جیهان
وەزیری بەرگریی ڤەنزوێلا رایگەیاند، ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی تیمی پاراستنی سەرۆک لەو ئۆپەراسیۆنەدا کوژراون و هێزە چەکدارەکانیش خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشییەوە.
وەزیری بەرگریی ڤەنزوێلا ئاشکرایکرد، بە مەبەستی زامنکردنی سەروەریی وڵات، هێزە چەکدارەکان لە سەرجەم ناوچەکانی ڤەنزوێلا خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشی و "ئیستینفار"ـەوە.
هاوکات تۆڕی هەواڵی (سی ئێن ئێن) لە زاری وەزیری بەرگریی کۆڵۆمبیاوە بڵاویکردەوە، زیاتر لە 30,000 سەربازی سوپای کۆڵۆمبیا لەسەر سنوری وڵاتەکەیان لەگەڵ ڤەنزوێلا جێگیرکراون.
وەزیری بەرگریی کۆڵۆمبیا ئەوەشی خستەڕوو، هێزەکانیان ئەولەویەتیان داوە بەو ناوچانەی کە دوو رێکخراوی قاچاغچییەتی مادە هۆشبەرەکانی تێدا جێگیرە.
مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ئاماژە بە بەکارهێنانی هێزی زەمینی دەکات بۆ سەر ڤەنزوێلا و جەخت لە بەردەوامی بڵاوبونەوەی هێزە سەربازییەکانیان لە دەریای کاریبی دەکاتەوە.
لە لێدوانێکدا بۆ تۆڕی (CBS)ـی ئەمریکی، رۆبیۆ رایگەیاند، "ئیدارەی سەرۆک دۆناڵد ترەمپ بژاردەی ناردنی هێزی زەمینی بۆ ڤەنزوێلا بەدوور نازانێت، بەڵام لە قۆناغی ئێستادا لەسەر سزاکانی نەوت بەردەوام دەبن تا ئەو کاتەی گۆڕانکاری لە بەرژەوەندی ئەمریکا و گەلی ڤەنزوێلا روودەدات".
وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وتیشی: "داهاتی نەوت بۆ گەلی ڤەنزوێلا نییە و بەتاڵان دەبرێت، هەر بۆیە سزامان خستۆتە سەر". ئاماژەی بەوەشکرد کەرتی نەوتی ئەو وڵاتە پاشکەوتووە و پێویستی بە هاوکاریی زۆر هەیە.
سەبارەت بە ئامانجی جوڵە سەربازییەکانیان، رۆبیۆ روونیکردەوە کە ئەوان لە جەنگدان دژی رێکخراوەکانی قاچاغچییەتی مادە هۆشبەرەکان، نەک دژی ڤەنزوێلا.
لێدوانەکانی رۆبیۆ دوای ئەوە دێت، بەرەبەیانی رۆژی شەممە لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیدا هێزەکانی ئەمریکا نیکۆلاس مادۆرۆ، سەرۆکی ڤەنزوێلایان دەستگیرکرد.
ئێوارەی دوێنێ فڕۆکەیەک مادۆرۆ و سیلیۆ فلۆریس-ی هاوسەری گەیاندە شاری نیویۆرک و چاوەڕوان دەکرێت لە دادگای فیدراڵی لە مانهاتن دادگایی بکرێن.
وەزیری جەنگی ئەمریكا رایگەیاند، پێچەوانەی ئەوەی لە عیراق كردیان، سەرۆكی ڤەنزوێلایان بەبێ هیچ خوێنڕشتنێك دەستگیر كرد، دەشڵێت: پێویستە جیهان ئاگادار بێت سەركردایەتی ئەمریكا گەڕاوەتەوە.
پێت هێگسێس وەزیری جەنگی ئەمریكا رایگەیاند، ئەوەی ئەمریكا لە ڤەنزوێلا كردی، بە تەواوی پێچەوانەی ئەوە بوو كە لە عیراق رویدا، دەشڵێت، چەند ساڵە بە خوێنی خۆمان باجی زۆر شتمان داوە و لە بەرانبەردا هیچمان بەدەست نەهێناوە، ئێستا دۆناڵد ترەمپ ئەوەی پێچەوانە كردەوە و بەبێ رژانی خوێنی ئەمریكییەكان توانی سامانێكی گەورە بەدەستبهێنێت.
ئاماژەی بەوەشكردووە، دەستگیركردنی مادۆرۆ هەنگاوێكی چاونەترسانە و بوێرانە بوو، كە بەباشی بیری لێكرابووەوە و لێكۆڵینەوەی لەسەر كرابوو.
