ئابوری
ئۆپراسیۆنی دژ بە گەندەڵی لە عیراق كە لەلایەن حكومەتەكەی عەلی زەیدییەوە دەستیپێكردووە، ناكۆكی لە نێوان حكومەت و سەركردەكانی پارتە شیعەكاندا دروستكردووە و كە پێدەچێت ببێتە رێگر لەبەردەم جێبەجێكردنی فەرمانی دەستگیركردنی تۆمەتبارانی دۆسییەكانی گەندەڵی.
بەپیی راپۆرتێكی رۆژنامەی شەرقولئەوسەت چوارچێوەی هەماهەنگی هەوڵدەدات رێوشوێنەكانی دەستگیركردن و دادگاییكردنی گەندەڵكاران بەپێی بەرژەوەندی خۆی دابڕێژێتەوە، بەڵام ئەو هەوڵە پێدەچێت تووشی بەربەست بێت بەهۆی ویستی ئەمریكاوە بۆ بەكارهێنانی ئەو ئۆپراسیۆنە بە مەبەستی وشككردنی سەرچاوەكانی قاچاخكردنی پارە بۆ ئێران.
هاوكات، زانیارییەكان ئاماژە بەوەدەكەن، دەسەڵاتداران دەستیانكردووە بە رێككەوتن و پێكهاتن لەگەڵ ژمارەیەكی دیاریكراو لە تۆمەتباران، بەو مەرجەی پارە دزراوەكان بۆ گەنجینەی دەوڵەت بگەڕێننەوە.
بەپێی ئەو راپۆرتە هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سودانی، نیگەرانە لەو ئۆپراسیۆنەو پێیوایە ئەو ئۆپراسیۆنە بە شێوەیەكی راستەوخۆ تەنهائەوان دەكاتە ئامانج.
ئۆپراسیۆنەكە دەستگیركردنەكان ترسی گەورەی لەناو پەرلەمانتاراندا دروستكردووە، بە جۆرێك هەندێكیان لە ترسی دەستگیركردن خۆیان لە ئامادەبوون لە دانیشتنەكانی پەرلەمان دەدزنەوە، لایەنەكان سەرۆكی پەرلەمان بەوە تۆمەتبار دەكەن كە بەشێوەیەكی بێلایەن كاری نەكردووە، پارێزگاری لە هەندێك پەرلەمانتار دەكات و پارێزبەندی لەسەر هەندێكی تر لادەبات.
لەم چوارچێوەیەدا، سەمیعە غەلاب، پەرلەمانتاری پارتی تەقەدووم بە سەرۆكایەتی محەمەد حەلبوسی، بە توندی رەخنەی لە شێوازی دەستگیركردنی پەرلەمانتاران گرت و شێوازەكەی بە نمایش وەسفكرد، دواتر، پارتی تەقەدووم دژایەتی خۆی بۆ لێدوانەكانی ئەو پەرلەمانتارەی نیشاندا و سزای لێپرسرینەوەی بەسەردا سەپاند.
چاودێرانیش پێیانوایە، پارتە سیاسییەكان سیاسیەتێكی دژبەیەك بەكاردەهێنن لەلایەك دەیانەوێت ئەو ئۆپراسیۆنە نەگاتە كەسایەتیە هەستیارەكان، لە لایەكی دیكەوە دەیانەوێت بە گێرانەوەی ئەو پارەیە و دەستگیكردنی چەند كەسێك توڕەی شەقامی عیراقی دابمركێنەوە و قەربووی ئەو زیانە بكەنەوە كە بەهۆی گەندەڵییەوە لە ساڵانی رابردوودا بە رناوبانگی عیراق كەتووە
لە هورمزەوە بۆ بانیاس، عیراق دەروازەكانی هەناردەكردنی نەوت هەمەجۆر دەكات و بیر لە رێگای نوێ دەكاتەوە.
حكوومەتی عیراق بە نیازە رێڕەوی هەناردەكردنی نەوت لە رێگەی سووریاوە كارا بكاتەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی هەوڵەكانیدا دێت بۆ هەمەجۆركردنی دەروازەكانی هەناردەكردن و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز.
داخستنی گەروی هورمز لە گەرمەی گرژییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراست كاریگەری نەرێنی لەسەر عیراق دروستكرد تا ئێستاش بەردەوامە.
عاسم جیهاد، شارەزای نەوتی عیراقی، رایگەیاند، وڵاتەكەی زیانی گەورەی بەركەوتووە كە گەیشتووەتە نزیكەی سێ ملیۆن و 300 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا.
ئاماژەی بەوەشكرد، وەزارەتی نەوتی عیراق دەستیكردووە، بە گەڕان بەدوای ڕێڕەوی جێگرەوەدا، لە پێشەنگیشیاندا زیادكردنی بڕی نەوتی هەناردەكراو لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی توركییەوە. لە ئێستادا هەناردەكردن لەو دەروازەیەوە لە نێوان 150 بۆ 200 هەزار بەرمیلدایە لە رۆژێكدا، لەگەڵ ئەگەری بەرزكردنەوەی بۆ 250 تا 300 هەزار بەرمیل.
