سەرۆكی ئەمریكا و هاوتا چینیەكەی كۆبوونەوە، رایانگەیاند، لە بارەی پرسە گەورەكانەوە گەیشتونەتە رێككەوتن.

شی جین پینگ، سەرۆكی چین لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە كۆریای باشوور كۆبوونەوە، لەدوای كۆبوونەكەش ترەمپ لە سۆشیال تروس نوسویەتی كۆبوونەوەیەكی زۆر باشیان هەبووە، وتیشی، لەگەڵ سەرۆكی چین گەیشتووەتە رێككەوتن لەسەر كانزا دەگمەنەكان.

ئاماژەی بەوەشكرد, پێناسی گومركی لەسەر جۆرێكی دەرمانی چین كەمكردۆتەوە بۆ لە 10%، هەروەها راشیگەیاند، لەگەڵ چین پێكەوە كاردەكەن بۆ كۆتاییهێنان بە قەیرانی ئۆكراین.

سەبارەت بە تایوان، ترەمپ رایگەیاند، لەو بارەیەوە لەگەڵ سەرۆكی چین هیچی باس نەكردووە، وتیشی، لە مانگی نیسانی داهاتوودا سەردانی چین دەكات، چونكە باوەڕی وایە پەیوەندییەكی گەورەیان دەبێت لەگەڵ چین كە ماوەیەكی زۆر بەردەوام دەبێت.

هەروەها سەرۆكی چینیش رایگەیاند، پەكین و واشنتۆن لەبارەی چارەسەركردنی پرسە گەورەكانەوە گەیشتوونەتە ئەنجام وتیشی، بەدرێژایی ساڵان چەندین جار جەختیلەوەكردۆتەوە كە چین و ئەمریكا دەبێت هاوبەش و دۆست بن، چونكە مێژوو ئەوەی فێركردون.

بۆ دووەمجار لەسەریەک ‏لەئەمساڵدا یەدەگی فیدڕالی ئەمریکا رێژەی سودی بانکی 0.25% کەمکردەوە لەئێستادا لەنێوان 4% بۆ 3.75% جێگیرکرا کە نزمترین ئاستە لە رۆژی 2-11-2022.

‏ کۆمیتەی بازاڕی کراوەی یەدەگی فیدراڵی ئەمریکا لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، بەهۆی خێرابوون و فراوانبوونی چالاکییە ئابورییەکان و کەمبوونەوەی هەلی کار، بڕیاری کەمکردنەوەی سودی بانکی دراوە لەکۆی 12 ئەندام 10 دەنگی بەڵێ و 2دەنگی دژ هەبووە .

پێشتر لە رۆژی 17-9-2025 ‏ یەدەگی فیدراڵی ئەمریکا سودی بانکی بە رێژەی 0.25% کەمکردەوە، ئەمڕۆ جارێکی دیکە رێژەکەی دابەزاند.

ئەم بڕیارە کاریگەری راستەوخۆی لەسەر دراوە ئەلیکترۆنییەکان وپشکی کۆمپانیاکان دەبێت، هەروەها نرخی زێر و کانزاکانیش لە بازاڕەکانی جیهان ناجێگیر دەبێت.

سوریا بە رەسمی دانی بە کۆماری کۆسۆڤۆ  نا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ، وەزارەتی دەرەوەی سوریاش ئاشکرایکرد، ئەم دانپێدانانە لەسەر بنەمای هەوڵدانە بۆ بەهێزکردنی بنەماکانی ئاشتی.

وەزارەتی دەرەوەی سوریا لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، لە کۆبوونەوەی ئەمڕۆی نێوان محەمەد بن سەلمان، شازادەی جێنشینی سعودیە و ئەحمەد شەرع سەرۆکی سوریا و سەرۆکی کۆسۆڤۆ ڤیۆسا عوسمانی کە لە ریاز بەڕێوەچوو، تێیدا سوریا دانی بە کۆسۆڤۆدا ناوە، وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری، ئەمەش لەسەر بنەمای باوەڕی بە مافی گەلان لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان و هەوڵدان بۆ بەهێزکردنی بنەماکانی ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەی باڵکان و جیهان.

ئەوەشی خستوەتەڕوو، ئەو بڕیارە لە چوارچێوەی سیاسەتی سوریا دێت کە ئامانجی فراوانکردنی پردەکانی هاوکاری و کرانەوەیە لەگەڵ وڵاتانی جیهان، ئاشکراشیکرد، بۆ دامەزراندنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ کۆسۆڤۆ "لە زووترین کاتدا" و پەرەپێدانی هاوکاری دوولایەنە لە بوارە سیاسی، ئابوری و رۆشنبیرییەکاندا."

کۆسۆڤۆ وڵاتێکە دەکەوێتە لە باشوری رۆژهەڵاتی ئەوروپا لە باڵکان ، وێستگەی ناکۆکی سیاسی نێوان سربیا و ئەلبانیا بوو بە ھۆی زۆری دانیشتووانەکەی پەرلەمانی کۆسۆڤی بە کۆی دەنگ سەربەخۆییان راگەیاند.

روسیا بە سەرکەوتووی ژێر دەریاییەکی خۆبزوێنی تاقیکردەوە، کە بە وزەی ئەتۆمی کاردەکات.

ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا لە میانی سەردانیکردنی نەخۆشخانەیەکی سەربازی لە مۆسکۆ رایگەیاند، ژێر دەریاییەکی خۆبزوێنی بە ناوی 'پۆسایدۆن' بەسەرکەوتووی تاقیکردەوە، کە بزوێنەری ئەتۆمی کاردەکات و لە دوورە کۆنتڕۆڵدەکرێت.

وتیشی، تاقیکردنەوەی 'پۆسایدۆن' سەرکەوتنێکی گەورەیە، بۆ یەکمجار توانیویانە ئەو جۆرە ژێر دەریاییە بەکاربهێنن کە هەڵگری کڵاوەی ئەتۆمییە و بەهێزێکی وێرانکەریش ناوی دەبات.

ڤلادیمێر پوتن ئەوەشی خستەڕوو، هیچ شتێک لە جیهاندا هاوشێوەی ئەو چەکە نییە و "پۆسایدۆن" یەکەمی جیهانە.

ئاماژەی بەوەشکرد، پۆسایدۆن لە رووی خێرایی و چوونە قوڵایی دەریاکانەوە توانای زیاتری هەیە و لەلایەن ژێر دەریاییەکانەوە هەڵدەدرێت و لە دوورییەکی زۆرەوە دەتوانریت کۆنتڕۆڵبکرێت.

سەرۆکی روسیا راشیگەیاند، وڵاتەکەی خاوەن بەهێزترین و زۆرترین چەکی ئەتۆمییە لە جیهاندا هاوشێوەیان نییە لە جیهاندا.

پۆسایدۆن ژێر دەریاییەکی قەبارە بچوکە و هەڵگری کڵاوەی ئەتۆمییە و لەلایەن ژێر دەریاییەکانی دیکە هەڵدەرێت، روسیا بە چەکێکی وێرانکەر ناوی دەبات و ئاماژە بەوەشدەکەن هیچ شتێک نییە رێگری لەو چەکە نوێیە بکات.

مەزەندە دەکرێت کە پۆسایدۆن توانای گەیشتن بە خێرایی زیاتر لە 90 کیلۆمەتر لە سەعاتێکدای هەیە، ئەمەش نزیکەی دوو هێندە زیاترە لە خێرایی ژێردەریاییە ئاساییەکان، ئەمەش وایکردووە دۆزینەوە و رێگریکردن قورستر بێت.

ئاماژە بەوەشکراوە، ئەو کڵاوە ئەتۆمییەی کە دەتوانرێت لەسەر "پۆسایدۆن" هەڵبگیرێت، دەتوانێت بەرهەمی تا ٢ مێگاتۆنی هەبێت، هاوکات پۆسایدۆن وەک ژێر دەریاییەکی بچوک دەتوانێت لە شوێنێکدا خۆی کۆنتڕۆڵبکات و ئاڕاستەی خۆی بگۆڕێت، هاوشێوەی ژێر دەریایی ئاساییە بە قەبارەیەکی بچوکتر.

روسیا ئاشکرایکردووە،  توانای "پۆسایدۆن" بە شێوەیەکی بەرچاو زیاترە لە توانای تەنانەت پێشکەوتووترین موشەکەکانییان کە توانای بڕینی مەودای نێوان کیشوەرەکانیان هەیە، وەک موشەکی "سارمات".

پێشتر تەنها فڕۆکەی بێفرۆکەوان هەبووە یاخود درۆنی خۆکوژی، بەڵام لە ئێستادا روسیا ژێر دەریایی خۆ بزوێنی ئەتۆمی کردوەتە خزمەتی سەربازی وڵاتەکەیەوە، ئەو وڵاتەش بە هەنگاوێکی مێژووی ناوی دەبات و شارەزایانی بواری سەربازیش، بە جۆرێک وەسفی دەکەن ئەو چەکە نوێیەی روسیا ئاڕاستەی هەر شوێنێک بە ئامانج بگرێت وێرانی دەکات و چیتر ئەو ناوچەیە بۆ ژیانکردن نابێت.

پاولۆ بیا، سەرۆک کۆماری کامێرون کە تەمەنی 92 ساڵە، لە خولی هەشتەمی سەرۆکایەتیدا لە هەڵبژاردنێکی توند و پڕ لەململانێ و  مشتومڕدا لەسەر ئەنجامەکان سەرکەوتنی بەدەستهێنا.

ئەنجوومەنی دەستووری کامیرۆن رایگەیاند، پۆڵ بیا کە بەتەمەنترین سەرۆکی دەوڵەتی جیهانە، 53.7%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە، لەکاتێکدا عیسا چیرۆما رکابەری سەرەکی و سەرۆکی ئۆپۆزسیۆنی وڵاتەکە  35.2%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە.

پاوڵ بیای سەرۆک کۆمار تەمەنی 92 ساڵ و بەتەمەنترین سەرۆکی دەوڵەتی جیهان کە جارکیتر وەک سەرۆکی وڵاتەکەی هەڵبژێردرایەوە و   ئەمە هەشتەمین خولی سەرۆکایەتییەکەیەتی لەسەریەکە کە بیا دەسەڵاتی بەدەستهێناوە.

