جیهان
حكومەتی بەریتانیا رایگەیاند كە بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و فڕۆكەی جەنگی تایفۆن و كەشتیی جەنگی دراگۆن بەشداری لە پاراستنی رێڕەوی كەشتیوانی لە گەروی هورمز دەكات.
جۆن هیلی، وەزیری بەرگری بەریتانیا ئاماژەی بەوە كرد ئامانج لەم هەنگاوە گەڕاندنەوەی متمانەیە بۆ هاتووچۆی كەشتییە بازرگانییەكان و دۆزینەوەی مینە چێنراوەكان.
لای خۆشییەوە ریچارد مارلز وەزیری بەرگری ئوسترالیا ئامادەیی وڵاتەكەی بۆ بەشداریكردن لە پاراستنی گەروی هورمز دەربری.
ئەمەش دوای ئەوەدێت كە دوێنێ بەریتانیا و فەڕەنسا میوانداری كۆبوونەوەی وەزیرانی بەرگریی زیاتر لە 40 وڵاتیان كرد كە تیایدا پلانە سەربازییەكان بە ئامانجی گەڕاندنەوەی جموجۆڵی كەشتیوانی و پاراستنی گەرووی هورمز تاوتوێ كران
لێپرسراوێکی وەزارەتی جەنگی ئەمریکا "پنتاگۆن" هۆشداریدا لە بەرزبونەوەی تێچوی جەنگی ئێران و رایگەیاند بە گوێرەی خەمڵاندنەکانیان تێچوەکە گەیشتوەتە 29 ملیار دۆلار، ئەمە لە کاتێكدایە هەفەتەی رابردوو بە 25 ملیار دۆلار خەمڵێندرا بوو.
جۆڵز هێرستی، جێگری وەزیری دارایی لە وەزارەتی جەنگی ئەمریکا (پنتاگۆن)، لە کۆبوونەوەیەکی ئەنجومەنی پیراندا رایگەیاند، کە تێچوی جەنگی ئەمریکا لەگەڵ ئێران گەیشتووەتە 29 ملیار دۆلار.
ئەم بڕە پارەیەی پنتاگۆن رایگەیاندوە، بەراورد بەو خەمڵاندنەی، کە کۆتایی مانگی رابردوو بڵاوکرایەوە، بە بڕی چوار ملیار دۆلار زیادی کردووە.
هێرست ئاماژەی بەوە کرد، کە ئەم زیادبونە بەهۆی تێچووە نوێکراوەکانی چاککردنەوە و گۆڕینی کەرەستە سەربازییەکان و هەروەها خەرجییەکانی ئۆپراسیۆنی هێزەکانی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا.
ناوبراو لە کاتی پێشکەشکردنی ئەم ئامارانەدا، کە پیت هیگسێس، وەزیری بەرگری و ژنراڵ دان کین، سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئەمریکا ئامادەی بوون، جەختی کردەوە کە تیمەکانی ئەرکانی هاوبەش و دارایی بەردەوام خەریکی پێداچوونەوەن بەو خەمڵاندنانەدا.
ئەمە لە کاتێکدایە پێشتر پنتاگۆن لە 29ی نیساندا تێچووی جەنگەکەی بە 25 ملیار دۆلار مەزەندە کردبوو، بەڵام ئێستا بەرپرسانی باڵای سەربازیی ئەمریکا دەڵێن؛ خەمڵاندنە نوێیەکە گەیشتوەتە 29 ملیار دۆلار و ئەگەری گۆرانکاری زیاتریش هەیە.
لە کاتێکدا جیهان بە وردی چاودێری ڤایرۆسی هانتا دەکات، پسپۆڕانی تەندروستی هۆشداری دەدەن، کە رۆژی 19ـی ئەم مانگە یەکلاکەرەوە دەبێت لە مێژووی سەرهەڵدانی ئەم نەخۆشییەدا.
ئەم رێککەوتە وەک رۆژێکی چارەنووسساز بۆ دیاریکردنی ئاستی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە و ئەگەری سەرهەڵدانی "نەوەی سێیەم"ـی تووشبوان لێی دەڕوانرێت، ئەمەش دوای ئەوەی چەند حاڵەتێکی گیانلەدەستدان لەناو گەشتیارانی کەشتییەکی نێودەوڵەتیدا تۆمارکراون و نیگەرانییەکی زۆریان لە ناوەندە پزیشکییەکاندا دروستکردووە.
سەرچاوەی سەرەکی ئەم مەترسییە نوێیە بۆ ناو کەشتیی گەشتیاریی "ئێم ڤی هۆندیۆس" دەگەڕێتەوە، کە تێیدا ڤایرۆسەکە لەناو سەرنشینەکانیدا بڵاوبووەوە و تا ئێستا بە رەسمی سێ حاڵەتی گیانلەدەستدان پشتڕاستکراونەتەوە.