روونیشكردەوە، وەزارەتی نەوت لە مانگی نیسانی رابردوودا نەوتی رەشی لە رێگەی بەندەری بانیاسەوە هەناردە كردووە و ئێستاش ئامادەكاری دەكات بۆ هەناردەكردنی نزیكەی 50 هەزار بەرمیلی دیكە لە رۆژێكدا لە نەوتی بەسرا لە رێگەی تانكەرەوە بۆ بەندەری بانیاس، وەك پێشەكییەك بۆ دووبارە هەناردەكردنەوەی بۆ بازاڕەكانی جیهان.
جەختیشیكردەوە، بۆری نەوتی نێوان عیراق و سوریا شیاوی بەكارهێنان نییە بۆ هەناردەكردن و دروستكردنی بۆری نوێ باشترین بژاردەیە بۆ بەگەرخستنەوەی ئە كەنالەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لەلایەكی دیكەوە، عەلی ناجی، سەرۆكی روانگەی ئیكۆ عیراق رایگەیاند، دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لە رێگەی سوریاوە، رێڕەوێكی جێگرەوە بە عیراق دەبەخشێت، بەڵام سەرەڕای لایەنە ئەرێنییەكان، عەلی ناجی ئاماژەی بە چەند ئاڵنگاری كرد كە ڕووبەڕووی پڕۆژەكە دەبنەوە، لەوانە گواستنەوەی نەوت بە تانكەر تێچووی زۆر زیاترە بەراورد بە بۆرییەكان، هەروەها ئەو بڕە نەوتەی بەم شێوازە دەگوازرێتەوە كەم و سنووردارە، ئەمە جگە لە بەردەوامیی مەترسییە ئەمنییەكان بە درێژایی ڕێگا وشكانییەكان.
عیراق لە ئێستادا بۆ هەناردەكردنی زۆربەی نەوتی خاوی خۆی پشت بە بەندەرەكانی بەسر دەبەستێت لە رێگەی گەروی هورمزەوە، بەڵام پشێوییەكانی ئەم دواییەی ناوچەی كەنداو و هاتوچۆی دەریایی، حكوومەتی نەچار كردووە پەلە بكات لە گەڕان بەدوای دەروازەی نوێدا بۆ پاراستنی ئاسایشی نەوتەكەی.
بانکی ناوەندیی عیراق، ئەمڕۆ چوارشەممە، رێنمایی نوێی بۆ رێکخستنی پشکی دراوی بیانی بۆ گەشتیاران دەرکرد.
نووسینگەی راگەیاندنی بانکەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند: رێنماییەکان بریتی بوون لە دیاریکردنی سەقفی پشکی نەختی بۆ هەر گەشتیارێکی تەمەن پێگەیشتوو بە بڕی 2000 دۆلاری ئەمریکی لە مانگێکدا لەبری 3000 دۆلار، ئەمەش لە چوارچێوەی پەرەپێدانی بەڕێوەبردنی پرۆسەکانی فرۆشتنی دراوی بیانی، بەهێزکردنی کارایی دابەشکردنی سەرچاوەکان، و بە شێوازێک کە لەگەڵ باشترین پەیڕەوە بانکییە نێودەوڵەتییەکاندا بگونجێت.
بەیاننامەکە ئاماژەی بەوەش کردووە: ئەم رێوشوێنە لە چوارچێوەی پاکێجێکی چاکسازیی رێکخستندایە کە بانکی ناوەندی جێبەجێی دەکات، بە ئامانجی دەستەبەرکردنی گەیشتنی دراوی بیانی بە دەستی هەموان، ئەمەش بەشدار دەبێت لە بەهێزکردنی سەقامگیریی بازاڕی نەختی و بەرزکردنەوەی کارایی بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان.
بانکەکە جەختی کردووەتەوە : ئەم رێوشوێنانە تەنها رێکخستنین، لە چوارچێوەی پرۆسەی بەهێزکردنی تواناکانی بانکەکە بۆ رووبەڕووبوونەوەی گۆڕانکارییە ئابوورییەکان بە کارایی و بەردەوامی، هەروەها بۆ هاوتەریببوون لەگەڵ پێشکەشە جیهانییەکانی سیستمی پارەداندا، ئەمەش لە رێگەی هاندانی بەکارهێنانی کارتەکانی پارەدانی ئەلیکترۆنی وەک ئامرازێکی سەرەکی و ئارام بۆ دابینکردنی خەرجییەکانی گەشتکردن بۆ دەرەوەی عیراق.
