ئابوری
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش نزمبونەوەیان تۆمارکردوە.
ئەمڕۆ هەینی، بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، نرخی نەوت نزمبونەوەی تۆمارکردوە و هەر بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 65 دۆلار و 68 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش دابەزیوە و بە 61 دۆلار و 28 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
کەمال محمد ساڵح، وەزیری سامانە سروشتییەکان رایگەیاند، ئەوان پابەندن بە رێککەوتنی سێقۆڵی لەسەر هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم لە رێگەی سۆمۆوە و لە دوای دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت تا ئێستا چوار ملیۆن بەرمیل نەوتی هەرێم ئەمبار و بەبازاڕکراوە لە بەندەری جەیهان.
ئەمڕۆ یەکشەممە، لە میانی پێشوازیکردنی لە یان بڕێیم کونسوڵی گشتیی فەڕەنسا لە هەرێمی کوردستان، وەزیری سامانە سروشتییەکان بە وەکالەت رۆڵی حکومەتی فەرەنسای بەرز نرخاند لە گەشتن بە رێککەوتن و دوبارە دەستپێکردنەوە هەناردەی نەوتی هەرێم.
جەختیشیکردوەتەوە لەوەی ئەوان پابەندی رێککەوتنەکە ن و تا ئێستا پەیوەندی و هەماهەنگی باش لە نێوان هەردوو وەزارەتی نەوتی هەرێم و بەغداد هەیە.
رۆژی 26ـی 9ـی دوای زیاتر لە دوو ساڵ راگرتن، کۆمپانیای سۆمۆ بەفەرمی دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم راگەیاند
نرخی زێڕ بەردەوامە لە بەرزبوونەوە و ئەمڕۆ هەینیش ئۆنسەیەک زێڕ گەیشتە چوار هەزار و 340 دۆلار و بەراورد بە 24 سەعاتی رابردو 115 دۆلار چوەتە سەر یەک ئۆنسە و بەردەوامیش بەرز دەبێتەوە.
کانزا زەردەکە نرخەکەی ناجێگیرە و بەردەوامە لە بەرزبونەوە، لەگەڵ کردنەوەی بازاڕدا، ریکۆردێکی دیکەی مێژوی تۆمار کرد و یەک ئۆنسەی چوار هەزار دۆلار و 300 دۆلاری تێپەڕاند، پێشبینیش دەکرێت زیاتر بەرزببێتەوە.
ئەم نرخەی زێڕ لە کاتێکدایە بەردەوام کانزا زەردەکە نرخی ڕوی لەبەرزبونەوەیە و لە کەمتر لە پێنج مانگدا بەهای یەک ئۆنەسە زیاتر لە 700 دۆلاری چوەتە سەر.
دابەزینی بەهای دۆلار و پەرەسەندنی گرژییە ئابورییەکانی نێوان ئەمەریکا و چین، شەڕی وڵاتان و کڕینی کانزاکە لەلایەن چین و روسیاوە لە هۆکارە سەرەکییەکانی بەرزبونەوەی نرخی زێڕن لە جیهاندا
سوتەمەنییە شلەکە، کە سەرچاوەی یەکەمی وزەیە لە جیهاندا نرخەکەی بەردەوام لە گۆڕاندایە بەراورد بە دوێنێش هەریەکە لە نەوتی خاوى برێنت و تەکساسی ئەمەریکیش نزمبونەوەیان تۆمارکردوە.
ئەمڕۆ هەینی، بەراورد بە هەمان کاتی دوێنێ، نرخی نەوت نزمبونەوەی تۆمارکردوە و هەر بەرمیلێک نەوتی خاوی برێنت لە بازاڕەكانی جیهان بە 60 دۆلار و 89 سەنت مامەڵەی پێوە دەکرێت.
هاوكات جیا لە نەوتی برێنت، نرخی بەرمیلێک نەوتی رۆژئاوای تێكساسیش دابەزیوە بۆ خوار 60 دۆلار و بە 57 دۆلار و 28 سەنت لە بازاڕەکاندا مامەڵەی پێوە دەکرێت.
