سەرۆکی فەرەنسا دەڵێت: جەنگەکانی داهاتوو لە بۆشایی ئاسمان دەبێت و نزیکەی پێنج ملیار دۆلاری بۆ چالاکییە سەربازییەکانی وڵاتەکەی  لە بۆشایی ئاسمان زیاد کرد.

ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا لە شاری تولوز، کە ناوەندی بۆشایی ئاسمان و فڕۆکەوانی ئەو وڵاتەیە رایگەیاند، هار کاتێک بێت ئەمڕۆ یاخود سبەینێ جەنگ لە بۆشایی ئاسمان و ئاسمانەوە دەستپێدەکات، هەروەها بۆشایی ئاسمان چیتر پەناگەیەکی سەلامەت نییە، بەڵکو بووەتە گۆڕەپانی شەڕ.

وتیشی، روسیا دوای هێرشەکانی بۆ سەر ئۆکراین لە ساڵی 2022دا، چالاکییەکانی "سیخوڕی" لە بۆشایی ئاسماندا ئەنجام دەدا، دەشڵێت؛ کەشتییە ئاسمانییەکانی روسیا چاودێری مانگە دەستکردەکانی فەرەنسایان دەکرد، چەندینجار پچڕانی بەرفراوان لە نیشانەکانی سیستمی دیاریکردنی شوێنی جیهانی (GPS) و هێرشی ئەلیکترۆنی دژی ژێرخانی بۆشایی ئاسمان هەبوون.

ماکرۆن هەروەها باسی لە هەڕەشەی شۆکهێنەری روسیا کرد، کە چەکی ئەتۆمی لە بۆشایی ئاسماندا بڵاو بکاتەوە، کە دەرئەنجامەکانی کارەساتبار دەبێت بۆ هەموو جیهان.

سەرۆکی فەرەنسا بەبێ هیچ رونکردنەوەیەک زیادکردنی  4.9 ملیار دۆلاری بۆ بودجەی چالاکییە سەربازییەکانی وڵاتەکەی،  بۆ بۆشایی ئاسمان تا ساڵی 2030راگەیاند.

وەزیری دەرەوەی روسیا دەڵێت: هیوادارین ئەمریکا هەنگاو نەنێت بۆ زیادکردنی ناکۆکییەکان لە ئۆکراین، هاوکات ئەوروپا بوەستن لە دژایەتیکردنی روسیا.

سێرگی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی روسیا رایگەیاند، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، هەمیشە داوای گفتوگۆی لەگەڵ روسیا کردووە و هەوڵیداوە بە تەواوی لە هەڵوێستی مۆسکۆ سەبارەت بە ئۆکراین بزانێت و "پابەندبوونی خۆی بە دۆزینەوەی چارەسەرێکی ئاشتییانەی بەردەوام نیشانداوە."

وتیشی، ئێمە داوای سەقامگیرکردنی و دڵنیاین کە واشنتۆن دەبێت بەو هەڵوێستەوە پاپەندبێت، هەروەها ئەوان لە هەر کارێک خۆیان بەدوور دەگرن کە بتوانێت ناکۆکییەکە بۆ ئاستێکی نوێ بەرز بکاتەوە.

لاڤرۆڤ ئاماژەی بەوەشکرد، ترەمپ دانی بەوەدانا کە یەکێک لە هۆکارەکانی هەڵمەتەکانی روسیا، فراوانبوونی هاوپەیمانی ناتۆ و بڵاوکردنەوەی ژێرخانی سەربازییەکەی بوو لە نزیک سنورەکانی.

راشیگەیاند، ئەوروپا سورە لەسەر تێکدانی هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی ئاشتییانە و رەتیدەکاتەوە پەیوەندی راستەوخۆ لەگەڵ مۆسکۆ هەبێت، دەشڵێت؛ ئەوان سزای نوێ دەسەپێنن کە زیاتر زیان بە ئابورییەکانیان دەگەیەنێت. و بە ئاشکرا خۆیان بۆ جەنگێکی گەورەی نوێی ئەوروپی دژی روسیا ئامادە دەکەن.

وەزیری دەرەوەی روسیا ئاشکرایکرد، مۆسکۆ ئامادەیە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەوروپا دەستپێبکاتەوە.

جێگەی ئاماژەیە، وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا کە پشتگیری لە ئۆکراین دەکەن، هاوکات مانگی رابردوو لەسەر نۆزدەهەمین پاکێجی سزاكان دژی روسیا رێککەوتن و گفتوگۆ لەسەر رێگەکانی زیادکردنی پشتگیری دارایی بۆ کیێڤ دەکەن.

