جیهان
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا داوا لە هاووڵاتیانی لە سوریا دەكات بە زووترین كات ئەو وڵاتە بەجێبهێڵن.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، رەوشی سوریا بەرەو ئاڵۆزی زیاتر دەچێت بەهۆی شەڕی گروپە چەكدارەكانەوە. داواش لە هاووڵاتیانی ئەمریكا دەكات بە زووترین كات سوریا بەجێبهێڵن و لە دیمەشقیش چەند شوێنێك دانراوە بۆ مانەوە.
دەشڵێت، ئەوانەشی كە نایانەوێت سوریا بەجێبهڵێن پێویستە خۆیان بۆ حاڵەتی نەخوازراو ئامادەبكەن و لەو شوێنانە بمێننەوە كە شەڕی تێدا نییە.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا وتیشی، ئەوانەشی بە ئاسانی ناتوانن گەشتی گەڕانەوە بكەن، دەتوانن پەیوەندی بە باڵیۆزخانە چیكەوە بكەن لە دیمەشق یاخود باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە ئوردن.
کۆشکی سپی داوادەکات کۆتایی بە شەڕی ناوخۆی سوریا بهێنرێت و دەشڵێت، "لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکەدا لەسەر هێڵین".
كۆشكی سپی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا دەڵێت، " لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكە لەسەر هێڵین، دوا دەكەین ئاڵۆزیەكانی سوریا كەمبكرێنەوە و داوای پارێزگاری هاووڵاتیانی مەدەنی و پێكهاتەكان دەكەین".
كۆشكی سپی داواشدەکات، بە جددی كار بكرێت بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕی ناوخۆی سوریا.
ئێران پیتاندنی یۆرانیۆم زیاد دەكات و هەواڵگریی ئەمریكاش ئاشكرایدەكات، تاران توانای دروستكردنی زیاتر لە ١٠ بۆمبی ئەتۆمیی هەیە.
رافایل گروسی بەڕێوبەری ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی رایگەیاند، ئێران ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆمی بەشێوەیەكی خێرا بەرزكردوەتەوەو ئاستی ٦٠٪ی تێپەڕاندووە.
دەشڵێت، ئەگەر ئێران بەوشێوەیە بەردەوام بێت، ئەوا بڕی یۆرانیۆمی پیتێنراوەی وڵاتەكە حەوت بۆ هەشت هێندە زیاد دەكات.
نوسینگەی هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریكاش لە نوێترین راپۆرتیدا ئاشكرایكردوە، بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران زۆر خێراتر بووە و ئەگەر ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆم لەو وڵاتە بەو خێرایە بەردەوام بێت ئەوا توانای دروستكردنی ١٢ بۆمبی ئەتۆمیی دەبێت.
دەشڵێت، ئێران ئێستا ناتوانێت بۆمبی ئەتۆمیی دروست بكات، بەڵام ئەو هەنگاوانەی لە بەرنامە ئەتۆمییەكەیدا جێبەجێی دەكات ئاسانكاریین بۆ دروستكردنی بۆمبی ئەتۆمیی.
نەتەوە یەكگرتووەكان رایگەیاند، بەهۆی ململانێكانی سوریاوە نزیكەی ٤٠٠ هەزار كەس لە سوریا ئاوارەبوون كە زۆربەیان ژن و منداڵن.
سامر عەبدلوجەبار بەڕێوەبەری هەماهەنگی فریاگوزاری لە پرۆگرامی خۆراكی جیهانی رایگەیاند، لە ماوەی ١٠ رۆژی شەڕ و پێكدادانەكانی سوریا لانیكەم ٣٧٠ هەزار كەس لە سوریا ئاوارەبوون.
ئاماژەی بەوەشكردووە، زۆربەی ئەوانەی ئاوارەبوون ژن و منداڵ بوون و ژمارەشیان بە بەردەوامی روو لە زیادبوونە.
نەتەوە یەكگرتوەكان هۆشداریی داوە لەوەی ئەگەر ئاڵۆزییەكان لە سوریا بەردەوامیان هەبێت، ئەوا ژمارەی ئاوارەكانی وڵاتەكە دەگاتە زیاتر لە یەك ملیۆن و ٥٠٠ هەزار كەس.
ئەردۆغان هیوادەخوازێت پێشڕەوییەكانی گروپە چەكدارەكان تا كۆنتڕۆڵكردنی دیمەشقی پایتەختی سوریا بەردەوام بێت.
رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا رایگەیاند: پێشتر دەستی دۆستایەتیی بۆ بەشار ئەسەد سەرۆك كۆماری سوریا راكێشا، بەڵام ئەو وەڵامی نەبووە، بۆیە ئەوەی ئێستا لەو وڵاتە رودەدات پێشبینیكراو بووە.