پەیامنێری کوردسات نیوز رایدەگەیەنێت، چاوەڕوان دەکرێت ئەمڕۆ محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی عیراق، فەرمانی خەرجکردنی موچەی مانگی هەشتی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەربکات.
محەمەد عەبدولڕەحمان، پەیامنێری کوردسات نیوز، رایگەیاند: "وابڕیارە ئەمڕۆ کاتژمێر یەک کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بەڕێوەبچێت و تێیدا سودانی بڕیاری خەرجکردنی موچەی مانگی هەشتی فەرمانبەرانی هەرێم بدات."
پەیامنێری کوردسات نیوز لە بەغداد وتیشی: "دوای رێککەوتنەکەی نێوان هەرێم و بەغدا کە بە سەرپەرشتی بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، ئەنجامدرا، ناردنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم پێویستی بە دەنگدانی کابینەی حکومی نییە و دەسەڵاتی سودانی خۆیەتی."
محەمەد عەبدولڕەحمان، پەیامنێری کوردسات نیوز، ئاشکرای کرد: "سودانی رایگەیاندووە کە چاوەڕێی هەرێمی کوردستان دەکەن 120 ملیارەکەی داهاتی نانەوتی بنێردرێت تاکو موچەی مانگی هەشت خەرجبکرێت و هیچ گرفتێک لە رێککەوتنەکەدا نییە".
شارەزایەکی بواری ئابووری، بازدانێکی بەرچاوی لە کەرتی گەشتیاری عێراقی ئاشکرا کردوە و رایگەیاندووە؛ ڕێژەی گەشەسەندنی کەرتی گەشتیاری ٪25 گەشەی کردوە و وڵاتی دوو رووبار لە ئێستادا بووەتە حەوتەمین وڵاتی عەرەبی لە رووی گەشتیارییەوە.
ئەمڕۆ شەممە، نەبیل ئەلمەرسومی شارەزای بواری ئابوری رایگەیاندوە، کەرتی گەشتیاری لە عیراق بەرەوپێشچونێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و داهاتی ساڵانەی 5.7 ملیار دۆلاری تێپەڕاندوە
ناوبراو ئاماژەی بەوەکردوە لە ساڵی 2023 داهاتی گەشتیاری 4.6 ملیار دۆلار بوە و لە ساڵی 2024 دا بۆ 5.7 ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە، بەمەش ڕێژەی گەشەسەندنی کەرتەکە %25 زیادی کردوە.
نەبیل ئەلمەرسومی ئەوەشی خستوەتە ڕوو عێراق ئێستا لە پلەی حەوتەمی جیهانی عەرەبیدایە لە داهاتی گەشتیاری، دوای ئیمارات کە بە 57 ملیار دۆلار لە پێشەنگی لیستەکەدایە، سعودیە بە 41 ملیار دۆلار، میسر بە 15.3 ملیار دۆلار، مەغریب بە 11.3 ملیار دۆلار، قەتەر بە 8.4 ملیار دۆلار و ئوردن بە 7.2 ملیار دۆلار.
وەفدێكی وەزارەتی پێشمەرگە لە بەغدادە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر یاسایی خانەنشینی پێشمەرگە، ئەمینداری گشتیی وەزارەتەکەش دەڵێت: ناكۆكی لەسەر جێبەجێكردنی یاسایی خانەنشینی یەكگرتووی عیراق هەیە.
بەختیار محەمەد ئەمینداری گشتی وەزارەتی پێشمەرگە بە كوردسات نیوزی راگەیاند، وەفدێكی وەزارەتی پێشمەرگە لە بەغداد لەگەڵ بەڕێوەبەری گشتی خانەنشینی یەكگرتووی عیراق، بە ئامادەبونی نوێنەری وەزارەتی دارایی هەرێم كۆدەبنەوە، بۆ گفتوگۆكردن لەسەر جێبەجێكردنی یاسایی خانەنشینی پێشمەرگە و حكومەتی عیراقیش داوای جێبەجێكردنی یاسای خانەنشینی یەكگرتوو دەكات.
