جیهان
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین لێدوانیدا رایگەیاند، بۆ کۆتاییهێنان بە گرژییەکان "دواین هەل" دەداتە دانوستانەکان لەگەڵ ئێران، بەڵام جەختی لەوەش کردەوە کە بۆ گەیشتن بە رێککەوتن "پەلەی نییە".
سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانیدا وێڕای ئاماژەدان بەوەی کە پەلە ناکات، داوای کرد بە زووترین کات "گەروی هورمز" بکرێتەوە و وتی: "پێویستە گەروی هورمز دەستبەجێ بکرێتەوە، بەڵام من سەبارەت بە ئێران لە پەلەپەلدا نیم".
لە بەشێکی تری قسەکانیدا، ترەمپ پەیوەندییەکانی وڵاتەکەی لەگەڵ ئیسرائیل بە "تەواو هەماهەنگ" وەسف کرد و وتی: "من و بنیامین ناتانیاهۆ سەبارەت بە ئێران هاوڕاین، ئەو هەرچییەکی لێ داوابکەم لەبارەی ئێرانەوە بۆم جێبەجێ دەکات".
سەبارەت بە رەوشی ناوخۆیی ئێران و ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانیش، ترەمپ بانگەشەی ئەوەی کرد، کارێکی سەربازی گەورەیان لە ئێران بە کەمترین زیان ئەنجامداوە، هێزەکانیان کارێکی سەرسوڕهێنەریان کرد و ئێران سڕایەوە". ئاماژەی بەوەش کرد، ئاستی بژێوی لە ئێران زۆر خراپە و بەو هۆیەشەوە توڕەییەکی زۆر لەناو ئەو وڵاتەدا هەیە.
جێگەی ئاماژەیە، واشنتۆن مەرجی رێککەوتنەکەی بەستووەتەوە بە دەستبەرداربوونی تاران لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی و کردنەوەی گەروی هورمز، لە بەرانبەردا ئێران داوای قەرەبووکردنەوەی زیانەکانی شەڕ، هەڵگرتنی گەمارۆی سەر بەندەرەکانی و راگرتنی شەڕ لە هەموو بەرەکاندا دەکات.
ئەمڕۆ چوارشەممە، ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا و شی جینپینگ سەرۆکی چین، جەختیان لەسەر هەوڵەکانیان کردەوە بۆ هێنانەکایەی سیستمێکی جیهانیی دادپەروەرتر و ژیرانەتر، هاوکات لەگەڵ بەردەوامیی پاڵپشتییەکانیان بۆ پاراستنی یاسا نێودەوڵەتییەکان.
سەرۆکی چین رایگەیاند: لەگەڵ سەرۆکی روسیا گفتوگۆیەکی ستراتیژیمان سەبارەت بە چەندین پرسی جیاواز ئەنجامدا، ئێمە پەیوەندییەکانمان لەگەڵ روسیا بۆ ئاستێکی نوێ بەرز دەکەینەوە و هەوڵ بۆ سیستمێکی جیهانیی دادپەروەرتر و ژیرانەتر دەدەین.
ئاماژەی بەوەش کرد کە: جیهانی ئەمڕۆ چیتر ئارام نییە و هەوڵدان بۆ هەژموونخوازیی تاکلایەنە هەیە، بەڵام پەیوەندییەکانی نێوان چین و روسیا گەیشتوونەتە ئاستێکی بێوێنە و بەردەوام لە گەشەسەندان.
سەرۆکی چین رونیشیکردەوە کە: چین و روسیا بە شێوەیەکی کاریگەر لە بواری وزەدا هاوکاریی یەکدی دەکەن و ئێمە بەردەوامین لە دابینکردنی وزە بۆ چین، جەختیشی کردەوە کە: ئامادەین بۆ هەناردەکردنی وزە بۆ بازاڕی چین بە شێوەیەکی جێگیر و بێ پچڕان.
لای خۆیەوە، سەرۆکی روسیا رایگەیاند: لەسەر بنەمای سوودی هاوبەش لەگەڵ چین کار دەکەین بۆ بەهێزکردنی هاوبەشییەکەمان لە بواری کانزا سەرەکییەکاندا، و لە ئێستادا سەرجەم مامەڵە بازرگانییەکانی نێوان روسیا و چین بە دراوە خۆماڵییەکان (نیشتمانییەکان) ئەنجام دەدرێن. وهۆشداریشی دا کە: مۆسکۆ و بەیجینگ پابەندن بە سیاسەتێکی دەرەکیی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری، و پەیوەندییە بەهێزەکانی نێوان هەردوولا رۆڵێکی گرنگ لە سەقامگیریی گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەگێڕن، ئێمە لەگەڵ چین لە یەک بەرەدا راوەستاوین بۆ پاڵپشتیکردن لە پاراستنی یاسا نێودەوڵەتییەکان.
