کوردستان
وەزارەتی پێشمەرگە لە راگەیەنراوێکدا رایگەیاند، دوای دەرچوونی فەرمانی ھەرێمی لە سەرۆکایەتیی ھەرێمی کوردستان و دوای بڕینی رێکارە یاساییەکان خشتەی پلە بەرزکردنەوەی نەورۆزی ساڵی ٢٠٢٢ی ئەفسەرانی سەربە وەزارەتی پێشمەرگە گەڕاوەتەوە بۆ وەزارەت و فەرمانی وەزاریشی بۆ دەرچووە، کە ٣٧٤ ئەفسەری سەربە وەزارەتی پێشمەرگە دەگرێتەوە.
ھاوکات فەریق روکن عیسا عوزێر سەرۆکی ئەرکانی وەزارەتی پێشمەرگە رایگەیاند، ھەموو ھەوڵێک دەدەن، بۆئەوەی بە زووترین کات خشتەکانی پلە بەرزکردنەوەی ئەفسەرانی ھێزەکانی ٧٠ و ٨٠ وەک دیوانی وەزارەت، فەرمانی پلە بەرزکردنەوەیان بۆ دەربچێت.
جەختی لەوەشکردەوە، کار بۆ تەواوکردنی خشتەکانی ئەیلولی ساڵی ٢٠٢٢ و نەورۆزی ساڵی ٢٠٢٣ی ھێزی پێشمەرگەی کوردستان دەکرێت.
د.ئارام محەمەد وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی سەرکەوتنی گەورەترین پڕۆسەی خوێندنی دبلۆمی باڵا و ماستەر و دکتۆرای راگەیاند و وتیشی، وەزارەتەکە بەوپەڕی شەفافیەت و بێلایەنی وردبینی لە داتاکان کردووە.
وەزیری خوێندنی باڵا ئاماژەی بەوەشکرد، لە مانگی نۆی ئەمساڵ خولێکی دیکەی پڕۆسەی خوێندنی دبلۆمی باڵا و ماستەر و دکتۆرا لە زانکۆکان دەستپێدەکات.
راشیگەیاند، لە دوای راگەیاندنی ئەنجامە بەراییەکان، ئەگەر پێشکەشکاران ھەر تانەیەکیان ھەبێت، لە ماوەی پێنج رۆژی کارکردن دەتوانن بەشێوەی ئۆنلاین لە وێبسایتی رەسمی زانکۆکان، تانە تۆمار بکەن.
رۆژی ١٢ی حوزەیرانی ئەمساڵ بە بەشداری نزیکەی ١٦ ھەزار خوێندکار تاقیکردنەوەی توانستی زانستی بۆ پێشکەشکارانی دبلۆمی باڵا، ماستەر و دکتۆرا لە ١٤ زانکۆی حکومی بۆ ساڵی خوێندنی ٢٠٢٣ بۆ ٢٠٢٤ ئەنجامدرا، لەکاتێکدا نزیکەی حەوت ھەزار کورسی خوێندن لە زانکۆ حکومییەکان بەردەستە.
وەزارەتی خوێندنی باڵای ھەرێم لە نوسراوێکدا کە ئاڕاستەی سەرۆکایەتی زانکۆ حکومیەکانی کردووە و دەست "کوردسات نیوز" کەوتووە ئاماژەی بەوەکردووە، تیمی دەستەی دەستپاکی ھەرێم، سەردانی زانکۆ حکومییەکان دەکەن بە مەبەستی بە دواداچون بۆ چۆنیەتی بەڕێوەچوونی پڕۆسەی تاقیکردنەوەی توانستی زانستی و سیستمی خاڵبەندی لە نێوان پێشکەشکاران و ئاستی پابەندبوون بە یاسا و رێنماییەکان.
دەشڵێت، ئەو تیمەی دەستپاکی بەدواداچوون دەکەن بۆ پێداچونەوە بە پڕۆسەی تانەگرتن لەلایەن پێشکەشکارنی خوێندنی باڵا.
بێگەرد تاڵەبانی وەزیری کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاوی ھەرێم رایگەیاند، یاداشتانامەیەکی لێکتێگەیشتنیان لەگەڵ بانکی جیھان کردووە، بە مەبەستی تاوتوێکردنی ھەنگاوەکانی ھێنانی ئامێر و کەلوپەلە پێشکەوتووەکانی کشتوکاڵی بەقیسی درێژخایەن.