وتیشی، ناكۆكی لەسەر جێبەجێكردنی یاسایی خانەنشینی یەكگرتووی عیراق هەیە، چونكە ئەو یاسایە زیان بە پێشمەرگە دەگەیەنێت، ئەگەر عیراقیش سوربێت لەسەر جێیەجێكردنی یاساكە، دەبێت بە دوای رێكارێكی گونجاودا بگەڕێن بۆئەوەی پێشمەرگە لە خانەنشینیدا زیانی بەرنەكەوێت.
وەزارەتی دارایی عیراق رەتیدەكاتەوە موچەی پۆلیس و سوپا كەمبكرێتەوە و دەڵێت، بەپێی ئەو میكانیزمەی دیاریكراوە دابەشكردنی موچە بەردەوام دەبێت.
وەزارەتی دارایی عیراق لە راگەیەندراوێكدا بڵاویكردەوە، هەموو ئەو دەنگۆیانەی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان باس لە كەمكردنەوەی موچەی كارمەندانی پۆلیس و سوپا دەكەن، یاخود راگرتنی موچەكانیان لە مانگی داهاتوودا، دوورن لە راستییەوە.
راشیگەیاندووە، تەیف سامی وەزیری دارایی هیچ لێدوانێكی لەوبارەیەوە نەداوە و ئەو هەواڵانەشی بڵاودەكرێنەوە بۆ دروستكردنی پشێوی و چەواشەكردنی رای گشتییە.
بەپێی راگەیەندراوەكەی وەزارەتی دارایی عیراق، موچە بەپێی یاسا و ئەو خشتانەی هەن دابەش دەكرێن و مافی خۆیانە بە دوای ئەو كەس و لایەنانەوە بن كە هەواڵ ناڕاست بڵاودەكەنەوە.
بەپێی زانیارییەکانی پەیامنێری کوردسات نیوز لە سەرچاوەیەکی تایبەتەوە لە وەزارەتی دارایی عیراق، کەمێک پێش ئێستا تەیف سامی، وەزیری دارایی عیراق، ئیمزای لەسەر نووسراوی رەسمی خەرجکردنی موچەی مانگی حەوتی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان کرد.
سەرچاوەکە ئاماژەی بەوەشکرد، لە ئێستادا نووسراوەکە لە نووسینگەی وەزیری داراییەوە ئاراستەی بەشی وردبینی کراوە بەمەبەستی تەواوکردنی رێکارە کارگێڕی و داراییەکان.
رونیشیکردەوە، دوای تەواوبوونی قۆناغی وردبینی، نووسراوەکە رەوانەی بەشی "پارەدان" (المدفوعات) دەکرێت و لەوێوە رێکارەکانی ناردنی پارەکە بۆ هەرێمی کوردستان دەست پێدەکات.
هەمان سەرچاوە ئەوەشی خستەرو، بەهۆی نزیکبوونەوە لە کۆتاییهاتنی کاتی دەوامی رەسمی، "ئەگەری هەیە پرۆسەی تەمویلکردنی پارەکە بکەوێتە رۆژی دواتر."
لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا، حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عیراق، وردەکاریی رێککەوتنە نوێیەکەی نێوان هەولێر و بەغدادی لەبارەی دۆسیەی نەوتەوە خستەرو و رایگەیاند، "دوای 18 ساڵ، رێککەوتین لەسەر رادەستکردنی نەوتی هەرێم."
وەزیری نەوت جەختی کردەوە کە رێککەوتنەکە وەرگرتنی "سەرجەم نەوتی هەرێم" دەگرێتەوە و وتی: "پێویستە وەزارەتی سامانە سروشتییەکان بەردەوام بێت لە رادەستکردنی نەوت و بەوەش موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەدرێت و مانگانە رەوانە دەکرێت."