دیارترینیان پیاوێکی هۆڵەندی تەمەن 70 ساڵە بە ناوی "لیۆ شیلبێرورد" کە وەک "نەخۆشی سفر" یان سەرچاوەی یەکەمی گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لەناو کەشتییەکەدا دەناسرێت، دوای ئەویش هاوسەرەکەی و ژنێکی ئەڵمانی تر بەهۆی تێکچوونی باری تەندروستییان و کاریگەرییەکانی ئەم ڤایرۆسە بکوژەوە گیانیان لەدەستدا، ئەمەش وایکرد لێپرسراوانی تەندروستی جیهانی بکەونە حاڵەتی ئامادەباشییەکی تەواوەوە.
سەبارەت بە گرنگی زانستیی رۆژی 19ی ئایار، دکتۆر "ستێفن کوای" و گروپێک لە شارەزایانی بواری پزیشکی ئاماژە بەوەدەکەن: کە ماوەی مانی ئەم ڤایرۆسە لە جەستەدا، واتە ماوەی نێوان تووشبوون تا دەرکەوتنی نیشانەکان، بە تێکڕا 22 رۆژە.
بەپێی زانیارییەکان، ژمارەیەک لە سەرنشینانی کەشتییەکە پێش ئاشکرابوونی ڤایرۆسەکە لە 24ـی نیساندا گەشتەکەیان تەواو کردووە و گەڕاونەتەوە ناو وڵاتەکانی خۆیان، ئەگەر گواستنەوەی ڤایرۆسەکە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ لە دەرەوەی ژینگەی کەشتییەکە روویدابێت، ئەوا پێشبینی دەکرێت نیشانەکانی نەوەی سێیەمی تووشبووان لە دەوروبەری 19ـی ئایاردا بە روونی دەربکەون.
هاوکات تێدرۆس ئەدهانۆم، بەڕێوەبەری گشتیی رێکخراوی تەندروستیی جیهانی، لە کۆنفرانسێکدا جەختی لەوە کردەوە: کارەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ڤایرۆسەکە هێشتا کۆتاییان نەهاتووە و پێویستی بە وردبینی زیاتر هەیە، هەرچەندە تا ئێستا نیشانەی بڵاوبوونەوەیەکی بەرفراوانی جیهانی لە ئارادا نییە، بەڵام بەهۆی درێژیی ماوەی ڤایرۆسەکە، ئەگەری بینینی حاڵەتی نوێ لە هەفتەکانی داهاتوودا هەیە.
هەموو چاوەکان لەسەر رۆژانی داهاتوون بۆ تێپەڕاندنی ئەم مەترسییە، ئەنجامەکانی ئەم چاودێرییە چڕە دەریدەخەن کە ئایا ڤایرۆسی هانتا دەبێتە هەڕەشەیەکی جیهانی تر یان لە چوارچێوەی ئەو بازنە دیاریکراوەدا دەمێنێتەوە و کۆنترۆڵ دەکرێت.
جێی ئاماژەیە؛ پسپۆڕانی تەندروستی لەبارەی ڤایرۆسەکەوە رێنمایی دەدەن، کە پێویستە رێکارە خۆپارێزییەکان لە بەرزترین ئاستدا بن و هەماهەنگی نێودەوڵەتی بەردەوام بێت، تا تێپەڕبوونی ئەم وادە هەستیارەی کە هەمووان چاوەڕێی دەکەن.
پیت هیگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا لەسەر مامەڵەکردنیان لەگەڵ تاراندا رایگەیاند، پلانیان هەیە جەنگ دژی ئێران پەرەپێبدەن، وەک چۆن پلانیان هەیە بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان.
وەزیری جەنگی ئەمەریکا ئاماژەی بەوەکرد، بەهۆی جددیەتی و گرنگی بابەتەکە، لەلای دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا لە ئێستادا نایانەوێت هەنگاوی داهاتویان دژی ئێران ئاشکرا بکەن.
پیت هیگسێس جارێکی دیکە دڵنیایدا، کە تاران ناتوانێت ببێتە خاوەن چەکی ئەتۆمی و رێککەوتن یاخود دووبارە هێرشکردنە سەر تاران لە بژاردەکانی بەردەستیانن.
لای خۆشیەوە، فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا( سێنتکۆم) رایگەیاندوە، کەشتیی فڕۆکە هەڵگری ئەبراهام لینکۆڵن بەردەوامە لە ئۆپراسیۆنەکانی لە دەریای عەرەبی و گەمارۆی سەر ئێران جێبەجێ دەکات.