وەزیری جەنگی ئەمریكا راشیگەیاندووە، لەم جیهانە مەترسیدارەدا ناتوانیت بەبێ هێز، ئاشتی بەدی بهێنیت، ترەمپ سەرۆكی كردارەكانە، پێویستە هەموو جیهان ئاگادار بێت سەركردایەتی ئەمریكا گەڕاوەتەوە، هەركاتێك دۆناڵد ترەمپ بڵێت ئەم كارە گرنگە، ئەوا گرنگە و وەزارەتی جەنگ بە هەموو توانایەوە رێكارەكانی بۆ دەگرێتەبەر.
دواجار، لە پاش هەڕەشە بەردەوامەکانی هەردوولا بۆسەر یەک و بە کۆمەڵێک هۆکاری جیاوازی ئابوری و سیاسی و لە ناویشیاندا مادەی هۆشبەر، دۆناڵد ترەمپ بڕیاریدا، بەو ئۆپراسیۆنەی کە پێشتر لە میدیاکانەوە بانگەوازی بۆ دەکرد، هەڵبکوتێتە سەر مادۆرۆی دژبەری و وەک بەشێک لە میدیاکان دەیانوت؛ "لەژووری نوستنەکەی"ەوە، بیهێنێتە دەرەوە و بەرەو ئەمریکا بیبات.
وردەکاری ئەوهۆکارانەی کە وایکرد ئەمریکا سەرۆکی ڤەنزوێلا دەستگیربکات:
یەکەم- نەوت، ئەو مادە خاوەی ئەمریکا چاوی لێیەتی و دەیەوێت لە رێگەیەوە جیهان بنوشتێتەوە لەبەردەمیدا.
ڤەنزوێلا.. خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا و خاوەنی نزیکەی 303 ملیار بەرمیلە. بەهای نەوتەکەی 21 تریلیۆن دۆلار تێدەپەڕێنێت.
بەرهەمهێنانی نەوت لە ڤەنزوێلا لە ساڵانی 2024 و 2025دا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، هەروەها بەرهەمهێنانی مانگانەی لە شوباتی 2025ەوە گەیشتە لوتکە و 940 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش بە بەراورد لەگەڵ هەمان مانگی ساڵی پێشوو نزیکەی 100 هەزار بەرمیل زیادیکردووە.
ترەمپ بەردەوام ئاماژەی پێداوە، کە ڤەنزوێلا گەورەترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا و بە دزینی نەوتی ئەمریکاش تۆمەتباری کردووە.
دۆناڵد ترەمپ دوێنێ دوای دەستگیرکردنی مادۆرۆ ئاماژەی بەوەکرد، ژێرخانی نەوتی ڤەنزوێلی دەگەڕێننەوە و قەرەبووی ئەو کۆمپانیا ئەمریکییانە دەکەنەوە کە لە کردەوەکانی دەستبەسەرداگرتندا زیانیان بەرکەوتووە.
دووەم- مادۆرۆ سەرچاوەی زۆربەی کێشەکانە:
ترەمپ مادۆرۆی وەک سەرچاوەی کێشەکان دیاریکردووە و بە بەرپرسیاری دەزانی لە تەشەنە سەندنی کێشە ناوخۆییەکانی وڵاتەکەی خۆیی و تێکدانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتەکەی.
ئیدارەکەی ترەمپ ڤەنزوێلا و کوبا و نیکاراگوا وەک ئەکتەری سەرەکی لە "تەوەرەی سۆسیالیستی" سەیر دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا کۆلۆمبیا خراوەتە ژێر چاودێرییەوە، چونکە ترەمپ مانگی رابردوو هۆشداری دایە گۆستاڤۆ پیترۆ سەرۆکی کۆلۆمبیا کە پێویستە "ئاگادار بێت"، لە ناردنی مادەی هۆشبەر بۆ ئەمریکا.
سێهەم- قاچاخچێتی مادەی هۆشبەر.
ئەمریکا ئاشکرایکردووە، ڤەنزوێلا تێوەگلاوە لە پشتگیریکردنی باندە قاچاخچییەکانی مادەی هۆشبەر و رەوانەکردنی ئەندامانی ئەو گروپە بۆ ئەمریکا.
چوارەم کۆچکردن و ئاوارەبوونی ڤەنزوێلییەکان.