بەرپرسێکی کۆشکی سپی رایگەیاند کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا مانگی داهاتوو بەشداری لە لووتکەی کۆمەڵەی حەوت (G7) دەکات کە لە فەڕەنسا بەڕێوەدەچێت، سەرەڕای بوونی ناکۆکی لە نێوان واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی لەسەر چەندین پرسی جیاواز، لەوانەش شەڕی ئێران و باجە گومرگییەکان.
بڕیارە لووتکەکە کە وڵاتانی کەنەدا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، ژاپۆن، بەریتانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەخۆدەگرێت، لە ١15 تا 17ی حوزەیران لە شاری گەشتیاریی "ئیڤیان" لە زنجیرە چیاکانی ئەڵپ بەڕێوەبچێت.
کۆشکی سپی لە مانگی کانوونی دووەمدا رایگەیاندبوو کە فەڕەنسا کاتی بەڕێوەچوونی لووتکەکەی گۆڕیوە بۆ ئەوەی لەگەڵ خشتەی کارەکانی ترەمپدا بگونجێت، کە لە 14ی حوزەیراندا یادی 80 ساڵەی لەدایکبوونی دەکاتەوە.
ماڵپەڕی "ئەکسیۆس" بڵاویکردەوە، سەرۆکی ئەمریکا دەیەوێت لە لووتکەکەدا تاوتوێی چەند بابەتێک بکات، لەوانەش ژیریی دەستکرد (AI)، بازرگانی و بەرەنگاربوونەوەی تاوان.
بەڵام لووتکەکە لە کاتێکدا ساز دەکرێت کە گرژی لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و وڵاتانی دیکەی ئەندام لە کۆمەڵەکەدا هەیە، بەتایبەتی سەبارەت بەو شەڕەی کە ترەمپ لە مانگی شوباتدا دژی ئێران دەستیپێکرد.
ترەمپ بە توندی رەخنەی لە هاوپەیمانەکانی وڵاتەکەی گرتبوو بەهۆی پێشکەشنەکردنی یارمەتی بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز، کە دوای داخرانی لەلایەن ئێرانەوە، بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەکانی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا.
هاوپەیمانە ڕۆژاواییەکان، لەنێویاندا وڵاتانی جی 7، نیگەرانی خۆیان لە کاریگەرییەکانی ئەم شەڕە لەسەر ئابوورییەکانیان دەربڕیوە، بەتایبەت کە لە هەمان کاتدا لەگەڵ ئەو باجە گومرگییانەدا دەستەویەخەن کە ترەمپ سەپاندوونی.
هاوکات، تاوەکو ئێستا بەشداریکردنی ترەمپ لە لووتکەی ناتۆ (NATO) کە بڕیارە لە سەرەتای مانگی تەممووزدا لە تورکیا بەڕێوەبچێت، پشتڕاست نەکراوەتەوە.
ئەگەر پێویستت بە ناونیشانی کورت، شریتی خێرا (Ticker)، یان کورتکردنەوەی ئەم راپۆرتە بۆ هەواڵی ڤیدیۆیی هەیە، تەنها ئاماژەی پێ بکە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، رایگەیاند، پێویستە وڵاتەکەی پارێزگاری لە ئاسایشی خۆی بکات و بە هیچ شێوەیەک رێگە نەدات ئێران دەستی بگات بە چەکی ئەتۆمی، چونکە تاران دەیەوێت ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەناو ببات.
سەرۆکی ئەمریکا جەختیکردەوە، ئێران نابێت چەکی ئەتۆمی هەبێت، چونکە نیازیەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەناوبات و ئەوەش هیچ کاتێک رونادات.
دۆناڵد ترەمپ ئاشکرای کرد، ئەو هێرشە سەربازییەی بڕیاری راگرتنی دا، ئەگەر وانەبوایە تا ئێستا بەردەوام دەبوو، بەڵام لە ئێستادا پڕۆسەی دانوستان لەگەڵ تاران بەڕێوەدەچێت و هیواخوازە ناچار نەبن پەنا بۆرڕێکاری سەربازیی زیاتر ببەن.
کۆتایی لێدوانەکانیدا، ترەمپ تیشکی خستە سەر بەربەستە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان و ئاماژەی بەوە کرد، کە دیموکراتەکان هەوڵ دەدەن رێگری لێبکەن لە دانوستاندن لەگەڵ تاران، بەڵام لە هەمان کاتدا ئاشکرای کرد کە لە ماوەی دوو رۆژی رابردوودا چەندین سەرکردەی جیهانی پەیوەندییان پێوە کردووە و دڵنیایان کردووەتەوە کە پێشکەوتنی گەورە و بەرچاو لە دۆسیەی ئێراندا هاتووەتە ئاراوە.