ئەمریكا بە تۆمەتی پەیوەندی لەگەڵ ئێران سزای بەسەر ژمارەیەك كەس و قەوارەدا سەپاند كە لە هۆنگ كۆنگ و ئیمارات و عومانن.
وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا لە راگەیەندراوێكدا ئاشكرایكردووە، سزای نوێی بەسەر سێ كەس و نۆ قەوارەدا سەپاندووە كە پەیوەندییان بە دەسەڵاتدارانی ئێرانەوەە هەیە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، قەوارانەی سزایان بەسەردا سەپێندراوە چواریان دامەزراوەی هۆنگ كۆنگن و چواری تریشیان قەوارەی ئیمارات و یەكێكیان قەوارەی عومانن.
وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا راشیگەیاندووە، ئەو سێ كەسەی لە لیستی سزاكاندان، پەیوەندییان بە سوپای پاسدارانی ئێرانەوە هەیە.
دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڕیاریدا ویلایەتی ئەلاباما یەکێک لەو دوو بازنە هەڵبژاردنەی کە زۆرینەی دەنگدەرانیان لە رەشپێستەکان پێکهاتووە هەڵوەشانێتەوە، ئەوەش پێش هەڵبژاردنەکانی نیوەی خولی ئەمساڵ.
ئەم بڕیارە دوای حوکمێکی دادگای باڵا لە مانگی نیساندا دێت کە بازنەیەکی هەڵبژاردنی خاوەن زۆرینەی رەشپێستی لە ویلایەتی لوویزیانا پووچەڵکردەوە، بەو پێیەی بە "دابەشکارییەکی هەڵبژاردن لەسەر بنەمای رەگەز" و نادەستووری لەقەڵەم دا، ئەمەش بووە هۆی لاوازکردنی یەکێک لە بەندەکانی یاسای فیدراڵی مافی دەنگدان بە شێوەیەکی بەرچاو.
بەرپرسانی ئەلاباما پشتیان بە کەیسەکەی لوویزیانا بەست بۆ داواکردنی کۆتاییهێنان بە فەرمانێکی دادوەری کە ویلایەتەکە پابەند دەکات بە بەکارهێنانی نەخشەیەکی هەڵبژاردن کە لەلایەن دادگاوە سەپێنراوە تا دوای سەرژمێری ساڵی 2030.
دادگای باڵا ئەو فەرمانەی هەڵوەشاندەوە و داوای لە دادگایەکی نزمتر کرد کە دووبارە چاو بە کەیسەکەدا بخشێنێتەوە لەبەر رۆشنایی بڕیارەکەی تایبەت بە لوویزیانا.
ئەم هەنگاوە رێگا بۆ ویلایەتەکە خۆش دەکات ئەو نەخشە هەڵبژاردنە پەسەند بکات کە لە ساڵی 2023 لەلایەن ئەنجومەنی یاسادانانەوە (کە کۆمارییەکان باڵادەستن تێیدا) دەرچووە، کە تەنها یەک بازنەی هەڵبژاردن لەخۆدەگرێت کە ڕەشپێستەکان تێیدا زۆرینە بن.
ماڵپەڕی هەواڵی ئەکسیۆسی ئەمریکی، لە زاری چەند لێپرسراوێکی باڵای سیاسی و سەربازیی ئەمریکا بڵاویکردەوە، سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشەی دەستپێکردنەوەی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکان دەکات ئەگەر دانوستانەکان شکست بهێنن و نەگەنە رێککەوتنێکی جێگیر.
ماڵپەڕەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، واشنتۆن ماوەی 10 رۆژ چاوەڕێی وەڵامی تاران بوو بۆ ئەوەی رەشنووسی پێشنیازێک کە جەنگەکە بەیەکجاریی کۆتایی پێبهێنێت، بگاتە دەستی و کۆشکی سپی گەشبین بوو کە هەڵوێستەکانی ئێران بەرەو رێککەوتن هەنگاو بنێن، بەڵام وەڵامەکەی تاران کە رۆژی یەکشەممە گەیشت، نەرێنی بوو و وەک ئەوە نەبوو کە ئەمریکا چاوەڕێی دەکرد.
لەلایەکی دیکەشەوە، سەرۆکی ئەمریکا بە ماڵپەڕەکەی راگەیاندووە، ئاگربەستەکەیان لەگەڵ ئێراندا لەژێر ئامێری هەناسەدانی دەستکردە و لە رەوشێکی خراپ دایە و خەریکە گیان دەسپێرێت.