روخانی ئابوری و سەرکوتکردن و چەوساندنەوەی بەردەوامی ڤەنزوێلییە ناڕازییەکان لە ژێر دەسەڵاتی مادۆرۆدا بووە هۆی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ، بەجۆرێک کە هەشت ملیۆن ڤەنزوێلی لە ماوەی چەند ساڵێکدا وڵاتەکەیان جێهێشتووە، ئەمەش گەورەترین شەپۆلی کۆچکردنی بەکۆمەڵە لە مێژووی نوێی ئەم نیوە گۆی زەوییەدا، ئەمەش کێشەیەکی گەورەی بۆ ئەمریکا دروست کردووە، بەتایبەتی کاتێک ترەمپ لە ساڵی 2025 گەڕایەوە سەر دەسەڵات، هەروەها یەکێک لە بەرنامە سەرەکییەکانی رێگریکردن بوو لە کۆچی نایاسایی بۆ وڵاتەکەی.
پێنجەم- کانزا زەردەکە، زێڕ.
ئەمریکا پێی وایە کە ڤەنزوێلا وانیویەتی ئەو یەدەگە زۆرەی زێڕ کە هەیەتی و لە وڵاتەکەیدایە، بەکار بهێنێت بۆ پارێزگاری لە خۆی بۆ مانەوە لە دەسەڵات و بۆ بەرگەگرتنی قەیران و گەمارۆ ئابورییەکان دژ بە ئەمریکا.
شەشەم- هاوپەیمان و هاوڕێ نزیکەکانی نیکۆڵاس مادۆرۆ.
ڤەنزوێلا هاوپەیمانە لەگەڵ چەندین وڵاتی دژ بە ئەمریکا، هەندێک لە لایەنگرانی ترەمپ دەستگیرکردنی مادۆرۆیان بە هۆشدارییەک بۆ "هێزە دوورەکان" وەسف کرد بۆ ئەوەی لە ئەمریکای لاتین 'باشور' دوور بکەونەوە.
چین گەورەترین کڕیاری نەوتی ڤەنزوێلیایە، دوای دەستگیرکردنی مادۆرۆ، وەزارەتی دەرەوەی چین رایگەیاند، دەبێت ژیانی سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی پارێزراوبێت.
هەروەها ئێران و حزبوڵای لوبنان، هاوپەیمانن لەگەڵ ڤەنزوێلا، لەلایەکی دیکەوە روسیا هاوپەیمانێکی سەرەکی و درێژخانی ئەو وڵاتەیە.
ئۆپراسیۆنی دەستگیرکردنی مادۆرۆ کە حکومەتی ڤەنزوێلی بە گەورەترین ئۆپەراسیۆن لە مێژوویدا وەسفی کرد، کۆتایی هێنا بە هەڵمەتێکی زۆری فشار کە ئامانج لێی دوورخستنەوەی مادۆرۆ بوو لە پۆستەکەی، کە ئەمریکا خەڵاتێکی 50 ملیۆن دۆلاری دانا بوو بۆ هەر زانیارییەک کە هاوکارییان بێت بۆ دەستگیرکردنی .
ئیدارەکەی ترەمپ دەستگیرکردنی مادۆرۆی لە ناوەڕاستی وڵاتەکەی، یان "رفاندنی" وەک ئۆپەراسیۆنێکی جێبەجێکردنی یاسا نیشان دا کە پشت دەبەستێت بەو تۆمەتانەی ئەمریکا ئاڕاستەی سەرۆکی ئەو وڵاتەی کردووە و دەڵێن؛ سەرۆکایەتی ڤەنزوێلا بەهۆی دەستکاریکردنی هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2018 شەرعییەتی لەدەستداوە.
جێگەی ئاماژەیە، هەر دوێنێ ترەمپ رایگەیاند، ڤەنزوێلا لەلایەن ئەمریکاوە بەڕێوەدەبرێت تا دیاریکردنی کەسێک کە گونجاو بێت بۆ بەڕێوەبردنی ئەو وڵاتە، هاوکات ترەمپ هۆشدارییەکی توندی داوەتە سەرۆکەکانی دیکەی ئەمریکای لاتین.
كۆریای باكور موشەكێكی بالیستی ئاراستەی دەریای ژاپۆن كرد.
سوپای كۆریای باشور ئاشكرایكرد، كۆریای باكور موشەكێكی بالیستی كە جۆرەكەی نەزانراوە ، ئاڕاستەی دەریای ژاپۆن كردوە ، وەزارەتی بەرگری ژاپۆنیش رایگەیاندووە ، موشەكێكی بالیستی بەرەو دەریای ژاپۆن هەڵدراوە، بەبێ ئەوەی هیچ وردەكارییەكی تر لەوبارەیەوە ئاشكرا بكات.