سکۆت بیسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا، ئەمڕۆ سێشەممە، جەختی لەوە کردەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کار دەکات بۆ هاوکاریکردنی دامەزراوە داراییەکان لە پێناو پەکخستن و شکستپێهێنانی پرۆسەکانی دابینکردنی دارایی بۆ ئێران، هاوكات ئاماژەی بەوەش کرد کە هاوبەشە ئەوروپییەکان پاڵپشتی لەو سزایانە دەکەن کە بەسەر تاراندا سەپێنراون.
بیسێنت لە لێدوانێکدا رایگەیاند: ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هاوکاریی دامەزراوە داراییەکان دەکات بۆ پەکخستنی دابینکردنی دارایی بۆ ئێران
رونیشیکردەوە کە: چاوەڕوان دەکرێت هاوبەشە ئەوروپییەکان پاڵپشتی لەو سزایانە بکەن کە بەسەر ئێراندا سەپێنراون، ئەوەش لە رێگەی بلۆککردنی دابینکەرانی دارایی، داخستنی لقە بانکییەکانیان و ئاشکراکردنی کۆمپانیا وەهمییەکانیان.
وەزیری گەنجینەی ئەمریکا وتیشی: وەزارەتی گەنجینە خەریکی پێداچوونەوەیە بە لیستی سزاکاندا، بە ئامانجی ئاسانکاری بۆ دامەزراوە داراییەکان تاوەکو تەرکیز بخەنە سەر ئاڵۆزترین پلانەکانی دابینکردنی دارایی بۆ تیرۆر و بازدان بەسەر سزاکاندا.
پۆلیسی ئەمریکا رایگەیاند، دوو مێردمنداڵ بە تەقەی راستەوخۆ سێ پیاویان لە بەردەم مزگەوتێک لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کوشتووە، لە هێرشێکدا کە گومان دەکرێت تاوانێکی رق و کینە بێت، پێش ئەوەی هێرشبەرەکان کۆتایی بە ژیانی خۆیان بهێنن.
تەقەکردنەکە بەیانی رۆژی دووشەممە رویداوە، دوو سەعات دوای ئەوەی دایکی یەکێک لە گومانلێکراوەکان پەیوەندی بە پۆلیسەوە کردووە بۆ گەیاندنی زانیاری لەسەر ئەوەی کوڕەکەی لەگەڵ هاوڕێیەکیدا لە ماڵەوە هەڵاتووە و پێدەچێت بیر لە خۆکوژی بکاتەوە.
پۆلیس پێشتر دەستی بە گەڕان بەدوای ئەو دوو گەنجەدا کردبوو کاتێک هێرشەکە بۆ سەر ناوەندە ئیسلامییەکە لە کالیفۆرنیا دەستیپێکرد؛ لەگەڵ گەیشتنی هێزەکانی پۆلیس بۆ شوێنی روداوەکە، تەرمی سێ قوربانییان دۆزیەوە کە لە دەرەوەی بیناکە بە فیشەک پێکرابوون.
ماوەیەکی کورت دوای ئەوە، پۆلیس راپۆرتێکی تری پێگەیشت سەبارەت بە تەقەکردن لە ناو ئۆتۆمبێلێکەوە بۆ سەر باخەوانێک لە شوێنێکی نزیکدا.
پاشان هێزەکانی ئەمنی تەرمی هەردوو گومانلێکراوەکەیان تەمەن (17 و 18 ساڵ) لە ناو ئۆتۆمبێلێکدا دۆزییەوە کە چەند شەقامێک دوور بوو لە مزگەوتەکە، بەهۆی برینداربوونیان بە فیشەکێک کە بەرپرسان رایانگەیاندووە خۆیان تەقاندوویانە.
یەکێک لە کوژراوەکان کارمەندێکی پاسەوانی بووە کە لە ناوەندەکەدا کاری دەکرد، بەرپرسانی پۆلیس ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئەو پاسەوانە "رۆڵێکی سەرەکی و گرنگی" هەبووە لە رێگریکردن لەوەی هێرشەکە خوێناویتر و "زۆر خراپتر" بێت.
سەرۆكی ئەمریكا دەڵێت، لە دانوستانەكانیاندا لەگەڵ ئێران پێشكەوتنی ئەرێنی هەیە و دەتوانن بگەنە رێككەوتن.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە دوایین لێدوانیدا لەبارەی ئێرانەوە رایگەیاند، لە دانوستانەكانیان لەگەڵ ئێران پێشكەوتنی ئێجگار ئەرێنی هەیە و دەرفەتێكی باش هەیە بۆ گەیشتن بە رێككەوتن.
وتیشی، واشنتۆن بە رێككەوتنێك رازییە كە لە رێیەوە ئێران توانای نەبێت ببێتە خاوەنی چەكی ئەتۆمی، دەشڵێت، بە ئامانجی رەخساندنی دەرفەتێك بۆ دیپلۆماسیەت، بڕیاری دواخستنی دەستپێكردنەوەی هێرشەكانی بۆسەر ئێران داوە و ئیسرائیلیشی لە بڕیارەكە ئاگاداركردووەتەوە.