هاوکات ماڵپەڕەکە، بەپێی لێکدانەوەی لێدوان و وتەی لێپرسراوە سەربازی و سیاسییەکانی ئەمریکا لەبارەی رەوشەکەوە، شرۆڤە و شیکارێکی بۆ ئەو ئەگەرانە کردووە کە لە ئەگەری شکستهێنانی یەکجارەکیی ئاگربەستەکە، دەشێت رووبدەن و ئەمانەن:
1. . یەکێک لەو بژاردانەی ترەمپ تاوتوێی دەکات، دەستپێکردنەوەی "پڕۆژەی ئازادی"یە، کە ئۆپەراسیۆنێکی ئەمریکایە بۆ پاراستنی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمز.
2. بژاردەیەکی دیکە، دەستپێکردنەوەی هەڵمەتی بۆردومانکردن و لێدانی %25ـی ئەو ئامانجانەیە کە سوپای ئەمریکا دەستنیشانی کردوون بەڵام تا ئێستا لێی نەداون.
3. حکومەتی ئیسرائیل داوا لە ترەمپ دەکات فەرمانی ئۆپەراسیۆنێکی هێزە تایبەتەکان بدات بۆ دەستبەسەرداگرتنی کۆگای یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران، بەڵام ترەمپ دوودڵە چونکە کارێکی زۆر مەترسیدارە.
سەردانەکەی ترەمپ بۆ چین و نێوەندگیریکردنی ئەو وڵاتە:
ترەمپ لە کاتی بڕیارداندا چاوی لە گەشتەکەی ئەم هەفتەیەیەتی بۆ چین و چاوەڕوانیش دەکرێت، رۆژی چوارشەممە گەشت بکات و هەینی بگەڕێتەوە. لێپرسراوانی ئەمریکا پێیان وانییە پێش گەڕانەوەی لە چین بڕیاری دەستپێکردنەوەی جەنگ بدات و چاوەڕوانیش دەکرێت، ترەمپ لەگەڵ 'شی جینپینگ' سەرۆکی چین، باسی جەنگی ئێران بکات؛ چونکە چین فشاری لە ئێران کردووە رێککەوتن بکات، بەڵام تا ئێستا سەرکەوتوو نەبووە.
بڕیارە رۆژی چوارشەممەی داهاتوو، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا سەردانێکی رەسمی بۆ چین ئەنجام بدات و لەگەڵ شی جین پینگ، سەرۆکی چین کۆببێتەوە.
بەرپرسێکی باڵای ئیدارەی ئەمریکا رایگەیاند، دۆناڵد ترەمپ، بە نیازە لەم لوتکەیەدا گوشارێکی توند بخاتە سەر هاوتا چینییەکەی سەبارەت بە پەیوەندییەکانی پەکین لەگەڵ تاران، هەروەها دەیەوێت چین ناچار بکات کڕینی نەوت لە ئێران و روسیا رابگرێت، کە وەک سەرچاوەیەکی سەرەکیی داهات بۆ ئەو دوو وڵاتە دەبینرێت.
ئاماژەی بەوەشکرد، پرسی فرۆشتنی ئەو کەلوپەلانەی کە لە هەردوو بواری مەدەنی و سەربازیدا بەکاردێن لەلایەن چینەوە بە ئێران، تەوەری گفتوگۆکان دەبێت.
هاوکات چین سەردانەكەی سەرۆکی ئەمریکای لە 13 تا 15ـی ئەم مانگە پشتڕاست دەكاتەوە، کە وابڕیارە تا رۆژی هەینی بەردەوام بێت.
جێی ئاماژەیە، ئەم سەردانەی دۆناڵد ترەمپ لە دوای ساڵی 2017ـەوە، یەکەم سەردانیەتی بۆ چین، کە بڕیار بوو لە مانگی ئاداری رابردوو ئەنجام بدرێت، بەڵام بەهۆی جەنگی دژی ئێران دواخرا.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئەمڕۆ یەکشەممە، جەختی کردەوە کە ئێران لە رووی سەربازییەوە تێکشکاوە، هاوکات روونیشی کردەوە کە ئۆپەراسیۆنە شەڕکەرەکان دژی ئێران کۆتایییان نەهاتووە.
ترەمپ لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند: لە قۆناغێکدا دەگەینە یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران کە لە قووڵایی ژێر وێرانەکاندا نێژراوە و دەیخەینە ژێر چاودێرییەوە، هێزی بۆشایی ئاسمانی ئەمریکاش ئەرکی ئەو کارەی لە ئەستۆیە.
هەروەها وتی: هەرگیز ناتوانین رێگە بدەین ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی،"
و ئاماژەی بەوەش کرد: نەموتووە ئۆپەراسیۆنە شەڕکەرەکان دژی ئێران کۆتایییان هاتووە، بەڵکوو گوتم کە ئەوان تووشی شکست بوون.