لە مانگی 11 ی ساڵی رابردوودا ، كۆریای باكور تاقیكردنەوەیەكی بالیستی ئەنجامدا ئەوەش دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رەزامەندیدا لەسەر پلانێكی كۆریای باشوور بۆ گەشەپێدانی ژێردەریاییە ئەتۆمییەكانی. چەند ساڵێكیشە پیۆنگ یانگ بەشێوەیەكی بەرچاو تاقیكردنەوە موشەكییەكانی زیادكردووە .
وەزیری دەرەوەی ئەمریکا دەڵێت: رەنگە دوای مادۆرۆ سەرۆکی کوبا ئامانجی داهاتووی وڵاتەکەی بێت، ئەمەش لە کاتێکدایە دۆناڵد ترەمپ هۆشدارییەکی توندی داوەتە گوستافۆ پیترۆی سەرۆکی کۆڵۆمبیا.
ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا رایگەیاند، رەنگە لەدوای ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەی لە ڤەنزوێلا ئەنجامدرا، ئامانجی داهاتووی ئیدارەی ئەمریكا كوبا بێت.
وتیشی، ئەگەر من لە هاڤانای پایتەختی کوبا بژیامایە و لێپرسراوی حکومەت بومایە، ئێستا بۆ رەوشی ڤەنزوێلا نیگەران دەبووم.
هاوکات پێشتر دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، هۆشدارییەکی توندی دایە گوستافۆ پیترۆ سەرۆکی کۆڵۆمبیا، دوای دەستگیرکردنی نیکۆلاس مادۆرۆی سەرۆکی ڤەنزوێلا و رایگەیاند، پیترۆ کۆکاین دروست دەکات و بۆ ئەمریکای دەنێرێت، بۆیە دەبێت ئاگاداربێت.
وەزارەتی دەرەوەی چین ئیدانەی دەستگیرکردنی نیکۆڵاس مادۆرۆ دەکات و رایدەگەیەنێت: پێویستە مادۆرۆ و هاوسەرەکەی پارێزراوبن.
وەزارەتی دەرەوەی چین لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، پێویستە نیکۆڵاس مادۆرۆ سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی ئازاد بکرێن و کێشەکان لە رێگەی گفتوگۆ چارەسەر بکرێت.
ئاماژەی بەوەشکرد، دەبێت سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی پارێزراوبن.
هەر لە راگەیەنراوەکەی وەزارەتی دەرەوەی چین ئەوەش هاتووە، دەستگیركردنی مادۆرۆ و هاوسەرەكەی پێشێلكردنی یاسا نێودەوڵەتییەكانە .
دادگای باڵای دەستوری ڤەنزوێلا فەرمانی بە دێلسی رۆدریگێز، جێگری سەرۆکی ئەو وڵاتە کرد پۆستی سەرۆکی ئەو وڵاتە بە وەکالەت وەربگرێت.
لە دوای دەستگیرکردنی نیکۆڵاس مادۆرۆ سەرۆکی ڤەنزوێلا، دادگای باڵای دەستوری ئەو وڵاتە بڕیاریدا دێسلی رۆدریگێز جێگری مادۆرۆ پۆستی سەرۆکایەتی ئەو ڤەنزوێلا وەربگرێت.
لە بڕیارەکەی دادگای ئەو وڵاتەدا هاتووە، رۆدریگێز وەک سەرۆکی بە وەکالەت، هەموو ئەو ئەرک و دەسەڵاتانەی کە بە سەرۆکی ڤەنزوێلا دراوە لە ئەستۆ دەگرێت، بە مەبەستی دڵنیابوون لە بەردەوامیی ئیدارە و بەرگریی نیشتمان.
ئەوەشخراوەتەڕوو، دەبێت لە ماوەی 30 رۆژدا هەڵبژاردنی پێشوەختە بكرێت بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكێكی نوێ بۆ وڵاتەكەیان.
لەدوای وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی ڤەنزوێلا رایگەیاند، رۆدریگێز داوای کرد دەستبەجێ مادۆرۆ و هاوسەرەکەی سیلیا فلۆریس ئازاد بکرێن و رایگەیاند، نابنە دارودەستەی هیچ وڵاتێک و مادۆرۆ تاکە سەرۆکی وڵاتەکەیانە.