 دوای راگەیاندنی ئەنجامەکانیش، بیا سوپاسی دەنگدەرانی کرد کە "جارێکی دیکە" متمانەیان پێی هەبووە و لە راگەیەندراوێکدا رایگەیاند؛ لە دڵەوە هیوادارە کە پێکەوە، بە ئیرادەیەکی بەهێزەوە دەست بە بنیاتنانی کامیرۆنێکی ئارام و یەکگرتوو و ئاوەدان بکەن.

ئەنجامەکە بۆ زۆرێک لە کامێرونییەکان نائومێدکەر بوو، چونکە سەرەڕای دەنگۆی پێشبڕکێیەکی نزیک و بانگەشەی سەرکەوتن لەلایەن رکابەرە سەرەکییەکەیەوە، عیسا چیرۆما باکاری، بەڵام هیوایەکی کورت بۆ گۆڕانکارییەکی چاوەڕواننەکراو هەبوو، بەپێی ئەنجامە رەسمییەکان، بیای سەرۆک بە رێژەی 53.7%ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، دوای ئەویش چیرۆمای رکابەری بە 35.2%ی دەنگەکان دێت.

بیا کە زیاتر لە 43 ساڵە لە دەسەڵاتدایە، شێوازی سەرکردایەتییەکەی کە بە دەگمەن کۆبوونەوەی رەسمی کابینەی حکومەت ئەنجام دەدات یان هەڵوێست لەسەر پرسە هەستیارەکان وەردەگرێت، کەشێکی ناڕوونی لەبارەی ئامانجەکانی حکومەت و داڕشتنی سیاسەتی نیشتمانی دروستکردووە. لەسەر ئاستی جێبەجێکردن، وەزیر و بەرپرسان پلانی جۆراوجۆر پەیڕەو دەکەن، بەڵام هیچ ئاراستەیەکی سیاسی روون نییە لە حکومەتەکەیدا.

لە ژێر دەسەڵاتی بیادا، حکومەت ناوبەناو ناڕەزایەتییەکانی سەرکوت کردووە و رەخنەگرانی دەستگیر کردووە، بەڵام مانەوەی بیا تەنیا پەیوەست نەبووە بە پاوانخوازی، توانیویەتی هاوسەنگییەکی تاڕادەیەک باش لە نێوان ناوچە جۆراوجۆرەکانی وڵات و نەتەوەکاندا دروست بکات.

سەرەڕای فشارەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، حکومەتی بیا لە قەیرانی قەرزەکان رزگاری بوو و سەقامگیرییەکی رێژەیی دارایی دامەزراند. لەم ساڵانەی دواییدا بیا لە هەموو کاتێک زیاتر لە پاشایەکی دەستووری دەچێت، هێمایەک کە هەندێک بڕیاری سەرەکی دەدات و ئەوەی دیکە بۆ ئەوانی دیکە جێدەهێڵێت.

لە کاتێکدا کامیرۆن رووبەڕووی ئاستەنگی ئابووری و قەیرانێکی خوێناوی دەبێتەوە لە ناوچە ئینگلیزی زمانەکاندا، زۆر کەس ئەدای بیا بە هۆکارێک بۆ پەرەسەندنی گرژییەکان دەزانن، بەڵام ئەو هیچ کاتێک شکستی نەهێناوە، لە هەڵبژاردنی ساڵی 2018دا توانی بەسەر رکابەرەکەی ماوریس کامتۆ سەربکەوێت و کامتۆش دوای ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر ئەنجامەکان بۆ ماوەی زیاتر لە هەشت مانگ زیندانی کرا.

ئەمجارەیان کاندیدکردنی چیروما بەکاری، وەزیری پێشوو و زیندانی سیاسی کەشێکی جیاوازی دروستکرد وەک موسڵمانێک پشتیوانییەکی بەربڵاوی لە ناوچە جۆراوجۆرەکانەوە بۆ خۆی راکێشا، تەنانەت ناوچە ئینگلیزی زمانەکانیش. کە بوو بوە هیوایەک بۆ کامیرۆنییەکان، ئیدی سەرۆکەکەیان بگۆڕن، بەڵام دوای راگەیاندنی ئەنجامەکان، سەرکەوتنەوەی سەرۆکە پیرەکەی جیهان،  توڕەیی و ناڕەزایەتییەکان لە شارەکانی دووالا و گاروا پەرەی سەند و هەواڵی تەقەکردنی هێزە ئەمنییەکان بڵاوکرایەوە و چەندین کەس بریندار بوون و ژمارەیەکیش کوژراون و تا ئێستاش نارەزایەتییەکان کۆتاییان نەهاتووە.

 

 

کلۆدیۆ کاسترۆ، پارێزگاری ریۆ دی جانیرۆ رایگەیاند، ئۆپەراسیۆنێکی بەرفراوانی ماددە هۆشبەرەکان دژی رێکخراو  و بازرگانانی ماددەی هۆشبەریان ئەنجامداوە و 81 کەس دەستگیرکراون و 64 کەس کوژراون کە چواریان کارمەندی پۆلیس بوون.