لە بەردەوامی قسەکانیدا ترامپ وتی: ئێران نە هێزی دەریایی، نە هێزی ئاسمانی و نە چەکی دژە فڕۆکەی ماوە،"
تیشکی خستە سەر ئەوەش کە "سێ چینی سەرکردایەتی ئێران لەناو براون، بەڵام پێموایە ئێمە مامەڵە لەگەڵ کەسانێکدا دەکەین کە جۆرە هێزێکی دیاریکراویان هەیە.
وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا رایگەیاند، پزیشکانی سوپاکەیان بە پەڕەشووت دابەزیونەتە سەر دوورگەی 'تریستان دا کۆنها'، چونکە هاووڵاتییەکی سەر دوورگەکە گومانی لێدەکرێت تووشی ڤایرۆسی 'هانتا' بووبێت.
وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا ئاماژەی بەوەش کردووە، تیمێک کە لە شەش پەڕەشووتەوان و دوو پزیشک پێکهاتوون، لە فڕۆکەیەکی گواستنەوەی هێزی ئاسمانیی شاهانەوە خۆیان هەڵداوەتە خوارەوە بۆسەر دوورگەکە، هەر بە هەمان فڕۆکەش؛ ئۆکسجین و کەلوپەلی پزیشکییان بۆ دوورگەکە رەوانە کردووە.
ناوچەی "تریستان دا کۆنها" لە باشوری ئۆقیانووسی ئەتڵەسی، کە ناوچەیەکی دوورەدەستە و یەکێک لە 221 دانیشتووانەکەی گومانی تووشبوونی بە ڤایرۆسی 'هانتا'ـی لێ دەکرێت و نەخۆشەکە سەرنشینی کەشتیی (MV Hondius) بووە و مانگی رابردوو لە کەشتییەکە دابەزیوە.
راپۆرتێکی رۆژنامەوانی ئاشکرای کردووە کە کۆریای باکوور دەستوورەکەی هەموار کردووەتەوە، بە شێوەیەک پابەندی دەکات بە وەشاندنی لێدانێکی ئەتۆمی تۆڵەسێنەرەوە لە ئەگەری کوشتنی "کیم جۆنگ ئون"ی رێبەری ئەو وڵاتە.
بەگوێرەی راپۆرتەکەی رۆژنامەی "تێلێگراف"ی بەریتانی، ئەم هەموارکردنە دەستوورییە لە میانی هەڵکشانی گرژییە جیهانییەکاندا هاتووە، دوای کوژرانی "عەلی خامنەیی" رێبەری ئێران و ژمارەیەک لە لێپرسراوانی ئەو وڵاتە لە هێرشێکی سەربازیدا کە سەرەتای ئەمساڵ تاران-ی کردە ئامانج.
هەموارکردنەکە لە 22ی ئازاردا و لە کاتی کۆبوونەوەی ئەنجومەنی گەلی باڵا لە پیۆنگ یانگ، کە بەرزترین دەسەڵاتی یاسادانان و دەستوورییە لە وڵاتدا، پەسەند کراوە.
هاوکات دەزگای هەواڵگریی کۆریای باشوور لێپرسراوانی باڵای حکومەتی وڵاتەکەی لە وردەکارییەکانی ئەم نوێکردنەوە دەستوورییە ئاگادار کردووەتەوە.
دەقە هەموارکراوەکە میکانیزمەکانی وەڵامدانەوە لە کاتی پەککەوتن یان بە ئامانجگرتنی سیستەمی سەرکردایەتی لە کۆریای باکور دیاری دەکات و تێیدا هاتووە: ئەگەر سیستەمی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردنی هێزە ئەتۆمییەکانی دەوڵەت بەهۆی هێرشی هێزە دوژمنەکانەوە رووبەڕووی مەترسی بێتەوە، لێدانێکی ئەتۆمی بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی و دەستبەجێ ئەنجام دەدرێت.
کۆریای باکور پێشتریش چەند هەموارێکی تری دەستووریی ئەنجامداوە، لەوانە پێناسەکردنی سنوورەکانی لەگەڵ کۆریای باشور و سڕینەوەی هەر ئاماژەیەک بۆ یەکگرتنەوەی هەردوو کۆریا؛ ئەمەش رەنگدانەوەی سیاسەتی کیم جۆنگ ئون-ـە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کۆریای باشور وەک دەوڵەتێکی جیاواز و نەیار.
هەروەها رێبەری کۆریای باکور مانگی رابردوو بەڵێنیدا بەردەوام بێت لە بەهێزکردنی توانای ئەتۆمی وڵاتەکەی و هەڵوێستێکی توندی بەرامبەر کۆریای باشوور وەرگرت کە بە "دوژمنترین دەوڵەت" ناوزەندی کرد.