وتیشی، ئیدلیب و حەما و حومس كەوتوەتە دەست چەكدارانی سوریا و هیواداریشە پێشڕەویی ئەو هێزانەی سوریا تا دیمەشقی پایتەختی وڵاتەكە بێ كێشە و زیان بەردەوام بێت.
سەرۆك كۆماری توركیا جەختی لەوەشكردوەتەوە ئامانجی چەكدارانی سوریا بەدەستەوەگرتنی پایتەختی سوریا و كۆنتڕۆڵكردنی تەواوی وڵاتەكەیە.
ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی نەتەوە یەكگرتووەكان لە بارەی عیراقەوە كۆبووە و نوێنەری یۆنامیش لە عیراق ئاماژەی بە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان كرد و رایگەیاند، سودانی سەردانی هەرێم كردووە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی هەردوولا.
محەمەد حەسان نوێنەری تایبەتی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان لەو وتارێكیدا لە ئەنجومەنی ئاسایش رایگەیاند، هەڵبژانی پەرلەمانی كوردستان بە سەركەوتوویی بەڕێوەچووە و چاودێرانی بیانی و نەتەوە یەكگرتووەكانیش بەووردی ئاگاداری پرۆسەكە بوون.
دەشڵێت، ٧٢٪ی هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان بەشدارییان كردووە و رێژەیەكی بەرچاوی كاندیدە ژنەكان سەركەوتوو بوون و توانیویانە ببنە پەرلەمانتار و سەرۆك وەزیرانی عیراقیش بۆ تاوتوێكردنی پێكهێنانی كابینەی نوێلە هەرێمی كوردستان سەردانی هەرێمی كردووە.
گرووپە چەکدارەکانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا بەرەو دیمەشق دەڕۆن و باڵیۆزخانەی روسیاش لە سوریا داوا لە هاووڵاتییانی وڵاتەکەی دەکات دیمەشق و ناوچەکانی دیکەی سووریا جێبهێڵن و بگەڕێنەوە روسیا.
لە راگەیاندراوێکدا باڵیۆزخانەی روسیا لە دیمەشق داوا لە هاوڵاتیانی وڵاتەکەی دەکات کە لەدیمەشق نیشتەجێن، لە رێگەی فرۆکەخانەی دیمەشقەوە بگەڕێنەوە بۆ روسیا.
باڵیۆزخانەی روسیا لە راگەیاندراوەکەدا ئاماژەی بەوەشکردووە، بەهۆی نا سەقامگیری دیمەشق و پێشرەوی گروپە چەکداریە توندڕەوەکانی تەحریر شام بۆ دیمەشق ئەم بڕیارەمان داوە.
دوای رێكەوتن لەگەڵ حكومەتی سوریا، هەسەدە كۆنتڕۆڵكردنی فرۆكەخانەی دێرەزور و چەند گوندێكی رەققەی راگەیاند.
روانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ رایگەیاند، هێزەكانی سوریای دیموكرات، هەسەدە رێككەوتنیان لەگەڵ حكومەتی سوریا ئەنجامداوە، بەپێی رێكەوتنەكەش سوپای سوریا لە فرۆكەخانەی سەربازی دێرەزورو و شەش گوندی رۆژهەڵاتی رەققە كشاوەتەوە و لە جێگەی ئەوان شەڕەڤانانی هەسەدە كۆنترۆڵیان كردووە.
هاوكات، مەزڵوم كۆبانێ فەرماندەی گشتی هێزەكانی سوریای دیموكرات رایگەیاند، رێككەوتنیان لەگەڵ حكومەتەكەی ئەسەد تەنیا بۆ پاراستنی هاوڵاتیانی ئەو سنورانەیە و ئێستا ئەوان بە تەنیا ئەو ناوچانە بەرێوەدەبەن.
پنتاگۆن رایگەیاند، لە سوریا هێزەكانیان خستوەتە حاڵەتی ئامادەباشیەوە تاوەكو داعش رەوشی ئێستای وڵاتەكە نەقۆزێتەوە.
پات رایدەر وتەبێژی وەزارەتی بەرگری ئەمریكا "پنتاگۆن" لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەنوانیدا رایگەیاند، هەست بەو مەترسیانە دەكەن كە ئێستا سوریا و ناوچەكەی پێدا تێدەپەڕێت، بۆیە بەردەوامدەبن لە كاركردن لەگەڵ هاوپەیمانەكانیان لەو ناوچەكە بە تایبەت هەماهەنگی لەگەڵ هێزەكانی سوریای دیموكرات "هەسەدە".
راشیگەیاند، هێزەكانیان خستوەتە حاڵەتی ئامادەباشیەوە بۆئەوەی داعش ئەو رەوشە نەقۆزێتەوە و دەسەڵاتەكانی زیاتر نەكات.