لە دوای 43 رۆژ كۆتایی بە درێژترین داخستنی حكومەت لە مێژووی ئەمریكادا هێنرا، كە زیانەكانی بە زیاتر لە 14 ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا لە لە ئۆفیسی ئۆڤاڵ لە كۆشكی سپی ئیمزای لەسەر پڕۆژە یاسایەك كرد بۆ كۆتاییهێنان بە درێژترین داخستنی حكومەتی فیدراڵی لە مێژووی ئەمەریكادا كە 43 رۆژی خایاند و كەرتە گرنگەكانی ئابوریی تێكدا و سەدان هەزار كرێكاری بێ موچە كرد.

ئەوەش پاش ئەوەی ئەو پرۆژە یاساییە بە زۆرینەی دەنگ لە لایەن ئەنجومەنی نوێنەران ئەو وڵاتەوە پەسەندكرا، هەر چەندە تێپەڕاندنی ئەو پرۆژە یاساییە تۆرەبونی زۆری دیموكراتەكانی لێكەوتۆتەوە سەركردەكانی پارتەكەیان بە لاواز وەسفكردوە.

هاوكات، فەرمانگەی بودجەی كۆنگرێس رایگەیاند، مەزەندە دەكەن ئەو داخستنی حكومەتە زیانی زیاتر لە 14 ملیار دۆلاری لە ئابوری ئەمریكا دابێت.

نەتەوە یەكگرتووەكان هۆشداری دەدات لە مەترسییەكانی برسێتی لە 16 وڵاتدا بە تایبەتیش بۆ منداڵان.

رێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان و بەرنامەی خۆراكی جیهانی لە راپۆرتێكیاندا بە ناوی" بیری برسێتی گەرمە" هۆشدارییاندا لە خراپتربوونی قەیرانی ئاسایشی خۆراك لە 16 وڵاتدا بەهۆی ململانێكان و گۆرانی كەشوهەواوە، كە ژیانی ملیۆنان كەسی خستۆتە مەترسییەوە بە تایبەتیش منداڵان.

ئاماژەیان بەوە شكردووە كە شەش وڵات لەوانە سودان، فەلەستین، باشووری سودان، مالی، هایتی و یەمەن نزیكن لەوەی رووبەڕووی مەترسی برسێتی لە رادەبەدەرببینەوە، دەشڵێت هەر یەك كۆماری دیموكراتی كۆنگۆ، نەیجیریا، میانمار، سۆماڵ، سوریا، و ئەفغانستان، هەروەها بوركینافاسۆ، چاد، و كینیا، جگە لە دۆخی پەنابەرانی ڕۆهینگیا لە بەنگلادیش رەوشی ئاسایشی خۆراكیان زۆر مەترسیدارەو پێویستیان بە چارەسەری خێرا هەیە.

سیندی مەككین بەڕێوەبەری جێبەجێكاری بەرنامەی جیهانی خۆراكیش رایگەیاند، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی  دەتوان رێگری لەو برسێتیانە بگرن، بەڵام ئیرادەیان كەمە بۆ چارەسەركردنی.

سەرۆكی ئەمریكا نامەیەكی ئاراستەی سەرۆكی ئیسرائیل كردووە و داوایكردووە بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی وڵاتەكەی دادگایی نەكرێت و بڕیاری لێخۆشبوونی بۆ دەربكرێت.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا نامەیەكی بۆ ئیسحاق هێرتزوگ سەرۆكی ئیسرائیل ناردووە و داوایكردووە، بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل دادگایی نەكرێت و ئاماژەی بەوەكردووە، لێخۆشبون لە نا‌تا‌نیاهۆ هەنگاوێكی گرنگ دەبێت بۆ یەكخستنی ئیسرائیل دوای چەندین ساڵی سەخت و ئەو بەرگری لە ئیسرائیل كردووە.

ترەمپ لە نامەكەدا باسی لەوەكردوە، ئێستا حەماس خراوەتە ژێر كۆنتڕۆڵ و دەستكەوتێكی گرنگە و كاتی ئەوە هاتووە كۆتایی بەو شەڕە یاساییە بهێنن و چانسی لێخۆشبون بە ناتا‌نیاهۆ بدرێت.

سەرۆكی ئیسرائیلیش لە بەرامبەردا رایگەیاند، ترەمپ كاری بێوێنەی بۆ ئیسرائیل كردووە، بەڵام وەك نەریتی هەر داواكارییەكی لێخۆشبوون دەبێت بە شێوەیەكی رەسمی داواكاری پێشكەشی دامەزراوەكانی ئیسرائیل بكرێت.

 

وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند، سەرەڕایی نەمانی متمانەیان بە ئەمریكا بەڵام خواستی رێككەوتیان هەیە لەگەڵیان.