سەرۆکی ئەمریکا رایدەگەیەنێت، هێزەكانی ئەمریكا مادۆرۆیان لە ناو حەشارگەیەكدا دەستگیركرد و لەڕێگەی پەخشی راستەوخۆوە چاودێری پرۆسەی دەستگیركردنەکەی كردووە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە لێدوانێکدا سەبارەت بە دەستگیکردنی نیکۆلاس مادۆرۆ رایگەیاند، داهاتوویەكی خراپ چاوەڕێی لایەنگرانی مادۆرۆ دەكات ئەگەر لەسەر دڵسۆزییان بۆی بەردەوام بن.
ئاماژەی بەوەشكرد، لە ئێستادا بڕیار لەسەر هەنگاوی داهاتوویان سەبارەت بە سەركردایەتیی ڤەنزوێلا دەدەن و بە شێوەیەكی بەهێز دەستێوەردان لە كەرتی نەوتی ئەو وڵاتەدا دەكەن.
ئاشکراشیکرد، "نیکۆلاس مادۆرۆ دانوستانی دەویست، بەڵام من رازی نەبووم و چوار رۆژ پێش ئێستا پلانی دەستگیركردنیمان دانابوو، بەڵام كەشوهەوا رێگری لێكردین، هەروەها لەڕێگەی پەخشی راستەوخۆوە چاودێری پرۆسەی دەستگیركردنەکەم كردووە و هیچ كەسێكیش نەكوژراوە".
دۆناڵد ترەمپ راشیگەیاند، مادۆرۆ بەرپرسە لە گیانلەدەستدانی ساڵانە 300 هەزار ئەمریكی بەهۆی مادە هۆشبەرەكانەوە، لە ئێستاشدا لەناو كەشتی "ئایۆ جیما" دەستبەسەر كراوە و لەگەڵ هاوسەرەكەیدا دەگوازرێنەوە بۆ نیویۆرك.
وتیشی، دەستگیركردنی مادۆرۆ پەیامێكە كە ئەوان بۆ هیچ تۆقاندن و هەڕەشەیەك سەر دانانەوێنن.
دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند لە ئۆپەراسیۆنێکی تایبەتدا نیکۆلاس مادۆرۆ، سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی دەستگیرکراون و گواستراونەتەوە بۆ دەرەوەی وڵات، بەرپرسانی واشنتۆن قۆناغێکی نوێیان بۆ ئەو وڵاتە راگەیاند.
دۆناڵد ترەمپ، لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی (نیویۆرک تایمز) ئاشکرایکردووە، ئەو ئۆپەراسیۆنەی بووە هۆی دەستگیرکردنی مادۆرۆ، دەرەنجامی "پلانێکی زۆر ورد و باش بووە"، بەبێ ئەوەی وردەکاریی زیاتر لەبارەی چۆنێتی دەستگیرکردنەکەوە ئاشکرا بکات.
ئەم دەستوەردانە راستەوخۆیەی ئەمریکا لە ئەمریکای لاتین، بە یەکەمین روداوی لەو شێوەیە دادەنرێت لە دوای داگیرکردنی پەنەما لە ساڵی 1989 بۆ لابردنی مانوێڵ نۆرێگا.
"بەرەبەیانی نوێ" و کۆتایی هێرشەکان:
کریستۆفەر لانداو، جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا روداوەکەی بە "بەرەبەیانی نوێ" بۆ ڤەنزوێلا ناوبرد و لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس نوسیویەتی: "ستەمکار رۆیشت، دواجار روبەڕوی دادگا دەبێتەوە لەسەر تاوانەکانی".
ڤەنزوێلا؛ وڵاتە دەوڵەمەند، بەڵام هەژارەکە:
ئەم گۆڕانکارییە سیاسییە گەورەیە لە کاتێکدایە، ڤەنزوێلا خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا، بەڵام بەدەست قەیرانێکی قوڵی ئابوری و مرۆییەوە دەناڵێنێت.
جوگرافیا و دانیشتوان:
ڤەنزوێلا دەکەوێتە باکوری ئەمریکای باشور، هاوسنورە لەگەڵ کۆڵۆمبیا، بەڕازیل، گویانا و دەریای کاریبی. پایتەختەکەی کاراکاسە و ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی 28 ملیۆن کەسە، زمانی رەسمی ئیسپانییە و سیستمی حوکمڕانییەکەی کۆماری سەرۆکایەتییە.
لە دۆزینەوەی نەوتەوە بۆ داڕمان:
ئەم وڵاتە کە لە سەدەی 16 لەلایەن ئیسپانیاوە داگیرکراوە و ساڵی 1821 سەربەخۆیی وەرگرتووە، لە سەدەی 20دا بەهۆی دۆزینەوەی نەوتەوە بووە یەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی ئەمریکای لاتین. لە ساڵی 1999 هوگۆ چاوێز چاکسازیی سۆسیالیستیی ئەنجامدا، بەڵام دوای مردنی و هاتنە سەرکاری مادۆرۆ دۆخەکە گۆڕا.