راشیگەیاندووە، بانکی جیھان بەڵێنی ھەماھەنگی و کارئاسانیانداوە بۆ ئەوەی بەبێ خستنەسەر ھیچ زیادەیەک لە نرخی ئامێرەکان، میکانیزمی ھاوردەکردنی ئامێرەکانیش بۆ جوتیاران لە ئەستۆبگرن لەرووی رێکارە بانکییەکانەوە، بەھەماھەنگی لەگەڵ وەزارەتی کشتوکاڵ.
وەزیری کشتوکاڵ ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، جوتیاران و خاوەن پڕۆژەکانی کشتوکاڵی بەپێی ئەو پڕۆسەیەی دارێژراوە لە فەرمانگەکانی وەزارەت دوابەدوای تۆمارکردنی ناوەکانیان و خستنەرووی میکانیزمەکانی چۆنیەتی سوودمەندبوون، دەتوانن داوای ئەو جۆرە ئامێرانە بکەن کە پێویستییانە، بەقیستی درێژخایەن بۆ ماوەی پێنج ساڵ بە کواڵێتی پێشکەوتووی ئەوروپی و ئیتاڵی.
د.نەرمین مەعروف ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ھەرچەند پەسەند کردنی بودجە لە رۆژنامەی وقائیع بڵاوکراوەتەوە، بەڵام ھێشتا رێنماییەکانی جێبەجێکردنی بودجە لەلایەن وەزارەتی داراییەوە بڵاونەکراوەتەوە، لەبەرئەوە ھێشتا کار بە یاسای بودجە ناکرێت.
سەبارەت بە دابەشکردنی مووچەی مانگی شەش لە ھەرێم د.نەرمین مەعروف دەڵێت، دەبێت ھەرێمی کوردستان پاکتاوی دارایی لەگەڵ عێراق بکات، بەڵام لەبەرئەوەی ھێشتا پاکتاوی دارایی نەکراوە و رێنمایی جێبەجێکردنی بودجە بڵاونەکراوەتەوە، پێدەچێت دابەشکردنی مووچەی مانگی شەش لە ھەرێم بە ھەمان میکانیزمی مانگەکانی رابردوو بێت.
وەزارەتی دارایی ھەرێم رونکردنەوەیکی سەبارەت بە گەڕاندنەوەی قەرزی ھاووڵاتیان لە پشکی پێشینەی ھاوسەرگیری و خانووبەرە و نیشتەجێبوون بڵاوکردەوە و رایگەیاند، پێدانی قەرزو بەدەستھێنانەوەی بەپێی یاسای عێراقی ئەنجامدراوە و لەساڵانی ڕابردودا حکومەتی ھەرێم و وەزارەتی دارایی رەچاوی قەیرانی داراییان کردووە و ئاسانکاری زۆریان پێشکەش کردووە بۆ چۆنیەتی گەڕاندنەوەی قەرزەکان و چەند جارێک بە بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران لێخۆشبونی تەواو کراوە لە ھەموو سزا کەڵەکەبووەکان و داشکاندنی ١٥٪ بۆ کۆی گشتی قەرزەکان.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، لەمەودوا تەنیا یەک لە سەر پێنجی مووچەکەی مانگانەی فەرمانبەری کەفیل دەبڕدرێت، ئەوەش کاتێک ئەگەر قەرزار ئامادەنەبوو لەماوەی دوو مانگدا قەرزە کەڵەکەبووەکان بگەڕێنێتەوە، لێبڕینی ئەو ڕێژەیەش لە مووچەی کەفیل بەیاساو بڕیاری دادگا رێکخراوە، تەنیا ئەوکەسانە دەگرێتەوە کە فەرمانبەرن و بونەتە کەفیلی ھاووڵاتی و تەنیا بۆ سێ جۆر قەرزە کە ئەوانیش قەرزی "خانووبەرە، نیشتەجێبوون، ھاوسەرگیری".