بانکی ناوەندی باسی لەوەش کردووە کە ئەم هەنگاوە پێدانی زیاتر بۆ هاووڵاتییان دەستەبەر دەکات، پرۆسەی گۆڕانکاری بەرەو ئابووریی دیجیتاڵی بەهێزتر دەکات، لەگەڵ پێوەرە بانکییە هاوچەرخە نێودەوڵەتییەکاندا دەگونجێت، بە شێوازێک کە پاڵپشتی لە متمانەی کەرتی بانکی بکات و خزمەت بە بەرژەوەندییە باڵاکانی ئابووریی وڵات بگەیەنێت.
بەپێی راپۆرتێكی یەكەی توێژینەوەی وزە لە واشنتۆن، بۆ ساڵی 2025 عیراق لە پلەی دەیەمی وڵاتانی عەرەبیدا بووە لە بەرهەمهێنانی غازدا.
یەكەی توێژینەوەی وزە لە واشنتۆن راپۆرتی خۆی لەبارەی بەرهەمهێنانی غاز لە جیهاندا بۆ ساڵی 2025 بڵاوكردەوە و بەپێی راپۆرتەكە، عیراق بە بەرهەمهێنانی 10.9 ملیار مەترسێجا لە پلەی دەیەمی وڵاتانی عەرەبیدا بووە.
لە راپۆرتەكەدا هاتووە، عیراق لە ساڵی 2025دا 4.3٪ رێژەی بەرهەمهێنانی زیادی كردووە و لەدوای وڵاتانی بەحرەین و كوەیت و لیبیا دێت.
لە ساڵی رابردوودا بەرهەمهێنانی غازی سروشتی لە 10 گەورەترین وڵاتانی عەرەبی گەیشتووەتە 614.4 ملیار مەترسێجا، ئەمەش بەراورد بە ساڵی 2024 شەش ملیار و 400 ملیۆن مەترسێجا زیادی كردووە، لەگەڵ ئەوەشدا لە 10 یەكەمی ریزبەندییەكەدا، چوار وڵات بەرهەمهێنانیان كەمبووەتەوە بەراورد بە ساڵی 2024.
لە ریزبەندییەكەدا، قەتەر بە بەرهەمهێنانی 183.5 ملیار مەترسێجا لە پلەی یەكەمدایە و سعودیەش بە بەرهەمهێنانی 133.8 ملیار مەترسێجا لە پلەی دووەمدایە، هاوكات، جەزائیر سەرەڕای ئەوەی بەرهەمهێنانی غازی بە رێژەی 1.9٪ كەمی كردووە، بەڵام لە پلەی سێیەمدایە.
تائێستا دەست بەڕێکارەکانی کۆکردنەوەی داهاتی نانەوتی نەکراوە، سەرچاوەیەکیش لە وەزارەتی دارایی هەرێم ئاشکرایدەکات، ئەگەر بەغداد بڕی 120 ملیار دینار وەک داهات بگێڕێتەوە کێشەی گەورە بۆ موچە دروست دەبێت.
سەرچاوەیەکی ئاگادار لە وەزارەتی دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێمی کوردستان بە کوردسات نیوزی راگەیاند، تا ئێستا وەزارەت هیچ هەنگاوێکی رەسمی بۆ کۆکردنەوەی داهاتی نانەوتی لە هەرێمی کوردستان دەست پێ نەکردووە.
بەپێی ئەو سەرچاوەیە، وەزارەتی دارایی لەبەردەم کێشەیەکی گەورەدایە، چونکە هێشتا کورتیی داهاتی مانگی رابردوو پڕ نەکراوەتەوە، هەروەها ئەگەر حکومەتی عیراق لەم مانگەش بڕی 120 ملیار دینار پارەی موچەی موچەخۆرانی هەرێم بگێڕێتەوە، ئەوا کێشەیەکی گەورە بۆ دابەشکردنی موچەی فەرمانبەران دروست دەبێت.
سەرچاوەکە ئاماژەی بەوەشکرد، پێشبینی دەکرێت ئەم مانگە زیاتر لە 50 ملیار دینار داهاتی نانەوتی کۆبکرێتەوە، لە هەمان کاتدا هەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی بڕی ئەو داهاتەی داوای لێدەکرێت لەلایەن حکومەتی عیراقەوە بەردەوامن، بەڵام تا ئێستا بەغداد هەر سورە لەسەر پێویستی دابینکردنی 120 ملیار دینار.
ئۆپێك پڵەس بەرەو زیادكردنی بەرهەمهێنانی نەوت بە بڕی 188 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا لە مانگی ئابدا هەنگاو دەنێت.
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری سەرچاوەیەكی ئاگادار لە دانوستانەكانی هاوپەیمانی ئۆپێك پڵەس، ئاشكرایكرد، گروپەكە بە شێوەیەكی سەرەتایی رەزامەندی نیشانداوە لەسەر بەرزكردنەوەی ئامانجەكانی بەرهەمهێنانی نەوت بە بڕی 188 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا بۆ مانگی ئابی داهاتوو، ئەمەش پێش كۆبوونەوەی رەسمی هاوپەیمانییەكە كە بڕیارە درەنگانی ئەمڕۆ بەڕێوەبچێت.