کیم جۆنگ ئون ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاشی بە ئەنجامدانی "تیرۆر و دەستدرێژی رەسمی" تۆمەتبار کرد و ئاماژەی بەوە کرد کە رەنگە وڵاتەکەی لە بەرەوڕووبوونەوەی واشنتۆن-دا دەورێکی چالاکتر بگێڕێت.
تەندروستی جیهانی دڵنیایی دەدات، ڤایرۆسی "هانتا" مەترسییەکی گەورە نییە و وەک کۆرۆنا بڵاونابێتەوە.
تیدرۆس ئەدهانۆم بەڕێوەبەری گشتی رێكخراوی تەندروستیی جیهانیی، پەیامێکی دڵنیایی ئاراستەی دانیشتوانی دوورگەکانی کەناری و گەشتیارانی ناو کەشتی "MV Hondius" کرد، جەختی لەوە کردەوە کە هێشتا مەترسییەکانی ڤایرۆسی "هانتا" لە ئاستێکی نزمدا ماونەتەوە.
تیدرۆس ئەدهانۆم رایگەیاند، "ئەم نەخۆشییە کۆرۆنا نییە، ئەوان وەک رێکخراوی تەندروستی جیهانی چەندین جار ئەوەیان دووپات کردووەتەوە." ئاماژەی بەوەش کرد کە نیگەرانییەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەهۆی ئەزموونی تاڵی جیهان لەگەڵ پەتای کۆرۆنا "بڕ پاساوە"، بەڵام رەوشی ئێستا زۆر باشترە.
بەڕێوەبەری گشتی رێكخراوی تەندروستیی جیهانیی ئەوەشی خستەڕوو، ئەم جۆرە ڤایرۆسە بە ئاسانی کۆرۆنا ناگوازرێتەوە، هەروەها هەنگاوی پێویست نراوە بۆ گرتنەبەری رێکاری پێویست بۆ هەر ئەگەرێکی نەخوازراو.
گومان دەکرێت تووشبووانی سەر کەشتییەکە تووشی ڤایرۆسی "ئەندێز" (Andes virus) بووبێتن، کە تەنها جۆری "هانتا"یە توانای گواستنەوەی لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تری هەبێت، بەڵام پسپۆڕان دەڵێن ئەمە تەنها لە حاڵەتی "بەرکەوتنی زۆر نزیک و درێژخایەن"دا رودەدات، وەک ئەندامانی یەک خێزان یان کارمەندانی تەندروستی.
بڕیارە ئەمڕۆ یەکشەممە، کەشتییەکە بگاتە دوورگەی "تێنێریف"ی ئیسپانی و نزیکەی 150 سەرنشین دابەزێنرێن. وەزیرانی تەندروستی و ناوخۆی ئیسپانیا دڵنیایییان داوە کە "هیچ بەرکەوتنێک" لە نێوان گەشتیاران و دانیشتوانی ناوچەکەدا رونادات و گەشتیارەکان راستەوخۆ بە پاسی تایبەت بۆ فڕۆکەخانە دەگوازرێنەوە تا بگەڕێنەوە وڵاتەکانی خۆیان.
جێگەی ئاماژەیە، تا ئێستا سێ کەس (ژنێکی ئەڵمانی و ژن و مێردێکی هۆڵەندی) لەسەر کەشتییەکە گیانیان لەدەستداوە، هاوکات گەشتیارێکی بەریتانی بەهۆی ناجێگیری باری تەندروستییەوە بە فڕۆکە بۆ ئەفریقای باشور گواستراوەتەوە.
بەپێی راپۆرتە تەندروستییەکان، ماوەی مانەوەی ڤایرۆسەکە لە جەستەدا (Incubation period) لە نێوان یەک بۆ هەشت هەفتە دەخایەنێت، تا ئێستاش هیچ ڤاکسین یان چارەسەرێکی تایبەت بۆ ئەم ڤایرۆسە نییە و تەنها چارەسەری پاڵپشتیکار بۆ نەخۆشەکان دەکرێت.
سەرۆکی روسیا دەڵێت: ئامادەن ئاگربەست لەگەڵ ئۆکراین درێژبکەنەوە، ئامادەی وڵاتەکەشی بۆ گواستنەوەی یۆرانیۆمەکەی ئێران نیشاندا.
ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا نوێترین لێدوانیدا، هەڵوێستی وڵاتەکەی لەبارەی دوو گەورەترین قەیرانی جیهانیی (ئۆکراین و ئێران) ئاشکرا دەکات و رایدەگەیەنێت، جەنگی ئۆکراین لە کۆتایی نزیک بووەتەوە.
