ئابوری
وەزارەتی سامانە سروستییەکانی هەرێم رایگەیاندووە، حكومەتی فیدراڵ سوورە لەسەر چەسپاندنی کۆمەڵێک یاسای رژێمی پێشوو و دەشڵێت، بڕینی موچە دڕندانەترین پێشێلکارییە.
وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێم لە لاپەڕەی رەسمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک بە حکومەتی عیراق دەڵێت: بە ئاشکرا و بەردەوام دەستور پێشێل دەکەن، چەندین ساڵ رێگربوون لە پەسەندکردنی یاسای فیدڕاڵی نەوت و گاز، کە بنەمای چارەسەری هەموو کێشەکانی نەوتە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، حكومەتی فیدراڵ سوورە لەسەر چەسپاندنی کۆمەڵێک یاسای رژێمی پێشوو کە یاسای بەعسی و ناوەندییەتیی بەسەرچووە، بەتایبەتی یاسای ساڵی 1976، کە بەشێوەیەکی ئاشكرا دژی بنەماکانی سیستمی فیدراڵی و ماددەکانی دەستوری بەركارە.
سامانە سروشتییەکانی هەرێم ئەوەشی خستووەتە روو، سەرباری ئەوە حکومەتی عیراق موچە و بژێویی هاوڵاتییانی هەرێمی كوردستانی بڕیوە، کە پێشێلکارییەکی ئاشکرای مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤە و سیاسەتی برسیکردنی بەرنامە بۆداڕێژراوە بۆ جێبەجێکردنی جیاکارییەکان کە دژی دەستورن، ئەوەش لە دڕندانەترین پێشێلکارییەکانە.
ئەوەش لە کاتێکدایە، ئەمڕۆ 12ی حوزەیرانە، بەڵام هێشتا موچەخۆرانی هەرێم موچەی مانگی ئایاریان وەرنەگرتووە و لە کۆتایی مانگی رابردووشدا موچەی مانگی نیسانیان وەرگرت.
لە ئێستاشدا بەهۆی ناکۆکییەکانی نێوان حکومەتی هەرێم و عیراق، حکومەتی عیراق داوای کردووە هەرێم هیچ وەفدێک نەنێرێت تایبەت بە پرسی موچەی موچەخۆران تائەوکاتەی بە تەواوی پابەندی بڕیارەکانی دادگای فیدڕاڵی دەبن.
بەهۆی گرژیەیەکانی رۆژهەڵاتگی ناوەڕاست و لێدوانەکانی ئەمریکا و ئێران، ئێوارەی دوێنێ چوارشەممە، نرخی نەوت گەیشتە بەرزترین ئاستی دوو مانگی رابردووی و نرخی یەک بەرمیل نەوتی خاوی برێنت لە 70 دۆلار نزیک بووەوە.
دوێنێ ئێران هەڕەشەی ئەوەی کرد کە لە ئەگەری هەر هێرشێکدا بۆسەریان وەڵامی توندیان دەبێت و ئاماژەی بەوەشکرد، لە دۆخی پێویستدا هێزەکانی ئەمریکا ناچار بە کشانەوە دەکەن لە عیراقدا.
لەلایەکی دیکەوە ئەمریکا چەند دیبلۆماتکارێک و ئەفسەرێکی سەربازی خۆی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کشاندەوە و دەنگۆی ئەوەش هەبوو باڵیۆزخانەکانی خۆی لە ناوچەکە چۆڵ بکات.
هەموو ئەوانە بوونە هۆی ناجێگیری لە نرخی نەوت و بەهۆیەوە نرخی یەک بەرمیل نەوتی خاوی برێنت گەیشتە سەروو 70 دۆلار، بەڵام بەیانی ئەمڕۆ جارێکی دیکە نرخەکەی دابەزیەوە و لە ئێستادا بە 69 دۆلار و 34 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت، هەروەها نرخی یەک بەرمیل نەوتی خاوی تەکساس بەرانبەرە بە 67 دۆلار و 79 سەنت.
لەماوەی مانگی رابردوودا رێژەی مایەپوچبوونی کۆمپانیاکان لە سوید رووی لە زیادبوون کردووە، بەتایبەتیش لەدوای سەپاندنی باجە گومرگییەکان کە نادڵنیایی لای بازرگانان دروست کردووە و کاریگەریشی کردووەتە سەر خەرجی بەکاربەران.
ئاژانسی هەواڵیی بلومبێرگ بە پشتبەستن بە داتاکانی کۆمپانیای کریدیت سەیف ئای سێڤردیچی سویدی بۆ پێدانی قەرز، رایگەیاندووە، ئەو کۆمپانیایانەی لە ماوەی مانگی رابردوودا لە سوید مایەپوچبوونی خۆیان راگەیاندووە گەیشتووەتە نزیکەی 906 کۆمپانیا، لەکاتێکدا لە هەمان مانگی ساڵی رابردوودا ژمارەی کۆمپانیاکان بەرێژەی 3٪ زیادی کردبوو.
بەوەش ژمارەی ئەو کۆمپانیایانەی لە پێنج مانگی سەرەتای ئەمساڵدا لەو وڵاتە مایەپوچ بوون گەیشتووەتە چوار هەزار و 616 کۆمپانیا.