وتیشی، رێككەوتنە سەرەتاییەكە لە چوارچێوەی سیاسەتی هاوپەیمانییەكە بۆ بەڕێوەبردنی ئاستی خستنەڕوو لە بازاڕە جیهانییەكاندا، بڕیاردەدات بە زیادكردنی پشكی بەرهەمهێنان بە بڕی 188 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا.
دوو سەرچاوەی دیكەش بۆ ئاژانسەكە پشتڕاستیان كردووەتەوە، پێدەچێت ئەو زیادكردنە بە رەسمی لە كاتی كۆبوونەوەی ئۆپێك پڵەس پەسەند بكرێت.
ئەم بڕیارە لە كاتێكدایە كە سیاسەتی كەمكردنەوەی بەرهەمهێنانی ئۆپێك رووبەڕووی ناڕەزایەتی بەغداد بووەتەوە؛ بەو پێیەی وەزارەتی نەوتی عیراق هەڕەشەی كشانەوەی لە رێكخراوەكە كردووە ئەگەر ئاستی بەرهەمهێنانی تەرخانكراو بۆ عیراق زیاد نەكرێت.
وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە چوارچێوەی بڵاوکردنەوەی پەرتووکی کار و چاکسازییەکانی خۆیدا بۆ ساڵانی (2019 تا 2025)، تەرازووی پێداچوونەوەی خەرجی و داهاتی حەوت ساڵی رابردووی راگەیاند، کە تێیدا دەرکەوتووە کۆی داهاتەکان نەیانتوانیوە خەرجییە گشتییەکان پڕ بکەنەوە.
بەپێی داتاکانی وەزارەت، کۆی گشتیی داهاتی ناوخۆ (نەوتی و نانەوتی) لەگەڵ تەمویلی حکومەتی فیدراڵی لەو حەوت ساڵەدا 84.8 ترلیۆن دینار بووە، لە بەرانبەردا کۆی خەرجییە کردارییەکان گەیشتووەتە 87.5 ترلیۆن دینار؛ بەوەش 2.7ترلیۆن دینار کورتهێنان تۆمارکراوە. ئەمەش بێجگە لە هەژمارکردنی مووچە نەدراوەکان و شایستەی کۆمپانیا، بەڵێندەران و کەرتی کارەبا کە قەرزن لەسەر حکومەت.
بەپێی داتاکانی کۆتایی تەرازووی پێداچوونەوەی وەزارەتی دارایی و ئابووری بۆ ساڵانی2019 تا 2025، پێکهاتەی داهاتە نەوتی و نانەوتییەکانی هەرێمی کوردستان و رێژەی پڕکردنەوەی خەرجییە کردارییەکان بەم شێوەیە رونکرامەتەوە:
_تا پێش راگرتنی هەناردەکردن لە مانگی 3ی 2023، کۆی داهاتی نەوتی گەیشتووەتە 22.5 ترلیۆن دینار، کە دەکاتە 44٪ی کۆی داهاتی ناوخۆ و تەنها 26٪ی کۆی خەرجییە کردارییەکانی حەوت ساڵی رابردووی داپۆشیوە.
_کۆی گشتییەکەی 9.5 ترلیۆن دینار بووە، کە دەکاتە 19٪ی داهاتی نانەوتی و 11٪ی کۆی خەرجییە گشتییەکان.
_بڕی 5.4 ترلیۆن دینار کۆکراوەتەوە، کە 11٪ی داهاتی نانەوتی پێکدەهێنێت و تەنها 6٪ی کۆی خەرجییە کردارییەکانی پڕکردووەتەوە.
_ گەیشتووەتە 13.8 ترلیۆن دینار، بە رێژەی 27٪ لە کۆی داهاتی نانەوتی و 16٪ی کۆی خەرجییەکانی هەرێم.
ئەم داتایانە دەریدەخەن کە کۆی گشتی داهاتەکان بە تێکڕا نەیانتوانیوە هاوسەنگی دارایی بپارێزن و ساڵانە کورتهێنان لە بودجەدا دروستبووە.
وەزارەتی دارایی ئاماژەی بەوە کردووە کە کۆی گشتیی داهاتی نەوتی و نانەوتی هەرێم تەنها 59٪ی کۆی گشتیی خەرجییە کردارییەکانی پڕکردووەتەوە، ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی کورتهێنانی بەردەوامی ساڵانە.
فەرمانگەی میدیا و زانیاری حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئاماری تەواوی خەرجی و داهاتەکانی بۆ ساڵانی (2019 - 2025) بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە: لەو ماوەیەدا بەغداد تەنها نزیکەی چارەکێکی پشکی هەرێمی ناردووە.