ئاماژەی بەوەشكرد، ئەوەی لە سوریا روودەدات پەیوەندی بەوانەوە نییە، بەڵام ئامادەن بۆ وەڵامدانەی هەر هێرشێك كە بكرێتە سەر هێزەكانیان لە سوریا.
وەزیری دەرەوەی ئێران گەیشتە بەغداد و لەگەڵ هەریەک لە وەزیرانی دەرەوەی عیراق و سوریا، تاوتوێی دوایین پێشهاتەكانی رەوشی سوریا دەكەن.
دوای گەیشتنی وەزیری دەرەوەی ئێران بۆ بەغداد، ئەمڕۆ فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عیراق لەگەڵ عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران و باسام سەباغ وەزیری دەرەوەی سوریا لە بەغداد كۆدەبێتەوە و تەوەری سەرەكی كۆبوونەوەكەش، رەوشی ناوچەكە و دوایین پێشهاتەكانی سوریا دەبێت.
كۆبوونەوەی سێ قۆڵی وەزیرانی دەرەوەی عیراق، سوریا، ئێران لە بەغداد لە كاتێكدایە، لە ٢٧ـی مانگی رابردووەوە گروپە چەكدارییەكانی "تەحریر شام" هێرشەكانیان بۆ سەر چەندین شار و شارۆچكەی باكووری سوریا دەستپێكردووە، سوپای سوریاش دەیەوێت رێگری لە پێشڕەوییەكانیان بكات.
سەرۆكی فەرەنسا رەتیدەكاتەوە دەستلەكاربكێشێتەوە و دەڵێت، لە چەند رۆژی داهاتوودا ناوی سەرۆك وەزیرانی نوێی فەڕەنسا رادەگەیەنێت.
كەناڵی فرانس ٢٤ بڵاویكردەوە، ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆكی فەڕەنسا، نیازی خۆی بۆ دانانی سەرۆك وەزیرانی نوێ راگەیاندووە، ئەوەش پاش ئەوەی میشێل بارنیە دەستیلەكاركێشایەوە دوای ئەوەی پەرلەمانی وڵاتەکە متمانەی لێوەرگرتەوە.
دەشڵێت، ماكرۆن مانەوەی خۆی لەپۆستەكەی تا ساڵی ٢٠٢٧ دووپاتكردەوە و هێرشیكردە سەر راستڕەوەكان و چەپە رادیكاڵەكان و بەهۆكاری دروستكردنی قەیرانەكانی ئەم دواییەی فەرەنسای دانان، تۆمەتباریشكردن بە پێكهێنانی بەرەیەك بۆ روخاندنی حكومەت.
دوای ئەوەی پەرلەمانی فەرەنسا متمانەی لە حكومەتەكەی وەرگرتەوە، میشێل بارنیە بە رەسمی دەستلەكاركێشانەوەی پێشكەش بە ماكرۆن كرد.
روسیا هەر یەكە لە ئەمریكا، بەریتانیا، ئیسرائیل تۆمەتباردەكات بە تێكچونی رەوشی سوریا و دەڵێت، ئەوەی لەو وڵاتە رودەدات بۆئەوەیە سەرنجی جیهان لەسەر غەززە دووربخرێتەوە.
سێرگی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی روسیا لە چاوپێكەوتنێكی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، بەڵگەی پێویستیان لەبەردەستدایە كە هەر یەك لە ئەمریكا، بەریتانیا و ئیسرائیل هەوڵی تێكدانی رەوشی سوریا دەدەن.
دەشڵێت، ئەو سێ وڵاتە ئاماجیانە لەو رێگەوە چاوی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەر پێشێلكاریەكانی ئیسرائیل لە غەززە دووربخەنەوە.
وەزیری دەرەوەی روسیا وتیشی، چەندین سیناریۆ هەیە لەبەردەم وڵاتەكەی بۆی رێگری بكات لە بەرەوپێشچوونی زیاتری ئەو گروپە چەكدارانە لە سوریا، لەوانەش وشككردنی سەرچاوەی دارایی گروپەكان.
هەسەدە هۆشداری دەدات لە زیادبوونی جموجۆڵی چەكدارانی داعش و دەڵێت، بۆ ئەوەی دۆخی هاوشێوەی ٢٠١٤ دووبارە نەبێتەوە ئامادەكاریی دەكەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش لە سوریا.
ناوەندنی راگەیاندنی هێزەكانی سوریای دیموكرات هەسەدە رایگەیاند، چەكدارانی داعش هێرشیانكردووەتەوە سەر چەند ناوچەیەكی ستراتیژیی ژێر دەستی حكومەتی سوریا لە دێرەزوور و حومس و كۆنترۆڵیان كردووە، ئەوەش مەترسی بۆ سەر خەڵكی ناوچەكە دروستكردووە، بۆیە پێویستە بەرەنگاری ئەو چەكدارانە ببنەوە.
