە جیهانییەكاندا مسۆگەر بکات.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا جەختی کردەوە کە وڵاتەکەی خاوەنی کۆگایەکی گەورە و بێ سنووری تەقەمەنیی کوالیتی بەرزە، ئاماژەی بەوەش کرد کە بڕی بەردەست زۆر زیاترە لەوەی واشنتۆن بۆ ئۆپراسیۆنە سەربازییەکەی لە ئێران یان هەر جەنگێکی تری ئەگەری پێویستی پێیەتی.
ترەمپ لە ەاگەیەندراوێکدا کە لە رێگەی سۆشیاڵ میدیاوە بڵاویکردەوە ئاماژەی بەوە کرد: ئەمریکا بە رێژەیەکی بێپێشینە تەقەمەنی بەرهەم دەهێنێت و خەریکی کۆگاکردن و ئامادەکارییە بۆ هەر باری نائاساییەک، جەختیشی کردەوە کە واشنتۆن ئەم تەقەمەنییانە بۆ بەکارهێنانی تایبەتمەندی خۆی دەپارێزێت و بەم زووانەش فرۆشتنی بە هاوپەیمانەکانی دەستپێدەکاتەوە.
ناوبراو ئاماژەی بەوەش کرد: ئیدارەی جۆ بایدن سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، بڕێک تەقەمەنی دابووە ئۆکراین کە زۆر زیاتر بوو لەوەی ئەمریکا لە ئێران بەکاریهێناوە، بەبێ ئەوەی ئۆکرانیا تێچووەکەی لەئەستۆ بگرێت.
ترەمپ ئەوەشی خستەڕوو: سەدان ملیار دۆلار بە خۆڕایی دراوەتە ئۆکراین و هاوپەیمانی ناتۆ، لە کاتێکدا دەبوو ئەوروپا ئەو تێچووانەی لەئەستۆ بگرتایە، جەختیشی کردەوە کە ئەمریکا داوای گەڕاندنەوەی ئەو پارانە دەکاتەوە.
لە کۆتایی راگەیەندراوەکەیدا، ترەمپ نووسیویەتی: سوپاس بۆ گرنگیدانتان بەم بابەتە.
سەرۆکی روسیا دەڵێت، دەرفەتێک بۆ چارەسەرکردنی ململانێکان لەگەڵ ئۆکراین لە ئارادایە، هاوکات ئامادەیی مۆسکۆی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەر لایەنێک نیشاندا کە بەشداربێت لە بەدیهێنانی ئاشتیدا.
ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا، لە میانی بەشداریکردنی لە کۆڕبەندی ئابوری لە رۆژهەڵاتی ئەقسای روسیا رایگەیاند، ژمارەیەک وڵات لە نێویاندا ئەمریکا و چین ئامادەن پشتیوانی لە چارەسەری ئاشتییانەی جەنگی ئۆکراین بکەن، بەڵام لە کۆتاییدا دەبێت هەردوو دەوڵەتی بەشدار لە ململانێکە بگەنە رێککەوتن بۆ کۆتایی هێنان بە کێشەکانی نێوانیان.
سەرۆکی روسیا، ئاماژەی بەوەشکرد، پەیوەندییەکان لەگەڵ ئۆکراین بەردەوامییان هەیە و پرۆسەکە لە رێگەی دەزگا تایبەت و هەواڵگرییەکانی هەردوو وڵاتەوە بەڕێوەدەچێت.
ئەم لێدوانانەی پوتن لە کاتێکدایە کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا ئامادەیی بۆ ئەنجامدانی لوتکەیەکی نوێ لەگەڵ هاوتا روسییەکەی دەربڕیووە، بەڵام کۆبوونەوەکەی بەستووەتەوە بە بوونی ئامادەیی راستەقینە بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی ئاشتی کە کۆتایی بە جەنگی ئۆکراین بهێنێت.
بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی "وۆل ستریت جۆرناڵ"ـی ئەمریکی، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بە نهێنی سەرقاڵی تاوتوێکردنی ئەگەری راگەیاندنی کۆتاییهێنانی جەنگە لەگەڵ ئێران.
رۆژنامەی "وۆل ستریت جۆرناڵ"ـی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەگەڵ لێپرسراوە باڵاکانی ئیدارەکەیدا بە نهێنی سەرقاڵی تاوتوێکردنی ئەگەری راگەیاندنی کۆتاییهێنانی جەنگە لەگەڵ ئێران، لە هەمان کاتدا سەربازانی وڵاتەکەی ئامادەکاری بۆ مانەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا ساڵی 2027 دەکەن.
رۆژنامەکە لە زاری لێپرسراوانی ئەمریکاوە بڵاویکردوەتەوە، لە ئێستادا ترەمپ بەرەو بژارەی راگەیاندنی کۆتاییهێنانی جەنگەکە دەڕوات، بەو پێیەی پێیوایە زیاتربوونی فشارە ئابورییەکان سەرئەنجام تاران ناچار دەکات بەرنامە ئەتۆمییەکەی هەڵبوەشێنێتەوە یانیش رووبەڕووی مەترسیی داڕمان بێتەوە.