لە بڵاوکراوەکەدا ئەوەش هاتووە، لە حەوت ساڵی رابردوودا، لە کۆی 146.4 ترلیۆن دینار کە وەک پشکی هەرێم دیاریکرابوو، حکومەتی فیدراڵی تەنیا 33.4 ترلیۆن دیناری ڕەوانە کردووە.
ئاماژەی بەوەش داوە، کۆی داهاتی هەرێمیش (بە نەوتی و نانەوتییەوە) لەو ماوەیەدا گەیشتووەتە 51.3 ترلیۆن دینار.
هاوکات تا مانگی ئاداری ساڵی 2023، کۆی داهاتی نەوتیی زیاتر لە 22.5 ترلیۆن دینار بووە و داهاتە نانەوتییەکانیش 28.7 ترلیۆن دینار بووە.
سەرچاوەیەکی تایبەت بە کوردسات نیوزی راگەیاندووە، بەغداد ئامادەیی دەربڕیوە بۆ خەرج کردنی موچەی مانگی شەشی موچەخۆرانی هەرێم بەبێ ئەوەی چاوەڕێی 120 ملیارەکە بکات.
فالح ساری وەزیری دارایی عیراق بە لێپرسراوێکی باڵای کوردی وتووە، هیچ کێشەیەک لەبەردەم خەرجکردنی موچەی مانگی شەشی موچەخۆرانی هەرێمی کوردستاندا نییە و لەگەڵ موچەی دامودەزگاکانی حکومەتی فیدڕاڵ، موچەی موچەخۆرانی هەرێمیش خەرج دەکەن.
محەمەد عەبدولرەحمان پەیامنێری کوردسات نیوز ئەوەشی ئاشکراکرد، وەزیری دارایی عیراق بەو لێپرسراوە کوردەی راگەیاندووە، چاوەڕێی حکومەتی هەرێمی کوردستان ناکەن بۆ رادەستکردنی 120 ملیار دینارەکە، بەڵکو لای خۆیانەوە لێبڕینی بۆ دەکەن و باقی پارەی موچەی مانگی شەشی هەرێم رەوانە دەکرێت، بەڵام هێشتا خەریکی دابەشکردنی موچەی دامودەزگا و وەزارەتەکانی حکومەتی فیدراڵن.
وەزیری دارایی حکومەتی فیدڕاڵ دڵنیایی داوەتە ئەو لێپرسراوە کوردە کە خەرجکردنی موچەی موچەخۆرانی هەرێمی کوردستان پەیوەستنەکراوە بە گفتوگۆکانی نێوان هەرێم و بەغداد لەبارەی رێکەوتن لەسەر داهاتی نانەوتی، بەڵکو موچەی فەرمانبەرانی هەرێم رێڕەوی خۆی گرتووە و لەگەڵ دامودەزگاکانی حکومەتی فیدڕاڵ خەرج دەکرێت.
لەلایەکی دیکەوە پەیامنێری کوردسات نیوز ئەوەشی زانیوە، بڕیارە ئەمڕۆ تا سبەی وەزارەتی دارایی عیراق موچەی هەر سێ سەرۆکایەتییەکەی حکومەتی فیدڕاڵیش خەرج بکات.
وەزارەتی دارایی عیراق نووسراوێکی ئاڕاستەی وەزیری دارایی کوردووە و چاوەڕوان دەکرێت ئەمڕۆ رێکارەکانی ناردنی موچەی موچەخۆرانی هەرێم بگیرێتەبەر.
سەرچاوەیەك بە كوردسات نیوزی راگەیاند: بەشی ژمێریاری وەزارەتی دارایی عیراق، سەبارەت بە 120 ملیارەكە نوسراوێكی ئاڕاستەی وەزیری دارایی كردوە و چاوەڕوانی وەڵام و فەرمانی وەزیری داراین بۆ لێبڕینی 120 ملیار دیناری داهاتی ناوخۆی هەرێم.
سەرچاوەکە ئاماژەی بەوەشدا: دوای وەڵامی وەزیری بەشی ژمێریاری نوسراو دەكات بۆ تەمویلكردنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم، هەروەها پێدەچێت ئەمڕۆ رێكارەكانی ناردنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم بگیرێتەبەر.
ئەنجومەنی ئابوریی عیراق چەند بڕیارێکی نوێی لەبارەی دەروازە سنورییەکان دەرکرد.
ئەنجومەنی وزاریی بۆ ئابوریی عیراق، لە کۆبوونەوەی ئەمڕۆدا، کۆمەڵێک بڕیاری نوێی بە ئامانجی رێکخستنی کاروباری دەروازە سنورییەکان و یەکخستنی رێکارە گومرگی و باجییەکان لەنێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان دەرکرد، بە مەبەستی زیادکردنی داهات و سنوردارکردنی دەروازە نایاساییەکان.