شەوی دوو شەممەش ترەمپ وتی، لەسەر داوای میری قەتەر و شازادەی جێنشینی سعودیە و سەرۆكی ئیمارات، پلانی هێرشی سەربازیی لە دژی ئێران راگرتووە.
تێدرۆس ئەدهانۆم غێبرێیسۆس، بەڕێوەبەری گشتیی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی رایگەیاند، کە نیگەرانە لە خێرایی و ئاستی بڵاوبوونەوەی پەتای "ئایبۆلا".
ئەدهانۆم غێبرێیسۆس لە حەفتا و نۆیەمین کۆبوونەوەی کۆمەڵەی گشتیی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی لە جنێف رایگەیاند: "لە ئێستادا زیاتر لە 500 حاڵەتی گۆمانلێکراو بە ڤایرۆسی (ئایبۆلا) و زیاتر لە 130 حاڵەتی گیانلەدەستدانی ئەگەرایمان لایە".
بەڕێوەبەری گشتیی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی جەختی لەوەش کردەوە، 30 حاڵەتی تووشبوون لە باکووری کۆماری کۆنگۆی دیموکرات و دوو حاڵەتیش لە ئۆگاندا پشتڕاستکراونەتەوە، ئاماژەی بەوەش کرد کە لە نێو تووشبوواندا هاووڵاتییەکی ئەمریکی هەیە کە بە مەبەستی وەرگرتنی چارەسەر گواستراوەتەوە بۆ ئەڵمانیا.
ناوبراو رونیشیکردەوە، بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەوە باری نائاسایی راگەیاندووە، تەنانەت پێش بەڕێوەچوونی کۆبوونەوەی بەپەلەی گرووپی پسپۆڕانی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی.
جێی وەبیرهێنانەوەیە، پێشتر رێکخراوی تەندروستیی جیھانی رایگەیاندبوو کە تەشەنەسەندنی ئایبۆلا لە کۆماری کۆنگۆی دیموکرات و ئۆگاندا، مەترسییەکی توندە بۆ سەر تەندروستیی گشتی و بووەتە جێی نیگەرانییەکی نێودەوڵەتی.
وەزارەتی بەرگریی روسیا راگەیەنراوێکی بڵاوکردووەتەوە و تێیدا ئاماژەی بەو پلانانەی وڵاتەکە کردووە کە بەنیازە جێبەجیی بکات لە تاقیکردنەوەی توانا ئەتۆمییەکانی و موشەکە بالیستییەکانی.
وەزارەتی بەرگریی روسیا ئاماژەی بەوەشداوە، بڕیارە لە چەند رۆژی داهاتوودا مانۆڕێکی سەربازیی فراوان دەستپێبکەن و مانۆڕەکەش وەک مەشقێکی سەربازی بەکاردەهێنرێت و تییدا، مەشق و راهێنان لەسەر ئامادەکردن و بەکارهێنانی هاوبەشی ئەو چەکە ئەتۆمییانە دەکرێت کە لە خاکی بیلاڕوس جێگیرکراون.
لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووە، بڕیاریشە هێزە موشەکییە ستراتیژییەکان، کەشتیگەلی باکور و زەریای هێمنی روسیا، فەرماندەیی فڕۆکەوانی دوورمەودا و یەکە سەربازییەکانی ناوچەکانی لینینگراد و ناوەڕاست لەم مانۆڕانەدا بەشدار بن.
هاوکات لە مانۆڕەکەدا، بەکۆی گشتیی زیاتر لە 64 هەزار کارمەند و زیاتر لە 7800 پارچە و
کەرەستەی سەربازی بەشدار دەبن، لەوانە:
1. یاتر لە 200 سەکۆی هەڵدانی موشەک.
2. زیاتر لە 140 فڕۆکەی جەنگی.
3. کەشتی و 13 ژێردەریای، کە هەشتیان ژێردەریایی ستراتیژین.
سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین بڵاوکراوەیدا لەسەر پلاتفۆرمی تروس سۆشیاڵ پلانێک ئاشکرادەکات کە بڕیاربووە سبەینێ هێرشەکانیان بۆسەر ئەو وڵاتە دەستپێبکەنەوە، بەڵام وڵاتانی کەنداو بوونەتە نێوەندگیر و بۆ ماوەیەکی کاتی پلانەکەیان وەستاندووە.
دەقی بڵاوکراوەکەی دۆناڵد ترەمپ:
لەلایەن تەمیم بن حەمەد ئەمیری قەتەر و محەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیە و محەمەد بن زاید سەرۆکی دەوڵەتی ئیمارات، داوام لێکراوە کە ئەو هێرشە سەربازییەی بۆ سەر ئێران پلانمان بۆ داڕشتبوو و بڕیاربوو سبەینێ ئەنجام بدرێت، رایبگرم.
