کوردستان
بەڕێوەبەرایەتی گشتیی دەزگای دژەتیرۆر لە رونکردنەوەیەکدا چەواشەکارییەکانی دەزگای پاراستنی سەر بە پارتی رەتدەکاتەوە گوایە ئەفسەرانی دژەتیرۆر تاوانبارن لە تیرۆرکردنی عەقید ھاوکار جاف و ئاماژەی بەوە کردووە، دژەتیرۆر ھێزێکی نیشتمانی، رێکخراو و رەسمی و حکومی تایبەت و مەشقپێکراوی سەربازییە کە لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانی نێودەوڵەتیشەوە متمانەپێکراو و رێزلێگیراون.
راشیگەیاندوە، لەوە تێدەگەن خۆھەڵقورتاندنن لە کاروباری سیاسەتی دۆڕاو، بەڕێوەبردنی فاشیل و نۆکەریکردن بۆ بێگانە و تۆمەتبارکردنی لایەنێکی دیکەی نیشتیمانی کە مێژووەکەی پڕ لە سەروەری و شانازییە، کاری بەردەوامی دەزگای پاراستنی پارتییە، تەواوی ئەو ڕووداوەش کە ٧ی ئەم مانگە لە ھەولێر روویداوە، بە پیلانی پاراستن و تیمێکی دیاریکراو جێبەجێکراوە کە ماوەیەکە لەژێر چەتری بە ناو ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێم لە ھەولێر کاردەکەن.
دەشڵێت، ئەوانەی بە پیلان تۆمەتبارکراون ئەفسەری سەر بە ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێمی کوردستانن، دەبوایە بۆ ڕێزگرتن لە ئەنجومەنەکە و جوانترکردنی پیلانەکەیان، ڕێوشوێنی یاساییان بگرتایەتەبەر، نەک بە شێوەیەکی چەتەگەری دەستگیریان بکەن و ئەو تۆمەتە نامرۆڤانەیان بخەنە پاڵ.
دەزگای دژەتیرۆر راشیگەیاندووە، ھەموو ئەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵ ئەفسەرەکان، لە بەڕێوەبەرایەتی گشتی دەزگای دژەتیرۆر رەتدەکەنەوە و داوا دەکەن تیمێکی پسپۆڕی بێلایەن لە ھێزەکانی عێراق و ھێزەکانی ھاوپەیمانان و یەکێتی ئەوروپا لەژێر چاودێری پەرلەمانی کوردستان پێکبھێنرێت و خاوەندارێتی دۆسییەکە بکەن و تەواوی راستییەکان بۆ کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان بخەنەڕوو.
دوپاتیشیکردوەتەوە، ھەر ھێز و گروپێکی لە یاسا دەرچوو بیەوێت شکۆی ئاسایشی ھەرێم تێکبدات، بە گورزێکی نیشتمانیانەی کوردانە تێکیدەشکێنن.
حکومەتی عێراق و حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە مانگی تشرینی یەکەم ساڵی ٢٠٢٠، رێککەوتنی ئاساییکردنەوەی رەوشی شەنگالیان بە چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان و ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی راگەیاند.
ئامانجی رێککەوتنەکە بۆ کردنەدەرەوەی گروپە چەکدارەکان بووە لە ناوچەکە، ئەوەش وەک ئامادەکارییەک بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان کە تائێستا ٨٠%ی دانیشتووانی شەنگال ئاوارەن و نایانەوێت بگەڕێنەوە.
بە وتەی بەشێک لە لێپرسراوانی ناوخۆیی شەنگال و حکومەتی عێراقیش، تائێستا ھیچ ھیوایەک نییە بۆ جێبەجێکردنی ئەو رێککەوتنە.
بەپێی ئامارەکانی نوسینگەی کۆچ و کۆچبەران لە پارێزگای دھۆک، زیاتر لە ٣٦٠ ھەزار کوردی ئێزدی لە ساڵی ٢٠١٤ بەھۆی پەلاماری تیرۆریستانی داعشەوە ئاوارەبوون، ٣٣١ ھەزار و ٢٠٠ کەسیان لە ناو کەمپ و دەرەوەی کەمپەکانی دھۆک دەژین و بەشێکیشیان کۆچیان بۆ دەرەوەی وڵات کردووە. تائێستاش ھەزاران ژن و منداڵ بە بەبێسەروشوێنی ماونەتەوە.
رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی بڵاویکردەوە، چەندین راپۆرتیان بە دەست گەیشتووە لەسەر ئەوەی بەکارھێنانی چەک و گازی فرمێسکڕێژ و تەقە دژی خۆپیشاندەران لە سنە زۆر زیادیکردووە و گەیشتووەتە ئەوەی گازی فرمێسکڕێژ ھەڵبدەنە ناو ماڵی ھاووڵاتیانەوە.
داواشی لە وڵاتانی ئەندام لە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کردووە کە ئاگاداری رەوشی شاری سنە بن و نیگەرانی خۆیان بگەیەننە باڵیۆزی ئێران لە وڵاتەکانیان، تا کۆتایی بە سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران بھێنن.
رێکخراوەکە لێپرسراوانی ئێرانیشی تۆمەتبارکرد بە بڕینی ھێڵی ئینتەرنێت و تەلەفون.
سنە یەکێک بوو لەو شارانەی ھەر لەسەرەتاوە خۆپیشاندانی ناڕەزایی دژی گیانلەدەستدانی "ژینا ئەمینی" تیایدا سەریھەڵدا" و تائێستا دەیان کەس لەو شارە بوونەتە قوربانی.
کەمال محەمەد وەزیری سامانە سروشتییەکانی ھەرێمی کوردستان بە وەکالەت لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانیدا لە رانیە رایگەیاند، رۆژی ٢٠ی ئەم مانگە پڕۆسەی دابەشکردنی نەوتی سپی بەسەر ھاووڵاتیاندا دەستپێدەکات.
وتیشی، سەرەتا لە ناوچە شاخاوی و ساردەکانەوە دەست بە دابەشکردنی نەوتی سپی دەکرێت و ئەو ناوچانەی ساڵی رابردوو نەوتی سپییان وەرنەگرتووە، نەوتیان بەسەردا دابەشدەکرێت.
بنار پشکۆ پێشکەشکاری بەرنامەی لۆتۆی خێرخوازیی عێراق لە میانی بەشداریکردنی لە بەرنامەی بەیانی کوردسات نیوزدا رایگەیاند، بلیتی بەرنامەکە بە ھەزار و ٥٠٠ دینارە و لە دوکان و مارکێتەکان دەفرۆشرێت و بەشداربوو لە ژمارە یەک تاکو ٤٢، شەش ژمارە ھەڵدەبژێرێت و ھەموو رۆژانی دووشەممە و پێنجشەممەیەک، تیروپشک بۆ ژمارەی بلیتەکان دەکرێت و براوەکان رادەگەیەندرێن، کە خەڵاتەکەی لە پێنج ھەزار دینارەوە دەستپێدەکات و ٥٠٠ ملیۆن دینار دەڕوات.
راشیگەیاند، بەشێک لە داھاتی بەرنامەی لۆتۆی خێرخوازیی عێراق بەپێی یاسای لۆتۆی چاودێریی کۆمەڵایەتی، بۆ پشتیوانیکردنی یەکەکانی داڵدەدان و پەیمانگاکانی خاوەنپێداویستی تایبەت و باخچەکانی ساوایان لە بەغداد و پارێزگاکانی تری عێراق و ھەرێمی کوردستان تەرخاندەکرێت.
رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافی مرۆڤ بڵاویکردەوە، جۆرێک گوللە لەکاتی خۆپیشاندانەکان لە شاری سنە بەکارھاتووە لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانەوە، کە شوشەی دوو روو و دیواری ٢٠ سانتیمەتری کون کردووە.
ھەروەھا رایگەیاندووە، لە پێکدادانەکانی ئەم ھەفتەیەدا ژمارەیەکی زۆر ھاووڵاتی دەستگیرکراون و دەنگی ھاواری خەڵک بیستراوە بەھۆی ئازار و ئەشکەنجەوە.
رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتیش بڵاویکردەوە، چەندین راپۆرتیان بەدەست گەیشتووە لەسەر ئەوەی بەکارھێنانی چەک و گازی فرمێسکڕێژ و تەقە دژی خۆپیشاندەران لە سنە زۆر زیادیکردووە و گەیشتووەتە ئەوەی گازی فرمێسکڕێژ ھەڵبدەنە ناو ماڵی ھاووڵاتیانەوە.
داواشی لە وڵاتانی ئەندام لە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کردووە کە ئاگاداری رەوشی شاری سنە بن و نیگەرانی خۆیان بگەیەننە باڵیۆزی ئێران لە وڵاتەکانیان، تا کۆتایی بە سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران بھێنن. رێکخراوەکە لێپرسراوانی ئێرانیشی تۆمەتبارکرد بە بڕینی ھێڵی ئینتەرنێت و تەلەفون.
وەزارەتی تەندروستی ھەرێم رایگەیاند، بەپێی رێکەوتنێکی نێوان ھەردوو وەزارەتی کار و کاروباری شەھیدان و ئەنفالکراوان و وەزارەتی تەندروستی، لەمەودوا پشکنین و نەشتەرگەری و چارەسەری تەندروستی کەسوکاری شەھیدان و زیندانیانی سیاسی و تاقانەکانی جینۆساید و بەرکەوتوانی چەکی کیمیای، بەنوسراوی پشتگیری وەزارەتی کار و کاروباری شەھیدان و ئەنفالکراوان و ئاماژەدان بە کۆدی تایبەتی لە سەنتەرەکانی دڵ لە پارێزگاکانی (ھەولێر و سلێمانی و دھۆک) بێ بەرامبەر لە سەنتەرەکانی دڵ پشکنین و نەشتەرگەرییان بۆ ئەنجام دەدرێت.
بەڕێوەبەرایەتی گشتی پۆلیسی ھەولێر رایگەیاند، دوای ئەوەی بەشی پۆلیسی فریاکەوتنی ھەولێر ئاگادارکرایەوە کە لەناو فەرمانگەی تەندروستی (کۆنتڕۆڵی ١٢٢) کەسێک کە پێشتر کارمەند بووە لە فەرمانگەکە، ئەمبوڵانسێکی بردووە و ھەڵاتووە.
راشیگەیاند، پۆلیس دەستیان کرد بە بەدواداچوون و توانییان لە شەقامی ١٠٠ مەتری ھەولێر نزیک نەخۆشخانەی ڕزگاری، ئەمبوڵانسێکە و شۆفێرەکەی بدۆزنەوە و دەست بەسەر ئەمبوڵانسەکەدا بگرن و شوفێرەکەشی دەستگیر بکەن.
پۆلیسی ھەولێر راشیگەیاند، تۆمەتبارەکە بڕێکی زۆر لە ماددە کحولییەکانی بەکارھێنابوو، ئێستا بە مەبەستی گرتنەبەری ڕێکارە یاساییەکان ڕادەستی بنکەی پۆلیسی سەروەران کراوە.
ئەنجومەنی دادوەری لە دوایین کۆبوونەوەیدا بە پشتبەستن بە یاساکانی دەسەڵاتی دادوەری بڕیاریدا، بە کوردی نوسینی بڕیارەکانی دادگا و ھەموو ئەو رێکارە دادوەرییانەی کە لە دادگاکانی ھەرێمی کوردستان پەیڕەودەکرێن، تەنھا لەکاتی پێویست بە زمانی عەرەبی بنوسرێن.
بڕیارەکەی ئەنجومەنی دادوەری لەپێناو یەکخستنی زمانی دادگاکانە و دوای زنجیرەیەک کۆبوونەوەی ھاوبەش لەنێوان ئەنجومەنەکە و پەرلەمان و دەستەی دەستپاکی ئەکادیمی کوردی ھات.
ھەروەھا ئەنجومەنی دادوەری سەرقاڵی ئامادەکردنی فەرھەنگێکی یاسایی یەکگرتووی کوردین بۆ یەکخستنی زمان و دەستەواژە یاساییەکان، کە بە سەرپەرشتی ئەنجومەنی دادوەری و نوێنەرایەتی پەرلەمان و وەزارەتی داد و دەستەی دەستپاکی و ئەکادیمیای کوردی بەڕێوەدەچن.
ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو رایگەیاند، لە شاری بۆشەھر کرێکارانی پڕۆژەیەک چوونەپاڵ خۆپیشاندەران و رێگایەکی سەرەکییان داخست، ھەروەھا لەکاتی خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکانی خەڵکی سەلاسی باوەجانی سەربە پارێزگای کرماشان، بە ھۆی تەقەی ھێزە ئەمنییەکان گەنجێک بە ناوی (ئارین موریدی) تەمەن ٢٢ ساڵ گیانی لەدەستدا.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، یەکێک لە خۆپیشاندرانی خەڵکی سەقز بە ناوی (ئیسماعیل دزوار) کە سێ ڕۆژ پێش ئێستا لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە دەستبەسەرکرابوو، لەژێر ئەشکەنجەی ھێزە ئەمنییەکان گیانی لەدەستدا.
ڕێکخراوی ھەنگاو راشیگەیاند، ناوەندە ئەمنییەتییەکان ئەمڕۆ بنەماڵەی دزواریان بانگکردووە و ھەڕەشەیان لێکردوون کە ھۆکاری مردنی کوڕەکەیان بە ڕووداوی ھاتووچۆ ڕابگەیێنن، لە پرسەنامەکەشی لەژێر گوشاری ناوەندە ئەمنییەتییەکان، ھۆکاری مردنی ناوبراو بە ڕووداوی ھاتووچۆ نووسراوە.
وەزارەتی کارەبای ھەرێمی کوردستان رایگەیاند، پرۆژەی پریپەید بۆ بە ٢٤ سەعاتکردنی کارەبا بەردەوامە، لە ئێستاشدا ھاوبەشانی بازاڕی لەنگەی ھەولێر و بازاڕی دھۆک و ئەڤرۆ ستی لە دھۆک کراونەتە سیستەمی پریپەید و ٢٤ سەعات کارەبایان ھەیە.
راشیگەیاندوە، لە ھەرێمی کوردستان شەش ھەزار و ٣٥٦ ھاوبەشی کارەبا بە سیستەمی پریپەیدەوە بەستراون و ئەکتیڤ کراون، بازاڕی لەنگەی ھەولێر ھەزار و ٤٥٧ ھاوبەش و لە بازاڕی دھۆک ھەزار و ٥٢٤ ھاوبەش و لە ئەڤرۆستی سێ ھەزار و ٣٨٥ ھاوبەشی کارەبا بە سیستمەکەوە بەستراون.
جەختی لەوەشکردووەتەوە، ئەو سیستەمە سەرەڕای باشترکردنی رەوشی کارەبا، بارگرانی سەر فیدەرەکانی کارەبا بە رێژەی ٤٠٠٪ کەمدەکاتەوە و کرێی کارەباکەشی بە ھەمان نرخی ئێستای کارەبایە.
بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی پارێزگای سلێمانی لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بۆ ئەوەکرد، ھێزەکانی ئاسایشی پارێزگای سلێمانی بە ھەماھەنگی لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی ھەواڵگری و ئاسایشی حکومەتی فیدڕاڵ دوو کەسی داواکراو بە ماددەی چواری تیرۆر لە سلێمانی و بەغداد دەستگیرکران.
لە بەشێکی تری راگەیەنراوەکەدا ھاتووە، لەپێناو دابینکردنی ئاسایش و ئارامی لە ئەنجامی کۆکردنەوەی زانیاری و چاودێری کردنی وورد لە کارێکی پێکەوەیی بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی پارێزگای سلێمانی و بەڕێوەبەرایەتی ھەواڵگری و ئاسایشی حکومەتی فیدڕاڵ، توانرا دوو دواکراوی ھەڵھاتوو کە داواکراوێک لە شاری سلێمانی و دووەم داواکراو لە ناوچەی مەدائین لە بەغداد دەستگیربکەن و ڕووبەڕوی یاسایان بکەنەوە.
بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ماڵی مام لە بەغداد پێشوازیکرد لە جێنین پلاسخارت نوێنەری تایبەتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق، لە دیدارێکدا جەخت لە پێکھێنانی حکومەتێک کرایەوە، ببێتە مایەی رەزامەندی ھەموولایەک و وەڵامدەرەوەی خواستی ھەموو نەتەوە و پێکھاتەکان بێت.
ھاوکات سەرۆک بافڵ جەلال تاڵەبانی سووربوونی یەکێتی بۆ چارەسەری سیاسییانەی کێشەکان لەسەر بنەمای دەستوور و ھاوبەشیی راستەقینە لەپێناو دەستەبەرکردنی مافی ھەمووان دووپاتکردەوە و رایگەیاند، دەبێت بەرژەوەندییە باڵا و نیشتمانییەکان بنەمای کارکردنی داھاتوو بێت.
سەبارەت پرسی سەرۆککۆماریش بەرچاوڕوونی دایە نوێنەری تایبەتی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان و رایگەیاند، لەسەرەتاوە نەک بەتەنیا بۆ پۆستی سەرۆککۆمار، بەڵکو بۆ ھەموو پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەکان بڕوایان بە یەکھەڵوێستی و یەکگرتوویی کورد ھەبووە لە بەغداد، پۆستی سەرۆک کۆماریش ھەر لە چوارچێوەی ھەوڵەکانە بۆ پاراستن و بەدەستھێنانی مافەکانی گەلی کورد.
بەیانی ئەمڕۆ میدیاکانی ئێران بڵاویانکردەوە، دەوام لە سەرجەم خوێندنگەکانی پارێزگای سنە بۆ ئەمڕۆ راگیراوە، ئەوەش بەھۆی دەربڕینی ناڕەزایی و خۆپێشاندان لە لایەن مامۆستایان و خوێندکارانە لە بەرامبەر گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی و خۆپیشاندەران و ئەو رەوشەی لە ئێران دروستبووە. ھاوکات تا ئێستا خۆپیشاندان لە شەقام و زانکۆکانی رۆژھەڵات و ئێران بەردەوامە و ھەمووان ناڕەزایی دەردەبڕن. رۆژی شەممەش لە سەر داوای چالاکان و رێکخراوەکانی مەدەنی، مانگرتنی گشتی لە رۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران بەڕێوەچوو و لە ھەندێک شوێن گرژی و ئاڵۆزی لە نێوان خۆپیشاندەران و ھێزە ئەمنییەکان دروستبوو و بەوھۆیەشەوە نزیکەی ٥ کەس لە سنە و شارەکانی تری رۆژھەڵات گیانیان لەدەستدا.
لە سەرەتای دەستپێکردنی خۆپیشاندانەکانەوە، تائێستا زیاتر لە دوو ھەزار کەس لە شارەکانی رۆژھەڵات دەستبەسەرکراون، لە ناویاندا زیاتر لە ١٠٠ ژنە چالاکوان ھەیە.
بەپێی ئاماری رێکخراوی مافی مرۆڤی ئێرانیش، لەسەرەتای خۆپیشاندانەکانەوە تائێستا زیاتر لە ١٨٥ کەس گیانیان لەدەستداوە کە نزیکەی ٣٠ کەسیان کوردن.
سەرکەوت ئەحمەد وتەبێژی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، دوای ئاگادارکردنەوەیان لە بوونی چەند تەرمێک تیمەکانیان چوونەتە شوێنی رووداوەکەو بەپێی لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکانیان ئەو چوار کەسەی گیانیان لە دەستداوە بەھۆی تەزووی کارەباوە بووە.
ئاماژەی بەوەشکرد، چاوەڕێی بڕیاری راپۆرتی پزیشکی دادی سلێمانین تا دڵنیا ببنەوە ھۆکاری گیان لەدەستدانی ئەو خێزانە چی بووە.
بەرە بەیانی ئەمڕۆ لە گەڕەکی جولەکانی سلێمانی تەرمی چوار ئەندامی خێزانێک کە لە دایک و باوک و دوو منداڵ پێکھاتبوون دۆزرانەوە.