پۆلیسی بەرازیل رایگەیاند: لە هەڵمەتێكی فراوان لە ناوچەی فاڤێلای پێنها لە ریۆ دی جانیرۆ بە مەبەستی دەستگیركردنی قاچاخچی و بازرگانی ماددە هۆشبەرەكان و باندەكانی تاوانكاری چوار ئەفسەری پۆلیس گیانیان لەدەستداوە .

لە هەڵمەتەكەدا زیاتر لە دو هەزار و 500 پۆلیسی بەرازیل بەشدارییان كردوە و پۆلیس چەكی قورسی لە روبەڕوبونەوە لەگەڵ باندە تاوانكارەكان بەكارهێناوە.

ریۆ دی جانیرۆ دووەم شاری بەڕازیلە، کە زۆرترین دانیشتوانی تێدایە،هەفتەی داهاتوو میوانداری دوو چالاکیی  گرنگ دەکات کە لوتکەی C40، کە سەرۆک شارەوانییەکانی زیاتر لە 100 شاری گەورەی جیهان کۆدەکاتەوە؛  چالاکی دووەمیش، میراتگری بەریتانی بۆ تەختی پاشایەتیە کە خەڵاتی زەوی لێدانی شازادە ویلیام، ساڵانە دەبەخشرێتە پێنج براوە بەهۆی بەشداریکردنیان لە ژینگەپارێزیدا.

بەریتانیا سیاسەتی خۆی بەرانبەر پەنابەران دەگۆڕێت و لە هەوڵێکی نوێدا، سەدان کەس کە داوای مافی پەنابەری لە بەریتانیا دەکەن دەگوازرێنەوە بۆ شوێنە سەربازییەکان، چونکە حکومەت ئامانجی ئەوەیە کۆتایی بە بەکارهێنانی هۆتێلەکان بهێنێت بۆ نیشتەجێکردنیان.

وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا پشتڕاستی کردەوەتەوە کە دوو سەربازگەیان تەرخانکردوە بۆ وەرگرتنی 900 پەنابەر و نیشتەجێکردنیان لە جیاتی هوتێل تێیدا، بڕیارە تا کۆتایی مانگی داهاتوو ئەو پەنابەرانە بگوازرێنەوە بۆ ئەو دوو بنکە سەربازییە.

رۆژی دووشەممە، لیژنەیەکی پەرلەمانی، بەکارهێنانی هۆتێلەکانی پەنابەری بە "شکستخواردوو، ئاژاوەگێڕانە و گرانبەها" ناوبرد.

بنکە سەربازییەکان دەکەونە  شاری ئینڤێرنێس لە سکۆتلەندا و ئیست ساسێکس لە ئینگلتەرا و  رۆژنامەی تایمز بۆ یەکەمجار بڵاویکردەوە کە دانوستانەکان بۆ نیشتەجێکردنی 900 پەنابەری پیاو لە بنکەکاندا بەردەوامن.

بەگوێرەی ئەو زانیارییەکان کیر ستارمەر، سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، فەرمانی بە وەزارەتی ناوخۆ و وەزارەتی بەرگری کردووە، پڕۆسەی دەستنیشانکردنی شوێنە سەربازییەکان خێراتر بکەن.

لە ئێستادا نزیکەی 32 هەزار پەناخواز کە سەدان کورد لە نێویاندایە لە هۆتێلەکانی بەریتانیا نیشتەجێن.

حکومەتی بەریتانیا بەڵێنی داوە بەر لە هەڵبژاردنی داهاتوو کۆتایی بە بەکارهێنانی هۆتێلەکان بهێنێت بۆ نیشتەجێکردنی پەناخوازان کە بە  ملیۆنان پاوەدنی تێدەچێت و بووەتە جێی سەرنجی ناڕەزایەتییەکانی دژ بە کۆچبەران.

کۆمپانیای ئەمازۆنی ئەمریکی، ئەمڕۆ سێشەممە رایگەیاند 14 هەزار کارمەندی دوردەخاتەوە، کۆمپانیاکە ئاماژەی بە شوێنی کارمەندەکان نەکردووە، بەڵام هۆکارەکەی بۆ زیرەکی دەستکرد گەراندوەتەوە.

کۆمپانیاکە راگەیەندراوێکی بڵاوکردوەتەوە و تێیدا هاتووە؛"ئەو کەمکردنەوەیانەی ئەمڕۆ رایدەگەیەنین بەشێکە لە هەوڵە بەردەوامەکانمان بۆ بنیاتنانی هێز لەڕێگەی کەمکردنەوەی بیرۆکراسی و نەهێشتنی پلەبەندی و دابەشکردنەوەی سەرچاوەکان".

ئاماژەیان بەوەشکردوە؛ " کەمکردنەوەکە لە هەندێک بوار و دامەزراندنی کارمەند لە هەندێکی دیکەدا دەگرێتەوە، بەڵام دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کۆی گشتی نزیکەی 14 هەزار هەلی کار لە ئۆفیسەکانی ئەمازۆن".