بەپێی راگەیەندراوێکی نوسینگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی ئابوریی عیراق، کۆبوونەوەکە بە سەرۆکایەتی فالح ساری، وەزیری دارایی و وەزیری پلاندانان بە وەکالەت، و بە ئامادەبوونی وەزیرانی بازرگانی، پیشەسازی، کار و کاروباری کۆمەڵایەتی بە وەکالەت، پارێزگاری بانکی ناوەندی، سەرۆکی دەستەی دەروازە سنورییەکان، و چەندین لێپرسراوی باڵای تر بەڕێوەچوو.
هەروەها وەفدێکی باڵای حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتی وەزیری دارایی هەرێم و لێپرسراوانی دارایی و گومرگی ئامادەی کۆبوونەوەکە بوون.
بەپێی راگەیەنراوەکە، لیژنەیەکی هاوبەش بۆ ڕێکخستنی دەروازەکان بە سەرۆکایەتی دەستەی دەروازە سنورییە فیدراڵییەکان پێکدەهێندرێت، بۆ پشکنینی هێڵی سنوری و دەروازە نایاساییەکان، ئەو دەروازانەی مەرجە یاسایی و تەکنیکییەکانیان تێدایە دەکرێنە رەسمی، و ئەوانەشی مەرجەکانیان تێدا نییە، لەلایەن هێزەکانی پاسەوانی سنوری فیدراڵییەوە دادەخرێن.
وەزارەتی دارایی فیدراڵ بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی دارایی هەرێم، یاداشتێکی یەکگرتوو بۆ لێخۆشبوون و ئاسانکارییە گومرگییەکان ئامادە دەکەن بۆ ئەوەی لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە پەسەند بکرێت و لە سەرجەم دەروازەکان جێبەجێ بکرێت.
ئەنجومەنەکە بڕیاریدا پێشنیازی هاوبەش بەرزبکاتەوە بۆ ئەنجومەنی وەزیران سەبارەت بە میکانیزمی کۆکردنەوەی داهات لە دەروازە سنورییەکانی هەرێمی کوردستان، بە ئامانجی یەکخستنی بەڕێوەبردنی سەرچاوە داراییەکان.
کۆبوونەوەکە هەروەها تاوتوێی ئەنجامی کارەکانی لیژنە هاوبەشەکانی نێوان بەغداد و هەولێر و ئاستی جێبەجێکردنی سیستمی ئەلیکترۆنیی "ئەسیکۆدا - ASYCUDA" و ئەو ئاستەنگە تەکنیکی و کارگێڕییانەی رووبەڕووی پڕۆژەکە دەبنەوە، کرد.
ئەنجومەنی ئابوری جەختی کردەوە، ئەم هەنگاوانە لە چوارچێوەی هەوڵەکانی چاکسازیی ئابوری و کارگێڕی، پەرەپێدانی دەروازەکان، و بەرزکردنەوەی شەفافییەت و کارایی کۆکردنەوەی داهاتەکاندایە.
وەفدی باڵای حكومەتی هەرێم و حكومەتی عیراق لەبارەی داهاتی نانەوتی و ئەسیكۆدا رێكنەكەوتن و تەنها بڕیاری پێكهێنانی لیژنەیەكی هاوبەش درا، سەبارەت بە دەروازە سنورییەكان.
پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، ئاوات جەناب نوری وەزیری دارایی هەرێم و وەفدی یاوەری لەگەڵ فالح ساری وەزیری دارایی عیراق بە ئامادەبوونی خالید شوانی وەزیری دادی عیراق لە بەغداد كۆبوونەوە و تێیدا حكومەتی عیراق داوای كردووە مانگانە 120 ملیار دینار وەك داهاتی نانەوتی رەوانە بكرێت و وەزیری دارایی عیراق رایگەیاندووە، ئەو بڕە ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بڕیاری لەسەر داوە و گۆڕانكاری بەسەردا نایەت.
لەسەر دۆسیەی سیستمی ئەسیكۆداش، وەفدی هەرێم داوای كردووە داهاتی گومرگی لە نێوانیان دابەشبكرێت، بەڵام رەتكراوەتەوە.
هاوكات ئەنجومەنی ئابوری عیراق بڵاویكردەوە، لەو كۆبوونەوەیەدا بڕیاردراوە بە پێكهێنانی لیژنەیەكی هاوبەشی هەرێم و عیراق، بۆ ئەنجامدانی روپێویی بۆ دەروازە سنورییەكان و خاڵە ناڕەسمییەكان، دواتر راپۆرتێك لەبارەی رەوشی ئەو دەروازانە پێشكەش بە ئەنجومەنەكە بكەن و هاوكات پێشنیازی هاوبەش ئاراستەی ئەنجومەنەكە بكەن سەبارەت بە میكانیزمی كۆكردنەوەی داهات لەو دەروازە سنورییانەی دەكەونە هەرێمی كوردستان.