بەو پێیەی ئێستا دانوستانی جددی لە ئارادایە و بە بڕوای ئەوان وەک سەرکردەی گەورە و هاوپەیمان، ڕێککەوتنێک دێتە کایەوە کە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هەموو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەرەوەش زۆر قبوڵکراو دەبێت. ئەم ڕێککەوتنە، بە شێوەیەکی سەرەکی، ئەوە دەگرێتەوە کە ئێران بە هیچ شێوەیەک چەکی ئەتۆمی نەبێت!
لەبەر ڕێزم بۆ ئەو سەرکردانەی کە ناویان هاتووە، ڕێنماییم داوە بە پیت هیگسێس وەزیری جەنگ و جەنەراڵ دانیال کەین سەرۆکی ئەرکانی هاوبەشی سوپا، سوپای ئەمریکا، سبەینێ ئەو هێرشە ئەنجام نەدەین کە کاتی بۆ دیاریکرابوو.
فەرمانیشم پێکردوون، ئامادەبن بۆ دەستپێکردنی هێرشێکی گشتگیر و بەرفراوان بۆ سەر ئێران لە هەر کاتێکدا بێت، ئەمەش لە حاڵەتێکدا رودەدات کە ئەگەر رێککەوتنێکی پەسەندکراو بەدەست نەهات.
ئاژانسی رۆیتەرز، بڵاویکردوەتەوە جەنگەی ئەمریکا و ئیسرائیل بەرانبەر بە ئێران تا ئێستا لانیکەم زیانی 25 ملیار دۆلاری لە کۆمپانیاکانی جیهان داوە و پێشبینیش دەکرێت قەبارەی ئەم زیانە داراییانە بەردەوام لە بەرزبونەوەدا بێت.
ئاژانی رۆیتەرز شیکارییەکی بۆ راگەیەندراوە رەسییەکانی ئەو کۆمپانیایانە کردوە، کە پشکەکانیان لە بازاڕە داراییەکانی ئەمریکا، ئەوروپا و ئاسیا تۆمارکراون لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەکەوە و دەرکەوتوە؛ کاریگەرییەکی تەواوی کردوەتە سەر بەهای پشکەکانیان.
ئاژانسەکە ئاماژەی بەوەکردوە، لە ئێستادا کەرتی کار و بازرگانی جیهانی بەدەست بەرزبوونەوەی بێپێشینەی نرخەکانی وزە، پچڕانی زنجیرەکانی دابینکردن، و پەککەوتنی رێڕەوە بازرگانییەکانەوە دەناڵێنێت، ئەمەش دوای ئەوەی ئێران گەروی هورموزی کۆنتڕۆڵکرد و هاتوچۆی تێدا قەدەغە کرد.
شیکارییەکەی رۆیتەرز ئاشکرای دەکات، کە لانیکەم 279 کۆمپانیا جەنگەکەیان وەک هۆکاری سەرەکی بۆ گرتنەبەری رێوشوێنی بەرگریی پێناسە کردووە بە مەبەستی کەمکردنەوەی زیانە داراییەکان؛ لەوانەش بەرزکردنەوەی نرخی کاڵاکان و کەمکردنەوەی قەبارەی بەرهەمهێنان.
هاوکات بەشێک لە کۆمپانیاکانی دیکە ناچاربوون دابەشکردنی قازانج یان کڕینەوەی پشکەکانیان رابگرن، مۆڵەت بەشێک لە کارمەندەکانیان بدەن، باجی زیادە بخەنە سەر تێچووی سووتەمەنی، یان داوای هاوکاری دارایی بەپەلە لە حکومەتەکانیان بکەن.
ئەمریكا ئەو وڵاتەی لەماوەی نزیكەی ساڵ و نیوێكدا بە سەرۆكایەتی ترەمپ، شەش بۆ هەشت جەنگی نێوان وڵاتانی راگرتووە، ئێستا گیرۆدە و شەكەتی جەنگی ئێرانە و دووریش نییە بەم نزیكانە بەرەیەكی تری جەنگ بەرویدا بكرێتەوە.
ماڵپەری ئەكسیۆس لە زاری چەند لێپرسراوێكی باڵای هەواڵگری ئەمریكاوە ئاشكرایكردووە، لە ساڵی 2023دا كوبا زیاتر لە 300 درۆنی سەربازیی لە روسیا و ئێران وەرگرتووە و لەوكاتەشەوە لە هاڤانای پایتەختی ئەو وڵاتە بەنهێنی هەڵگیراوە، سەرجەم درۆنەكانیش پێشكەوتوون و توانای جیاوازیان هەیە لە گۆڕەپانی جەنگدا.
بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەری ئەكسیۆس، بەم دواییانە كوبا دەستیكردووە بە ئامادەكردنی پلانێك بۆ هێرشكردنەسەر ئەمریكا بەو درۆنانە و ئامانجەكانیشی، سەربازگەیەكی ئەمریكا لە كەنداوی گوانتانامۆیە لەگەڵ كەشتییە سەربازییەكانی ئەمریكا لەو نزیكانە، ترسیش هەیە ئامانجێكی تری كوبا شار و دوورگەی گەشتیاریی كی وێست بێت لە ولایەتی فلۆریدا لە ئەمریكا، كە تەنها 90 میل لە باكووری هاڤاناوە دوورە.
ئەكسیۆس ئاماژەی بەوەشكردووە، زانیارییە هەواڵگرییەكان زۆر لەوە زیاترن كە ببنە پاساوی ئەمریكا بۆ هێرشكردنەسەر كوبا، كە لەئێستادا راوێژكاری سەربازیی و ناوەندی هەواڵگریی هەردوو گەورە دوژمنی ئەمریكا ئامادەییان هەیە ئەوانیش روسیا و ئێرانن.
لێپرسراوێكی هەواڵگری ئەمریكا بۆ ئەكسیۆس دەڵێت، ئەمریكا بە ئێستاشەوە ترسی لە كوبا نییە، بەڵكو ئەوەی ترسی بۆ دروستكردووە بوونی راوێژكاری سەربازیی دوو گەورەترین دوژمنی ئەمریكایە لەو وڵاتە لەگەڵ چەند گروپێكی مافیایی بازرگانی ماددەی هۆشبەر لە كوبا كە دەستڕۆیشتوون لەو وڵاتە، بەتایبەتی بەهۆی نزیكی شوێنی جوگرافییانەوە لە ئەمریكاوە.
دەشڵێت، ئاژانسی ناوەندیی هەواڵگری ئەمریكا پێداگری كردووە، نابێت كوبا ببێتە سەكۆیەك بۆ دوژمنانی ئەمریكا بۆئەوەی ئەجێندا دوژمنكارییەكانی تێدا جێبەجێ بكەن لە رۆژئاوا.
ئەكسیۆس ئاشكرایكردووە، مانگی رابردوو كوبا داوای درۆن و كەرەستەی سەربازیی لە روسیا كردووە و هەوڵیش دەدات، بەپێی شێوازەكانی ئێران بەرپەرچی هێرشەكانی ئەمریكا بداتەوە.
پیت هێگسێس وەزیری جەنگی ئەمریكاش رایگەیاندووە، ماوەیەكی زۆرە ئەمریكا ترسی لەوە هەیە دوژمنەكانی، كوبا بەكاربهێنن بۆ هێرشكردنەسەر كەناراوەكانی ئەمریكا، لێپرسراوێكی تری ئەمریكاش دەڵێت، سەربازانی كوبا بەشێكن لە یارییە دوژمنكارانەكەی روسیا دژی ئەمریكا و ئێستا فێری تەكتیكی شەڕی ئێران دەكرێن، پێشتریش پێنج هەزار سەربازیان بەشداری جەنگی دژی ئۆكراینیان لەگەڵ روسیا كردووە و لەوەوە ئاشنابوون بە گرنگیی و كاریگەریی بەكارهێنانی درۆن لە جەنگدا.
ترەمپ لە خولی یەكەم و دووەمی سەرۆكایەتیكردنی ئەمریكا، كوبای وەك دەوڵەتی پشتیوانی تیرۆر لە قەڵەم داوە و بە سەری مارەكە دەیبینێت بۆ بۆچوونی شۆڕشگێرانەی ئەمریكای لاتین، لە سەرەتاكانی ئەمساڵیشدا وتی، رەنگە ئەو شەرەفەی پێبڕێت كوبا داگیر بكات.
بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، سەركردایەتی حەماسیان لەناو بردووە و لە لێواری تەواوكردنی ئەركەكەیاندان بۆ لەناوبردنی سەرجەم داڕێژەرانی هێرشەكەی 7ی ئۆكتۆبەر.
ناتانیاهۆ ئاماژەی بەوەش كرد، چاویان لەسەر ئێرانەو ئامادەی هەموو سیناریۆیەكن، هەروەها بڕیارە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكاش كۆببێتەوە بۆ تاوتوێكردنی سەردانەكەی ترەمپ بۆ چین و چەند پرسێكی دیكە.
سەبارەت بە شەڕی لوبنانیش، ئاشكرای كرد هێزەكانیان ناوچەی نوێ كۆنترۆڵ دەكەن و بەرگری لە شارۆچكەكانی ئیسرائیل دەكەن.
ناتانیاهۆ جەختیشی كردەوە كە پێش شەش ساڵ لە مەترسیی درۆنەكان هۆشداریی دابوو، ئێستاش رێنمایی دەركردووە بۆ دۆزینەوەی چارەسەری خێرا بۆ روبەڕووبوونەوەی هەر هەڕەشەیەكی هاوشێوە.