ئەگەرچی رێژەی مایەپوچبوونی کۆمپانیاکان تاوەکو ئەم ساتە بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی رابردوو نزیکە لەیەکەوە، بەڵام ئەوەی ئەو جیاوازییەی دروست کردووە زۆری ژمارەی مایەپوچبوونەکانە تەنها لەماوەی مانگی ئایاردا.
لەوبارەیەوە هێنریک ڤاکۆپسن سەرۆکی جێبەجێکاری کۆمپانیای کریفیت سەیف باسی لەوەکردووە، هێشتا نەگەیشتوونەتە ئەو ئاستەی لەرووی ئابوورییەوە خۆشگوزەرانی بەدەست بهێنن، ئەوەش بەتایبەتی لە بازرگانییە بچوک و تاکە کەسییەکاندا دەردەکەوێت.
سكرتێری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم ئاشكرایكرد، بەپێی بڕیاری دادگای فیدراڵی دەبێت مامەڵەی هەموو فەرمانبەران و خانەنشینان و سوودمەندانی تۆڕی كۆمەڵایەتی، لە هەرێم بە هەمان شێوەی دامەزراوەكانی حكومەتی فیدراڵ مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت.
ئامانج رەحیم سكرتێری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم دەقی بڕگەی دووەمی لە بڕیارەكانی دادگای فیدراڵی سەبارەت بە موچەی موچەخۆرانی هەرێم بڵاوكردووەتەوە، كە بڕیارەكەی دادگای فیدراڵی دەبێت لەلایەن هەموو دەسەڵاتەكانەوە جێبەجێ بكرێت و نابێت هیچ یاسا و بڕیار و نووسراوێك پێچەوانەی ئەوە دەربچێت.
لە بڕیارەكەی دادگادا هاتووە، پتەوكردنی دادپەروەریی وا دەخوازێت یەكسانی بەرپا بكرێت لە نێوان ئەندامانی كۆمەڵگە لە سەرجەم ماف و ئەركەكاندا، ماددەی 14 لە دەستوری كۆماری عیراق ساڵی 2005 حوكمی داوە بە بەرجەستەكردنی یەكسانی لە نێوان عیراقییەكان بەبێ جیاوازی.
ئاماژەی بەوەشكردووە، بۆ جێبەجێكردنی دادپەروەریی لە نێوان هەموو هاووڵاتییان بە تایبەتیش ئەوەی پەیوەندیدارە بە مووچەی هەرێم بە جۆرێك دەبێت حكومەتی فیدراڵی و حكومەتی هەرێم توانای خۆیان بخەنەگەڕ بۆ جێبەجێكردن و لابردنی بەربەست و بیانووەكان كە ببێتە هۆی ڕێگریی لە خەرجكردنی موچە یان دواكەوتنی.
سەرچاوەیەک لە وەزارەتی داراییی حکومەتی فیدراڵی لە بەغداد بە کوردستان نیوزی راگەیاند کە دەستیان کردووە بە وردبینی لە لیستی موچەی مانگی پێنجی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان.
سەرچاوەکە ئاماژەی بەوە کرد کە پرۆسەی وردبینیەکە زۆر درێژخایەن نییە و هەوڵەکان بەردەوامن بۆ ئەوەی پێش جەژنی قوربان موچەی فەرمانبەران رەوانە بکرێت.
هەروەها ئەو سەرچاوەیە رایگەیاند کە لەدوای دابەشکردنی موچەی فەرمانبەرانی حکومەتی فیدراڵی، ئەگەر هیچ کۆسپ و رێگرێک نەیەتە پێش، موچەی فەرمانبەرانی هەرێم رەوانە دەکرێت.
ئەم هەواڵە لە کاتێکدا دێت کە فەرمانبەرانی هەرێم چاوەڕوانی وەرگرتنی موچەی مانگی پێنجن.
وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکوومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، بەشی گەنجینەی فیدراڵی لە داهاتی نانەوتیی هەرێم خرایە سەر هەژماری وەزارەتی دارایی فیدراڵ .
وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێم لە راگەیەندراوێکیدا دەڵێت، ئەمڕۆ بەشی گەنجینەی فیدراڵی لە داهاتی نانەوتی هەرێمی کوردستان بۆ مانگی نیسانی ساڵی کە بڕەکەی 50 ملیار و 522 ملیۆن و 750 هەزار دینارە، بەشێوەی کاش خرایە سەر هەژماری بانکی وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ لەلقی هەولێری بانکی ناوەندی عیراق.
دوو گرێبەستی وزەی حكومەتی هەرێم لەگەڵ دوو كۆمپانیای ئەمریكی، پێدەچێت گرژییەكانی هەولێر و بەغداد لەسەر دۆسییەی نەوت و غاز توندتر بكات.
لەكاتێكدا حكومەتی هەرێم بە دەستكەوتێكی گەورەو گرنگی دەبینێت بۆ عیراق و هەرێمی كوردستان، بەڵام بەغداد بە "نایاسایی و سەرپێچی" ناوی دەبات.