سەعید خەتیب زادە جێگری وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند، ئەمریكا لە رێگەی وڵاتانی نێوەندگیرەوە پەیامی دژبەیەك سەبارەت بە دانوستانە ئەتۆمییەكان دەنێرێت بۆ تاران، وتیشی، ئەمریكا و هاوپەیمانە ئەوروپیەكانی و ئیسرائیل تاران تۆمەتبار دەكەن بەوەی كە بەرنامە ئەتۆمییەكەی بۆ پەرەپێدانی تواناكانی چەكی ئەتۆمی بەكاردەهێنێت، لە كاتێكدا ئێران پێداگری لەسەر ئەوە دەكات كە بەرنامە ئەتۆمییەكەی تەنها بۆ مەبەستی ئاشتیانەیە.

خەتیب زادە ئەمریكای بە خیانەت لە هەوڵە دیپلۆماسییەكان تۆمەتبار كرد و جەختی لەوە شكردەوە كە وڵاتەكەی وازی لە دانوستان نەهێناوە .

وتیشی، ئێران بەدوای رێككەوتنی ئەتۆمی ئاشتیانەدا دەگەڕێت، بەڵام سازش لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆی ناكات.

رێکخراوی نێودەوڵەتی کۆچ رۆژی چوارشەممە رایگەیاند، بەلەمێکی لاستیکی کۆچبەران لە کەناراوەکانی لیبیا نوقمبووە و بەهۆیەوە 42 کۆچبەر بێسەروشوێنن و وا گریمانە دەکرێت گیانیان لەدەستدابێت.

بەپێی راگەیەندراوەکەی رێکخراوەکە، بەلەمەکە 49 کۆچبەری هەڵگرتبوو، بەڵام تەنها حەوت کەسیان لەلایەن دەسەڵاتدارانی لیبیاوە رزگارکراون. رزگاربووان بۆ ماوەی شەش رۆژ لە دەریادا مابوونەوە تا لە نزیک کێڵگەی نەوتی ئەلبوری دۆزرانەوە.

رێکخراوی نێودەوڵەتی کۆچ ئاشکرایکردووە، ئەو کەسانەی بێسەروشوێنن بریتین لە 29 هاووڵاتیی سودانی، هەشت سۆماڵی، سێ کامیرۆنی و دوو نەیجیری.

هەوڵەکان بۆ دۆزینەوەی بێسەروشوێنبووان دەستیپێکردووە، هەرچەندە هیواکان بۆ دۆزینەوەیان بە زیندوویی زۆر کەمبوونەتەوە.

سەرۆكی سوریا رایگەیاند، باشترین چارەسەر بۆ یەكخستنەوەی هێزەكان لە سوریادا ئەوەیە ئەمریكا سەرپەرشتی پرۆسەكە بكات. دەشڵێت: لەگەڵ ئیسرائیل لە گفتوگۆدان بۆ گەیشتن بە رێككەوتن لەسەر سنورەكانیان.

ئەحمەد شەرع سەرۆكی سوریا بە رۆژنامەی واشنتۆن پۆستی ئەمریكی راگەیاندووە، باشترین چارەسەر بۆ یەكخستنەوەی هێزەكان لە سوریا و تێكەڵكردنەوەی هێزەكانی سوریای دیموكرات 'هەسەدە' بە سوپای سوریا ئەوەیە، ئەمریكا سەرپەرشتیی ئەو یەكگرتنەوەیە بكات، بە جۆرێك كە دەوڵەت ئەركی پاراستنی سوریا لە ئەستۆ بگرێت.

شەرع وتووشییەتی، لەئێستادا لەگفتوگۆدان لەگەڵ ئیسرائیل و بەرەو رێككەوتن هەنگاو دەنێین، بۆ گەیشتن بە رێككەوتنی كۆتاییش پێویستە ئیسرائیل بۆ ئەو ناوچانە بكشێتەوە كە بەر لە رووخانی رژێمی ئەسەد لێی بووە.

سەرۆكی سوریا ئەوەشی خستووەتە روو، ماوەی 10 ساڵ وەك ئۆپۆزسیۆن شەڕی روسیایان كرد، بەڵام لە ئێستادا حكومەتی سوریا پێویستی بە روسیایە و بەرژەوەندی ستراتیژیان لەگەڵ ئەو وڵاتەدا هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا سورن لەسەر دادگاییكردنی ئەسەد.

 

 

پیت هێگسێت، وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاند؛  لە دوو هێرشدا بۆسەر دوو بەلەم کە کاریان گواستنەوە مادەی هۆشبەر بووە لە زەریای هێمندا شەش کەس کوژراون، بەمەش ژمارەی ئەو کەسانەی کە ئەمریکا کردونیەتییە ئامانج و کوژراون وەک بازرناگی مادەی هۆشبەر گەشتە 76 کەس.