رێکخراوی تەندروستیی جیھانی، ئەمڕۆ یەکشەممە، باری نائاسایی تەندروستیی گشتیی راگەیاند کە دەبێتە جێی نیگەرانیی نێودەوڵەتی، ئەمەش لە پاشبنەمای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئێبۆلا لە هەریەکە لە کۆماری کۆنگۆی دیموکرات و ئۆگاندا.
تێدرۆس ئەدهانوم گێبرسیۆس، بەڕێوەبەری گشتیی رێکخراوەکە رایگەیاند: بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە کە بەستراوەتەوە بە سلالەی (بۆندیبۆجیۆ)، پێویستی بە بەرزکردنەوەی ئاستی ئامادەباشی هەیە لە وڵاتانی دراوسێ و کۆکردنەوەی پڵپشتیی نێودەوڵەتی"، هاوکات جەختیشی کردەوە کە دۆخەکە "لە ئێستادا نەگەیشتووەتە ئاستی پەتایەکی جیهانی.
بەپێی زانیارییەکانی رێکخراوەکە، کۆماری کۆنگۆی دیموکرات تا رۆژی شەممە 8 دۆخی پشتڕاستکراوەی تاقیگەیی و 246 دۆخی گومانلێکراوی تۆمارکردووە، جگە لە 80 حاڵەتی گیانلەدەستدانی گومانلێکراو لە پارێزگای ئیتۆری لە رۆژهەڵاتی وڵاتەکە، کە نزیکە لە سنوورەکانی ئۆگاندا و باشووری سوودان.
هاوکات ئۆگاندایش تۆمارکردنی دوو حاڵەتی پشتڕاستکراوەی لە کامپالای پایتەخت لە رۆژانی 15 و 16ی ئایاری 2026 راگەیاند، کە دانەیەکیان بە گیانلەدەستدان کۆتایی هاتووە، لە کاتێکدا هێشتا لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن بۆ دیاریکردنی پەیوەندییە پەتاگەراییەکان لە نێوان تووشبوواندا.
بەپێی پەیمانگای رۆبێرت کۆخ، ئێبۆلا بە یەکێک لە مەترسیدارترین نەخۆشییە ڤایرۆسییە گوازراوەکان دادەنرێت، بەوپێیەی لە رێگەی بەرکوتنی راستەوخۆ بە شلەمەنییەکانی جەستەی کەسی تووشبوو دەگوازرێتەوە، و لە حاڵەتی نەبوونی چاودێریی تەندروستیی خێرادا رێژەی گیانلەدەستدان تێیدا دەگاتە نزیکەی %90.
لەگەڵ تێکچوونی زیاتری رەوشی ناوچەکەدا، ئیسرائیل و ئەمریکا ئامادەکارییە سەربازییەکانیان بۆ دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێی ململانێ دژی تاران گەیاندووەتە بەرزترین ئاست.
بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان و زانیارییەکانی "نیویۆرک تایمز"ـی ئەمریکی، هەردوو وڵات نەخشەیەکی وردیان بۆ وەشاندنی گورزی سەربازیی هاوبەش داڕشتووە کە چەندین کەرتی ستراتیژی لە ناوخۆی ئێران دەکاتە ئامانج.
ئەم هەنگاوە لە کاتێکدایە کە فشارە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەر تاران زیادیان کردووە و واشنتۆن دەیەوێت لە رێگەی ئەم پلانەوە هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا بگۆڕێت و رێگری لە پەرەپێدانی زیاتری تواناکانی تاران بکات.
ژێرخانی نیشتمانی و وزە:
کەناڵی 13ـی ئیسرائیل ئاشکرایکردووە، بانکی ئامانجەکانی ئەم هێرشە بە شێوەیەکی فراوان دیاریکراوە و لە چەندین ئاستی جیاواز پێکدێت، یەکەمین ئامانج، پێکانی ژێرخانی نیشتمانی و کەرتی وزەی ئێرانە، کە وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا و دامەزراوەکانی سوتەمەنی دەگرێتەوە، ئامانجی ئەم کارە پەکخستنی تەواوی جووڵەی ئابوری و خزمەتگوزارییە لە ناوخۆی وڵاتەکەدا.
سیستمی بەرگری و سەربازی:
سیستمی بەرگری و بنکە موشەکییەکان وەک بەشێکی سەرەکی لە پلانەکە دیاریکراون بۆ ئەوەی توانای وەڵامدانەوەی سەربازیی تاران بە رێژەیەکی بەرچاو کەم بکرێتەوە و رێگە بۆ هێرشی تر خۆش بکرێت.
تیرۆرکردنی لێپرسراوان:
میدیاکانی ئیسرائیل ئەوەشیان خستوەتەڕوو، لە رووی سیاسی و فەرماندەییەوە، پلانەکە هەوڵی "بێسەرکردەکردنی" ئێران دەدات، فڕۆکە جەنگییەکان و سیستمی موشەکیی پێشکەوتوو کار بۆ تیرۆرکردنی لێپرسراوە باڵاکانی تاران دەکەن تاوەکو ناوەندی بڕیاردان پەکبخەن.