بەپێی میدیاکان، ئەو کارمەندانەی دوردەخرێنەوە  ئەو کەسانە دەگرێتەوە  کە لە پۆستی پشتیوانی یان ستراتیژیدان وەک؛ (سەرچاوە مرۆییەکان، ڕیکلام، کارگێڕی) کۆمپانیاکە باسی لەوەشکردوە ، نابێت ئەوەیان لەبیربچێت کە جیهان بە خێرایی دەگۆڕێت و ئەم نەوەیە لە زیرەکی دەستکرد گەورەترین گۆڕانکاری ئەنجامداوە لە بواری تەکنەلۆژیادا لە دوای ئینتەرنێتەوە.

ئەم دورخستنەوەی 14 هەزار کارمەنەدەی ئەمازۆن لە کاتێكدایە، بەردەوام هۆشداری دەدرێت و پێشبینیش دەکرێت زیرەکی دەستکرد ببێتە جێگرەوەی لە سەدا 80ی هەلی کار لە سەرانسەری جیهاندا.

زۆربەی شۆفێران پێیان وایە لێخوڕینی ئۆتۆمبێل بە خێراییەکی زیاتر لەوەی لە شەقامەکاندا دیاریکراوە، کاتێکی زۆریان بۆ دەگەڕێنێتەوە، بەڵام شیکارییەکان دەریدەخەن کە ئەو کاتەی بۆ شۆفێران دەگەڕێتەوە زۆر کەمترە لەو مەترسییە گیانی و ماڵیەی کە لە بەردەمیاندایە. 

بڕی ئەو کاتەی کە بەهۆی خێرالێخوڕینەوە بۆ شۆفێران دەگەڕێتەوە، پشت بە سێ هۆکاری سەرەکی دەبەستێت: درێژیی گەشتەکە، جیاوازیی خێرایی، و بەربەستەکانی وەک ترافیک لایت، قەرەباڵغی، و یاساکانی هاتوچۆ.

لەسەر بنەمای یاسا فیزیاییەکان، کات بریتییە لە دابەشکردنی ماوە بەسەر خێراییدا. بۆ نموونە:

• گەشتێکی 10 کیلۆمەتری: ئەگەر بە خێرایی 50 کم/سەعات بیبڕیت، 12 خولەکی پێویستە. بەڵام ئەگەر خێراییەکەت بۆ 60 کم/سەعات زیاد بکەیت، 10 خولەکی پێویستە. واتە لەم گەشتەدا تەنها دوو خولەک دەگەڕێتەوە بۆ شۆفێرەکە.
• گەشتە کورتەکانی ناو شار: لە گەشتە کورتەکانی ناو شاردا کە چەند کیلۆمەترێکن و ترافیک لایتی زۆریان تێدایە، زیادکردنی خێرایی لە نێوان ترافیکەکاندا تەنها 20 بۆ 90 چرکە کات دەگەڕێنێتەوە، کە بڕێکی ئەوتۆ نییە هەستی پێبکرێت و هیچ بگۆڕێت.

لەسەر رێگا خێراکان و لە گەشتە درێژەکاندا کاریگەرییەکەی زیاترە، بەڵام هێشتا سنووردارە. بۆ نموونە:

• گەشتێکی 100 کیلۆمەتری: زیادکردنی تێکڕای خێرایی لە 90 کم/سەعاتەوە بۆ 110کم/سەعاتێک، کاتی گەشتەکە لە سەعاتێک و 7 خولەکەوە بۆ 54 خولەک کەمدەکاتەوە، واتە نزیکەی 13 خولەک پاشەکەوت دەکرێت. هەرچەندە ئەمە سوودی هەیە، بەڵام بەهۆی قەرەباڵغی و بەربەستەکانی دیکەوە، دەگمەنە شۆفێرێک بتوانێت بە درێژایی رێگاکە پابەندی ئەو خێراییە بەرزە بێت و لە رێگاکانی دەرەوەی شاریشدا هەمیشە مەترسی هاتوچۆی ئاژەڵان و چاککردنی رێگاکان رەنگە وابکات توشی روداوی هاتوچۆبین.

 

ئەو کاتە کەمەی بۆ شۆفێر دەگەڕێتەوە، لە بەرامبەر چەندین تێچووی گیانی و ماڵی هەیە:

سەلامەتی: مەترسیی روداوی هاتوچۆ بەشێوەیەکی نایەکسان لەگەڵ زیادبوونی خێراییدا بەرز دەبێتەوە. خێرایی زیاتر هەم ئەگەری پێکدادان و هەم سەختیی زیانەکان زیاد دەکات.

• خەرجیی سووتەمەنی و چاککردنەوە: خەرجیی سووتەمەنی و دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لەگەڵ زیادبوونی خێراییدا، بەتایبەت لە سەرووی 80-100 کم/سەعاتەوە، بەشێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات. هاوکات تەمەنی تایە، برێک و بزوێنەریش کەم دەکاتەوە.
• ئاکامە یاسایی و داراییەکان: سزای دارایی، زیان بەرکەوتن بەر ئۆتۆمبێل و بزوێنەری ئۆتۆمبێلەکە و سزاکانی پۆلیسی هاتوچۆ
  
  چەند رێنماییەکی پراکتیکی لەبری خێرا لێخوڕین:

لەبری خێرا لێخوڕین، دەتوانیت ئەم رێگایانە بەکاربهێنیت بۆ کورتکردنەوە و کەمکردنەوەی کاتی گەشتەکەت:

• هەڵبژاردنی کات و رێگای گونجاو: لە کاتێکدا گەشت بکە کە قەرەباڵغی کەمترە و رێگایەک هەڵبژێرە کە خێراترە و کورتترە.
• کەمکردنەوەی وەستان: تا دەتوانیت لە وەستانی ناپێویست دووربکەوەرەوە.
• پاراستنی خێراییەکی جێگیر: هەوڵبدە خێراییەکەت لە نزیک سنووری رێپێدراو بهێڵیتەوە و جڵەوی خێرایی (Cruise control) بەکاربهێنە.