وەزیرانی دارایی عیراق و هەرێم لە بارەی داهاتی نانەوتی و سیستەمی ئەسیكۆدا لە كۆبوونەوەدان.
پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، ئاوات جەناب نوری وەزیری دارایی هەرێم و ئامانج رەحیم سكرتێری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم و وەفدی یاوەری لەگەڵ فالح ساری وەزیری دارایی حكومەتی فیدراڵ بە ئامادەبوونی خالید شوانی وەزیری دادی عیراق لە بەغداد لە كۆبوونەوەدان.
ئاماژەی بەوەشكرد، وەفدەكەی هەرێم لەگەڵ وەزیری دارایی حكومەتی فیدراڵ تاوتوێی داهاتی نانەوتی و جێبەجێكردنی سیستمی ئەسیكۆدا لەدەروازە سنوریەكان دەكەن.
وتیشی، ئەگەر بێتو حكومەتی هەرێم و حكومەتی عیراق لەسەر بڕی داهاتی نانەوتی بگەنە رێككەوتن ئەوە ئەگەری زۆرە لەم هەفتەیەدا موچەی موچەخۆرانی هەرێم رەوانەبكرێت.
وەزارەتی دارایی هەرێم راگەیەندراوێکی بڵاوکردووەتەوە و کۆی ئەو قەرز و پێشینانەی خستووەتەڕوو کە لەساڵانی رابردوودا دراوەتە هاووڵاتییان و بازرگانان.
دەقی راگەیەندراوەکە
لە درێژەی بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی پەرتووکی کار و چالاکی و چاکسازییەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووری لە ساڵی ( ٢٠١٩ تا ٢٠٢٥ ) ، بە داتا و زانیاری کۆی ئەو قەرز و پێشینانە خراوەتەڕوو کە لەساڵانی ڕابردوودا دراوەتە هاووڵاتییان و بازرگانان.
بەشی یەکەم: قەرز و پێشینەکان لای هاووڵاتییان.
سهبارهت به قهرز و پێشینهكانی(خانووبهره ، نیشتهجێبوون، كشتوكاڵ، پیشهسازی ،گهشتوگوزار ) كه له رێگای بانكهكانی سهر به بهڕێوهبهرایهتی گشتی بانكه پسپۆڕییهكان دراوه بە فەرمانبەران و هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان له سهرهتای ساڵی ٢٠٠٨ وه تا ساڵی ٢٠١٤ ، وەزارەتی دارایی و ئابووری بەردەوام بوو لەسەر پێشکەشکردنی ئەم خزمەتگوزارییانە.
بەڵام دوای ساڵی ٢٠١٤ بە هۆکاری قەیرانە سیاسی و ئابوورییەکان کە ڕووبەڕووی هەرێمی کوردستان بووەوە ئەم خزمەتگوزارییانە لە وەزارەتی دارایی و ئابووریی ڕاگیران.
تێبینی : هەنگاوەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووریی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ سوودمەندانی قەرز و پێشینەکان لە ٢٠١٩ تا ٢٠٢٥.
١- بریاری لێخۆشبوونی تهواو بۆ سوودی دواكهوتنی ( 100% ) ی بڕی راستەقینەی قهرز.
٢- درێژکردنەوە و لێخۆشبوون بە ڕێژەى (15%) لە قەرزی پێشینەى(خانووبەرە، کشتوکاڵى، پیشەسازى، نیشتەجێکردن، گەشتوگوزار) بەپێی ڕەزامەندى ئەنجومەنى وەزیران و ڕێنماییەکانی وەزارەتی دارایی و ئابووریی لە ساڵانی پێشووتردا بۆ چەند جارێک .
٣- لێخۆشبوونی پێشینەى خانووبەرە بۆ کەسوکاری شەهیدانی شەڕی دژ بە تیرۆرستانى داعش.
٤- بەخشینی سوودی پێشینەی کشتوکاڵی بۆ جوتیاران.
٥- بڕی پارەی قەرزی گەڕاوە لە هەموو پێشینەکان لە ساڵی ٢٠١٩ تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ دەکاتە (٥٣٩ ملیار و ٥١١ ملیۆن ٤٨٩ هەزار دینار).
٦- قەرزی ماوە لای هاووڵاتییان تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ دەکاتە نزیکەی ١ ترلیۆن و ٩١٨ ملیار و ٨٨ ملیۆن دینار.
بەشی دووەم: قەرزی ئاسانکاری
دەربارەی گەڕانەوەی قەرزی ئاسانکاریی قەبارەی قەرزەکە بە سوود و سزای دواکەوتن تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ نزیکەی ١ ترلیۆن و ٣٦٧ ملیار و ٦٢٥ ملیۆن دینارە، لە ئێستادا بە مەبەستی سوککردنی باریی دارایی سوودمەندان، وەزارەتی دارایی و ئابووری بەهەماهەنگی لەگەڵ ئەنجومەنی وەزیران سەرقاڵی دۆزینەوەی میکانیزمێکی گونجاوە بۆ چارەسەری ئەو پرسە و گەڕانەوەی ئەو قەرزە بۆ خەزێنەی گشتی حکومەت.