جوڵاندنی هێزی زەمینی بۆ یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە:
جگە لەوەش، باس لە ئەگەری جووڵاندنی هێزی تایبەت بۆ سەر خاکی ئێران دەکرێت بە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی ئەو شوێنانەی یۆرانیۆمی پیتێنراویان تێدایە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ئۆپراسیۆنەکە تەنها لە ئاسمانەوە نابێت، بەڵکو رەنگە رەهەندی زەمینیشی هەبێت بۆ دەستبەسەرداگرتنی کەرەستە ئەتۆمییەکان.
ناوەندە ئەمنییەکانی ئیسرائیل پێشبینی دەکەن لە سەعاتەکانی سەرەتای هێرشەکەدا، ئێران بە هاویشتنی دەیان موشەکی بالیستی بۆ ناو قوڵایی خاکی ئیسرائیل وەڵام بداتەوە، بەپێی وتەی لێپرسراوە سەربازییەکان، پێشبینی دەکرێت بەهۆی توندیی گورزەکانەوە، قەبارەی وەڵامدانەوەکانی تاران بە تێپەڕبوونی کات بەرەو کەمی بچێت، ئامانجی کۆتایی واشنتۆن و تەلئەبیب ئەوەیە کە تاران ناچار بکەن لە پێگەیەکی لاوازەوە بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ و هەموو مەرجە پێشوەختەکان بۆ رێگری لە چەکی ئەتۆمی قبوڵ بکات.
ترەمپ بڕیار دەدات؟
دۆناڵد ترەمپ و راوێژکارەکانی رۆڵێکی سەرەکی لەم پلانەدا دەگێڕن و نەخشەی هێرشە گشتگیرەکەیان ئامادە کردووە، ترەمپ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "فۆکس نیوز" رایگەیاندووە، تاران دەبێت لە نێوان رێککەوتن یان لەناوچوون یەکێکیان هەڵبژێرێت، ئاماژەی بەوەش کردووە کە ئێران هیچ هێزێکی دەریایی و ئاسمانیی ئەوتۆی نەماوە و رێگە نادەن ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی چونکە مەترسییە بۆ سەر جیهان، بڕیاری کۆتایی لەسەر کاتی دەستپێکردنی هێرشەکە دوای کۆبوونەوەی ترەمپ لەگەڵ سەرۆکی چین دەدرێت، تاوەکو هەموو رەهەندە نێودەوڵەتییەکان رەچاو بکرێن.
سەرۆکی ئەمریکا بە کەناڵی "بی ئێف ئێم"ی فەرەنسی راگەیاند، ئێران بە کاتێکی زۆر نالەباردا تێپەڕدەبێت ئەگەر نەگاتە رێککەوتن لەگەڵمان، ئاماژەی بەوەشكردووە، نازانم بەم زووانە دەگەنە رێککەوتن یان نا بەڵام باشترە ئێران رێککەوتن بکات.
ئەم ئامادەکارییە چڕانە نیشانەی ئەوەن کە ناوچەکە لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی و مەترسیداردایە، ئەگەر ئەم پلانە سەربازییە وەک ئەوەی داڕێژراوە جێبەجێ بکرێت، رەنگە نەخشەی سیاسی و سەربازیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تەواوی بگۆڕێت، ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر بڕیارەکانی واشنتۆن و تەلئەبیبن تا بزانرێت ئایا ئەم هەڕەشانە دەبنە راستییەکی مەیدانی یان وەک ئامرازێکی فشاری سیاسی بۆ سەر ئێران دەمێننەوە.
كەناڵی سی ئێن ئێن بڵاویكردووەتەوە، لێپرسراوانی ئەمریكا گومان دەكەن هاككەرە ئێرانییەكان لە پشت زنجیرەیەك هێرشی ئەلیكترۆنییەوە بن بۆ سەر سیستمی چاودێری كۆگاكانی سوتەمەنی و بەنزینخانەكان لە چەندین ناوچەی ئەمریكا.
ئاشکراشیکردووە، هاككەرەكان سودیان لەو سیستمە ئۆتۆماتیكییانە وەرگرتووە كە بەبێ وشەی نهێنی بە ئینتەرنێتەوە بەستراونەتەوە، لەو رێگەیەوە دەستكاریی زانیارییەكانی سیستمەكەیان كردووە.
كەناڵەكە ئاماژەی بەوەشكردووە، هێرشەكان زیانی مادییان لێنەكەوتووەتەوە، بەڵام مەترسی ئەمنییان دروستكردووە بەهۆی دەستڕاگەیشتن بەو سیستمانە، دەكرێت دزەكردنی سوتەمەنی بشاردرێتەوە و زیانی ئابوری لە بەنزینخانەكان بدات.