راشیگەیاند، بۆ رێگری لە دووباربوونەوەی سیناریۆ و دۆخی ساڵی ٢٠١٤ كە داعش هێرشی بەفراوانی كردە سەر رۆژئاوای كوردستان و سوریا ، پلانیان هەیە بۆ روبەڕوبوونەوەی چەكدارانی ئەو رێكخراوە.
هەسەدە، جەختی لەوەشكردووەتەوە كە داعش بە بەردەوامی هێرشەكانی لە سوریا زیاتر كردووە، بۆیە بەشێوازی خۆیان بەرەنگاری ئەو چەكدارانە دەبنەوە لەپێناوە ئەوەی زیان بە خەڵكی ناوچەكانی رۆژئاوای كوردستان نەگات.
رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان رایگەیاند، بەهۆی هێرشی گروپە چەكدارەكانی سوریاوە نزیكەی ٣٠٠ هەزار كەس ئاوارەی ناوخۆی وڵاتەكە بوون.
بەرنامەی جیهانی خۆراكی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان رایگەیاند، بەهۆی هێرش و شەڕ و پێكدادانەكانی نێوان گروپە چەكدارەكان و سوپای سوریا لانیكەم 270 هەزار كەس لە باكوری رۆژئاوای سوریا ئاوارەبوون و پێویستیان بە هاوكاری هەیە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ژمارەی ئاوارەكانی سوریا بەشێوەیەكی بەرچاو زیادیانكردوو كە بۆ گەیاندنی هاوكاریی بۆ ئاوارەكان سەرقاڵی دانوستانن لەنێوان لایەنەكانی جەنگی سوریا.
نەتەوە یەكگرتووەكان جەختی لەوەشكردووەتەوە، ئەو ٢٧٠ هەزار كەسە تەنها لەماوەی چەند رۆژێكی كەمدا و لە باكوری رۆژئاوای سوریا ئاوارەبوون و پێویستیان بە بەهاناوچونی خێرا هەیە و دەبێت خۆراكیان بۆ دابینبكرێت.
وەزیری بەرگری سوریا رایگەیاند، كشانەوەی سوپای وڵاتەكەی لە شاری حەما كشانەوەیەكی كاتی و تاكتیكی بووە و خۆیان بۆ شەڕێكی قورس لەگەڵ گروپە چەكدارەكان ئامادە دەكەن.
عەلی مەحمود عەباس وەزیری بەرگری سوریا رایگەیاند، كشانەوەی هێزەكانی سوریا لە شاری حەما تەنیا پلانێك بووە و بەكاتی كشاونەتەوە ئەویش بۆ رێكخستنەوە و كۆكردنەوەی هێزەكانیان و یەكگرتووییان بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی بەهێز بجەنگن لەپێناو پاراستنی هاووڵاتییان.
وتیشی، لە دەوروبەری شاری حەما هێزەكانیان بڵاوكردووەتەوە بۆ پاراستنی هاووڵاتیانی مەدەنی و سوپا ئامادەیە بەرگری لە خاك و سەروەری و سەقامگیری تەواوی وڵات بكات لەگەڵ گروپە چەكدارەكان، بۆیە دۆخی هێزەكانیان زۆرباشە و لە چوارچێوەی پلانێكی تۆكمەدا روبەروی گروپە چەكدارەكان دەبنەوە.
سەرۆك كۆماری توركیا داوا لە بەشار ئەسەد سەرۆكی سوریا دەكات بەپەلە چارەسەرێكی سیاسی گشتگیر بۆ دۆخی ناوخۆی وڵاتەكەی بدۆزێتەوە.
سەرۆكایەتی كۆماری توركیا لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری وڵاتەكە بە تەلەفۆن لەگەڵ ئەنتۆنیۆ گۆتیرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان تاوتوێی دۆخی سوریایان كردووە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەردۆغان لەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەدا بە گۆتیرێسی وتووە، لە سوریا قۆناغێكی نوێ هاتووەتە ئاراوە، بەڵام بۆ كەمكردنەوەی ئاڵۆزیی و گرژییەكان پێویستی بە كرانەوەی سیاسی هەیە و توركیاش لە هەوڵەكانی بۆ كەمكردنەوە گرژییەكان و پاراستنی هاووڵاتیانی مەدەنی و ڕێگەخۆشكردن بۆ پڕۆسەی سیاسی بەردەوام دەبێت.
ئەردۆغان راشیگەیاندووە، توركیا نایەوێت ئاسایش و سەقامگیریی سوریا گرژیی زیاتر بەخۆیەوە ببینێت و پێویستە بە دانبەخۆداگرتن ناكۆكییەكانی ناو وڵاتەكە چارەسەربكرێت بۆ ئەوەی زیانی زیاتر بە خەڵكی وڵاتەكە نەگات.