لە بەشێکی تری رونکردنەوەکەدا ھاتووە، بەپێی ڕێنماییەکە خاوەن قەرز ئیجبار نەکراوە لەماوەی دوو مانگ ھەموو قەرزەکە بگەڕێنێتەوە، ئەگەر ھەر کەسێک نەیتوانی لەو ماوەیە قەرزەکە بداتەوە دەتوانێت لەگەڵ کەفیلەکەی رێک بکەوێت و مانگانە ئەو بڕە پارەیە بداتە کەفیلەکە کە لەمووچەکەی دەبڕدرێت، بەپێی یاساش وەزارەتی دارایی و بانکە پسپۆڕیەکان دەسەڵاتی لێخۆشبونیان لەھیچ بڕێکی قەرزەکە نییە.
وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتی ھەرێم رایگەیاند، پێویستییان بە دامەزراندنی چەند پسۆڕییەک ھەیە بۆ سەنتەری شیاندنەوەی ئالودەبوانی ماددەی ھۆشبەر و کارتێکارە عەقڵییەکان سەر بە بەڕێوەبەرایەتی گشتی چاکسازی کۆمەڵایەتی، بەڵام پێویستە داواکار تەمەنی لەنێوان (٢٠ بۆ ٤٠) ساڵ بێت و دانیشتووی ھەولێر بێت، پڕکردنەوەی فۆڕمیش تەنھا بەشێوەی ئۆنلاین دەبێت بۆ ماوەی (٥) رۆژ و ئەمڕۆوە دەستپێدەکات و ٧ی ئەم مانگە کۆتایی دێت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، ئەو پسپۆڕییەکانی پێویستیانە بریتین لە ھەڵگرانی بڕوانامەی ماستەر (کارگێری) و بڕوانامەی (بەکالۆریوس) لە تایبەتمەندییەکانی (ددان، دەرمانساز، شیکاری، یاسایی، ژمێریاری، دەرونی، کۆمەڵایەتی، ئایتی، وەرزشی) و ھەڵگرانی بڕوانامەی (دبلۆم) بۆ پسپۆڕییەکانی (چارەسەری سروشتی، ئایتی، کارگێڕی، ژمێریاری، شیکاری) و ھەڵگرانی بڕوانامەی (ئامادەیی) بۆ ناونیشانی (پیشەیی) و ھەڵگرانی بڕوانامەی (ناوەندی) بۆ پیشەی (شوفێری، چاودێر) و بڕوانامەی (سەرەتایی) بۆ پیشەی (کارگوزار، شۆفێر).
بەرێوەبەرایەتی گشتی کارەبای سلێمانی رایگەیاند، بەپێی کۆنوسی کۆبونەوەی لیژنەی دیاریکردنی نرخی موەلیدە ئەھلییەکان، کارکردن و تەرخانکردنی کارەبا لەلایەن موەلیدە ئەھلییەکانەوە بۆ ھاوڵاتیان لە مانگی شەش لە نێوان (١٧٥) بۆ (٢٠٠) کاتژمێردا بووە، نرخی ھەر کاتژمێرێک بۆ یەک ئەمپێڕ بە (٤٤) چل و چوار دینار دیاریکراوە، بەمەش نرخی یەک ئەمپێڕ کارەبای موەلیدەی ئەھلی لە ناو شاری سلێمانی بۆ مانگی ٦ لە نێوان لەنێوان (٧٧٥٠) بۆ (٨٧٥٠) دینار دەبێت.
راشیگەیاند، لیژنەی دیاریکردنی نرخی موەلیدە ئەھلییەکان، لە کۆنوسەکەدا جەختیان لەوە کردوەتەوە کە لەکاتی کوژاندنەوەی کارەبای نیشتیمانی نابێت کارپێکردنی موەلیدە و پێدانی کارەبا بەھاوڵاتیان لە (١٠) خولەک زیاتر بخایەنێت، بەپێچەوانەوە سەرپێچییە و خاوەن موەلیدەکە سزا دەدرێت.
جھانبخش سنجابی شیرازی ئەمینداری گشتی ژووری ھاوبەشی بازرگانی ئێرانی عێراقی ئاماژەی بەوەکرد، بەھۆی نزیکی زمان و کلتور و پێشکەوتنی عێراق لەڕووی وەبەرھێنانی ناوخۆیی و بیانی، کۆچی کرێکارانی ئێرانی بۆ عێراق و ھەرێمی کوردستان رووی لە زیادبوون کردووە.