رۆژی دووشەممە، وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان، ئیمزاكردنی دوو گرێبەستی وزەی لە بواری پیشەسازیی نەوت و غاز لە ئەمریكا بە ئامادەبوونی سەرۆكوەزیرانی هەرێم لەگەڵ هەردوو كۆمپانیای (HKN Energy) و (WESTRN ZAGROS) راگەیاند.
مەسرور بارزانی لەبارەی گرێبەستەكانەوە وتی، "قۆناغێكی نوێی پەیوەندییەكانی نێوان كوردستان و ئەمریكا دەستپێدەكات".
بەوتەی كەمال موسلیم، وەزیری سامانە سروشتییەكانی هەرێم، بەهای گرێبەستەكانی هەردوو ڕێككەوتنەكە دەگاتە 110 ملیار دۆلار كە یەكێكیان بەرهەمهێنانی غازە لە كێڵگەی میران لە سنوری چەمچەماڵ "كە یەدەگەكەی بە 8 تریلیۆن پێ سێجا دەخەمڵێندرێت" و ئەوی دیكەشیان پەرەپێدان و بەڕێوەبردنی كیڵگەی نەوتی تۆپخانە و كوردەمیرە لە سنووری گەرمیان.
سەرەڕای خستنەڕووی گرنگیی گرێبەستەكان بۆ عیراق و هەرێمی كوردستان، بەڵام هەرزوو وەزارەتی نەوتی فیدراڵ دژی گرێبەستەكان هاتە دەنگ و جەختی لەوە كردەوە، بە پشتبەستن بە دەستووری عیراق و بڕیارەكانی دادگای فیدراڵی، "ئەو گرێبەستانە پوچەڵن".
هەروەها وەزارەتی نەوت ئاماژەی بەوەش كردووە، "گرێبەستەكان نایاسایین و سەرپێچییەكی روونی یاسان، سەرەڕای پێویستیی عیراق بۆ ئەنجامدانی گرێبەستی وەبەرهێنان لەبواری غاز و پڕكردنەوەی پێداویستیی ناوخۆ بۆ كارپێكردنی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا".
ئەوەشی خستووەتەڕوو، "سامانە سروشتییەكان موڵكی سەرجەم عیراقییەكانە و هەر وەبەرهێنانێك لەو سامانەدا بكرێت، پێویستە لەرێگای حكومەتی عیراقەوە بێت".
لای خۆیەوە تۆفیق شاهین، سەرۆكی كۆمپانیای وێستێرن زاگرۆس رایگەیاندووە، گەشەپێدانی كیڵگەی نەوتی تۆپخانە و كوردەمیر، رۆڵێكی سەرەكی دەگێڕێت لە دەستەبەركردنی و گەیاندن و دابینكردنی كارەبای 24 سەعاتی بۆ ملیۆنان كەس لە هەرێمی كوردستان و ناوچەكە.
ماوەی زیاتر لە 10 ساڵە بەغداد و هەرێم لەسەر كەرتی وزەو نەوت كێشەی قوڵ كەوتووەتە نێوانیان، وەزارەتی نەوتی عیراق پێشتر لە دادگای پێداچوونەوەی كەرخ سكاڵای لەسەر ئەو كۆمپانیایانە تۆمار كرد كە لە كەرتی نەوتی هەرێم كاردەكەن و گرێبەستیان لەگەڵ وەزارەتی سامانە سروشتییەكان هەیە.
لە ساڵی 2022دا دادگای فیدراڵیی عیراق یاسای نەوت و گازی هەرێمی كوردستان و فرۆشتنی نەوتی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە بە نادەستوری ناوبرد كە لە ساڵی (2007) لە پەرلەمانی كوردستان دەرچووە.
لەگەڵ ئەوەشدا حكومەتی هەرێمی كوردستانی پابەند كرد بە رادەستكردنی سەرجەم بەرهەمە نەوتییەكان و پوچەڵكردنەوەی ئەو گرێبەستە نەوتیانەی كە حكومەتی هەرێم لەگەڵ كۆمپانیاكان سەبارەت بە دۆزینەوەی نەوت و دەرهێنانی و هەناردەكردن و فرۆشتنی ئیمزای كردووە.
سەرۆكی ئەمریكا ئاشكرای دەكات قەتەر بە بەهای زیاتر لە 40 ملیار دۆلار گرێبەستی كڕینی چەكی ئیمزا كردوە و 10 ملیار دۆلاریشی بۆ بونیادتنانی سەربازیی تەرخان دەكرێت.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانی لە بنكەی سەربازیی عەدید لە قەتەر رایگەیاند، بڕیارە ئەمریكا بە بەهای 42 ملیارد دۆلار چەك بە قەتەر بفرۆشێت.
ترەمپ ئاشكرای كردوە كە ئەمریكا قەڵغانی موشەكی بالیستی جۆری تاد و فڕۆكەی جەنگی و تایبەت بە گواستنەوەی سوتەمەنی و هەروەها درۆنی پێشكەوتو بە قەتەر دەفرۆشێت.
سەرۆكی ئەمریكا وتیشی وڵاتەكەی 10 ملیار دۆلار تەرخان دەكات بە ئامانجی بەهێزكردنی بنكە سەربازییەكانی و بەهێزكردنی بناغەی سەربازیی وڵاتی قەتەر.