لەلایەکی ترەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "تروس سۆشیاڵ"، ترەمپ رایگەیاندووە، "رەوشی ئێستامان زۆر بە دڵە؛ کۆنترۆڵی نزیکەی تەواوەتیمان بەسەر گەروی هورمزدا هەیە و ئابوریی ئەوانیش بە تەواوی داڕماوە، ئەوان تەنها بەرەنگاری شتێک دەبنەوە کە لێی دەرباز نابێت. کەی گەلی ئێران رادەپەڕێت و دەکەوێتە جەنگەکەوە؟"
لە رووی سەربازییەوە، پێچەوانەی ئاراستەی لێدوانە سیاسییەکان، پێت هێگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا بڕیاریداوە ماوەی جێگیرکردنی هێزەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا ساڵی 2027 درێژ بکاتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەگەری بەردەوامبوونی ململانێکان بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.
رۆژنامەکە باسی لەوەشکردووە، لە دەستپێکی هێرشەکانی ئەمریکا دژی ئێران، وەزیری جەنگی ئەمریکا بەڵێنی لێدانێکی خێرا و یەکلاکەرەوەی دابوو بۆ رێگری لە درێژەکێشانی جەنگ، بەڵام لە ئێستادا بە بێدەنگی ماوەی مانەوەی هێزەکان درێژ دەکاتەوە وەک بەشێک لە ستراتیژییەکی سەربازیی کراوە بۆ رەخساندنی بژارەی جیاواز لە بەردەست ترەمپدا.
لە ئێستادا ئەمریکا هێزێک کە پێکهاتووە لە 50 هەزار سەرباز، 19 کەشتیی جەنگی، یەکەکانی بەرگریی ئاسمانی، فڕۆکەی جەنگی لە ناوچەکەدا جێگیر کردووە، ئەرکی سەرەکیی ئەم هێزانە بریتییە لە رێگری لە موشەکەکانی ئێران، پاراستنی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمز، و سەپاندنی گەمارۆ بەسەر بەندەر و ناوچە کەناراوییەکانی ئێراندا، هاوکات لە ئامادەباشیدان بۆ ئەنجامدانی هێرشی بەرفراوانتر ئەگەر ترەمپ بڕیاری ئاڵۆزکردنی جەنگەکە بدات.
مانگی رابردووش، ترەمپ لەلایەن یاریدەدەرە باڵاکانییەوە زانیاری لەسەر بژارەی سەربازیی نوێ پێدرا، لەوانە چڕکردنەوەی هێرشە ئاسمانییەکان، رەوانەکردنی هێزی وشکانی بۆ دەستبەسەرداگرتنی دوورگە ئێرانییەکانی نزیک گەروی هورمز، و بۆردومانکردنی بنکەی ئەتۆمیی کێوی تەور.
وەزیری وزەی ئەمریکا رەتیدەکاتەوە وڵاتەکەی هەوڵی بردن و دزینی نەوتی ڤەنزوێلا بدات و رایدەگەیەنێت، تەواوی سود و داهاتی رێککەوتنە نەوتییەکان بۆ گەلی ڤەنزوێلان.
دوای سەردانەکەی بۆ کاراکاس، كريس رایت، وەزیری وزەی ئەمریکا لە راگەیەنراوێکدا ئاشکرایکرد، ئەو دەنگۆیانەی باس لە دزینی نەوتی ڤەنزوێلا دەکەن دوورن لە راستییەوە و نەوت و سامانە سروشتییەکانی ئەو وڵاتە موڵکی گەلی ڤەنزوێلان.
وەزیری وزەی ئەمریکا ئاماژەی بەوەشکرد، کۆمپانیا تایبەتەکان سەرمایەی پێویست بۆ بەرهەمهێنانی نەوت دابین دەکەن، بەڵام قازانج و باج و داهاتەکان بە تەواوی بۆ حکومەت و خەڵکی ڤەنزوێلا دەبن، جەختیشی کردەوە، واشنتۆن تەکنەلۆژیا و سەرمایە بۆ گەشەپێدانی سەرچاوە نەوتییەکان دابین دەکات بەجۆرێک سود بە ڤەنزوێلا و جیهان بگەیەنێت.
لەلایەکی ترەوە، لە میانی سەردانەکەی رایت بۆ کاراکاس، چەندین گرێبەست لەگەڵ کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان بۆ وەبەرهێنان لە کەرتی سوتەمەنی و نۆژەنکردنەوەی تۆڕی کارەبای ڤەنزوێلا ئیمزا کران.
ئەمەش لەکاتێکدایە، رێککەوتنی ئەمدواییەی نێوان هەردوو وڵات کە لەلایەن دۆناڵد ترەمپەوە راگەیەنرا، رێگە بە ئەمریکا دەدات بەشداری لە بەڕێوەبردنی بەشێک لە یەدەگی نەوتی ڤەنزوێلا بکات، لە بەرانبەردا پێشبینی دەکرێت ڤەنزوێلا لە ماوەی 25 ساڵدا زیاتر لە 200 ملیار دۆلار داهاتی دەستبکەوێت.