سەرۆکی روسیا ئاشکرای کرد، مۆسکۆ دەستبەجێ پێشنیازەکەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکای بۆ درێژکردنەوەی ئاگربەست و ئاڵوگۆڕی دیلەکان لەگەڵ ئۆکرانیا قبوڵ کردووە، پوتن جەختی لەوە کردەوە کە ئەوان بۆ دانوستان داخراو نین و ئامادەیە لەگەڵ سەرۆکی ئۆکراین کۆببێتەوە، بەڵام بە مەرجی هێنانەدی "ئاشتییەکی بەردەوام".
سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پوتن ئاماژەی بەوەکرد، ململانێی نێوان تاران و واشنتۆن ئاڵۆزە و روسیای خستووەتە رەوشێکی سەختەوە، چونکە مۆسکۆ پەیوەندییەکی باشی لەگەڵ ئێران و وڵاتانی کەنداودا هەیە.
سەرۆکی روسیا دڵنیایی دا کە "ئێران نایەوێت ببێتە خاوەن بۆمبی ئەتۆم" و رایگەیاند، مۆسکۆ ئامادەیە یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران بگوازێتەوە بۆ روسیا، چونکە تاران لە بواری ئەتۆمیدا متمانەی تەواوی بە مۆسکۆ هەیە.
پوتن هۆشداریشی دا کە بەردەوامیی ئەم ململانێیە لە بەرژەوەندیی هیچ لایەکدا نییە.
فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا رێگریكردنی لە 58 كەشتی و تێكشكاندنی 4 كەشتی ئێرانی لە سەرەتای گەمارۆی دەریاییەوە راگەیاند.
فەرماندەیی ناوەندی ئەمریكا رایگەیاند، لە سەرەتای گەمارۆی دەریایی سەر ئیران تا ئێستا رێگرییان لە 58 كەشتی بازرگانی ئێران كردووە بەندەرەكانی ئێران جێبهێڵن یان لەنگەر بگرن و 4 كەشتیشیان تێكشكاندووە كە ویستویانە لە گەمارۆی دەریایی دەرباز ببن
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا ئەوەشی راگەیاند، بە تەواوەی هێزەوە گەمارۆی دەریایی دژی ئێران بەردەوام دەبێت
ئەوەش لە كاتێكدایە، وەزارەتی بەرگری بەریتانیا رەوانەكردنی كەشتی جەنگی ئیچ ئێم ئێس دراگۆنی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست راگەیاند، لە ئەگەری بەشداریكردنیان لە هەر ئەركێكی نێودەوڵەتی بۆ كردنەوەی گەروی هورمز و بەردەوامبوونی هاتوچۆی ئازادی كەشتییەكان
سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت: ئێران دەیەوێت رێککەوتن بکات و لە ئایندەیەکی نزیکدا چاوەڕێی وەڵامێکیان دەکەین.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بە کەناڵی ئێڵ سی ئای فەرەنسی راگەیاند، تاران ئارەزووی جددی بۆ رێککەوتن هەیە و واشنتۆنیش چاوەڕێی وەڵامە.
ئاماژەی بەوەشکرد، پێشبینی دەکەن لە ئایندەیەکی نزیکدا وەڵامێکمان لەلایەن ئێرانەوە پێ بگات.
سەبارەت بە ئاگربەستی نێوان روسیا و ئۆکراین، سەرۆکی ئەمریکا راشیگەیاند، ئەو لایەنی سەرەکی بووە لە بەدەستهێنانی ئاگربەستە کاتییەکەی نێوان کیێڤ و مۆسکۆ، ئەوەشی خستەڕوو، "ئەوە من بووم ئاگربەستەکەم بەدەستهێنا".
ترەمپ جەختی لەوەش کردەوە، درێژکردنەوەی ئەو ئاگربەستە "کارێکی زۆر باش دەبێت"، هەرچەندە ئامادە نەبوو لێدوان لەسەر ئەو هەواڵانە بدات کە باس لە پێشێلکاریی ئاگربەستەکە دەکەن لەلایەن روسیاوە.
ئەم لێدوانانە لە کاتێکدایە کە بەهۆی ململانێکانی واشنتۆن و تاران، هاتوچۆی دەریایی لە تەنگەی هورمز پەکیکەوتووە و نرخی نەوت روی لە بەرزبوونەوە کردووە، هاوکات مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا داوای لە ئەوروپییەکان کردووە هاوکاری ئەمریکا بکەن بۆ پاراستنی ئاسایشی دەریاوانی، بەڵام وڵاتانی ئەوروپا تا ئێستا مەرجی رێککەوتنی ئەمریکا و ئێرانیان داناوە بۆ هەر دەستوەردانێک.