دوای نزیکەی 50 رۆژ، دوێنێ دەست بە دابەشکردنی موچەی مانگی چوار کرا و بەپێی لیستی موچە بە سێ رۆژ موچەی سەرجەم موچەخۆران دابەش دەکرێت.
دوای تێپەڕینی نزیکەی 50 رۆژ بەسەر دابەشکردنی موچەی مانگی 3دا، دوێنێ چوارشەممە، دەست بە دابەشکردنی موچەی مانگی چواری موچەخۆران کرا و رۆژی یەکشەممە 18ی مانگ کۆتایی بە دابەشکردنی موچە دێت.
یەکەم شوێن موچەی، خانەنشینی شارستانی، خاوەنپێداویستی تایبەت، زیندانییە سیاسییەکان، بەرکەوتووانی چەکی کیمیایی و کەسوکاری شەهیدان و ئەنفالکراوان دابەش کرا.
بەپێی لیستی موچە، رۆژی هەینی و شەممە موچە دابەشناکرێت، تەنها ئەمڕۆ پێنجشەممە لەگەڵ یەکشەممەی هەفتەی داهاتوو موچە دابەشدەکرێت کە لیستەکە بەم جۆرەیە:
ئەمڕۆ 15ی مانگ 23 دەستە و وەزارەت موچە وەردەگرن:
"کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان، پەروەردە، خانەنشینی پێشمەرگە، دارایی و ئابوری، دەستەی دەستپاکی، دەستەی وەبەرهێنان، دەستەی ژینگە، دەزگای مین، ناوچەکانی دەرەوەی هەرێم، کۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکان، دیوانی چاودێری دارایی، مافی مرۆڤ، ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردن، تەندروستی، ناوخۆ، داد، ئەنجومەنی دادوەریی، پلاندانان، بازرگانی و پیشەسازی، سامانە سروشتییەکان، گواستنەوە و گەیاندن، کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو، شارەوانی و گەشتوگوزار".
رۆژی یەکشەممە 18ی 5، ئەم شوێنانە موچە وەردەگرن:
"کار و کاروباری کۆمەڵایەتی، رۆشنبیری و لاوان، کارەبا، ئەوقاف و کاروباری ئایینی، خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، سەرۆکایەتی پەرلەمان، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران، سەرۆکایەتی هەرێم، پێشمەرگە 'دیوان، لیواکان'، یەکەی 70 و 80، ب. پۆلیسی دامودەزگا نەوتییەکان، ئەنجومەنی ئاسایش و دەزگای ئاسایش، هێزی زێرەڤانی و فەرماندەیی بەرگریی فریاکەوتن".
ئەمەش دوای ئەوەدێت، دوێنێ بەغدا بڕیاریدا بە خەرجکردنی موچەی مانگی چواری موچەخۆرانی هەرێم و راستەوخۆ دوای بڕیارەکەش پارەی موچە خرایە سەر هەژماریی بانکیی وەزارەتی دارایی هەرێم.
دەستەی دەسپاكی عیراق دەڵێت لە ساڵی رابردودا نیو ملیار دۆلار كە بە نایاسایی براونەتە دەرەوەی وڵات، گەڕێنراونەتەوە بۆ حكومەت.
محەمەد عەلی لامی سەرۆكی دەستەی دەسپاكی عیراق رایگەیاند، حكومەت هەوڵی جددی داوە بۆ نەهێشتنی گەندەڵی و ئەو بابەتەش لە پێشینەی كارەكانیدا بووە و هەوڵەكانیشی چڕكردوەتەوە بۆ گەڕاندنەوەی ئەو پارانەی بە نایاسایی براونەتە دەرەوەی وڵات.
وتیشی، لە ساڵی رابردودا حكومەت سەركەوتوبوە لە گەڕاندنەوەی نیو ملیار دۆلار و ئەو كەسانەشی هاوكاربون لە ئاشكراكردنی هەوڵی پاراستنیان دراوە.
ئەوەش لەكاتێكدایە، لە مانگی دوو ئەمساڵدا دەستەی دەسپاكی راپۆرتێكی بڵاوكردەوە و تیایدا باسی لەوە كردبوو، كاری جددی كراوە لەسەر 269 دۆسیەی تایبەت بە بردنەدەرەوەی سامانی گشتی كراوە و دەستگرتن بەسەر 13 موڵكی تۆمەتباران كە بە نایاسایی سامانی گشتییان بردووەتە دەرەوەی عیراق.
یاریدەدەریەتی ئاسایشی مەرزی کێلێ دوو کەسیان دەستگیرکرد کە 12 هەزار و 500 یۆر و دوو هەزار دۆلاری ساختەیان پێبووە.
مەرزی کێلێ سەر بە قەزای پشدەرە، یاریدەدەرێتی ئاسایشی مەرزی کێلێ سەر بە بەڕێوبەرایەتی ئاسایشی دەروازە سنوریەکان بە کوردسات نیوزی راگەیاند: دوو کەسەکە ئێرانین بە ناوەکانی (١-ف.م.أ. ___٢-م.ح.ق)، ویستویانە دراوە ساختەکان لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان ساغ بکەنەوە، بەڵام ئاسایشی مەرزی کێلێ دەستگیریکردون و روبەڕوی یاسای کردونەتەوە.