ئەمڕۆ دووشەممە، ، وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاند، درەنگانێکێ شەوی یەکشەممە، لە دوو هێرشدا شەش کەس کوژراون کە سوپای ئەمریکا بە بەلەمی گومانلێکراوی قاچاخچێتی مادەی هۆشبەر وەسفی کردبوو، بەمەش ژمارەی کوژراوانی هەڵمەتی مشتومڕاوی واشنتۆن دژە بازرگانانی مادە هۆشبەرەکان گەیشتە 76 کەس.

هێگسێت لە پۆستێکدا لەسەر پلاتفۆرمی ئێکس پشتڕاستیکردەوە کە هێرشەکان لە ئاوە نێودەوڵەتییەکان لە رۆژهەڵاتی زەریای هێمن ئەنجامدراون و دوو بەلەمیان کردوەتە ئامانج کە "مادەی هۆشبەریان هەڵگرتبوو"، ئاماژەیبەوەشکردوە هەریەکەیان سێ کەسیان تێدابوو، تەواوی سەرنشینەکانی کوژراون.

وەزیرەکەی ئەمریکا نوسیویشیەتی؛ لە سەردەمی سەرۆک ترەمپدا ئێمە نیشتمان دەپارێزین و ئەم بازرگانانەی مادەی هۆشبەر دەکوژین کە دەیانەوێت زیان بە وڵات و گەلەکەمان بگەیەنن.

سەرۆكی ئۆكراین رەتیدەكاتەوە ترسیان لە ئەمریكا هەبێت و دەشڵێت پەیوەندییەكەی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ پەیوەندییەكی پیشەیی و بنیادنەرە .

ڤۆلۆدیمێر زیلینسكی سەرۆكی ئۆكراین رایگەیاند ، هەموو جیهان لە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دەترسن ، بەڵام ئەو ترسە ئۆكراین ناگرێتەوە چونكە كیێڤ دوژمنی ئەمریكا نییە بەڵكو هاوبەشن لە چەندین بواری گرنگدا

سەبارەت بە پەیوەندییەكانیشی لەگەڵ ترەمپ رایگەیاندوە ، پەیوەندییەكەیان ئاساییی و بنیادنەرە  .

رەتیشیكردەوە، لە كۆبونەوەكەیاندا كە لە مانگی تشرینی یەكەم بەرێوەچوو ،  سەرۆكی ئەمریكا توڕە بوبێت و نەخشەی گۆرەپانی شەڕی فڕێ دابێت

  زیلینسكی هیواشی خواست ترەمپ بریار بدات لەسەر دابینكردنی موشەكی تۆماهۆك بۆ ئۆكراین .

ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا، پڕۆژەیاسای پارەداركردنی حكومەتی پەسەند كرد، بۆ كۆتاییهێنان بە درێژترین ماوەی داخستنی حكومەت لە مێژووی وڵاتەكەدا.

بەپێی تۆڕی سی ئێن ئێن،ئەنجومەنی پیران  بە دەنگی 60 بەڵێ بەرامبەر 40 نەخێر پڕۆژە یاساكەی پەسەند كردووە، كە لە قۆناغی یەكەمدا تا 30ی كانونی دووەمی ساڵی داهاتوو، حكومەتی ئەمریكا پارەدار دەكرێت.

دەبێت ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكاش پڕۆژە یاساكە پەسەند بكات و دواتر رەوانەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دەكرێت بۆ ئەوەی ئیمزای بكات، ئەو رێكارانەش چەند رۆژێك دەخایەنێت.

ئێوارەی یەكشەممە، 40 رۆژ بەسەر داخستنی حكومەت لە ئەمریكا تێپەڕی، كە درێژترین ماوەیە لە مێژووی وڵاتەكەدا، هاوكات  ترەمپ سورە لەسەر هەڵوەشانەوەی پاڵپشتی تەندروستی لە چوارچێوەی بەرنامەی "ئۆباما كەیر"، دیموكراتییەكانیش مانەوەی ئەو پاڵپشتییەیان وەك مەرجێك داناوە بۆ كۆتاییهێنان بە داخستنی حكومەت.

هێزی ئاسمانی ئەمریکا رایگەیاند کە ژمارەیەک فڕۆکەی بۆمبڕێژکەری ستراتیژی B-52H Stratofortress بۆ بنکەی مۆرۆن لە باشووری ئیسپانیا گواستوەتەوە و ئامانجیش لەم کارە ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی هاوبەشە لەگەڵ وڵاتانی ناتۆ.

ئەمڕۆ یەکشەممە، هێزی ئاسمانی ئەمریکا پشتراستیکردوەتەوە، بەمەبەستی ئامادەکاری بۆشەڕ و هەماهنگی کردن بۆ ئۆپراسیۆن لەگەڵ وڵاتانی بەشدار لە ناتۆ، ژمارەیەک، فڕۆکەی بۆمبڕێژکەری B-52ـی گواستراوەتەوە بۆ  بنکەی ئاسمانی مۆرۆن لە ئیسپانیا.