لە هەنگاوێکدا بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە چین، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا و سانای تاکایچی سەرۆک وەزیرانی ژاپۆن، رێککەوتنێکی چوارچێوەییان بۆ مسۆگەرکردنی دابینکاریی کانزا ستراتیژییەکان واژۆکرد.

کۆشکی سپی لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ سێشەممە، لە میانی سەردانەکەی ترەمپ بۆ ژاپۆن، rێککەوتنەکە ئیمزاکرا و ئامانج لێی بەهێزکردنی زنجیرەکانی دابینکاریی ئەو کانزا گرنگانەیە کە لە کەرتی وزەی نوێبووەوە، ئەلیکترۆنیات و ئۆتۆمبێلدا بەکاردەهێنرێن.

ئەم رێککەوتنە لە کاتێکدایە کە چین زیاتر لە %90ی کانزا ستراتیژییەکانی جیهان پرۆسێس دەکات و لەم دواییانەشدا کۆتوبەندی زیاتری خستووەتە سەر هەناردەکردنی ئەو ماددانە، ئەمەش فشارەکانی لەسەر ئەو وڵاتانە زیاد کردووە کە پشتیان پێ دەبەستن.

لە بەرامبەردا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تەنها یەک کانی کانزای ستراتیژیی چالاکی هەیە و لە پێشبڕکێدایە بۆ دابینکردنی ئەو کانزا گرنگانەی کە بۆ دروستکردنی ئۆتۆمبێلی کارەبایی، سیستەمی بەرگری و پیشەسازیی پێشکەوتوو پێویستن.

بڕیارە رۆژی پێنجشەممە، دۆناڵد ترەمپ لەگەڵ شی جینپینگ، سەرۆکی چین کۆببێتەوە.

بەپێی راگەیەندراوەکەی کۆشکی سپی، ئەمریکا و ژاپۆن هەروەها تاوتوێی دانانی سیستەمێکی کۆگاکردنی تەواوکەریی دوولایەنە دەکەن و لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکانی دیکەشدا کاردەکەن بۆ پاراستنی ئاسایشی زنجیرەکانی دابینکاری.

بەریتانیا لە درێژەی هەوڵەكانی بۆ رووبەڕووبوونەوەی قاچاخچێتیی كۆچەران، قاچاخچییەكی بە نزیكەی شەش ساڵ زیندانیكردن سزا دا.

ئاژانسی نیشتمانیی تاوانی بەریتانیا بڵاویكردەوە، تاوانبارێكی تریان بە تۆمەتی قاچاخچێتیكردن بە گواستنەوەی كۆچەران لە توركیاوە بۆ ئەوروپا، دەستگیركردووە و بە سزای پێنج ساڵ و حەوت مانگ  زیندانیكردن سزادراوە.

ئاژانسەكە ئاماژەی بەوەشداوە، تاوانبارەكە پەیوەندیی بە تۆڕێكی قاچاخچێتیی گواستنەوەی كۆچەرانەوە هەبووە و رۆڵێكی گرنگیان هەبووە لە رێكخستنی گەشتی نایاسایی لە توركیاو ئەوروپاوە بۆ بەریتانیا.

ئۆکراین لەگەڵ هاوپەیمانەکانی کاردەکات لەسەر پلانێک بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕ، سەرۆکی ئەو وڵاتەش دەڵێت: ئەو کارە لە چەند رۆژی داهاتوودا رودەدات.

ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، پلانێکی خێرا لە ئارادایە بۆ راگرتنی شەڕ لە 10 رۆژی داهاتوودا، هەروەها لەگەڵ هاوپەیمانەکانمان بڕیارمان لەسەر ئەم کارە داوە.

وتیشی،  بۆ گوشارخستنە سەر روسیا بۆ دانوستان، کیێڤ داوا لە ئیدارەی ئەمریکا دەکات نەک تەنها موشەکی تۆماهۆک، بەڵکو کۆمەڵێک چەک و موشەکی هاوشێوەی پێبدات.

جێگەی ئاماژەیە، ترەمپ بەڵێنی دا کە بە خێرایی کۆتایی بە شەڕی ئۆکراین بهێنێت، بەڵام دانوستانەکان لە نێوان مۆسکۆ و کیێڤدا پەک کەوتوون سەرەڕای هەوڵە نێوەندگیرییەکان.