نەوت نزیکەی سەدا 95ی داهاتی هەناردەکردنی ڤەنزوێلا پێکدەهێنێت، بەڵام بەهۆی پشت بەستنی تەواوەتی بە نەوت، گەندەڵی، خراپ بەڕێوەبردن و سزاکان، ئابورییەکەی داڕما. هەڵاوسانی زۆر توانای کڕینی هاووڵاتییانی لاواز کردووە و بازاڕی رەش بەشێوەیەکی فراوان بڵاوبووەتەوە.
خاکێکی بەپیت و خەڵکێکی برسی:
سەرەڕای بوونی زەویی بەپیت، بەرهەمهێنانی کشتوکاڵی لە ڤەنزوێلا زۆر دابەزیوە. بەرهەمە سەرەکییەکان بریتین لە گەنمەشامی، برنج، قاوە و شەکر، بەڵام جوتیاران بەدەست کەمیی سووتەمەنی و پەینەوە دەناڵێنن، ئەمەش وایکردووە وڵات پشت بە هاوردەکردنی خۆراک ببەستێت.
لە ئێستادا وڵاتەکە روبەڕوی کەمبوونی خۆراک، دەرمان، کارەبا و ئاوی پاک بووەتەوە. کەرتی تەندروستی و پەروەردە لە دۆخێکی خراپدان. زیاتر لە 7 ملیۆن ڤەنزوێلی کۆچیان کردووە بۆ دەرەوە، کە ئەمەش یەکێکە لە گەورەترین قەیرانەکانی ئاوارەبوون لە جیهاندا.
ژینگەیەکی دەگمەن:
لەڕوی ژینگەییەوە، ڤەنزوێلا یەکێکە لەو وڵاتانەی زۆرترین جۆراوجۆریی ژینگەیی هەیە. تاڤگەی ئەنجێڵ (بەرزترین تاڤگەی جیهان)، روباری ئۆرینۆکۆ، زنجیرە چیاکانی ئەندێز و دارستانەکانی ئەمازۆنی تێدایە، بەڵام ململانێ سیاسییەکان و داڕمانی ئابوری، کاریگەریی نەرێنییان لەسەر هەموو کایەکانی ژیان دروستکردووە.
جێگری سەرۆکی ڤەنزوێلا رایگەیاند، حکومەت ئاگاداری شوێنی نیکۆلاس مادۆرۆ و هاوسەرەکەی نییە و داوای بەڵگە دەکەن لەسەر ئەوەی کە لە ژیاندا ماون، لە بەرامبەردا ئەندامانی کۆنگرێسی ئەمریکا گومان لە شەرعییەتی هێرشەکە دەکەن.
دێڵسی رۆدریگێز، جێگری سەرۆکی ڤەنزوێلا لە لێدوانێکدا بۆ تەلەڤزیۆنی رەسمیی وڵاتەکەی رایگەیاند: "هیچ زانیارییەکمان لەسەر شوێنی مانەوەی مادۆرۆ نییە و داوا لە ئەمریکا دەکەین بیسەلمێنێت کە مادۆرۆ و هاوسەرەکەی لە ژیاندا ماون". راشیگەیاند، ئەوەی رویداوە پەرەسەندنێکی مەترسیدار و پێشێلکارییە بۆ سەر سەروەریی نیشتمانی.
ئەم لێدوانە دوای ئەوە دێت، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، لە ئۆپەراسیۆنێکی "بەرفراواندا" لە ڤەنزوێلا، توانیویانە مادۆرۆ و هاوسەرەکەی دەستگیربکەن و بە فڕۆکە بۆ دەرەوەی وڵات بیانگوازنەوە، بڕیاریشە وردەکاریی زیاتر لەوبارەیەوە ئاشکرا بکات.
لە واشنتۆن، راگەیاندنی هێرشەکە مشتومڕی لەناو کۆنگرێس دروستکردووە؛ رۆبن گالیگۆ، سیناتۆری دیموکراتەکان رایگەیاند، هێرشەکانی ئەمریکا بۆ سەر ڤەنزوێلا "نایاسایین" و وەسفی دۆخەکەی بەوە کرد کە "ئەمە دووەم جەنگی بێ پاساوە لە ژیانمدا دەیبینم دوای داگیرکردنی عیراق".