داهاتی نا نەوتیی ئەم هەفتەیەی سنوری پارێزگای سلێمانی زیاتر لە 10ملیار و 436 ملیۆن دیناربووە و بەراورد بە هەفتەی رابردوو یەك ملیار دینار كەمی كردووە.
ماڵپەری شەفافیەت كە چاودێری داهاتی نانەوتی پارێزگاكانی سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارە سەربەخۆكانی ڕاپەڕین و گەرمیان دەكات، بڵاویكردەوە، داهاتی نانەوتی ئەم هەفتەیە لە رۆژی 3ی ئایار تاكو ئەمڕۆ، 10 ملیار و 436 ملیۆن دینار بووە، لەو بڕەش 85%ی نەختینە و 15%ی بە چەك بووە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، داهاتەكە بەراورد بە هەفتەی رابردوو، یەك ملیار دینار كەمیكردووە كە لەو هەفتەیەدا داهاتەكە زیاتر لە 12ملیار دینار بووە.
ئەندامێکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق نوێترین زانیاری سەبارەت بە موچەی مانگی چوار خستەڕوو و باس لەوەدەکات، گرفتی دواکەوتنی موچە بەهۆی نەبوونی پارەی کاشەوە هەیە.
د. نەرمین مەعروف ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، دواکەوتنی موچەی موچەخۆرانی هەرێم پەیوەندی بە قەیرانی داراییەوە نییە و هیچ قەیرانێکی دارایی لە عیراقدا نییە.
وتیشی، دابەشکردنی موچە لە بەشێکی دامودەزگاکانی عیراقیشدا دواکەوتووە و گرفتەکەش تەنها نەبوونی پارەی نەختینەیە لەبەردەستی حکومەتی عیراقدا.
روونیشیکردەوە، هیچ گرفتێک لە لیستی موچەی موچەخۆرانی هەرێمدا نییە، حکومەتی عیراقیش هیچ نییەتێکی لەوجۆرەی نییە کە بیەوێت ئاستەنگ بۆ موچە دروست بکات بەڵکو هەنگاوی ناوە بۆ ئەوەی چی زووترە پارەی کاش دابین بکات و موچەی پێ دابەش بکات.
ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق ئاماژەی بەوەشکرد، ئەگەر دۆخێکی گەورەی جیهانی هەبێت کە کاریگەریی گەورە لەسەر داهات و ئابووری وڵات دروست بکات ئەوەیان جیاوازە، نەک تەنها حکومەتی عیراق بەڵکو بۆ حکومەتە گەورەکانیش گرفت دروست دەبێت، کە لە ئێستادا هیچ بابەتێکی لەو جۆرە بوونی نییە.
نووسهر: شین بینگ، شرۆڤهكاری كاروباری نێودەوڵەتییه، بەردەوام بۆ ئاژانسی شینهوا، CGTN، ڕۆژنامەی گلۆباڵ تایمز، ڕۆژنامەی چاینا دەیلی، ...هتد دهنوسێت.
هێرشەكەی ئەم دواییانەی واشنتۆن بە سەپاندنی باجی گومرگی گشتگیر بەسەر زیاتر لە 180 دەوڵەت و ناوچەی جیهاندا، دەبێتە هۆی هەڵایسانی ئاگر لەناوخۆ و لەناوماڵی ئەمریكایشدا.
دەستبەجێ دوای واژۆكردنی بڕیاری جێبەجێكارانەی باجەكان، بازاڕەكانی ئەمریكا داڕووخان، پێنوێنی داوجۆنز بەڕێژەی 4 لەسەد دابەزی. پێنوێنەكانی ئەپڵ و نایكیش بەشێوەیەكی توند هاڕەیان كرد. نزیكەی 6.4 تریلیۆن دۆلار لە ۆڵستریت لە ماوەی تەنها دوو ڕۆژدا بووبە هەڵم.
بەڕاستی ئەمە سیاسەتی ئابووری نیە. بەڵكو ئەمەی ڕوویدا، سوتاندنی بەئەنقەستی ئابوورییە.
هونەری تێكدانی خود
ئایا باجەكان دەبنە هۆی گەڕانەوەی پیشەسازی بۆ ناوخۆ؟ سەرباری ئەوەی چەندین ساڵ فشاری لێكرا، بەڵام تاكو ئێستا كۆمپانیای زەبەلاحی ئەپڵ، بەڕێژەی 94.5 لەسەد، مامەڵە لەگەڵ مامەڵەكارانی دەرەكی دەكات.