چەند رۆژێكە زەریای ئەتڵەسی بووەتە جێی سەرنجی ناوەندە پزیشكییە نێودەوڵەتییەكان، دوای ئەوەی ڤایرۆسی هانتا لەناو سەرنشینانی كەشتییەكی گەشتیاریی بە ناوی ئێم ڤی هۆندیۆس بڵاوبووەوە و گیانلەدەستدانی سێ سەرنشینی لێكەوتەوە، زەنگی مەترسیی لە ناوەندەكانی سەر رێكخراوی تەندروستی جیهانیش لێدراوە و نیگەرانییەكی زۆری لەسەر ئاستی جیهان دروستكردووە، لە كاتێكدا كەشتییەكە لە ناو جەرگەی ئاودایە و چاوەڕێی گەیشتن بە كەناراوەكان دەكات بۆئەوەی رێگری لە كارەساتێكی مرۆیی گەورەتر بكرێت.
كریستیان لیند مایەر وتەبێژی رەسمی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی لە ژنێف، پەیامێكی دڵنیایی بڵاوكردەوەو پسپۆڕانی تەندروستیش دەڵێن، هەرچەندە ڤایرۆسەكە مەترسیدارە، بەڵام رەوشەكە لەژێر كۆنترۆڵدایە و نابێتە هەڕەشەیەكی گشتگیر بۆسەر تەندروستی مرۆڤایەتی، ئەو كەشتییە كە 150 سەرنشینی هەڵگرتووە، لە ئەرجەنتینەوە بەڕێكەوتووە و بڕیارە رۆژی یەكشەممە بگاتە دوورگەكانی ئیسپانیا بۆ وەرگرتنی رێكاری پزیشكیی پێویست و كەرەنتینەكردنی گەشتیارەكانی.
سەرەتای ئەو قەیرانە تەندروستییە بۆ مانگی چواری رابردوو دەگەڕێتەوە، كاتێك پیاوێكی هۆڵەندی تەمەن 70 ساڵ وەك یەكەم قوربانی نیشانەكانی لێ دەركەوت و گیانی لەدەستدا، بەپێی زانیارییە پزیشكییەكانیش نیشانەكانی ئەو نەخۆشییە لە ماوەی یەك بۆ شەش هەفتەدا لە جەستەی مرۆڤدا دەردەكەون، ئەوەش وایكردووە چاودێرییەكی وردی سەرجەم سەرنشینەكانی تر بكرێت بۆئەوەی دڵنیا بنەوە لە تەندروستییان پێشئەوەی فشار بخرێتەسەر سیستمی تەندروستی وڵاتانی تر و ڤایرۆسەكەش بگاتە وشكانی.
ئەوەی بووەتە مایەی سەرسوڕمانی پسپۆڕان، دۆزینەوەی ڤایرۆسی جۆری هانتا ئەندیسە لەسەر كەشتییەكە، كە جۆرێكی دەگمەنە و توانای گواستنەوەی لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤێكی تر هەیە، پزیشكەكان جەختدەكەنەوە ئەو گواستنەوەیە پێویستی بە بەركەوتنی زۆر نزیك هەیە و وەك ڤایرۆسی كۆڤید19 یان سورێژە بە ئاسانی لە هەوادا بڵاونابێتەوە، ئەو تایبەتمەندییەش رێگە دەدات رێكارەكان كاریگەرتر بن و رێگری لە تەشەنەسەندنی زیاتری ڤایرۆسەكە بكرێت، بەو مەرجەی سەرجەم رێنماییە تەندروستییەكان لەناو كەشتییەكەدا بە وردی جێبەجێ بكرێن،
ڤایرۆسی هانتا بۆ یەكەمجار لە ساڵانی پەنجاكان و لە كاتی جەنگی كۆریادا دۆزرایەوە و سێ هەزار سەربازی تووشكرد و سەدان كەسی كوشت، ئەو ڤایرۆسە بە شێوەیەكی سەرەكی هێرش دەكاتە سەر سی و گورچیلە و دەبێتە هۆی خوێنبەربوونی ناوەكی، كە رێژەی مردن تێیدا دەگاتە 40%ی تووشبووان، تائێستاش هیچ ڤاكسینێك بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو ڤایرۆسە نییە و گواستنەوەی سەرەكیشی لە رێگەی لۆكە و پاشەڕۆی مشك و جرجەوە دەبێت بۆ مرۆڤ، ئێستا ئەو ڤایرۆسە لە زۆربەی وڵاتانی جیهان وەك مەترسییەكی بەردەوام ماوەتەوە و ناوبەناو لە ناوەندە داخراوەكاندا سەرهەڵدەداتەوە.