راشیگەیاند، ئێرانییەکان درکیان بەوە کردووە کە باری ئابورییان لە عێراق بەراورد بە ئێران باشتر دەبێت، چونکە کۆمپانیا و شوێنە بازرگانییەکان لە عێراق مووچەیەکی باشتر دەدەن وەک لە کۆمپانیا و شوێنەکانی ئێران.
ئەو لێپرسراوە ئێرانییە ئاماژەی بەوەشکرد، پەسەندکردنی یاسای بودجە بە قەبارەیەکی گەورە لەلایەن عێراقەوە و گەشەسەندنی داھاتی نەوت و پێویستی بۆ کرێکار، ھۆکاری دیکەن بۆ کۆچی کرێکاران بەرەو عێراق.
وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، کەمێکی دیکە لە باڵەخانەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی ئەزموونەکان، بە ئامادەبوونی ئالان حەمەسەعید وەزیری پەروەردە و لیژنەی باڵای تاقیکردنەوە گشتییەکانی پۆلی ١٢ی ئامادەیی بە ھەرسێ بەشەکانی ( زانستی و وێژەیی و پیشەیی) ئەنجامی تاقیکردنەوەکان رادەگەیەندرێت.
سێی حوزەیرانی ئەمساڵ، تاقیکردنەوە گشتییەکانی پۆلی ١٢ی ئامادەیی بە بەشداری ١١٧ ھەزار و ٣٦٤ خوێندکار لە ھەرێمی کوردستان دەستیپێکرد و تا ٢٧ـی حوزەیران بەردەوامبوو.
لە چوارچێوەی سەردانەکەی بۆ ووڵاتی بەلجیکا و بەشداریکردن لە کۆبوونەوەی دەستەی سەرۆکایەتی ھاوپەیمانی پێشکەوتووخواز، سەعدی ئەحمەد پیرە ئەندامی مەکتەبی سیاسی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان و وەفدی یاوەری لە بڕۆکسل سەردانی نوێنەرایەتی حکومەتی ھەرێمی کوردستانیان کرد لە ئەوروپا و لەلایەن د. دلاوەر ئاژگەیی نوێنەری حکومەتی ھەرێم لە ئەوروپا و ستافی نوێنەرایەتیەوە بەگەرمی پێشوازیکران.
سەرەتا نوێنەری حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئەوروپا دوای دەربرینی خۆشحاڵیان بە سەردانی سەعدی ئەحمەد پیرە و وەفدی یاوەری، بەکوورتی تیشکی خستەسەر کارەکانی نووسینگەی نوێنەرایەتییەکەیان و بەرنامەی کارەکانیان.
پاشان سەعدی ئەحمەد پیرە وێرای ئاماژەدان بە گرنگی و رۆلی نوێنەرایەتی حکومەتی ھەرێم لە ئەوروپا، گرنگی بەھێزکردنی پەیوەندی و پێگەی کورد لای ووڵاتانی ئەوروپی و بڕیاربەدەستانی ئەوروپا، کارەکانی رابردوو و ئێستای نوێنەرایەتی حکومەتی ھەرێمی کوردستانی لە ئەوروپا بەرزھەلسەنگاند دەستخۆشی لێکردن، ھیوای خواست بەردەوام بن لەکارەکانیان.
ھەرێم کەمال ئاغا، سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، لەئێستادا دوو لیوا ھاوبەشەکەی پێشمەرگە و سوپای عێراق بەشێکن لە سیستەمی بەرگری عێراق و لە پرۆژەیاسای بوودجەدا دوای ئەوەی دەنگیان لەسەردراوە مووچەیان بۆ دابینکراوە.
ئەوەشی خستەڕوو، لە ئایندەیەکی نزیکدا مووچە بۆ ئەو دوو لیوا ھاوبەشە خەرجدەکرێت و دوای ئەوەش راستەوخۆ دەستبەکاردەبن.
ئەمەل جەلال، سەرۆکی گشتیی دەستەی گەشتوگوزاری ھەرێمی کوردستان، بە کوردسات نیوزی راگەیاند، لە سێ رۆژی جەژنی قورباندا، ٣٨٨ ھەزار گەشتیار سەردانی ناوچە گەشتیارییەکانی ھەرێمی کوردستانیان کردووە، بەڵام ئەو ژمارەیە ئاماری کۆتایی نییە، چونکە ھێشتا ئاماری ھەر چوار رۆژەکەی جەژنیان لە بەردەستدا نییە.