لە ڕاستیدا، ئەپڵ حاڵەتێكی ڕیزپەڕ نیە، چونكە دروستكردنی نیمچەگەیەنەرەكان" سیمیكۆندۆكتەر" ڕووبەڕووی كێشەی گەورە دەبێت لەگەڕانەوە بۆ ئەمریكا. تەنانەت كۆمپانیای ئەنتڵ، كارگەكەی خۆی لە ئەریزۆنا داخست. هاوكات كۆمپانیای TSMC پرۆسەی بەرهەمهێنانی لەناو ئەمریكادا دواخست. ئەو ئاڵنگارییانەی كە یەخەی "دروستكراوە لەئەمریكا"یان گرتووە، كێشەی مەنهەجین و، تەنها بەوە چارەسەر دەكرێن كە سەرلەنوێ بەشێوەیەكی قووڵ پەیكەربەندی بۆ ئابووری بكرێتەوە. سەپاندنی باجی گومرگی، ناتوانێت ژیان بگەڕێنێتەوە بۆ پیشەسازییەكی مردوو. بەڵكو دەبێتە هۆی ئەوەی نرخەكان لەسەر بەركاربەران زیاتر بەرز ببنەوە، ئەو بەكاربەرانەی كە هەر لەبنەڕەتەوە كۆڵی قورسیان لەسەر شان بووە.
هەڵمەتی ئەمریكا بۆ سەپاندنی باج، كەلەژێر ناوی " یەكەمجار ئەمریكا" جێبەجێ دەكرێت، وانەیەكی تەواوی زەرەر گەیاندن بە خۆیە. جوتیارە ئەمریكاییەكان لەهەمووان زیاتر زیان دەكەن. لەدوای ئەوەی ساڵی 2018 باج سەپێنرا بەسەر چیندا، ئەگەرچی هەناردەكردنی سۆیا باشتر ببوو، كەچی كۆمەڵەی جوتیاران زیانێكی زۆریان كرد كە قەرەبوو ناكرێتەوە. بەڕێژەی 30% حاڵەتەكانی مایەپووچبوون لەنێوان جوتیارانی ڕۆژئاوای ناوەڕاستی ئەمریكا زیاتری كرد. ئەوەش وایكرد كۆتایی بێت بەچەندین زەوی كشتوكاڵی كە تەمەنیان چەندین نەوە بووە. ئەمڕۆش كە باج بەڕێژەی 2.0 دەسەپێنرێتەوە، هەمان مێژوو دووبارە دەبێتەوە. بەڵام ڵەگەڵ مەترسی زیاتر.
دژە هێرشی چین
پەکین بە ڕێوشوێنی ورد بەرگری لە خۆی کردووە. بەسەپاندنی باجی هاوشێوە وەڵام دەداتەوە. بەڵام بازاڕی چینی بۆ لایەنەكانی تر كراوەیە. بۆنمونە: كۆمپانیاكانی ئۆتۆمبیلسازی ئەڵمانی، لەناو چیندا زیاتر ئۆتۆمبیل دەفرۆشن وەك لەناو ئەڵمانیا. هەروەها میوەی دوریان، یاخود ڕۆبیان " كولەی دەریا" كەلە ئاسیاوە دێن، بەبێ هیچ باجێك دەگەنە بازاڕەكانی چین، ئەوەش بەگوێرەی ڕێككەوتنی هاوبەشایەتی ئابووری گشتگیری هەرێمایەتی RCEP. ئەمەش تەواو پێچەوانەیە لەگەڵ ئەو ڕەوتەی ئەمریكا گرتویەتییە بەر و ناسراوە بە " باخچەیهكی دیواردار"
وەك ئەوەی وەزارەتی بازرگانی چین جەختی لێدەكاتەوە، شێوازی ترساندن سودی نابێت. ئێمە بەرگری لە ڕێساكان دەكەین. نەك بەرگری لە حەزو ئارەزوو بكەین. پێشتریش تەكتیك و پلانی هاوشێوە شكستیان هێناوە. بۆنمونە كاتێك ئەمریكا هەوڵیدا سیاسەتی لێبوردنی گومرگی بەرانبەر بارە بچوكەكان لەدژی بەرهەمە چینییەكان بەكاربهێنێت. ڕاستەوخۆ ماركێتەكانی فرۆشتنی بەشبەش داڕووخان. چونكە لەسەدا 60ی هاوردەكان، كاڵای سەرەكین بۆ ئەو كەسانەن كە داهاتیان نزمە.
هاوپەیمانەكان: لە هاوبەشەوە بۆ نێچیر
هاوپەیمانەكانی ئەمریكا بێبەش نەبوون لەهێرشەكان. لەبەرانبەردا ئەوانیش كاردانەوەی بەهێزیان پیشاندا. ئەوەتا یەكێتی ئەورووپا لەسەروبەندی بڕیاردانی تۆڵەكردنەوەدایە. فەرەنسا هۆشداری دەدات لە " جەنگی بازرگانی خۆكوژانە". هەرچی پیشەسازی ئەڵمانیایە، فشار دەكات لە برۆكسل تاكو بەهێزێكی زیاترەوە وەڵام بداتەوە. هاوكات ژاپۆنییەكان لە وەسفی هەنگاوەكانی ئەمریكادا دەڵێن: مایەی نیگەرانی قووڵن.