لە ئۆپراسیۆنەکەدا، تیمە ئەمریکییەکان مەشقی هاوبەش لەگەڵ هێزەکانی فینلاند، لیتوانیا، سوید و هاوپەیمانەکانی دیکەی ئەوروپا ئەنجام دەدەن.

بەپێی راگەیەندراوی فەرماندەیی هێزی ئاسمانی ئەمریکا لە ئەوروپا، بوونی فڕۆکەی بۆمبڕێژکەری ستراتیژی لە ناوچەکەدا نیشاندەری "توانای واشنتۆنە بۆ بڵاوەپێکردنی خێرا و ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هەماهەنگ لە هەر شوێنێکی جیهان".

ئەم مانۆڕە سەربازییەی ئەمریکا لە کاتێکدایە کە پراپی پەیوەندییەکانی ناتۆ و روسیا لە زیادبوندایە و بەردەوام هەڕەشە لەیەکتری دەکەن و ئەوروپا ئامادەکاری دەکات بۆ ئەگەری دروستبونی جەنگ لەگەڵ روسیادا.

بەپێی راپۆرتی ناوەندی بومەلەرزەزانی ئەوروپی-دەریای ناوەڕاست (EMSC) و ئاژانی فرانس پرێس، بوومەلەرزەیەکی بەهێز بە گوڕی 6.7 پلە بە پێوەری رێختەر لە کەناراوەکانی ژاپۆن  داوە و دوای بومەلەرزەکەش سێ بومەلەرزی دیکەی بە پلەی کەمتر سنورەکانی ژاپۆنی هەژانوە و هۆشداریش  لە دروسبونی سۆنامی دەدرێت.

ئەمڕۆ یەکشەممە، ئاژانسی فرانس پرێس لە زاری کەشناسی ژاپۆنەوە رایگەیاندووە، بوومەلەرزەکە لە دەوروبەری کاتژمێر 5:03 خولەکی ئێوارە بەکاتی ژاپۆن رویداوە و ناوەندی بوومەلەرزەکە بە دووری 127 کیلۆمەتر لە رۆژهەڵاتی شاری میاکۆ دوربوە، کە ژمارەی دانیشتوانەکەی زیاتر لە 51هەزار کەسە.

بەگوێرەی زانیارییەکان، بوومەلەرزەکە لە قوڵایی 19 کیلۆمەتر رووی داوە و بەهۆی بەهێزی بومەلەرزەکەوە،  شارەزایان پێشبینی  ئەگەری رودانی تسونامی تا بەرزی یەک مەتر دەکەن.

جۆ بایدن، سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، بە توندی هێرشی کردە سەر دۆناڵد ترەمپ و رایگەیاند، ئەو تەنها خزمەتی بەرژەوەندییەکانی دەوڵەمەندەکان دەکات نەک خەڵکی ئاسایی.

بایدن دوێنێ هەینی، لە وتارێکیدا لە ئاهەنگێکی حزبی دیموکرات لە شاری ئۆماها لە ویلایەتی نێبراسکا وتی، "تۆ بۆ ئێمە کار دەکەیت بەڕێز سەرۆک. ئێمە بۆ تۆ کار ناکەین. تۆ بۆ ئێمە کار دەکەیت، نەک تەنها بۆ ملیاردێر و ملیۆنێرەکان." بایدن وتیشی، "من توڕەم."

سەرۆکی پێشوو ئاماژەی بە روخاندنی باڵی رۆژهەڵاتی کۆشکی سپی کرد لەلایەن ترەمپەوە بەمەبەستی دروستکردنی هۆڵێکی ئاهەنگگێڕان بە رووبەری 90 هەزار پێی چوارگۆشە و وتی، "دەمزانی ترەمپ وڵاتەکە بە زەبری روخاندن وێران دەکات، بەڵام دان بەوەدا دەنێم، نەمدەزانی روخاندنی راستەقینەش لە ئارادایە."

بایدن وتیشی، "ئەوە هێمایەکی تەواوە بۆ سەرۆکایەتییەکەی. ترەمپ زەبری روخاندنی نەک تەنها ئاڕاستەی ماڵێک کرد کە موڵکی گەلە، بەڵکو ئاڕاستەی دەستوور، سەروەریی یاسا، و خودی دیموکراسییەکەشمان کرد."