عەبدولغەنی میکانیزمی رێککەوتنەکەی رون کردەوە و وتی: "لە پێشخابوور نەوتی هەرێم وەردەگرین و لەرێگەی تورکیاوە هەناردە دەکرێت." ئاماژەی بەوەش کرد کە رۆژانە 50 هەزار بەرمیل نەوت بۆ پێداویستیی ناوخۆی هەرێم تەرخان دەکرێت.
سەبارەت بە شایستەی کۆمپانیا نەوتییەکان، وەزیری نەوت ئاشکرای کرد کە بۆ هەر بەرمیلێک 16 دۆلار وەک کرێی بەرهەمهێنان دیاری کراوە و جەختی کردەوە کە "شێوازی پارەدان بە کۆمپانیاکان بە کاش نابێت."
لە کۆتایی قسەکانیدا، حەیان عەبدولغەنی ئەوەشی خستەرو کە حکومەتی عیراق لە ئێستادا غاز هەناردەی دەرەوە ناکات.
بەڕێوەبەری كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی عیراق رایگەیاند لە سبەینێوە هەناردەكردنی نەوتی هەرێم دەست پێدەكاتەوە و داهاتەكەشی دەچێتە خەزێنەی گشتی دەولەتەوە وڵاتەكەوە كە ئەوەش لە بەرژەوەندیی هەمو لایەكدایە وتیشی رێككەوتنەكە هەرێم و عیراق كاتی نابێت.
عەلی نزار، بەڕێوبەری كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی عیراق سۆمۆ لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند: هەرێم و عیراق دوای 30 مانگ دانوستان گەیشتونەتە رێككەوتن لەسەر هەناردەكردنی رۆژانە 190 هەزار بەرمیل لە نەوتی هەرێم كە راستەوخۆ داهاتەكەی دەچێتە خەزێنەی عیراقەوە.
وتیشی: بەشێوەیەكی یاسایی نەوتی هەرێم هەناردە دەكرێت و ئەو نەوتەش كورتهێنان لە بازاڕە جیهانییەكان پڕ دەكاتەوە و 50 هەزار بەرمیل نەوتیش بۆ بەكارهێنانی ناوخۆی هەرێم گل دەدرێتەوە.
بە وتەی بەڕێوبەری كۆمپانیای سۆمۆ ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانەی نەوتی هەرێم لە ئێستادا دەگاتە 240 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا و بۆ هەر بەرمیلێكیش 16 دۆلار دەدرێتە كۆمپانیاكانی دەرهێنانی نەوتی هەرێم و دڵنیایش دراوە بەسەرجەم ئەو كۆمپانیانە.
عەلی نزار هەر لەو كۆنفرانسە رۆژنامەوانیەدا جەختی لەوە كردەوە كە رێككەوتنی هەرێم دەبێتە سەرەتایەكی باش بۆ لێكتێگەیشتنی زیاتر لە پێناو كەمركردنەوەی ناكۆكییەكان.
ئاماژەی بەوەش كرد هەناردەی نەوتی هەرێم قۆناغ بە قۆناغ بۆ نزیكەی 400 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا بەرز دەكرێتەوە.
دێسكی ئابوریی كوردسات نیوز شیكاری بۆ داتاكانی پارەی نێردراو بۆ موچەی هەرێمی كوردستان و داهاتی نانەوتیی نێدراوی بۆ بەغداد لە ساڵی 2025دا كردووە.
لەو شیكارییەدا دەركەوتووە لەماوەی حەوت مانگی ئەمساڵدا لە كانونی دووەم تاوەكو تەمووز، كۆی ئەو پارەیەی هەرێم وەك پشكی گەنجینەی فیدراڵی لە داهاتی نانەوتیی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدادی ناردووە زیاتر بووە بە 559 ملیار دینار.
هاوكات لە ماوەی شەشە مانگدا كە بەغداد تەمویلی موچەی هەرێمی كوردستانی كردووە، زیاتر لە 5 تریلیۆن و 800 ملیار دیناری بۆ موچەی موچەخۆرانی هەرێمی ناردووە.
وەزارەتی دارایی حکومەتی هەرێمی کوردستان 120 ملیار دینار داهاتی نانەوتی بۆ مانگی حەوت خستە سەر هەژماری وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ.