لای خۆیەوە مایک لی، سیناتۆری کۆمارییەکان گومانی دەستوریی لەسەر ئۆپەراسیۆنەکە دروستکردووە و پرسیاری ئەوەی کردووە "ئایا هیچ پاساوێک هەیە بۆ بەکارهێنانی هێز بەبێ راگەیاندنی جەنگ یان هەبوونی مۆڵەتی بەکارهێنانی هێزی سەربازی؟".
دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی دەستگیرکردن و گواستنەوەی نیکۆلاس مادۆرۆ بۆ دەرەوەی ڤەنزوێلا، پرسیار ئەوەیە ئەم سەرۆکە کێیە کە زۆربەی کات بە جلوبەرگی وەرزشییەوە دەردەکەوت و چۆن وڵاتەکەی گەیاندە ئەم دۆخە؟
کورتەیەک لە ژیانی:
مادۆرۆ لە ساڵی 2013وە و دوای کۆچی دوایی هوگۆ چاوێز، سەرۆکی پێشووی چەپڕەو و مامۆستای رۆحیی خۆی، دەسەڵاتی ڤەنزوێلای گرتەدەست.
ئەو سەرەتای ژیانی پیشەیی وەک شۆفێری پاس دەستپێکردووە، دواتر بووەتە سەرکردەی سەندیکای کرێکاران، پاشان لە سەردەمی چاوێزدا پۆستەکانی وەزیری دەرەوە و جێگری سەرۆکی وەرگرتووە.
بۆچی نەیتوانی ببێتە سەرۆکێکی پەسەند کراو لای هاووڵاتیانی وڵاتەکەی؟
مادۆرۆ هەرگیز نەیتوانی ئەو جەماوەرە فراوانە و کەسایەتییە کاریزماییە دروست بکات کە چاوێز(سەرۆکی پێشو) هەیبوو. لە سەردەمی ئەودا ئابوریی ڤەنزوێلا داڕما، کە بەهۆی خراپ بەڕێوەبردن و پشت بەستن بە داهاتی نەوتەوە بوو.
کاتێک لە ساڵانی 2010 نرخی نەوت دابەزی، هاووڵاتییان توانای کڕینی خۆراک و دەرمانیان نەما. بەهۆی چاپکردنی پارەی زۆرەوە، دراوی وڵات بەهاکەی لەدەستدا و گەندەڵی و سزاکانیش دۆخەکەیان سەختتر کرد.
مادۆرۆ بە زەبری هێز وەڵامی ناڕەزایەتییەکانی دایەوە و لەبری خۆی، هاوڵاتیانی بە تاوانبار ناودەبرد و تۆمەتبار کرا بە ساختەکاری لە هەڵبژاردنەکانی 2018 و 2024، بەوهۆیەوە نزیکەی 8 ملیۆن کەس (چارەکێکی دانیشتوانی وڵات) کۆچیان کرد.
ململانێ لەگەڵ ئەمریکا:
مادۆرۆ پەیڕەوی لە ئایدۆلۆژیای "شۆڕشی بۆلیڤاری" دەکرد کە دژی سەرمایەداریی ئەمریکا بوو و واشنتۆنی بە "هێزی ئیمپریالیست" ناودەبرد.
لە بەرامبەردا، ئەمریکا دانی بە شەرعییەتی مادۆرۆدا نەدەنا و بەردەوام رەخنەی لە سەرکوتکارییە سیاسییەکانی دەگرت و کاندیدانی ئۆپۆزسیۆنی بە براوەی هەڵبژاردن دەزانی.
ترەمپ هەڵوێستی توندتری هەبوو؛ مادۆرۆی بە هۆکاری کۆچی بەلێشاوی خەڵک بۆ ئەمریکا و دزینی نەوتی وڵاتەکە تۆمەتبار دەکرد و تەنانەت بە "سەرکردەی کارتێلی مادەی هۆشبەر" ناوی دەبرد، هەرچەندە مادۆرۆ هەمیشە ئەم تۆمەتانەی رەتدەکردەوە.
ئەمڕۆ لە پاش زنجیرەیەک هێرشی یەک بە دوای یەک، کە سەرەتا میدیاکان بە حەوت تەقینەوەکە ناویانبرد و دواتر دەرکەوت ئۆپراسیۆنێکی ئەمریکا بووە.
پاشتر دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە تروس سۆشیاڵ رایگەیاند: ئێمە سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەیمان گواستەوە بۆ دەرەوەی وڵات و دەستگیرکران.
سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی دەستگیرکران و ترەمپیش دەڵێت، "هێرشێکی بەرفراوانمان کردە سەر ڤەنزوێلا".
دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند: ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە سەرکەوتوویی هێرشێکی بەرفراوانی کردە سەر ڤەنزوێلا و سەرۆکەکەی، نیکۆلاس مادورۆ و هاوسەرەکەی دەستگیرکرد.
ترەمپ ئاماژەی بەوەداوە، بەمزوانە لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا وردەکارییەکەی رادەگەیەنین و ئەم ئۆپەراسیۆنە بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزەکانی جێبەجێکردنی یاسای ئەمریکا ئەنجامدراوە.
حکومەتی ڤەنزوێلا بە رەسمی ئەمریکای بە ئەنجامدانی "دەستدرێژیی سەربازی" تۆمەتبار کرد و رایگەیاند، بۆ روبەڕوبوونەوەی ئەو دۆخە، نیکۆلاس مادۆرۆ باری "ئاڵۆزیی دەرەکی" راگەیاندووە و فەرمانی گواستنەوەی بۆ "خەباتی چەکداری" دەرکردووە.
لە راگەیەندراوێکدا حکومەتی ڤەنزوێلا ئاماژەی بەوە کردووە، ئامانجی ئەمریکا لەم هێرشانە "داگیرکردنی سەرچاوە ستراتیژییەکانی وەک نەوت و کانزاکان و شکاندنی سەربەخۆیی سیاسیی وڵاتە". جەختیشی کردووەتەوە کە ئەو دەستدرێژییە ئاشتیی جیهان و ئەمریکای لاتین و ژیانی ملیۆنان کەس دەخاتە مەترسییەوە.
بەپێی راگەیەندراوەکە، هێرشەکان ناوچە مەدەنی و سەربازییەکانی کاراکاس و ویلایەتەکانی (میراندا، ئاراگوا و لاگوارا)ی گرتووەتەوە. مادۆرۆ داوای لە تەواوی وڵات کردووە دژی "دەستدرێژیی ئیمپریالیزم" جوڵە بکەن و دامەزراوەکانی کۆماری بپارێزن.
هاوکات گۆستاڤۆ پێترۆ، سەرۆکی کۆڵۆمبیا لە پەیامێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس هۆشداریدا و نوسیویەتی: "کاراکاس لەژێر بۆردومانی موشەکدایە، جیهان ئاگادار دەکەمەوە کە هێرش کراوەتە سەر ڤەنزوێلا".
پێترۆ داوای لە نەتەوە یەکگرتووەکان و رێکخراوی وڵاتانی ئەمریکی (OAS) کردووە بەپەلە کۆببنەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ئەو دۆخە.
تا ئێستا کۆشکی سپی هیچ لێدوانێکی رەسمیی لەسەر ئەو تۆمەتانە و دۆخی ڤەنزوێلا نەداوە.
بەرەبەیانی ئەمڕۆ شەممە، زنجیرەیەک تەقینەوەی بەهێز شاری کاراکاسی پایتەختی ڤەنزوێلایان هەژاند و بەهۆیەوە کارەبای بەشێکی شارەکە بڕا، هاوکات دەنگی فڕۆکە بە نزمی لە ئاسمانی شارەکەدا دەبیسترێت.
بەپێی ئاژانسی (ئەسۆشیەیتد پرێس)، لانی کەم حەوت تەقینەوە لە شارەکەدا رویانداوە. تیمێکی کەناڵی (سی ئێن ئێن) ئاماژەی بەوە کردووە، یەکەم تەقینەوە نزیکەی سەعات 1:50ی شەو بە کاتی ناوخۆی ئەو وڵاتە تۆمارکراوە.
شایەتحاڵەکان بە ئاژانسەکانی (رۆیتەرز) و (فرانس پرێس)یان راگەیاندووە، دەنگی تەقینەوەکان زۆر بەهێز بوون و بەشێک لە پەنجەرەی باڵەخانەکان لەریونەتەوە. بەهۆی روداوەکەوە کارەبا لە ناوچەکانی باشوری شارەکە بڕاوە، کە دەکەوێتە نزیک بنکەیەکی سەربازیی گەورە.
میدیا جیهانییەکان باس لەوە دەکەن، راستەوخۆ دوای تەقینەوەکان دەنگی فڕۆکە بە بەرزی و بە نزمی لە ئاسمانی پایتەختدا بیستراوە و لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیش دیمەنی ساتەوەختی تەقینەوەکان بڵاوکراونەتەوە.