هەروەها بایدن گاڵتەی بە لێدوانە دووبارەکانی ترەمپ کرد کە گوایە خولی دووەمی سەرۆکایەتییەکەی "سەردەمێکی زێڕین"ی بۆ ئەمریکا هێناوە و، بە ئاماژەکردن بەو زیادکراوە زێڕینانەی ترەمپ بۆ ئۆفیسی شێوە هێلکەیی، وتی، "ئێستا دەڵێت ئێمە لە سەردەمێکی زێڕینداین. تاکە زێڕ ئەوەیە کە بەسەر ئاگردانەکەوە هەڵیدەواسێت."

ئەمڕۆ، 8ی 11 /2025، 36 ساڵ بەسەر ئەو شەوە مێژووییەدا تێدەپەڕێت تێیدا دیواری بەرلین، کە وەک هێمای دابەشبوونی جیهان لە سەردەمی شەڕی سارددا دەبینرا، روخێنرا. ئەم دیوارە بۆ ماوەی 28 ساڵ نەک تەنها شارێکی دابەشکرد، بەڵکو بووە سنورێکی بەرجەستە لەنێوان دوو ئایدۆلۆژیای دژ بەیەک: سەرمایەداریی رۆژئاوا و کۆمۆنیزمی رۆژهەڵات. چیرۆکی ئەم دیوارە، چیرۆکی دابڕان، هیوا و دواجار سەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤە بەسەر بەربەستەکاندا.

دیواری بەرلین تەنها کۆمەڵێک بلۆکی کۆنکرێتی نەبوو، بەڵکو برینێکی قووڵ بوو کە بۆ ماوەی28 ساڵ جەستەی نەتەوەیەک و دڵی هەزاران خێزانی لەت کردبوو. لە 13ی ئابی 1961، حکومەتی ئەڵمانیای رۆژهەڵاتی ژێر هەژموونی سۆڤیەت، بە شەوێک قەڵایەکی دروست کرد کە هاوڕێی لە هاوڕێ، برای لە برا و دایکی لە رۆڵەکانی جیاکردەوە. ئەم دیوارە بووە زیندانێکی گەورە بۆ ملیۆنان کەس کە خەونیان بە ئازادییەوە دەبینی و بووە سیمبولی بەرجەستەی "پەردەی ئاسنین" و جەنگی سارد.

هۆکاری دروستکردنی دیوارەکە:

دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم لە ساڵی 1945، ئەڵمانیای دۆڕاو لە کۆنفرانسەکانی یاڵتا و پۆتسدامدا کرایە دوو ناوچە و بەسەر چوار هێزدا دابەشکرا: رۆژهەڵات بۆ یەکێتیی سۆڤیەت، و رۆژئاوا بۆ ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا. شاری بەرلین، هەرچەندە بە تەواوی دەکەوتە ناو بەشەکەی سۆڤیەتەوە، بەڵام ئەویش بەهەمان شێوە دابەشکرا.

ئەم دۆخە بووە هۆی دروستبوونی دوو دەوڵەتی ئەڵمانی: کۆماری ئەڵمانیای فیدراڵی (ئەڵمانیای رۆژئاوا) و کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (ئەڵمانیای رۆژهەڵات). بەرلینی رۆژئاوا وەک دوورگەیەکی سەرمایەداری لەناو دەریایەکی کۆمۆنیستیدا مایەوە، خاڵێک کە نیکیتا خرۆشۆڤ، سەرکردەی سۆڤیەت، بە "ئێسکێک لە قوڕگی سۆڤیەتدا" وەسفی کرد.

بۆشایی گەورەی ئابووری و سیاسی لەنێوان هەردوو بەشەکەدا بووە هۆی شەپۆلێکی گەورەی کۆچکردن لە رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوا. تا ساڵی 1961، نزیکەی 3 ملیۆن ئەڵمانیی رۆژهەڵات، کە زۆربەیان کرێکاری شارەزا، پزیشک و مامۆستا بوون، بەرەو رۆژئاوا هەڵهاتبوون. تەنها لە 11 رۆژی یەکەمی مانگی ئابی 1961دا، 16هەزار کەس سنووریان بەزاند.

لە بەرەبەیانی 13ی ئابی 1961، خەڵکی بەرلین بەدیمەنێکی چاوەڕواننەکراو خەبەریان بووەوە؛ حکومەتی کۆمۆنیستیی ئەڵمانیای رۆژهەڵات دەستیکردبوو بە دروستکردنی دیوارێکی تەلبەند و کۆنکرێتی، کە بە رەسمی ناوی "قەڵغانی دژە فاشیزم"ی لێنرابوو. بەڵام ئامانجی سەرەکی، رێگرتن بوو لەو لێشاوی کۆچکردنە.

لەناکاو، خێزانەکان دابڕان، کرێکاران لە کارەکانیان دوورکەوتنەوە و دەرگای نێوان رۆژهەڵاتی سۆسیالیستی و رۆژئاوای ئازاد بۆ ماوەی 28 ساڵ داخران. ژیان بە تەواوی گۆڕا.