هاوکات ئەمڕۆ سوپای ئۆکراین ئاشکرایکرد، ژمارەی کوژراو و بریندارانی سەربازانی روسیا لە سەرەتای شەڕەوە لەسەر خاکی ئۆکراین، بەرزبووەتەوە بۆ نزیکەی ملیۆنێک و 137 هەزار و 960 کەس، لەنێویاندا 800 کەس لە ماوەی 24 سەعاتی رابردوودا کوژراون یان بریندار بوون.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، رایگەیاند کە راگەیاندنەکەی ڤلادیمیر پوتین، سەرۆکی روسیا، سەبارەت بە تاقیکردنەوەی موشەکێکی کروزی ئەتۆمی "نەگونجاو" بووە.

ترەمپ داوای لە پوتین کرد کە لەبری تاقیکردنەوەی چەک، کار بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕی ئۆکراین بکات. 

ترەمپ بە رۆژنامەنووسانی وت: "پێویستە کۆتایی بە شەڕەکە (لە ئۆکراین) بهێنێت. ئەو شەڕەی کە وا دانرابوو تەنها یەک هەفتە بخایەنێت، ئێستا نزیک دەبێتەوە لە ساڵی چوارەمی. ئەوەیە کە دەبێت بیکات، نەک تاقیکردنەوەی موشەک."

لەوەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەو موشەکەی کە مۆسکۆ دەڵێت 14 هەزار کیلۆمەتری بڕیوە، ترەمپ وتی ئەمریکا پێویستی بەوە نییە موشەکی وا دوورهاوێژ بێت، چونکە "ژێردەریاییەکی ئەتۆمیی لە کەناراوەکانی روسیا هەیە."

وتیشی: "ئەوان دەزانن کە ئێمە بەهێزترین ژێردەریایی ئەتۆمیی جیهانمان لە کەناراوەکانیان هەیە، بۆیە پێویست ناکات 8 هەزار میل (نزیکەی 14 هەزار کیلۆمەتر) ببڕیت."
سەبارەت بە سەپاندنی سزای زیاتر بەسەر روسیادا، ترەمپ تەنها وتی: "دەبینین چی ڕوودەدات."

رۆژی یەکشەممە، ڤلادیمیر پوتن رایگەیاند کە وڵاتەکەی دوا تاقیکردنەوەی سەرکەوتووی بۆ موشەکی "بورڤێستنیک" ئەنجامداوە، کە بە وتەی خۆی مەودایەکی "بێ سنوور"ی هەیە.

ڤالێری گێراسیمۆڤ، سوپاسالاری روسیا، بە پوتنی راگەیاندبوو کە موشەکەکە لە تاقیکردنەوەکەیدا بۆ ماوەی نزیکەی 15 سەعات لە ئاسماندا ماوەتەوە و 14 هەزار کیلۆمەتری بڕیوە، ئاماژەی بەوەشکرد کە ئەمە ئەوپەڕی توانای مووشەکەکە نییە.

هەوڵە دیپلۆماسییەکان
ترەمپ چەندین جار بەڵێنی داوە کە ئەگەر بگەڕێتەوە کۆشکی سپی، بە خێرایی کۆتایی بە شەڕی ئۆکراین دەهێنێت. رۆژی شەممە رایگەیاند کە "کاتی خۆی بەفیڕۆ نادات" بۆ رێکخستنی دیدارێکی نوێ لەگەڵ پوتن، مەگەر مۆسکۆ جددی بێت لە گەیشتن بە رێککەوتنێک.

 

کۆریای باکور، رۆژی دووشەممە، رەخنەی توندی لە هەنگاوە نوێیەکانی ژاپۆن بۆ پڕچەککردن و بەهێزکردنی توانا سەربازییەکانی گرت و هۆشداریی دا کە ئەم کارانە لەوانەیە تۆکیۆ بکاتە ئامانجی تۆڵەسەندنەوەیەکی بەهێزی وڵاتانی دراوسێ.

رۆژنامەی "رۆدۆنگ سینمون"، کە بەربڵاوترین رۆژنامەی کۆریای باکوورە، لە ژمارەی ئەمڕۆیدا ئەم هۆشدارییەی بڵاوکردەوە. رۆژنامەکە ئاماژەی بە چەند هەنگاوێکی نوێی ژاپۆن کردووە، لەوانە:

• خستنەگەڕی شەشەمین ژێردەریایی هێرشبەری جۆری "تایگی".

• بەرهەمهێنانی بەرفراوانی موشەکی پێشکەوتووی جۆری "12ی روبەر بۆ کەشتی".

• پلانەکانی دیکە بۆ بەهێزکردنی بەرگری.

بەگوێرەی ئاژانسی هەواڵی یۆنهابی کۆریای باشور، رۆژنامەکەی پیۆنگیانگ نووسیویەتی، ئەم چەکانە ئامرازن بۆ "لێدانی پێشوەختە" و مەوداکانیان سنووری ژاپۆن تێدەپەڕێنێت و دەگاتە وڵاتانی دیکە.

رۆژنامەکە پەرەپێدانی ئەم چەکانەی بە کارێکی "مەترسیدار" لەلایەن "وڵاتێکی تاوانباری پێشووی جەنگ" وەسف کردووە و هۆشداریی داوە کە "ئەمە تەنها وا دەکات دوورگەکانی ژاپۆن ببێتە ئامانجێکی هاوبەش بۆ تۆڵەکردنەوەیەکی بەهێزی وڵاتانی دراوسێی."