ھاوکات عەلی رەئووف بەڕێوەبەری گەشتوگوزاری سلێمانی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بۆ رۆژانی جەژنی قوربان ١١٣ ھەزار گەشتیار سەردانی ناوچە گەشتیارییەکانی پارێزگای سلێمانییان کردووە.
ساڵان لە جەژنەکانی رەمەزان و قوربان و بۆنەکانی وەک سەری ساڵ و نەورۆز، ھەزاران گەشتیار سەردانی ناوچە گەشتیارییەکانی ھەرێمی کوردستان دەکەن.
د.نەرمین مەعروف، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەران بە کوردسات نیوزی راگەیاند، چاوەڕێ دەکرێت لە چەند رۆژی نزیکی داھاتودا وەزارەتی دارایی رێنماییەکانی تایبەت بە بودجە بڵاوبکاتەوە، کە وردەکارییەکانی تایبەت بە ئەرک و مافەکانی کوردستانیش لە خۆدەگرێت.
وتیشی، لە بەغداد داھاتی دەروازە سنورییەکانی کوردستان مانگانە بە ١٣٠ ملیار دینار مەزەندە کراوە و ٥٠%ـی ئەو داھاتەش بۆ ھەرێم دەمێنێتەوە، بەغدادیش ئەو پارەیەش بە کاش وەرناگرێت و تەنھا بە ژمارە لای دەبێت، چونکە لەگەڵ قەرزەکانی دیکەدا لە پشکی ھەرێمی دەبڕێت.
د.نەرمین مەعروف جەختیکردەوە، ھەموو پارەیەک کەدێتە کوردستان لەژێر چاودێری دیوانی چاودێریدا دەبێت.
وەزارەتی خوێندنی باڵا لە راگەیەندراوێکدا دەڵێت، کارکردن لەسەر پڕۆسەی خاڵبەندی پێشبڕکێی وەرگرتن و پرۆسەی وردبینی دبلۆمی باڵا و ماستەر و دکتۆرا بەردەوامە و بڕیارە لە داھاتوییەکی نزیکدا ئەنجامە بەراییەکان رابگەیەندرێن.
دەشڵێت، پڕۆسەی ھەڵەچنی پەڕاوی تاقیکردنەوەکان تەواو بوون و لە ئێستادا پڕۆسەی خاڵبەندی و رێکخستنی پێشبڕکێی وەرگرتن لە نێوان پێشکەشکاران و پڕۆسەی وردبینی دەستیپێکردوە و بەردەوامە، پێشبینی دەکرێت لە چەند رۆژی نزیکی داھاتوو ئەنجامە بەراییەکان رابگەیەنرێت.
ئەمساڵ ١٥ ھەزار و ٧٢٨ خوازیار داواکارییان پێشکەشکردووە بۆ وەرگرتنیان لە دبلۆمی باڵا و ماستەر و دکتۆرا.
نەبەز ئیسماعیل، وتەبێژی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئاینیی ھەرێمی کوردستان، بە کوردسات نیوزی راگەیاند، رۆژی حەوتی ئەم مانگە یەکەمین کاروانی ئەو حاجیانەی ھەرێمی کوردستان دەگەڕێنەوە بۆ ھەرێمی کوردستان، کە بە رێگەی ئاسمانی گەشتی حەجیان کردووە و تاکو رۆژی ١٢ی ئەم مانگە سەرجەمیان دەگەڕێنەوە.
نەبەز ئیسماعیل وتیشی، ئەو حاجیانەی بە رێگەی وشکانی گەشتیان کردووە، سەرجەمیان پێکەوە و بە یەک کاروان دەگەڕێنەوە، بەجۆرێک رۆژی سێی مانگ پاسەکانیان بەرەو ھەرێمی کوردستان بەڕێدەکەوێت و رۆژی پێنجی مانگ دەگەنەوە شاری ھەولێر.
لەبارەی ژمارەی حاجیانی ھەرێم، وتەبێژی وەزارەتی ئەوقاف وتی، چوار ھەزار و ٦٨٥ کەس لە ھەرێمەوە گەشتی حەجیان کردووە، بەڵام تائێستا چوار حەجییان لە سعودیە کۆچی دواییان کردووە.