لەباشوری ڕۆژهەڵاتی ئاسیاشدا، جیاوازییەكە لە ناوكی دوریان ئەستورترە، لێرە وڵاتانێكی وەكو ڤێتنام ڕووبەڕووی باجی گومرگی بەڕێژەی 46 % بوونەتەوە. كەچی دەبێت بەردەوام بێت لە باربووكردنی كۆمپانیا تەكنەلۆژییەكانی ئەمریكا بە مادەی پێكهێنەر. یەكێك لەئابووریناسەكان لە "هانۆی" دەڵێت: ترامپ ئێمەی دەوێت كارگەی بین، بەڵام وەك ڕكابەر ئێمەی ناوێت، ئەم هاوكێشەیەش ناگونجێت".
هەڵمەتەكەی ئەمریكا بۆ سەپاندنی باج، تەنها هەر ئەوەندە نیە كە شكست دێنێت، بەڵكو باشوری جیهان لەدژی واشنتۆن دەكاتە یەك. وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا تەنها 15%ی بازرگانی جیهانی پێكدێنێت. پاشماوەی 85%ی دیكە، كۆی بارزگانی جیهانی وڵاتانی تر و لەنێویشیاندا "چین" پێكی دێنن. ئەو ڕێژە زۆرەش لێناگەڕێت و دەستەوسان نابێت كەبە بەهانە و پاساوی سیاسی خۆپەرستانە، سیستەمی بازرگانی نێودەوڵەتی تێكبدرێت، كە ماوەی چەندین دەیەیە خۆشگوزەرانی بۆ جیهان دروستكردووە.
تارمایی سموت – هاولی
لەڕاستیدا وانەكانی مێژوو، قسەی خۆیان لەبارەی باجی گومرگییەوە بۆ كردووین. ئەو باجانەی لەساڵی 1930 سەپێنران و بە "سموت – هاولی" ناسرابوون، بوون بەهۆی گرانییە گەورەكە. ئەوەی ئێستاش ڕوودەدات تاڕادەیەكی زۆر هاوشێوەیە، ئەمەش جێگەی دڵەڕاوكێیە. ئەوكاتیش لەسەرەتادا، باج لەسەر پۆڵا، بووبەهۆی قازانج بۆ بەرهەمهێنەرانی پۆڵا و ئاسن، كەچی هێندەی نەبرد بوو بەهۆی لەناوچوونی زیاتر لە 75.000 هەلیكار لە پیشەسازییە گۆڕاوەكانی ئاسن و پۆڵادا. بەوەش كۆمپانیای هارلی – دێڤیدسۆن، كە براندی پیشەسازی ئەمریكابوو، ناچار بوو، كارگەی بەرهەمەهێنا بگوازێتەوە بۆ دەرەوە، تاكو خۆی دوور بخاتەوە لەتێچووی بەرز. بەمەش دروشمی " دروستکراوی ئەمریکا" زۆر گران بوەستێت.
هەندێ لە ئەمریكاییەكان پڕوپاگەندەی ئەوە دەكەن كە ئەوان "بەرگەی ئازارێكی كورتخایەن دەگرن، لەپێناوی دەستكەوتێكی درێژخایەندا" ئەوان با ئەم قسانە بۆ ئەو 27 كارگەیەی ڕستن و چنین بكەن كەلەماوەی 20 مانگی ڕابردوودا، دایان خست و هەرەسیان هێنا. یان با ئەو قسەیە بۆ ئەو دایكە بكەن كە 17% نرخ زیاتر دەدات بۆ پۆشاكەكانی ۆڵمارت!. هەندێك لەوانەی ڕیدیت بەكاردێنن، زۆر بەوردی پێناسەی حاڵەتەكەیان كردووەو دەڵێن: پێناسەی گومرگییەكان، باجن لەسەر هەژارەكان".
دەرئەنجام، ئەو وانەیەی لێوە فێرنەبوون
كۆشكی سپی پێداگری دەكات لەسەر ئەوەی، ئەوەی ڕوودەدات مێژووییە. ئەوان لەوەدا ڕاستدەكەن و لەسەر هەقن. چونكە لە دەیەی سییەكانی سەدەی ڕابردووەوە، ئەمریكا بازرگانی بەم جۆرە شێتانەیە بەڕوووە نەبردووە. بەڵام جیهان گۆڕاوە.چین بەشێكە دانابڕێت لە هێلەكانی تەوریدی جیهانی. یەكێتیی ئەورووپاش خۆی بووەتە خاوەنی بڕیار. وڵاتانی ئاسیاش لەپێناوی جوگرافیای سیاسیدا، دەستبەرداری پێشكەوتن و خۆشگوزەرانی نابن.
كات بەرەو كۆتایی دەچێت، هەر كۆمێنتێك كەلەواشنتۆنەوە دەردەچێت لەبارەی باجی گومرگییەوە، زیاتر متمانەی ئەمریكا لاواز دەكات. هەر داڕووخانێكی بازاڕیش، بەتەواوی ڕیوایەتی " ئابوورییە بەهێزەكە" پوچەڵ دەكاتەوە. لەهەر ڕێككەوتنێكیشدا كە وڵاتانی تر لەسەر بنەمای كەمكردنەوەی باج مۆری دەكەن. ئەمریكا زیاتر گۆشەگیر دەبێت. وەك ئەو ڕێككەوتنەی لەنێوان چین و وڵاتانی ئاسیا" ئاسیان" مۆركرا.