هەروەها، رۆژنامەکە تۆکیۆی بەوە تۆمەتبار کردووە کە بە بیانووی "هەڕەشەی" دراوسێکانی، دۆخی ئەمنیی ناوچەکە ئاڵۆزتر دەکات و خێرایی پێدەدات، کە ئەمەش وەک نمایشێکی ئاشکرای دەستدرێژیکاری لێکداوەتەوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئەمڕۆ دووشەممە گەیشتە ژاپۆن کە دووەم وێستگەی گەشتە ئاسیاییەکەیەتی. چاوەڕوان دەکرێت لەم گەشتەیدا لەگەڵ شی جینپینگ، سەرۆکی چین کۆببێتەوە بە ئامانجی کۆتاییهێنان بەو جەنگە بازرگانییەی لەنێوان دوو گەورەترین ئابووریی جیهاندا هەیە.

بڕیارە ترەمپ لە تۆکیۆ لەگەڵ ئیمپراتۆر نارۆهیتۆ و دواتریش رۆژی سێشەممە لەگەڵ سانای تاکایچی، سەرۆک وەزیرانی نوێی ژاپۆن کۆببێتەوە. ترەمپ رایگەیاند کە "شتە مەزنەکانی" لەبارەی تاکایچییەوە بیستووە و ستایشی ئەوەی کرد کە کەسێکی نزیکی شینزۆ ئابی، سەرۆک وەزیرانی پێشووتری تیرۆرکراوی ژاپۆن بووە، کە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵیدا هەبوو.

لەلایەن خۆیەوە، تاکایچی ئاشکرای کرد کە لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا بە ترەمپی وتووە، "بەهێزکردنی هاوپەیمانیی نێوان ژاپۆن و ئەمریکا لەپێشینەی کارەکانی ئیدارەکەی من دەبێت لە روی دیپلۆماسی و ئەمنییەوە."

ترەمپ گەشتە ئاسیاییەکەی دوێنێ لە کوالالامپوری پایتەختی مالیزیاوە دەستپێکرد. لەوێ، چاودێریی ئیمزاکردنی رێککەوتنی ئاگربەستی نێوان تایلاند و کەمبۆدیای کرد و بە "هەنگاوێکی گەورە" وەسفی کرد. هاوکات رایگەیاند کە "گرێبەستێکی گەورەی بازرگانی لەگەڵ کەمبۆدیا و رێککەوتنێکی زۆر گرنگی لەبارەی کانزا دەگمەنەکانەوە لەگەڵ تایلاند" ئەنجام داوە.

هەروەها ترەمپ و ئەنوەر ئیبراهیم، سەرۆک وەزیرانی مالیزیا، رێککەوتنێکی بازرگانییان ئیمزا کرد کە دەرفەتی زیاتر بە ئەمریکا دەدات بۆ دەستڕاگەیشتن بە کانزا دەگمەنەکان.

چاوەڕوان دەکرێت کۆریای باشوور گرنگترین وێستگەی گەشتەکەی ترەمپ بێت، چونکە لەوێ بۆ یەکەمجار لە دوای گەڕانەوەی بۆ کۆشکی سپی، لەگەڵ سەرۆکی چین کۆدەبێتەوە. ترەمپ رۆژی چوارشەممە دەگاتە شاری بوسان بۆ بەشداریکردن لە لوتکەی (APEC) و لەگەڵ لی جای میۆنگ، سەرۆکی کۆریای باشوریش کۆدەبێتەوە.

سەرۆکی ئەمریکا گەشبینیی خۆی نیشاندا سەبارەت بە گەیشتن بە رێککەوتن بۆ کۆتاییهێنان بە گرژییە بازرگانییەکان و بە رۆژنامەنووسانی وت، "پێموایە دەگەینە رێککەوتن." لەلایەن خۆیەوە، چین دووپاتی کردەوە کە گەیشتوونەتە "لێکتێگەیشتنێکی سەرەتایی" لەگەڵ ئەمریکا بۆ چارەسەرکردنی کێشە بازرگانییەکانیان.

وەزارەتی بەرگریی روسیا رایگەیاند، شەوی رابردوو 193فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئۆکراینمان لە پارێزگاکانی باشووری رۆژئاوای وڵاتەکەیان خستووەتە خوارەوە، کە 34 دانەیان مۆسکۆی پایتەختیان کردبووە ئامانج.

ئەم هێرشە درۆنییە لە کاتێکدایە کە هێزەکانی کیێڤ بەشێوەیەکی رۆژانە بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و موشەک ناوچەکانی باشوری رۆژئاوای روسیا دەکەنە ئامانج. لە بەرامبەردا، سوپای روسیا لە پێشڕەوییەکانی لە هەموو میحوەرەکانی جەنگ بەردەوامە.

پێشتر ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی روسیا، جەختی لەسەر پێویستیی فراوانکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان کردبووەوە. ئامانجی ئەم فراوانکردنە بریتییە لە دوورخستنەوەی هێزەکانی کیێڤ لەو خاکانەی روسیا کە دەکەونە مەودای ئەو موشەک و چەکە ڕۆژئاواییانەی ئۆکراین بۆ هێرشکردنە سەر روسیا بەکاریاندەهێنێت.