ژیان لە پشتی دیوارەوە: ٢٨ ساڵ دابڕان:

ژیان لە ئەڵمانیای رۆژهەڵات کەوتە ژێر چاودێریی توندی پۆلیسی نهێنی "ستازی". وەک خانمێک کە دوای رووخانی دیوارەکە سەردانی رۆژئاوای کردبوو دەیگێڕێتەوە، "بۆ ماوەی 28 ساڵ بوو خەیارێکی تازەم نەبینیبوو" و سەرسام بوو بە بینینی فرۆشگاکانی پڕ لە سەوزە و میوەی فرێش. خێزانەکان خەونیان بە بینینی پاریسەوە دەبینی و بە ئۆتۆمبێلە بچوکەکانی جۆری "ترابانت" و بە ساندویچی ماڵەوە گەشتێکی دوو رۆژەیان بۆ ئەوێ دەکرد.

سەرەڕای مەترسییەکان، زیاتر لە پێنج هەزار کەس، لەنێویاندا 600 پاسەوانی سنوور، توانییان لە رێگەی سەرسوڕهێنەرەوە هەڵبێن: بازدان لە پەنجەرەوە، خۆهەڵواسین بەسەر تەلبەندەکاندا، فڕین بە باڵۆنی گەرم، خشین بەناو ئاوەڕۆکاندا و لێخوڕینی خێرا بەناو بەشە لاوازەکانی دیوارەکەدا. بەڵام ئەم هەوڵانە بێ قوربانی نەبوون؛ بەلایەنی کەمەوە 171 کەس لە هەوڵی پەڕینەوەدا کوژران.

ڕووخانە چاوەڕواننەکراوەکە: هەڵەیەکی بیرۆکراسی کە مێژووی گۆڕی

لە ساڵی 1989دا، شەپۆلی شۆڕش و گۆڕانکاری بەسەر بلۆکی رۆژهەڵاتدا هاتبوو. ریفۆرمەکانی میخائیل گۆرباچۆڤ ("گلاسنۆست" و "پەرەسترۆیکا") و سەرکەوتنی بزوتنەوەی "یەکبگرن" لە پۆڵەندا و کردنەوەی سنووری نەمسا لەلایەن هەنگاریاوە، کۆڵەکەکانی سیستمی کۆمۆنیستییان لەرزاندبوو.

شەوی 9ی تشرینی دووەمی 1989، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا، گونتەر شابۆڤسکی، وتەبێژی حزبی کۆمۆنیستی ئەڵمانیای رۆژهەڵات، بەبێ ئەوەی بە وردی ئەو یاداشتەی بەدەستییەوە بوو بیخوێنێتەوە، رایگەیاند؛ رێوشوێنی نوێ بۆ گەشتکردن گیراوەتەبەر و هاووڵاتیان دەتوانن گەشت بکەن. کاتێک رۆژنامەنووسێک پرسی "کەی؟"، ئەو بە شڵەژانەوە وتی: "تا ئەو شوێنەی من بزانم... دەستبەجێ، بێ دواکەوتن."

ئەم هەواڵە وەک بۆمبێک لە تەلەفزیۆنەکاندا تەقییەوە. هەزاران هاووڵاتیی رۆژهەڵات روویان لە خاڵە سنوورییەکان کرد و هاواریان دەکرد "دەرگاکە بکەنەوە!". پاسەوانەکان کە هیچ فەرمانێکی روونیان پێنەگەیشتبوو، دواجار ناچاربوون دەروازەکان بکەنەوە. دیمەنی باوەشپیاکردنی ئەڵمانییەکانی رۆژهەڵات و رۆژئاوا، پێشکەشکردنی گوڵ و شامپانیا و سەماکردن لەسەر دیوارەکە، بووە یەکێک لە زیندووترین دیمەنەکانی مێژووی هاوچەرخ.

رووخانی دیواری بەرلین تەنها کۆتاییهاتنی شەڕی سارد و یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا نەبوو، بەڵکو سەلماندی کە هیچ دیوارێک، هەرچەندە بەرز و پتەو بێت، ناتوانێت بۆ هەتاهەتایە ئیرادەی مرۆڤەکان بۆ ئازادی زەوت بکات.

دوای 36 ساڵ چاوەڕوانی و گەڕانێکی بێوچان، دایکێک توانی چارەنووسی کچەکەی ئاشکرا بکات کە لە تەمەنی ساواییدا بۆ هەڵگرتنەوە دابووی بە کەسێک، بەڵام دەرکەوت لەلایەن ئەو باوکەیەوە کە هەڵیگرتبووەو کوژراوە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا نێژراوە. چیرۆکی کاتی تەرکانیان، چیرۆکی دایکێکە کە هەرگیز کۆڵی نەدا تا راستیی مەرگی کچەکەی، ئەلێکسیس، ئاشکرا بکات.