بۆ تاوتوێكردنی پرسی موچە و داهاتی نانەوتی هەرێم و سستمی ئەسیكۆدا، ئەمرۆ وەفدێكی باڵای حكومەتی هەرێمی كوردستان سەردانی بەغداد دەكات.
پەیامنێری كوردسات نیوز رایگەیاند، بریارە سەعات 7ـی ئێوارەی ئەمرۆ وەفدێكی باڵای حكومەتی هەرێم بە سەرۆكایەتی ئاوات شێخ جەناب وەزیری دارایی و ئامانج رەحیم سكرێتری ئەنجومەنی وەزیران و ئومێد سەباح سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران سەردانی بەغداد بكەن.
وتیشی، وەفدەكە لەگەڵ لێپرسراوانی بەغداد دوو پرسی سەرەكی باس دەكەن، یەكێكیان پەیوەستە بە پرسی داهاتی نانەوتی هەرێم كە تیایدا وەفدەكە بە لێپرسراوانی بەغداد دەڵێن هەرێم ئەم مانگە و چەند مانگی داهاتووش ناتوانێت 120 ملیار دیناری داهاتی نانەوتی بداتە بەغداد و تەنها دەتوانێت نزیكەی 60 ملیار دینار رادەست بكات.
پرسی دوەمیش، سستمی ئەسیكۆدایە، لەمەشدا وەفدەكەی هەرێم دەیانەوێت لەگەڵ بەغداد خاڵە ناكۆكەكان لەبارەی ئەو سستمەوە تاوتوێ بكەن.
بەپێی زانیارییەكان، هۆكاری سەردانەكەی وەفدەكەی هەرێم لەم كاتەدا بەهۆی ئەوەیە كە بریارە لەم هەفتەیەدا بەغداد موچەی فەرمانبەرانی هەرێم خەرج بكات، ئەگەر هەرێم داهاتی نانەوتی نەنێرێت، ئەوا بەغداد هاوشێوەی مانگی رابردوو بڕی 120 ملیار دینار لە بری داهاتی نانەوتی لە موچەی فەرمانبەران دەبڕێت.
وەزارەتی نەوت، ئەمڕۆ یەكشەممە، پێكهێنانی لێژنەیەكی باڵای هاوبەشی پشتڕاستكردەوە بۆ دانوستان لەگەڵ لایەنی توركی سەبارەت بە ئیمزاكردنی رێككەوتننامەیەكی نوێ بۆ رێكخستنی هەناردەكردنی نەوتی خاو لە رێگەی خاكی توركیاوە، ئەمەش هاوكاتە لەگەڵ نزیكبوونەوەی كۆتاییهاتنی رێككەوتننامەی ئێستا.
سەلیم ریكابی، وتەبێژی رەسمی وەزارەتی نەوتی عیراق لە لێدوانێكی رۆژنامەوانیدا، رایگەیاند: حكومەتی عیراق لێژنەیەكی باڵای پێكهێناوە كە نوێنەرانی وەزارەتەكانی نەوت، دەرەوە، دارایی و نوێنەرانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەخۆدەگرێت، بۆ بەڕێوەبردنی دانوستانەكان لەگەڵ لایەنی توركی سەبارەت بە داڕشتنی رێككەوتننامەیەكی نوێ لە جیاتی رێككەوتننامەی ئێستا، بە مەبەستی رێكخستنی پرۆسەی هەناردەكردنی نەوتی خاو بۆ قۆناغی داهاتوو.
ئاماژەی بەوەش كرد: لێژنەكە كار دەكات بۆ گەیشتن بە تێگەیشتنی روون كە بەردەوامبوونی پرۆسەی هەناردەكردنی نەوتی خاو لە رێگەی بۆری عیراق-توركیاوە لەخۆبگرێت، بە شێوەیەك كە سەقامگیری رەوتی هەناردەی نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان بپارێزێت.
ریكابی رونیكردەوە: نزیكبوونەوەی كۆتاییهاتنی رێككەوتننامەی ئێستا كە پرۆسەی هەناردەكردنی نەوتی خاوی عیراق لە رێگەی خاكی توركیاوە رێكدەخات، پێویستی بە خێراكردنی ریتمی گفتوگۆكانی نێوان هەردوو وڵات كردووە، بۆ دەستەبەركردنی رودانی هەر وەستان یان پەکكەوتنێک لە پرۆسەكانی هەناردەكردند.
هەروەها رایگەیاند: دۆسیەی رێككەوتننامە نوێیەكە یەكێكە لە دۆسیە ستراتیژییەكان كە لەلایەن حكومەتەوە ئەولەویەتێكی باڵای پێدراوە.