وەزارەتی دارایی حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاندووە: ئەمڕۆ پێنجشەممە 25ـی 9ـی 2025 بەشی گەنجینەی فیدراڵی لەداهاتی نانەوتی هەرێم بۆ مانگی تەمووزی ساڵی 2025 کە بڕەکەی 120 ملیار دینارە، بەشێوەی کاش خرایە سەر هەژماری بانکی وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ لە لقی هەولێری بانکی ناوەندی عیراق.
وتەبێژی حکومەتی هەرێم: وەزارەتی دارایی هەرێم ئامادەیە بۆ دابەشکردنی موچەی مانگی حەوت؛ هەناردەکردنی نەوت لە 48 سەعاتی داهاتوودا دەستپێدەکاتەوە و رێککەوتنەکە بۆ سێ مانگە.
پێشەوا هەورامانی، وتەبێژی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئەمڕۆ چوارشەممە لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا سەبارەت بە دۆسیەی موچە و نەوتی هەرێم رایگەیاند؛ وەزارەتی دارایی هەرێم ئامادەیە بۆ دابەشکردنی موچەی مانگی حەوت
وتەبێژی حکومەتی هەرێم رایگەیاند: "وەزارەتی دارایی و ئابوریی حکومەتی هەرێم هەموو ئامادەکارییەکی کردووە و هەر لەگەڵ گەیشتنی موچەی مانگی حەوت، دەست بە دابەشکردنی دەکەن." وتەبێژی حکومەت باسی لەوەش کرد کە "لیستی موچەی مانگی هەشتیش ئامادە کراوە و بەمزووانە رادەستی وەزارەتی دارایی عیراق دەکرێت."
رێککەوتنی سێ مانگی لەگەڵ بەغداد و دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوت:
وتەبێژی حکومەتی هەرێمی کوردستان وتیشی: "ئامادەکاری کراوە بۆ دابەشکردنی موچە و رێککەوتنەکەمان لەگەڵ بەغدا بۆ سێ مانگە."
سەبارەت بە پرسی نەوت، پێشەوا هەورامانی ئاماژەی بەوەدا کە "ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت 234 هەزار بەرمیلە لە رۆژێکدا" و جەختی لەوە کردەوە کە "لە 48 سەعاتی داهاتوودا هەناردەکردنی نەوتی هەرێم دەستپێدەکاتەوە." ئەمەش هەواڵێکی گرنگە بۆ دۆخی دارایی هەرێمی کوردستان.
وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا ئاماژەی بەوەدا کە لە چوارچێوەی راسپاردە و بڕیارەکانی ئەنجومەنی وەزیران، تەواوی پابەندبوونەکانی خۆی بۆ هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدراڵ جێبەجێ کردووە.
لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، وەزارەتەکە ئیمزای لەسەر سەرجەم کۆمپانیاکانی ناوخۆ و بیانی کردووە. تەنها یەک کۆمپانیای بیانی تا ئێستا ئەو رێککەوتنەی ئیمزا نەکردووە، بەڵام وەزارەت جەختی لەوە کردەوە کە ئەمە "کاریگەری نییە لەسەر رێککەوتنە سێ قۆڵییەکەی نێوان وەزارەتمان و کۆمپانیاکان و وەزارەتی نەوتی فیدراڵ."
هەروەها وەزارەتی سامانە سروشتییەکان رایگەیاندووە، "وەڵامی رەزامەندییەکانی وەزارەتمان و کۆمپانیاکان لە 23ی ئەم مانگەدا بە نووسراوی رەسمی ناردووەتە وەزارەتی نەوتی فیدراڵ." بۆیە چاوەڕوانین وەزارەتی نەوتی فیدراڵ وەڵاممان بداتەوە بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنەکە، تاوەکو بە زووترین کات کۆمپانیای سومۆ دەست بە هەناردەکردنی نەوتی هەرێم بکات و بڕگەکانی رێککەوتنەکە جێبەجێ بکات.