لە ساڵی 2010دا، "کاتی تەرکانیان"، کە پەرستارێکی خانەنشین بوو، نامەیەکی لە فەرمانگەی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی ویلایەتی ڤێرجینیا پێگەیشت. تێیدا داوای نمونەی DNAی لێکرابوو بۆ بەراوردکردن لەگەڵ تەرمێکی نەناسراودا کە رەنگە هی کچە ونبووەکەی بێت. هەرچەندە ئەنجامی پشکنینەکە نەرێنی دەرچوو و هیوابەخش بوو، بەڵام ئەمە سەرەتای گەشتێکی درێژی "کاتی" بوو بۆ دۆزینەوەی راستییەکان.

"کاتی" خودی خۆی، لە تەمەنی14 ساڵیدا لە ماڵەوە هەڵهاتبوو بەهۆی ژیانی سەختی خێزانەکەیەوە. لە نیو ئۆرلیانز، لەگەڵ راندی بێجەر ئاشنا بوو و پێکەوە لە سێرکێکدا کاریان دەکرد، کە کاتی رۆڵی "کچە گۆرێلا"کەی دەبینی. لە تەمەنی 15 ساڵیدا دووگیان بوو و کچەکەی ناونا ئەلێکسیس. بەڵام بەهۆی فشاری دایکییەوە کە توشی شێرپەنجە ببوو، ناچاربوو کچەکەی بداتە خێزانێک بۆ هەڵگرتنەوە.

دوای وەرگرتنی نامەکە، "کاتی" دەستیکرد بە لێکۆڵینەوەی خۆی و زانیارییەکانی کۆکردەوە. بۆی دەرکەوت کە کچەکەی، کە ناوی گۆڕدرابوو بۆ ئاندریا بۆومان، لەلایەن دێنیس و برێندا بۆومانەوە هەڵگیرابووەوە. هەروەها زانی کە باوکە هەڵگرەوەکەی، دێنیس بۆومان، خاوەنی رابردوویەکی تاوانکارییە و پێشتر بە تۆمەتی هەوڵدان بۆ دەستدرێژیی سێکسی زیندانی کرابوو.

کاتێک پۆلیس هاوکاریی پێویستی نەکرد، "کاتی" بڕیاریدا خۆی بجوڵێت. بیلبۆردێکی گەورەی لە نزیک ماڵی بنەماڵەی بۆومان بە کرێ گرت، خەڵاتێکی 11 هەزار دۆلاری بۆ هەر زانیارییەک دانا و بە ئاشکرا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دێنیس بۆومانی بە کوشتنی کچەکەی تۆمەتبار کرد. ئەو دڵنیابوو کە تەرمی کچەکەی لە حەوشەی پشتەوەی ماڵەکەیاندا لەژێر پارچە زەوییەکی کۆنکرێتکراودا شاردراوەتەوە.

وەرچەرخان لە کەیسەکەدا لە ساڵی 2019دا روویدا، کاتێک دێنیس بۆومان بە تۆمەتی کوشتن و دەستدرێژیکردنە سەر ژنێکی دیکە بەناوی کاتلین دۆیڵ لە ساڵی 1980دا، دەستگیرکرا. پۆلیس ئەم دەرفەتەی قۆستەوە و بە بۆومانیان وت ئەگەر دان بەوەدا بنێت چی بەسەر ئەلێکسیسدا هێناوە، رێگەی پێدەدەن لە زیندانێکی نزیک لە هاوسەرەکەی بمێنێتەوە.

ئەم تاکتیکە سەرکەوتوو بوو. بۆومان دانی بەوەدانا کە دوای ئەوەی زلەیەکی لە ئەلێکسیس داوە، کچەکە کەوتووە و ملی شکاوە. دواتر بۆ شاردنەوەی تاوانەکەی، تەرمەکەی پارچە پارچە کردووە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا ناشتوویەتی.

لە ساڵی 2020دا، پۆلیس حەوشەی ماڵی بۆومانی هەڵکۆڵی و پاشماوەی مرۆڤیان دۆزییەوە. دوای پشکنینی DNA، دەرکەوت کە پاشماوەکە هی ئەلێکسیسە.

دێنیس بۆومان بە دوو زیندانیی هەتاهەتایی بۆ کوشتنی کاتلین دۆیڵ و 35بۆ 50 ساڵی دیکەش بۆ کوشتنی ئەلێکسیس سزادرا.

ئەلێکسیس بۆ ئەوەی لەبیربکرێت، لە داهاتوو بێبەشکرا، بەڵام دایکە راستەقینەکەی هەرگیز لەبیری نەکرد و دواجار، سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان، دۆزییەوە.