لەكۆتاییدا، ئەم بابەتە تەنها پەیوەست نیە بە ئابوورییەوە.بەڵكو پەیوەستە بەوەی ئەمریكا پشتی كردۆتە جیهان. ئەو ڕێگەیەش ئەو گرتوویەتیە بەر، ڕێگەی گۆشەگیرییە.
دوای پاشەکشەی دۆناڵد تڕەمپ لە هەڕەشەی لەسەر کار لابردنی سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئەمریکا و باسی رێککەوتنی بازرگانی لەگەڵ چین، نرخی زێڕ بەشێوەیەکی بەرچاو رووی لە دابەزین کرد.
دوای لێدوانەکانی دۆناڵد تڕەمپی ەرۆکی ئەمریکا لەماوەی دوو هەفتەی رابردوودا لەبارەی سزاکانی سەر چین و لەسەر کار لابردنی جیرۆم پاوڵی سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئەمریکا، نرخی زێڕ بەشێوەیەکی بەرچاو رووی لە بەرزبوونەوە کرد، بە جۆرێک بەربەستی سێ هەزار و 400 دۆلاری بۆ هەر ئۆنسەیەک تێپەڕاند و تەنانەت نزیک بووەوە لە سێ هەزار و 500 دۆلار.
لەماوەی 12 سەعاتی رابردووشدا، دوای پاشەکشەی دۆناڵد تڕەمپ لەبارەی لەسەر کار لابردنی جیرۆم پاوڵ. هەروەها لێدوانەکانی لەبارەی چین کە باسی لەوەکرد، نزیکن لەوەی لەگەڵ چیندا بگەنە رێککەوتنێکی بازرگانی. لەلایەکی دیکەشەوە باسی رەوینەوەی جەنگی نێوان روسیا و ئۆکراین، هۆکارێک بوون بۆ دابەزینی نرخی زێڕ.
لە ئێستادا نرخی یەک ئۆنسە زێڕ لە بازاڕەکانی جیهاندا بە سێ هەزار و 302 دۆلار مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوکات، نرخی یەک کیلۆگرام زێڕ بەرانبەرە بە 106 هەزار و 756 دۆلار و یەک گرامیش بە 106 هەزار و 7 دۆلارە.
لەماوەی نزیکەی پێنج ساڵی رابردوودا، دوای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا و دەستپێکی جەنگی روسیا و ئۆکراین لە ساڵی 2022، دواتریش جەنگی نێوان ئیسرائیل و حەماس، هەروەها گۆڕانکارییە سیاسییەکانی جیهان، رۆژ بە رۆژ و ساڵ بە ساڵ نرخی زێڕ رووی لە بەرزبوونەوە کردووە و ئێستا نرخی زێڕ دوو هێندەی ئەو چەند ساڵەی رابردووە.
نرخی زێڕ گەیشتووەتە بەرزترین نرخ لە مێژووی خۆیدا و شارەزایانی بواری ئابووریش باس لەوە دەکەن، نرخی ئۆنسەیەک زێڕ لە دەرگای سێ هەزار و 400 دۆلاری داوە و هێندەی نەماوە بچێتە ژوورەوە.
لە ئێستادا نرخی یەک ئۆنسە زێڕ لە بازاڕەکانی جیهاندا بە سێ هەزار و 389 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت.
هاوکات، نرخی یەک کیلۆگرام زێڕ بەرانبەرە بە 108 هەزار و 98 دۆلار و یەک گرامیش بە 108 دۆلار و 98 سەنتە.
نرخی یەک ئۆنسە زێڕ زۆر نزیکە لەوەی بگاتە سێ هەزار و 400 دۆلار، شارەزایانی بواری ئابووریش باس لەوەدەکەن، نرخی زێڕ لە دەرگای نرخە نوێیەکەی داوە، هەر ئەوەندەی ماوە دەرگاکەی لێ بکرێتەوە و بچێتە ژوورەوە.
بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی زێڕ چەندین هۆکاری لە پشتە. لەماوەی پێنج ساڵی رابردوودا نرخەکەی بە نزیکەی دوو هێندە زیادی کردووە، پێشبینی ئابووریناسانیش زیاتر بەرزبوونەوەی نرخەیەکەتی.
ئەگەرچی زێڕ وەک پارێزبەندییەک لە زیادبوونی هەڵئاوسان دەبینرێت، بەڵام لە سەرەتای ئەمساڵەوە 27٪ نرخەکەی بەرزبووەتەوە.
دوای سەپاندنی باجی گومرگی ترەمپ بەسەر کەلوپەلی چیندا، کە ئەو دوو وڵاتە وڵاتی زلهێزی جیهانن لەرووی بازرگانییەوە، هەروەها دوای ئەوەی نرخی دۆلار بۆ نزمترین ئاستی سێ ساڵی رابردووی دابەزی و ترسی پاشەکشەی ئابووری لە شەڕی بازرگانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوبەشە سەرەکییەکانیدا، وای لە وەبەرهێنەران کردووە هەوڵی بەدەستهێنانی پەناگەیەکی پارێزراوتر بدەن بۆ پاراستی بازرگانییەکەیان.
هەموو ئەوانەش بەشێکن لە هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ.