سلێمانی 241 ساڵ لەمەوبەر لە 14ی تشرینی دووەمی 1784 لەسەر دەستی ئیبراهیم پاشای بابان دامەزرا، كە لەو ساڵەدا پایتەختی میرنشینەكەی لە قەڵاچوالانەوە گواستووە بۆ سلێمانی، مێژوناوسان ئاماژە بۆ ئەوەدەكەن ئیبراهیم پاشای بابان شارەكەی بە ناوی باوكییەوە، سلێمان پاشا، ناوناوە.

 سلێمانی بێجگەلەوەی دەبێتە پایتەختی میرنشینی بابان، لەهەمان كاتدا دەبێتە مەڵبەندێكی بازرگانی و ڕۆشنبیری ناوچەكە، شێوەزاری سۆرانی لە ناوچەكەدا پەرە دەستێنێ و دەبێتە زمانی خوێندن و نووسین، لەگەڵ دروستكردنی شارەكەدا میرەكانی بابان جێگەیەكیان تەرخان كردووە بۆ بارەگای بەڕێوەبردنی دەسەلاتەكەیان بە سەرا ناسراوە، دوای ڕووخانی میرنشینی بابان لە ساڵی 1851 و لەناوچوونی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیهانیی یەكەم، شاری سلێمانی دەخرێتە سەر كۆماری عێراق، لە ساڵی 1922 تا ساڵی 1924 دەبێتە پایتەختی دەوڵەتەكەی مەلیك مەحموود.

هاوكات شاری سلێمانی لانكەی ڕۆشنبیران و تێكۆشەران بووە، مەڵبەندی هەڵگیرسانی چەندان شۆڕش و ڕاپەڕین بووە لە مێژووی كوردستاندا. 

شاری سلێمانی لەدوای راپەرینی ساڵی 1991 ەوە فراوانبوون و پێشكەوتنێكی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە و ئێستا وەك یەكێك لە شارە هێمن و خاوێنەكان لە عێراق بەناوبانگە، لە بواری رۆشنبیری و هونەر پێشكەوتنی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و چەندین نووسەر و شاعیر و هونەرمەند و مێژونوسی تێدا هەڵكەوتووە، لە رووی جوگرافیاشەوە شاری سلێمانی 853 مەتر لە ئاستی رووی دەریاوە بەرزە.

لە سەر داوای ئەنجومەنی شارەوانی سلێمانی لە ساڵی 2012 پەرلەمانی كوردستان، بەڕەسمی شاری سلێمانی بە پایتەختی رۆشنبیری ناساند.

دوای سەردانە گرنگەکەی ئەحمەد شەڕع، سەرۆکی حکومەتی سوریا بۆ واشنتۆن و کۆبونەوەی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، وردەکاریی قۆناغێکی نوێی سیاسی و سەربازی لە سوریا دێتە ئاراوە، کە تێیدا هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) رۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە پێکهاتەی سوپای نوێی ئەو وڵاتەدا  و گومان و پرسیارەکانیش لەسەر ئایندەی سوریا زیاتر دەبن.

بەپێی زانیارییەکانی دەلیل زیلان، رۆژنامەنوسی نیشتەجێی رۆژئاوای کوردستان، پێش سەردانەکەی بۆ ئەمریکا، ئەحمەد شەڕع کۆبونەوەیەکی گرنگی لەگەڵ مەزڵوم کۆبانێ، فەرماندەی گشتیی هەسەدە ئەنجامداوە. لەو کۆبونەوەیەدا کە بە ئامادەبوونی نوێنەرانی ئەمریکا، فەرەنسا و بەریتانیا بەڕێوەچووە، رێککەوتنێکی زارەکی کراوە لەسەر ئەوەی سوپای داهاتووی سوریا لەسەر مۆدێلی سەربازیی هەسەدە دابمەزرێت.

یەکێک لە خاڵە هەرە گرنگەکانی ئەم رێککەوتنە ئەوەیە کە مۆدێلی سەربازیی هەسەدە وەک کاراترین پێکهاتە بۆ چارەسەرکردنی کێشە ئەمنییەکانی سوریا سەیر دەکرێت، بەتایبەت کە هەسەدە خاوەنی نزیکەی 100 هەزار چەکداری راهێنراوە، لە کاتێکدا هێزەکانی سەر بە حکومەتی کاتی ژمارەیان لە 30 هەزار تێپەڕ ناکات و خاوەنی سوپایەکی یەکگرتوو و رێکخراو نین و زۆرینەیان بە چەکداری بەکرێ گیراو ناودەبرێن.

پلانە نوێیەکە تەنها لایەنە کوردی و عەرەبییەکانی ئۆپۆزسیۆن ناگرێتەوە، بەڵکو بووەتە مایەی دڵنیایی بۆ پێکهاتەکانی دیکەی سوریا. بە وتەی زیلان، عەلەوی و دروزییەکانی ناوچەکانی کەناراو و شاری سوەیدا، بەشداریکردنی هەسەدە لە پێکهاتەی ئەمنیی نوێدا وەک "گەرەنتییەک بۆ پاراستنی گیان و ماڵیان" دەبینن، ئەمەش متمانە بەو هێزە فراوانتر دەکات.

لەم نێوەندەدا، تورکیا وەک رێگری سەرەکی لەبەردەم ئەم پرۆسەیەدا دەبینرێت، چونکە نایەوێت کورد لە سوریای داهاتوودا خاوەنی هیچ پێگە و دەستکەوتێکی رەسمی بێت. سەرەڕای هەوڵە دیپلۆماسی و سەربازییەکانی ئەنکەرە، بەڵام پێدەچێت کاریگەرییەکانی لە هاوکێشەی سوریادا بەرەو کەمبونەوە چووبێت و ناچار بێت مامەڵە لەگەڵ ئەم واقیعە نوێیەدا بکات.

ئەم پێشهاتانە ئاماژەن بۆ گۆڕانکارییەکی گەورە لە نەخشەی سیاسی و سەربازیی سوریادا، کە تێیدا هەسەدە لە هێزێکی سەربازیی ناوچەییەوە دەگۆڕێت بۆ بەشێکی سەرەکی و کاریگەر لە پێکهاتەی بەرگریی نیشتمانیی وڵاتەکەدا، ئەمەش دەرگای قۆناغێکی نوێ بەڕووی چارەسەریی سیاسی لە سوریا دەکاتەوە.

ئەحمەد شەرع وەک یەکەم سەرۆکی سوریا کە سەردانی کۆشکی سپی دەکات چووە ناو مێژووەوە، بەڵام دیمەنی سوریا لە واشنتن هێشتا تەمومژاویی و کراوەیە بەڕووی چەندین ئەگەردا، ئەمەش رێگە بە لایەنگران و نەیارانی شەرع دەدات کە هەریەکەیان لێکدانەوەی تایبەتی خۆی بۆ ئەو سەردانە مێژووییە بەو شێوەیەی دەیەوێت و ئارەزووی دەکات، دروستبکات. 

پێش سەردانەکە، لە کاتی سەردانەکە و دوای سەردانەکەش، لایەنگرانی سیاسەتی شەرع بە درێژی باسیان لە لێهاتوویی سیاسی ئەو کرد کە بە وتەی ئەوان، بووە هۆی شکاندنی گۆشەگیرییەکی نێودەوڵەتی کە دەیان ساڵ بوو سوریای گرتبووەوە. هەروەها باسیان لە سەرکەوتنی کرد لە هەڵپەساردنی سزاکانی ئابووری و خستنە ژێر چەتری بەهێزترین دەوڵەتی جیهانەوە بۆ پاراستنی لە "ئیسرائیل" کە سەردانەکە رێگەی لە بەردەوامیی دەستدرێژییەکانی بۆ سەر سوریا گرت.

بەڵام ژمارەیەک لە سورییەکان بۆچوونێکی جیاوازیان هەیە و لەو گۆشەنیگایەوە سەیری سەردانەکە دەکەن کە هیچ ئەنجامێکی بەرجەستەی لێ نەکەوتەوە پشتی پێ ببەسترێت، چونکە تەمومژیی هەڵوێستی ئەمریکا سەبارەت بە ئەنجامەکانی سەردانەکە زاڵ بوو، سزاکانیش تەنها هەڵپەسێردراون و هەڵنەوەشێنراونەتەوە، بە پێچەوانەی ئەوەی لایەنگرانی شەرع بانگەشەی بۆ دەکەن.

سەردانێکی مێژووویی:

ئەوەی ئەحمەد شەرع وەک یەکەم سەرۆکی سوریا سەردانی کۆشکی سپی بکات، تەنها وردەکارییەک نییە، بەڵکو هەنگاوێکە دەرئەنجامی گەورەی دەبێت، چونکە قۆناغێکی نوێ لە پەیوەندییەکانی سوریا و ئەمریکا دادەمەزرێنێت کە بۆ ماوەی چەندین ساڵی دوور و درێژ پڕ لە لێدوانی دژ بە یەک و دوژمنکارانەبووە

جەمال رەزوان، شیکاری سیاسی سوری، بە "RT"ی راگەیاند: "سوریا بە هەنگاوی پڕ لە متمانەوە بەرەو ئەوە دەڕوات ببێتە هاوپەیمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە هیچ کەسێکی عاقڵ ناتوانێت ئامادەیی بەردەوامی لە جیهاندا و توانای بۆ چەسپاندنی سەقامگیری لە هەر وڵاتێکدا پشتگوێ بخات."

رەزوان پێیوایە، شەرع بە دیدگایەکی روونەوە چووە واشنتۆن و دەیزانی کە پێکدادان لەگەڵ ئەمریکییەکان، دەرفەتی سەقامگیری لە وڵاتەکەی دەشێوێنێت کە دوای رووخانی رژێمی ئەسەد هاتۆتە ئاراوە. وتیشی: "سورییەکان ئەمڕۆ تامەزرۆی ئەوەن ئاسایش بەرقەرار بێت، کە ئەمەش لەرێگەی بەشداری کارا لەگەڵ واشنتۆن لە شەڕی دژی تیرۆر و پشت پێبەستنی بۆ گەیشتن بە لێکتێگەیشتنی ئەمنی لەگەڵ ئیسرائیل بەدی دێت."

سەبارەت بە پرۆتۆکۆڵی پێشوازییەکە و چوونەژوورەوەی شەرع لە دەرگایەکی لاوەکییەوە بۆ کۆشکی سپی، رەزوان بە وردەکارییەکی ئاسایی ناویبرد و وتی: "ئەو قسانەی تۆم باراک، نێردەی ئەمریکا بۆ سوریا، کردوویەتی ئەو بۆچوونە بەتاڵ دەکاتەوە، کاتێک وتی سەرۆک ترەمپ سەردانەکەی بۆ دوو سەعات درێژکردەوە، دوای ئەوەی بڕیاربوو تەنها بیست خولەک بێت، ئەمەش نیشانەی رێزی بووە بۆ هاوتا سورییەکەی."

هەڵپەساردنی سزاكان; هەنگاوێكی باش بەڵام ناتەواو:

لە بواری ئابوورییدا، ئیلیاس جەبور، شارەزای سوری، رایگەیاند، سەردانەکەی شەرع بۆ واشنتۆن سەرکەوتوو بوو لە رازیکردنی ئەندامانی کۆنگرێس و لایەنە پەیوەندیدارەکان بە سزاکانی قەیسەر، بۆ پێدانی دەرفەتێکی گونجاو بە حکومەتی نوێی سوریا تا توانای خۆی لە جێبەجێکردنی داواکارییەکانی ئەمریکا بسەلمێنێت.

جبور ئاماژەی بەوەشکرد، هەڵپەساردنی سزاکانی قەیسەر بۆ ماوەی شەش مانگ، حکومەتی سوریای خستۆتە ژێر تاقیکردنەوەیەکی راستەقینەوە، ئەگەر بە سەرکەوتوویی لێی دەربچێت، ئەوا شایستەیی خۆی دەسەلمێنێت. وتیشی: "ئەو هەڵمەتانەی هێزە ئەمنییەکانی سوریا پێش سەردانەکەی شەرع بۆ واشنتۆن دژی چەکدارانی داعش و شانەکانی دەستیانپێکرد، یەکەم هەنگاوی جێبەجێکردنی پابەندبوونەکانی سوریا بوو بە خواستی ئەمریکا بۆ شەڕکردن دژی ئەو رێکخراوە."

شەرع خاوەنی چ کارتێکی دانوستانە؟

بەڵام لە بەرامبەردا، بەشێکی دیکە لە سورییەکان پێیانوایە شەرع بەبێ هیچ کارتێکی بەهێز چووەتە کۆشکی سپی تا بتوانێت لەسەر پرسە گرنگەکانی وەک ئاسایش و سەروەری وڵاتەکەی دانوستان بکات.

حەمدان عەبدولحەق، پارێزەر و شیکاری سیاسی، پێیوایە، شێوازی پێشوازییەکە لە کۆشکی سپی پەیامێکی روونی تێدابوو کە "دانپێدانان بە شەرعییەتی تۆ هێشتا نەهاتووە و بەشێک لە پلانی ئەمریکا بۆ سوریا هێشتا لەناو دۆسیە داخراوەکاندایە."

بە بڕوای عەبدولحەق، شەرع هەوڵدەدات هەموو لایەنەکان رازی بکات و بە هەر لایەنێکی هەرێمی یان نێودەوڵەتی ئەوە دەڵێت کە حەز دەکات بیبیستێت، بێ ئەوەی ئاگاداری ناکۆکییە گەورەکانی نێوان ئەو لایەنانە بێت. وتیشی: "کێشە گەورەکە لە رێکخستنەوەی نێوخۆی دەستەی تەحریری شام و گروپە جیهادییەکانی دیکەدایە کە ترسیان لەو بەڵێنانە هەیە شەرع بە واشنتۆنی داوە."

شەرع: باشترین چارەسەر تێکەڵکردنی هەسەدەیە بە سەرپەرشتی ئەمریکا:

لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ رۆژنامەی "واشنتۆن پۆست"ی ئەمریکی، ئەحمەد شەرع، سەرۆکی سوریا رایگەیاند: "باشترین چارەسەر ئەوەیە کە هێزەکانی ئەمریکا لە سوریا سەرپەرشتی تێکەڵکردنی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) بکەن بە هێزە ئەمنییەکانی حکومەتی ناوەندییەوە." وتیشی: "پاراستنی خاکی سوریا بەرپرسیارێتی دەوڵەت دەبێت."

سەبارەت بە دانوستان لەگەڵ ئیسرائیل، شەرع وتی: "ئێمە لە دانوستانی راستەوخۆداین لەگەڵ ئیسرائیل و هەنگاوێکی باشمان بڕیوە، بەڵام بۆ گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی، پێویستە ئیسرائیل بکشێتەوە بۆ سنوورەکانی پێش ٨ی کانوونی یەکەم."

شەرع ئامانجی سەرەکی سەردانەکەشی بۆ "دەستپێکردنی بنیادنانی پەیوەندی نێوان سوریا و ویلایەتە یەکگرتووەکان" گەڕاندەوە و رایگەیاند، "سەقامگیری سوریا کاریگەری لەسەر هەموو ناوچەکە دەبێت، هەروەک چۆن ناسەقامگیرییەکەشی کاریگەری دەبێت."

ئەوەی ماوەتەوە، هەوڵەکانی شەرع و حکومەتەکەیەتی بە ئاراستەیەکدا کە بتوانێت ببێتە دەنگی تەواوی سوریا و ئەو گەلەی کە تینوی ئازادی و ژیانێکی ئازادە، بەتایبەت دروزییەکان و کوردەکان و عەلەوییەکان، گرەوێکن کە ڕەنگە شەرع و حکومەتەکەی نەتوانن بیبەنەوە. 

 

دەنگدان وەک مافێکی بنەڕەتی و بەردی بناغەی حوکمڕانیی دیموکراسی، گەشتێکی دوورودرێژی بەناو مێژوودا بڕیوە. ئەم چەمکە، کە لە بنەڕەتدا لە وشەی یۆنانی "دیمۆس" (گەل) و "کراتۆس" (دەسەڵات)ـەوە وەرگیراوە، لە فۆرمێکی سەرەتایی و سنووردارەوە پەرەی سەندووە بۆ مافێکی گشتگیر کە ئەمڕۆ زۆرینەی گەلانی جیهان پەیڕەوی دەکەن. ئەم راپۆرتە تیشک دەخاتە سەر ڕەگ و ریشەی دەنگدان لە جیهاندا و دواتر بە وردی مێژووی ئەم پرۆسەیە لە عیراق و ئەزموونی تایبەتی هەرێمی کوردستان دەخاتەڕوو.

گەشتی دەنگدان لە جیهاندا؛ لە مافێکی تایبەتەوە بۆ مافێکی گشتی:

سەرەتاییترین شێوازی رێکخراوی دەنگدان لە جیهاندا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێنجەمی پێش زایین و ئەسینای کۆن. لەوێ، "دیموکراسیی راستەوخۆ" رێگەی بە هاووڵاتیان دەدا بەشداری لە بڕیارداندا بکەن. بەڵام ئەم مافە تەنها بۆ ئەو پیاوانەبوو، کە ئازادبوون و خاوەنی موڵک بوون. لەکاتێکدا ژنان، کۆیلەکان و بیانییەکان نەیاندەتوانی و لێی بێبەشبوون.

لەگەڵ شۆڕشەکانی سەدەی 18 و سەرهەڵدانی دەوڵەتی مۆدێرن، بەتایبەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چەمکی دیموکراسیی نوێنەرایەتی گەشەی کرد. سەرەڕای بانگەشەکردن بۆ باوەڕبوون بە دیموکراسی، دامەزرێنەرانی ئەمریکا مافی دەنگدانیان تەنها بۆ پیاوە سپی پێستە خاوەن موڵکەکان قۆرخ کردبوو. ئەمەش بووە سەرەتای خەباتێکی درێژخایەن بۆ فراوانکردنی مافی دەنگدان:

قۆناغ و هەنگاوەکان:

• خەبات دژی جیاکاریی رەگەزی: لە دوای جەنگی ناوخۆیی ئەمریکا، هەموارکردنەوەی پازدەهەمی دەستوور لە ساڵی 1870دا مافی دەنگدانی بە پیاوانی رەشپێست بەخشی، بەڵام ویلایەتەکانی باشوور بە دانانی کۆسپی وەک "باجی دەنگدان"و "تاقیکردنەوەی خوێندەواری" بۆ دەیان ساڵ رێگرییان لە بەشداریکردنیان کرد و نەیان هێشت ئەو مافە بدرێت بە ڕەشپێستەکان.
• مافی دەنگدانی ژنان: دوای دەیان ساڵ لە تێکۆشان، ژنان لە ئەمریکا لە ساڵی 1920دا بەپێی هەموارکردنەوەی نۆزدەهەمی دەستوور مافی دەنگدانیان بەدەستهێنا. لەکاتێکدا نیوزلەندا لە ساڵی 1893 وەک یەکەم وڵات لە جیهاندا ئەم مافەی بە ژنان بەخشیبوو.
• یاسای مافی دەنگدان (1965):  ئەم یاسا مێژووییە لە ئەمریکا کۆتایی بە زۆربەی ئەو رێگرییە یاساییانە هێنا کە دژی کەمینەکان بەکاردەهێنران و بووە وەرچەرخانێکی گەورە لە مسۆگەرکردنی مافی دەنگداندا.
• کەمکردنەوەی تەمەنی دەنگدان:  لە ساڵی 1971 و لە ئەنجامی ناڕەزایەتییەکان دژی جەنگی ڤێتنام، تەمەنی دەنگدان لە ئەمریکا لە 21 ساڵەوە بۆ 18 ساڵ کەمکرایەوە.

سەرەڕای ئەم پێشکەوتنانە، خەبات بۆ پاراستنی مافی دەنگدان بەردەوامە و لەم ساڵانەی دواییدا لە زۆر وڵاتدا، بەبیانووی جیاواز، هەوڵ بۆ سنووردارکردنەوەی ئەم مافە دراوە.


عیراق شانۆی خەون بینین بە ئاشتی و مەیدانی خوێنڕشتن:

عیراق، کە هەمیشە وڵاتێک بووە دژ بە خەونی هاووڵاتییەکانی کە بەردەوام خەونیان بە ئاشتیەوە بینیوە، بە هۆکارە سیاسی و تائیفی و ئاینییەکان، مەیدانی خوێن و جەنگ و یەکتر کوشتن و ڕەتکردنەوە بووە، بە کۆمەڵێک وێستگە و هەنگاوی دژ بە یەکدا ڕۆشتووە.



یەکەم ئەزموونی هەڵبژاردن لە مێژووی عیراقدا (1925)

دوای دامەزراندنی دەوڵەتی پاشایەتیی عیراق، یەکەمین هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە ساڵی 1925 بەڕێوەچوو. ئەم پرۆسەیە لەسەر بنەمای دەستووری بنەڕەتیی عیراق و یاسای هەڵبژاردنی نوێنەرانی ساڵی 1924 رێکخرا، بەڵام لەگەڵ دیموکراسیی مۆدێرندا جیاوازییەکی زۆری هەبوو.

شێوازی هەڵبژاردن: هەڵبژاردنەکە ناڕاستەوخۆ و دوو قۆناغی بوو. لە قۆناغی یەکەمدا (کە لە مانگەکانی 3 بۆ 5ی 1925 بەڕێوەچوو)، دەنگدەرانی ئاسایی (هەڵبژێرەری یەکەم) کۆمەڵێک کەسیان هەڵدەبژارد کە پێیان دەوترا "هەڵبژێرەری دووەم". لە قۆناغی دووەمدا (مانگی 6ی 1925)، ئەم "هەڵبژێرەرە دووەمانە" ئەندامانی پەرلەمانیان هەڵدەبژارد.

مەرجە سنووردارەکان :مافی بەشداریکردن زۆر سنووردار بوو:

• مەرجەکانی دەنگدەر (هەڵبژێرەری یەکەم):
• دەبوو رەگەزی نێر بێت (ژنان بە تەواوی بێبەش بوون).
• تەمەنی لە21 ساڵ کەمتر نەبێت.
• دەبوو باجدەر بێت، واتە بڕە باجێکی دیاریکراوی بە حکومەت دابێت، کە ئەمەش راستەوخۆ دەبووە هۆی بێبەشکردنی هەژارترین توێژەکانی کۆمەڵگە و دەسەڵاتی دەدایە دەست خاوەن سامان و موڵکدارەکان.
• سەربازان و ئەفسەرانی سوپا و پۆلیس مافی دەنگدانیان نەبوو.
• مەرجەکانی خۆپاڵاوتن بۆ ئەندامێتیی پەرلەمان:
• دەبوو پیاوێکی عیراقی بێت و تەمەنی لە ٣٠ ساڵ کەمتر نەبێت.
• دەبوو خوێندەوار بێت.
• هیچ تۆمارێکی تاوانی نەبێت کە شکۆی لەکەدار بکات.
• نابێت ئیفلاسی کردبێت یان فەرمانبەری حکومەت بێت.
• نابێت خزمایەتیی نزیکی لەگەڵ بنەماڵەی پاشا هەبێت.

یەکەمین پەرلەمانی عیراق لە 88کورسی پێکهاتبوو و یەکەم دانیشتنی لە 16ی تەمموزی 1925 ئەنجامدرا. ئەم ئەزموونە سەرەتاییە، سەرەڕای کەموکوڕییەکانی، وەک یەکەم هەنگاوی عیراق بەرەو ژیانی پەرلەمانی لە مێژوودا تۆمار کراوە و تا ئەمڕۆش بەردەوامە.

سبەی، 2025/11/11کە عیراق و کوردستان لە ناو ئاڵنگاری و بایکۆتی سەدر و ئاڵۆزییەکانی ناوچەکەدا، بە بەشداریی زیاتر لە 20 ملیۆن دەنگدەر پێدەنێتە خولی شەشەمی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران و هەر لایەنەی گرەو لەسەر بەدەستهێنانی زۆرینەی دەنگی دەنگدەران دەکات، کۆمەڵێک بەربەستی دیار هەن کە ڕەنگە نەتوانین نادیدەی بگرین:

_1بانگەوازی فراوانی سەدر بۆ بایکۆت.

2_گەڕانەوەی تیرۆر و تیرۆرکردنی کاندیدێکی سەر بە هاوپه‌یمانى سیاده‌ بەناوی سەفا حسین مەشھەدانی و هەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی کاندیدێکی تر و چەندین هۆکاریتر.

سێیەم: ئەزموونی دیموکراسی لە هەرێمی کوردستان:

دوای دەیان ساڵ لە حوکمی تاکڕەوانە لە عیراق، راپەڕینی گەلی کوردستان لە ساڵی 1991 وەرچەرخانێکی مێژوویی دروست کرد. کشانەوەی دامەزراوەکانی حکومەتی ناوەندی، بۆشاییەکی کارگێڕی و یاسایی دروست کرد. بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، بەرەی کوردستانی بڕیاریدا پەنا بۆهەڵبژاردنێکی گشتی ئەنجام بدات.

لە 19ی ئایاری 1992، یەکەمین هەڵبژاردنی ئازاد و دیموکراسی لە مێژووی کوردستاندا بەڕێوەچوو. ئەم هەڵبژاردنە نەک تەنها بۆ هەڵبژاردنی نوێنەران بوو، بەڵکو دامەزراندنی شەرعییەتی سیاسیی هەرێمی کوردستانی لێکەوتەوە  و پاش چەندین شۆڕش و چەندین ساڵ لە وەستانەوە و خەبات دژ بە بەعس، توانرا جۆرێک سەربەخۆیی و دانپێدانانی گشتی بەدەستبهێنێت و زۆر دەرئەنجامی گرنگی لێبکەوێتەوە.

گرنگترین دەرئەنجامەکانی بریتی بوون لە:

• دامەزراندنی پەرلەمانی کوردستان: وەک یەکەم دەسەڵاتی یاسادانان لە مێژووی کورددا.
• پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان: لەسەر بنەمای ئەنجامی هەڵبژاردنەکان و بە بەشداریی هێزە سەرەکییەکان (یەکێتی و پارتی) بە شێوەی 50 بە 50

ئەم ئەزموونە، سەرەڕای ئەو ئاڵنگاری و قەیرانانەی روبەڕووی بووەتەوە، بناغەی سیستمێکی سیاسیی فرەحیزبی لە هەرێمی کوردستان دانا و وایکرد دەنگدان ببێتە بەشێکی سەرەکی لە ژیانی سیاسی و مەدەنیی هاووڵاتیانی کوردستاندا.

دەرەنجام:

مێژووی دەنگدان بەگشتی، چیرۆکی خەباتی بەردەوامی مرۆڤایەتییە بۆ بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین. لە ئەسینای کۆنەوە کە مافێک بوو بۆ ژمارەیەکی کەمی هەڵبژاردە، تا دەگاتە ئەمڕۆ کە بووەتە مافێکی گشتگیر بۆ هەمووان بێ جیاوازی ئاینی و سیاسی و ڕەگەزی.
هەرێمی کوردستان و عیراقیش بێدابڕان لە هەڵبژاردنێکی سنوورداری ساڵی 1925 لە عیراق، تا دەگاتە هەڵبژاردنە فرەحیزبییەکانی دوای 2003 و ئەزموونی تایبەتی هەرێمی کوردستان کە لە ئەنجامی ڕاپەڕین و ئیرادەی گەلەوە لەدایک بوو، نموونەیەکی بەرچاوی ئەم گەشتە مێژووییەن.

 

سبەینێ دەنگدانی گشتی لە هەریمی کوردستان و عیراق بۆ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق بەڕێوەدەچێت، بەپێی ئامارەکانی کۆمیسیۆن، بۆ پرۆسەی دەنگدانی گشتی 20 ملیۆن و 63 هەزار و 773 کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

ژمارەی دەنگدەران، بەسەر هەشت هەزار و 703 بنکە و 39 هەزار و 285 وێستگەدا دابەشبوون.

بەپێی ئامارەکانی کۆمیسیۆن، کۆی ژمارەی کورسییەکانی پەرلەمانی عێراق 329 کورسییە و لەو ژمارەیە 46 کورسیان بۆ پارێزگاکانی هەرێمە، ئەوەش جگە لە کورسییەکانی ناوچە دەرەوەی ئیدارەی هەرێم.

هەر بەپێی ئامارەکە، ئەو کەسانەی مافی دەنگدانیان هەیە لە عیراق 21 ملیۆن و 404 هەزار 291 کەسن و لەو ژمارەیەش یەك ملیۆن و 313 هەزار و 980 دەنگدەری تایبەتن، کە دوێنێ بە رێژەی گشتی ٪82 لە سەرانسەری عیراق بەشدارییان لە هەڵبژاردن کردووە.

جێگەی ئاماژەیە، ژمارەی ئەو کەسانەی لە هەرێمی کوردستان مافی دەنگدانیان هەیە سێ ملیۆن و 68 هەزار و 411 کەسە، دەنگدەرانی هەرێمی کوردستانیش رێژەی ٪14ـی کۆی دەنگدەرانی عێراق پێکدەهێنن.

 

دەنگدەران بەم شێوەیە بەسەر پارێزگاکانی هەرێم دابەشبوون:

لە سلێمانی، بە هەڵەبجە و گەرمیان و راپەرینەوە، ملیۆنێک و 210 هەزار و 658 کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

لە هەولێر ملیۆنێک و 87 هەزار و 880 کەس مافی دەنگدانی هەیە.

لە دهۆک 778 هەزار و 846 کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

 

هاوکات دوێنێ، دەنگدانی تایبەت بۆ هەڵبژاردنی خولی شەشەمی ئەنجومەنی نوێنەران لە عیراق و هەرێمی كوردستان بەڕێوەچوو، کە رێژەی بەشداری لە دەنگدانی تایبەت 82.48% بووە.

لەلای خۆشیەوە دادوەر عومەر ئەحمەد سەرۆكی كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عیراق لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، دەنگدانی تایبەت لە كەشێكی ئارامدا بەڕێوەچووە و كۆمیسیۆنیش بە یەك دووری لەسەرجەم كاندیدەكان وەستاوە.

وتیشی، لە دەنگدانی تایبەتدا زیاتر لە یەك ملیۆن و 100 هەزار كەس دەنگیان داوە.

سبەینێ 11ـی11ـی2025 دەنگدانی گشتی لە سەرانسەری عیراق بەرێوەدەچێت و کە زیاتر لە 20 ملیۆن کەس مافی دەنگدانیان هەیە.

 

کلیک لێرە بکە و لەم شیکارییەی کوردسات نیوزدا بینەری سەرجەم وردەکارییەکان و ئامار و داتاکانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق ببە....

ئەمڕۆ، 8ی 11 /2025، 36 ساڵ بەسەر ئەو شەوە مێژووییەدا تێدەپەڕێت تێیدا دیواری بەرلین، کە وەک هێمای دابەشبوونی جیهان لە سەردەمی شەڕی سارددا دەبینرا، روخێنرا. ئەم دیوارە بۆ ماوەی 28 ساڵ نەک تەنها شارێکی دابەشکرد، بەڵکو بووە سنورێکی بەرجەستە لەنێوان دوو ئایدۆلۆژیای دژ بەیەک: سەرمایەداریی رۆژئاوا و کۆمۆنیزمی رۆژهەڵات. چیرۆکی ئەم دیوارە، چیرۆکی دابڕان، هیوا و دواجار سەرکەوتنی ئیرادەی مرۆڤە بەسەر بەربەستەکاندا.

دیواری بەرلین تەنها کۆمەڵێک بلۆکی کۆنکرێتی نەبوو، بەڵکو برینێکی قووڵ بوو کە بۆ ماوەی28 ساڵ جەستەی نەتەوەیەک و دڵی هەزاران خێزانی لەت کردبوو. لە 13ی ئابی 1961، حکومەتی ئەڵمانیای رۆژهەڵاتی ژێر هەژموونی سۆڤیەت، بە شەوێک قەڵایەکی دروست کرد کە هاوڕێی لە هاوڕێ، برای لە برا و دایکی لە رۆڵەکانی جیاکردەوە. ئەم دیوارە بووە زیندانێکی گەورە بۆ ملیۆنان کەس کە خەونیان بە ئازادییەوە دەبینی و بووە سیمبولی بەرجەستەی "پەردەی ئاسنین" و جەنگی سارد.

هۆکاری دروستکردنی دیوارەکە:

دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم لە ساڵی 1945، ئەڵمانیای دۆڕاو لە کۆنفرانسەکانی یاڵتا و پۆتسدامدا کرایە دوو ناوچە و بەسەر چوار هێزدا دابەشکرا: رۆژهەڵات بۆ یەکێتیی سۆڤیەت، و رۆژئاوا بۆ ئەمریکا، بەریتانیا و فەرەنسا. شاری بەرلین، هەرچەندە بە تەواوی دەکەوتە ناو بەشەکەی سۆڤیەتەوە، بەڵام ئەویش بەهەمان شێوە دابەشکرا.

ئەم دۆخە بووە هۆی دروستبوونی دوو دەوڵەتی ئەڵمانی: کۆماری ئەڵمانیای فیدراڵی (ئەڵمانیای رۆژئاوا) و کۆماری دیموکراتیی ئەڵمانیا (ئەڵمانیای رۆژهەڵات). بەرلینی رۆژئاوا وەک دوورگەیەکی سەرمایەداری لەناو دەریایەکی کۆمۆنیستیدا مایەوە، خاڵێک کە نیکیتا خرۆشۆڤ، سەرکردەی سۆڤیەت، بە "ئێسکێک لە قوڕگی سۆڤیەتدا" وەسفی کرد.

بۆشایی گەورەی ئابووری و سیاسی لەنێوان هەردوو بەشەکەدا بووە هۆی شەپۆلێکی گەورەی کۆچکردن لە رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوا. تا ساڵی 1961، نزیکەی 3 ملیۆن ئەڵمانیی رۆژهەڵات، کە زۆربەیان کرێکاری شارەزا، پزیشک و مامۆستا بوون، بەرەو رۆژئاوا هەڵهاتبوون. تەنها لە 11 رۆژی یەکەمی مانگی ئابی 1961دا، 16هەزار کەس سنووریان بەزاند.

لە بەرەبەیانی 13ی ئابی 1961، خەڵکی بەرلین بەدیمەنێکی چاوەڕواننەکراو خەبەریان بووەوە؛ حکومەتی کۆمۆنیستیی ئەڵمانیای رۆژهەڵات دەستیکردبوو بە دروستکردنی دیوارێکی تەلبەند و کۆنکرێتی، کە بە رەسمی ناوی "قەڵغانی دژە فاشیزم"ی لێنرابوو. بەڵام ئامانجی سەرەکی، رێگرتن بوو لەو لێشاوی کۆچکردنە.

لەناکاو، خێزانەکان دابڕان، کرێکاران لە کارەکانیان دوورکەوتنەوە و دەرگای نێوان رۆژهەڵاتی سۆسیالیستی و رۆژئاوای ئازاد بۆ ماوەی 28 ساڵ داخران. ژیان بە تەواوی گۆڕا.

ژیان لە پشتی دیوارەوە: ٢٨ ساڵ دابڕان:

ژیان لە ئەڵمانیای رۆژهەڵات کەوتە ژێر چاودێریی توندی پۆلیسی نهێنی "ستازی". وەک خانمێک کە دوای رووخانی دیوارەکە سەردانی رۆژئاوای کردبوو دەیگێڕێتەوە، "بۆ ماوەی 28 ساڵ بوو خەیارێکی تازەم نەبینیبوو" و سەرسام بوو بە بینینی فرۆشگاکانی پڕ لە سەوزە و میوەی فرێش. خێزانەکان خەونیان بە بینینی پاریسەوە دەبینی و بە ئۆتۆمبێلە بچوکەکانی جۆری "ترابانت" و بە ساندویچی ماڵەوە گەشتێکی دوو رۆژەیان بۆ ئەوێ دەکرد.

سەرەڕای مەترسییەکان، زیاتر لە پێنج هەزار کەس، لەنێویاندا 600 پاسەوانی سنوور، توانییان لە رێگەی سەرسوڕهێنەرەوە هەڵبێن: بازدان لە پەنجەرەوە، خۆهەڵواسین بەسەر تەلبەندەکاندا، فڕین بە باڵۆنی گەرم، خشین بەناو ئاوەڕۆکاندا و لێخوڕینی خێرا بەناو بەشە لاوازەکانی دیوارەکەدا. بەڵام ئەم هەوڵانە بێ قوربانی نەبوون؛ بەلایەنی کەمەوە 171 کەس لە هەوڵی پەڕینەوەدا کوژران.

ڕووخانە چاوەڕواننەکراوەکە: هەڵەیەکی بیرۆکراسی کە مێژووی گۆڕی

لە ساڵی 1989دا، شەپۆلی شۆڕش و گۆڕانکاری بەسەر بلۆکی رۆژهەڵاتدا هاتبوو. ریفۆرمەکانی میخائیل گۆرباچۆڤ ("گلاسنۆست" و "پەرەسترۆیکا") و سەرکەوتنی بزوتنەوەی "یەکبگرن" لە پۆڵەندا و کردنەوەی سنووری نەمسا لەلایەن هەنگاریاوە، کۆڵەکەکانی سیستمی کۆمۆنیستییان لەرزاندبوو.

شەوی 9ی تشرینی دووەمی 1989، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا، گونتەر شابۆڤسکی، وتەبێژی حزبی کۆمۆنیستی ئەڵمانیای رۆژهەڵات، بەبێ ئەوەی بە وردی ئەو یاداشتەی بەدەستییەوە بوو بیخوێنێتەوە، رایگەیاند؛ رێوشوێنی نوێ بۆ گەشتکردن گیراوەتەبەر و هاووڵاتیان دەتوانن گەشت بکەن. کاتێک رۆژنامەنووسێک پرسی "کەی؟"، ئەو بە شڵەژانەوە وتی: "تا ئەو شوێنەی من بزانم... دەستبەجێ، بێ دواکەوتن."

ئەم هەواڵە وەک بۆمبێک لە تەلەفزیۆنەکاندا تەقییەوە. هەزاران هاووڵاتیی رۆژهەڵات روویان لە خاڵە سنوورییەکان کرد و هاواریان دەکرد "دەرگاکە بکەنەوە!". پاسەوانەکان کە هیچ فەرمانێکی روونیان پێنەگەیشتبوو، دواجار ناچاربوون دەروازەکان بکەنەوە. دیمەنی باوەشپیاکردنی ئەڵمانییەکانی رۆژهەڵات و رۆژئاوا، پێشکەشکردنی گوڵ و شامپانیا و سەماکردن لەسەر دیوارەکە، بووە یەکێک لە زیندووترین دیمەنەکانی مێژووی هاوچەرخ.

رووخانی دیواری بەرلین تەنها کۆتاییهاتنی شەڕی سارد و یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا نەبوو، بەڵکو سەلماندی کە هیچ دیوارێک، هەرچەندە بەرز و پتەو بێت، ناتوانێت بۆ هەتاهەتایە ئیرادەی مرۆڤەکان بۆ ئازادی زەوت بکات.

دوای 36 ساڵ چاوەڕوانی و گەڕانێکی بێوچان، دایکێک توانی چارەنووسی کچەکەی ئاشکرا بکات کە لە تەمەنی ساواییدا بۆ هەڵگرتنەوە دابووی بە کەسێک، بەڵام دەرکەوت لەلایەن ئەو باوکەیەوە کە هەڵیگرتبووەو کوژراوە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا نێژراوە. چیرۆکی کاتی تەرکانیان، چیرۆکی دایکێکە کە هەرگیز کۆڵی نەدا تا راستیی مەرگی کچەکەی، ئەلێکسیس، ئاشکرا بکات.

لە ساڵی 2010دا، "کاتی تەرکانیان"، کە پەرستارێکی خانەنشین بوو، نامەیەکی لە فەرمانگەی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکانی ویلایەتی ڤێرجینیا پێگەیشت. تێیدا داوای نمونەی DNAی لێکرابوو بۆ بەراوردکردن لەگەڵ تەرمێکی نەناسراودا کە رەنگە هی کچە ونبووەکەی بێت. هەرچەندە ئەنجامی پشکنینەکە نەرێنی دەرچوو و هیوابەخش بوو، بەڵام ئەمە سەرەتای گەشتێکی درێژی "کاتی" بوو بۆ دۆزینەوەی راستییەکان.

"کاتی" خودی خۆی، لە تەمەنی14 ساڵیدا لە ماڵەوە هەڵهاتبوو بەهۆی ژیانی سەختی خێزانەکەیەوە. لە نیو ئۆرلیانز، لەگەڵ راندی بێجەر ئاشنا بوو و پێکەوە لە سێرکێکدا کاریان دەکرد، کە کاتی رۆڵی "کچە گۆرێلا"کەی دەبینی. لە تەمەنی 15 ساڵیدا دووگیان بوو و کچەکەی ناونا ئەلێکسیس. بەڵام بەهۆی فشاری دایکییەوە کە توشی شێرپەنجە ببوو، ناچاربوو کچەکەی بداتە خێزانێک بۆ هەڵگرتنەوە.

دوای وەرگرتنی نامەکە، "کاتی" دەستیکرد بە لێکۆڵینەوەی خۆی و زانیارییەکانی کۆکردەوە. بۆی دەرکەوت کە کچەکەی، کە ناوی گۆڕدرابوو بۆ ئاندریا بۆومان، لەلایەن دێنیس و برێندا بۆومانەوە هەڵگیرابووەوە. هەروەها زانی کە باوکە هەڵگرەوەکەی، دێنیس بۆومان، خاوەنی رابردوویەکی تاوانکارییە و پێشتر بە تۆمەتی هەوڵدان بۆ دەستدرێژیی سێکسی زیندانی کرابوو.

کاتێک پۆلیس هاوکاریی پێویستی نەکرد، "کاتی" بڕیاریدا خۆی بجوڵێت. بیلبۆردێکی گەورەی لە نزیک ماڵی بنەماڵەی بۆومان بە کرێ گرت، خەڵاتێکی 11 هەزار دۆلاری بۆ هەر زانیارییەک دانا و بە ئاشکرا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دێنیس بۆومانی بە کوشتنی کچەکەی تۆمەتبار کرد. ئەو دڵنیابوو کە تەرمی کچەکەی لە حەوشەی پشتەوەی ماڵەکەیاندا لەژێر پارچە زەوییەکی کۆنکرێتکراودا شاردراوەتەوە.

وەرچەرخان لە کەیسەکەدا لە ساڵی 2019دا روویدا، کاتێک دێنیس بۆومان بە تۆمەتی کوشتن و دەستدرێژیکردنە سەر ژنێکی دیکە بەناوی کاتلین دۆیڵ لە ساڵی 1980دا، دەستگیرکرا. پۆلیس ئەم دەرفەتەی قۆستەوە و بە بۆومانیان وت ئەگەر دان بەوەدا بنێت چی بەسەر ئەلێکسیسدا هێناوە، رێگەی پێدەدەن لە زیندانێکی نزیک لە هاوسەرەکەی بمێنێتەوە.

ئەم تاکتیکە سەرکەوتوو بوو. بۆومان دانی بەوەدانا کە دوای ئەوەی زلەیەکی لە ئەلێکسیس داوە، کچەکە کەوتووە و ملی شکاوە. دواتر بۆ شاردنەوەی تاوانەکەی، تەرمەکەی پارچە پارچە کردووە و لە حەوشەی ماڵەکەیدا ناشتوویەتی.

لە ساڵی 2020دا، پۆلیس حەوشەی ماڵی بۆومانی هەڵکۆڵی و پاشماوەی مرۆڤیان دۆزییەوە. دوای پشکنینی DNA، دەرکەوت کە پاشماوەکە هی ئەلێکسیسە.

دێنیس بۆومان بە دوو زیندانیی هەتاهەتایی بۆ کوشتنی کاتلین دۆیڵ و 35بۆ 50 ساڵی دیکەش بۆ کوشتنی ئەلێکسیس سزادرا.

ئەلێکسیس بۆ ئەوەی لەبیربکرێت، لە داهاتوو بێبەشکرا، بەڵام دایکە راستەقینەکەی هەرگیز لەبیری نەکرد و دواجار، سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان، دۆزییەوە.

دوای گەمارۆیەکی 18 مانگی و پێکدادانێکی خوێناوی، شاری فاشر، دواین پێگەی سوپای سودان لە هەرێمی دارفور، بەتەواوەتی کەوتە دەست هێزەکانی پشتیوانیی خێرا. کەوتنی شارەکە دەرگای بەڕووی کارەساتێکی مرۆیی گەورەتردا کردەوە و راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان باس لە "کۆمەڵکوژی" و "پاکتاوی رەگەزی" دەکەن، لە کاتێکدا چارەنووسی ملیۆنان هاووڵاتی لەوپەڕی مەترسیدایە.

کەوتنی فاشر و کرانەوەی دەرگای دۆزەخ:

لە ماوەی چەند رۆژی رابردوودا، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا هێرشەکانیان بۆ سەر فاشر چڕکردەوە و بەپێی راپۆرتە سەرەتاییەکان، لە ماوەی تەنها دوو رۆژدا نزیکەی 2000 کەس کوژراون. سەندیکای پزیشکانی سودان جەخت دەکاتەوە کە ژمارەی قوربانییەکان "زۆر لەوە زیاترە"، بەڵام بەهۆی پچڕانی پەیوەندییەکان و ئەو ترس و تۆقاندنەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا بڵاویان کردووەتەوە، بەدواچوونی ورد بۆ ژمارەی قوربانییەکان ئەستەم بووە.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە خەرتوم "نیگەرانیی قووڵی" خۆی لەمبارەیەوە دەربڕیوە و ئەو توندوتیژییەی بە "پەرەسەندنێکی ترسناک" وەسف کردووە. هاوکات، نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریی داوە کە "نیشانەی رونی پاڵنەری رەگەزی لەپشت کوشتنەکانەوە هەیە."

بەڵگەکان تەنها قسەی شایەتحاڵەکان نین. تاقیگەی توێژینەوەی مرۆیی لە زانکۆی یەیڵ (Yale) لە ئەمریکا، لە رێگەی وێنەی مانگە دەستکردەکانەوە "بەڵگەی ڕوونی" لەسەر کۆمەڵکوژییەکە ئاشکرا کردووە. وێنەکان پەڵەی گەورەی خوێن و کۆمەڵێک تەرم لە شەقامەکانی فاشردا نیشان دەدەن کە پێشتر بوونیان نەبووە، ئەمەش پشتڕاستی ئەو تاوانانە دەکاتەوە کە باس دەکرێن.

راپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە چەکدارانی پشتیوانیی خێرا ماڵ بە ماڵ گەڕاون و خەڵکیان لەسەر بنەمای ناسنامەی رەگەزییان گولـلەباران کردووە. هاوکات، کردەوەی قێزەونی وەک لاقەکردن، رفاندنی ژنان و منداڵان وەک بارمتە، و هێرشکردنە سەر نەخۆشخانەکان بە شێوەیەکی بەربڵاو ئەنجامدراون. لە لایەکی ترەوە رێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) رایگەیاندووە کە "شۆک بووە" بە بیستنی هەواڵی کوژرانی زیاتر لە 460 نەخۆش و کارمەندی تەندروستی لە نەخۆشخانەی سعودی لە فاشر کە هیچ بەشدارییەکییان لە ململانێکاندا نەبووە.

ڕەهەندێکی رونی رەگەزی لە شەڕی فاشردا هەیە، چونکە گروپە چەکدارە ناوخۆییەکانی هۆزی زاغاوە، کە بە "هێزی هاوبەش" ناسراون، شانبەشانی سوپا شەڕیان کردووە. بۆیە چەکدارانی RSF هاووڵاتیانی مەدەنیی زاغاوە وەک ئامانجی رەوا دەبینن.

سوپاش بەوە تۆمەتبار کراوە کە ئەو گروپە رەگەزییانە دەکاتە ئامانج کە وەک بنکەی پشتیوانیی RSF دەیانبینێت، بەتایبەت لە ناوچەکانی وەک سەنار و جەزیرە کە دەکرێت ئەوانیان حەشاردابێت.

ئیمی مەحمود، بەڕێوەبەری ستراتیژیی تۆڕی مرۆیی ئاوارەکان، دەڵێت: "ئیتر گرنگ نییە تۆ هاووڵاتیی مەدەنی بیت یان لە کوێ بیت، تەنانەت لە خەرتومیش، سەلامەت نیت. چونکە لە چاوتروکانێکدا، ئەوانەی چەکیان بەدەستەوەیە، دەتوانن و بەردەوام دەبن لە زیندانیکردنی ناڕەوا، بێسەروشوێنکردن، کوشتن و ئەشکەنجەدانی هەمووان."

قەیرانێکی مرۆیی بێوێنە:

کەوتنی فاشر شەپۆلێکی نوێ و گەورەی ئاوارەیی دروست کردووە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، تەنها لە ماوەی دوو رۆژدا زیاتر لە 36 هەزار کەس لە شارەکە هەڵاتوون، کە زۆربەیان بە پێ بەرەو شاری "تویلە" رۆیشتوون کە 70 کیلۆمەتر لێیەوە دوورە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە شەڕی ناوخۆی سودان لە ماوەی دوو ساڵ و نیوی رابردوودا بووەتە هۆی ئاوارەبوونی 12 ملیۆن کەس لە ناوخۆی وڵات و پەنابردنی 1.5 ملیۆن کەسی دیکە بۆ وڵاتانی دراوسێ وەک میسر، لیبیا و چاد.

قەیرانەکە تەنها ئاوارەیی نییە، بەڵکو برسێتییەکی کوشندەشە. بەرنامەی خۆراکی جیهانی (WFP) هۆشداری دەدات کە زیاتر لە 24 ملیۆن سودانی روبەروی "نەبوونی ئاسایشی خۆراک" بوونەتەوە. لەم دۆخە ناهەموارەدا، حکومەتی سودان دوو بەرپرسی باڵای لە وڵات دەرکردووە، کە ئەمەش هەوڵەکانی گەیاندنی یارمەتییەکان ئاڵۆزتر دەکات.

خۆبەخشانی ناوخۆیی و رێکخراوە مرۆییەکان، وەک تۆڕی "ژوورەکانی فریاکەوتن" و خاچی سوور، داوای یارمەتیی بەپەلە دەکەن و رایانگەیاندووە کە توانایان بۆ بەهاناوەچوونی ئەم ژمارە زۆرەی ئاوارەکان زۆر سنووردارە.

هاوکات ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەمڕۆ پێنجشەممە، بە توندی ئیدانەی هێرشی هێزەکانی پشتیوانیی خێرای بۆ سەر شاری فاشر لە باکوری دارفور کرد و نیگەرانیی قووڵی خۆی لە "مەترسیی ئەنجامدانی تاوانی بەرفراوان، بەتایبەت تاوانی لەسەر بنەمای رەگەزی" دەربڕی.

لەکۆبوونەوەی تایبەتی ئەنجومەنی ئاسایشدا سەبارەت بە سودان، دوو بەرپرسی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان رایانگەیاند کە کەوتنی فاشر "گۆڕانکارییەکی گەورەیە" لە قەیرانی سوداندا و هەواڵەکانی باکوری دارفوریان بە "سامناک" وەسف کرد.

رەگ و ریشەی ململانێکە: هێزەکانی پشتیوانی خێرا کێن و شەڕەکە چۆن دەستیپێکرد؟

هێزەکانی پشتیوانیی خێرا (RSF) لە بنەڕەتدا لە میلیشیای "جەنجەوید"ەوە سەریان هەڵدا، کە لە کاتی شەڕی دارفور لە ساڵی 2003 لەلایەن عومەر بەشیری سەرۆکی ئەوکاتەوە بۆ سەرکوتکردنی هۆزە عەرەبەکان بەکارهێنران و بە دڕندەیی ناسرابوون. لە ساڵی 2013، ئەم میلیشیایانە بە رەسمی کرانە هێزێک بە ناوی "پشتیوانیی خێرا".

ئەم هێزە رۆڵێکی سەرەکیی هەبوو لە روخاندنی حکومەتی بەشیر لە ساڵی 2019، پاشان لە ساڵی 2021 شانبەشانی سوپا بە سەرکردایەتیی عەبدولفەتاح بورهان، کودەتایان بەسەر حکومەتی مەدەنیدا کرد.

بەڵام ناکۆکییەکانی نێوان ژەنەراڵ بورهان و محەمەد حەمدان دۆگلۆ (حمێدتی)، فەرماندەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا، لەسەر چۆنیەتیی تێکەڵکردنی ئەم هێزانە بە سوپاوە و دیاریکردنی سەرکردایەتیی گشتیی هێزە چەکدارەکان، قوڵ بووەوە. ئەم ناکۆکییە لە 15ی نیسانی 2023دا تەقییەوە و بووە شەڕێکی ناوخۆیی وێرانکەر.

دابەشبوونی کردەیی و ئاییندەیەکی نادیار:

بە کۆنترۆڵکردنی فاشر، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا ئێستا بە کردەیی تەواوی هەرێمی دارفوریان لەژێر دەستدایە، کە هەرێمێکی ستراتیژی و فراوانە و لەڕووی سامانە سروشتییەکانی وەک زێڕەوە گرنگیی زۆری هەیە. ئەمەش وایکردووە سودان بە کردەیی دابەش بێت بەسەر رۆژهەڵاتێکی ژێر کۆنترۆڵی سوپا و رۆژئاوایەکی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا.

هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئاگربەست و دانوستان، بە نێوەندگیریی سعودیە، ئەمریکا و یەکێتیی ئەفریقا، تا ئێستا شکستیان هێناوە. کەوتنی فاشر و ئەنجامدانی ئەم تاوانە بەرفراوانانە، هەموو هەوڵێکی دیپلۆماسیی ئاڵۆزتر کردووە. لە کاتێکدا جیهان ئیدانەی تاوانەکان دەکات، چارەنووسی سودان و ژیانی ملیۆنان مرۆڤ لەبەردەم داهاتوویەکی نادیار و مەترسیداردایە.

خێرایی روداوەکانی سودان وایکردووە پێشبینیکردنی ئەوەی چی رودەدات قورس بێت، بەڵام هەمووان هاوڕان لەگەڵ ئەوەدا، کە کارەساتێکی مرۆیی گەورە بەرۆکی هاووڵاتیانی سودانی گرتووە و سودان وەک کەشتییەکی بێ کاپتن لەناو زەریایەک لە خوێندا دەخولێتەوە.

پاولۆ بیا، سەرۆک کۆماری کامێرون کە تەمەنی 92 ساڵە، لە خولی هەشتەمی سەرۆکایەتیدا لە هەڵبژاردنێکی توند و پڕ لەململانێ و  مشتومڕدا لەسەر ئەنجامەکان سەرکەوتنی بەدەستهێنا.

ئەنجوومەنی دەستووری کامیرۆن رایگەیاند، پۆڵ بیا کە بەتەمەنترین سەرۆکی دەوڵەتی جیهانە، 53.7%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە، لەکاتێکدا عیسا چیرۆما رکابەری سەرەکی و سەرۆکی ئۆپۆزسیۆنی وڵاتەکە  35.2%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە.

پاوڵ بیای سەرۆک کۆمار تەمەنی 92 ساڵ و بەتەمەنترین سەرۆکی دەوڵەتی جیهان کە جارکیتر وەک سەرۆکی وڵاتەکەی هەڵبژێردرایەوە و   ئەمە هەشتەمین خولی سەرۆکایەتییەکەیەتی لەسەریەکە کە بیا دەسەڵاتی بەدەستهێناوە.

 دوای راگەیاندنی ئەنجامەکانیش، بیا سوپاسی دەنگدەرانی کرد کە "جارێکی دیکە" متمانەیان پێی هەبووە و لە راگەیەندراوێکدا رایگەیاند؛ لە دڵەوە هیوادارە کە پێکەوە، بە ئیرادەیەکی بەهێزەوە دەست بە بنیاتنانی کامیرۆنێکی ئارام و یەکگرتوو و ئاوەدان بکەن.

ئەنجامەکە بۆ زۆرێک لە کامێرونییەکان نائومێدکەر بوو، چونکە سەرەڕای دەنگۆی پێشبڕکێیەکی نزیک و بانگەشەی سەرکەوتن لەلایەن رکابەرە سەرەکییەکەیەوە، عیسا چیرۆما باکاری، بەڵام هیوایەکی کورت بۆ گۆڕانکارییەکی چاوەڕواننەکراو هەبوو، بەپێی ئەنجامە رەسمییەکان، بیای سەرۆک بە رێژەی 53.7%ی دەنگەکان سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، دوای ئەویش چیرۆمای رکابەری بە 35.2%ی دەنگەکان دێت.

بیا کە زیاتر لە 43 ساڵە لە دەسەڵاتدایە، شێوازی سەرکردایەتییەکەی کە بە دەگمەن کۆبوونەوەی رەسمی کابینەی حکومەت ئەنجام دەدات یان هەڵوێست لەسەر پرسە هەستیارەکان وەردەگرێت، کەشێکی ناڕوونی لەبارەی ئامانجەکانی حکومەت و داڕشتنی سیاسەتی نیشتمانی دروستکردووە. لەسەر ئاستی جێبەجێکردن، وەزیر و بەرپرسان پلانی جۆراوجۆر پەیڕەو دەکەن، بەڵام هیچ ئاراستەیەکی سیاسی روون نییە لە حکومەتەکەیدا.

لە ژێر دەسەڵاتی بیادا، حکومەت ناوبەناو ناڕەزایەتییەکانی سەرکوت کردووە و رەخنەگرانی دەستگیر کردووە، بەڵام مانەوەی بیا تەنیا پەیوەست نەبووە بە پاوانخوازی، توانیویەتی هاوسەنگییەکی تاڕادەیەک باش لە نێوان ناوچە جۆراوجۆرەکانی وڵات و نەتەوەکاندا دروست بکات.

سەرەڕای فشارەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، حکومەتی بیا لە قەیرانی قەرزەکان رزگاری بوو و سەقامگیرییەکی رێژەیی دارایی دامەزراند. لەم ساڵانەی دواییدا بیا لە هەموو کاتێک زیاتر لە پاشایەکی دەستووری دەچێت، هێمایەک کە هەندێک بڕیاری سەرەکی دەدات و ئەوەی دیکە بۆ ئەوانی دیکە جێدەهێڵێت.

لە کاتێکدا کامیرۆن رووبەڕووی ئاستەنگی ئابووری و قەیرانێکی خوێناوی دەبێتەوە لە ناوچە ئینگلیزی زمانەکاندا، زۆر کەس ئەدای بیا بە هۆکارێک بۆ پەرەسەندنی گرژییەکان دەزانن، بەڵام ئەو هیچ کاتێک شکستی نەهێناوە، لە هەڵبژاردنی ساڵی 2018دا توانی بەسەر رکابەرەکەی ماوریس کامتۆ سەربکەوێت و کامتۆش دوای ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر ئەنجامەکان بۆ ماوەی زیاتر لە هەشت مانگ زیندانی کرا.

ئەمجارەیان کاندیدکردنی چیروما بەکاری، وەزیری پێشوو و زیندانی سیاسی کەشێکی جیاوازی دروستکرد وەک موسڵمانێک پشتیوانییەکی بەربڵاوی لە ناوچە جۆراوجۆرەکانەوە بۆ خۆی راکێشا، تەنانەت ناوچە ئینگلیزی زمانەکانیش. کە بوو بوە هیوایەک بۆ کامیرۆنییەکان، ئیدی سەرۆکەکەیان بگۆڕن، بەڵام دوای راگەیاندنی ئەنجامەکان، سەرکەوتنەوەی سەرۆکە پیرەکەی جیهان،  توڕەیی و ناڕەزایەتییەکان لە شارەکانی دووالا و گاروا پەرەی سەند و هەواڵی تەقەکردنی هێزە ئەمنییەکان بڵاوکرایەوە و چەندین کەس بریندار بوون و ژمارەیەکیش کوژراون و تا ئێستاش نارەزایەتییەکان کۆتاییان نەهاتووە.

 

 

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەمڕۆ لەسەر دوڕیانێکی چارەنووسساز وەستاوە کە پەیوەستە بە داهاتووی غەززە و حەماس، و هاوکات هاوسەنگیی هێزە ئیقلیمییەکان لە ناوچەیەکی فراوانتردا. لەنێو هەموو ئەمانەشدا، ئەو پرسیارەی کە هەمیشە دەکرێت ئەوەیە، ئایا هێزەکانی تورکیا لە غەززە وەک خۆیان دەڵێن، "بۆ پاراستنی ئاگربەست" بڵاودەکرێنەوە؟

تورکیا کارتی بەهێزی بەدەستەوەیە، بەڵام ناتانیاهۆش دەستەوەستان دانەنیشتووە و لەژێر فشاری حکومەتەکەیدایە بۆ وەستانەوە دژ بە ئامادەیی تورکیا.

کەواتە چی رودەدات؟

مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، رایگەیاند کە بەشداریی تورکیا و دەسەڵاتی فەڵەستینی لە غەززە لە چوارچێوەی پلانی ئاگربەستی پشتگیریکراو لەلایەن ئەمریکاوە هێشتا یەکلایی نەکراوەتەوە و جەختی کردەوە کە "پێویستە ئیسرائیل بەو وڵاتانە ئاسوودە بێت" کە هێزەکانیان لە کەرتی غەززە جێگیر دەکەن.

ئەم لێدوانانەی رۆبیۆ لە کاتێکدایە کە حکومەتی ئیسرائیل بەردەوام بیرۆکەی رۆڵگێڕانی دەسەڵاتی فەڵەستینی و بزوتنەوەی حەماسی لە غەززەی دوای شەڕ رەتکردووەتەوە، هاوکات پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا لە ماوەی شەڕەکەدا بە تەواوی پاشەکشەی کردووە.

"پێکهاتەی هێزەکە هێشتا دیاری نەکراوە"

رۆبیۆ لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لە سەنتەری هەماهەنگیی مەدەنی-سەربازیی ئەمریکا، لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەوەی ئایا هێزی تورکیا لە چوارچێوەی "هێزی سەقامگیریی نێودەوڵەتی" لە غەززە بڵاودەکرێتەوە، وتی: "ئێمە هێشتا ئەو هێزەمان پێک نەهێناوە، بۆیە کارکردن لەسەری بەردەوامە."

وتیشی: "بە دڵنیاییەوە، کاتێک ئەم هێزە پێکدەهێنرێت، دەبێت لەو وڵاتانە پێکبێت کە ئیسرائیلیش پێیان ئاسوودەیە... زۆر وڵات هەن کە خواستی خۆیان نیشانداوە، بەڵام لە ئێستادا ناتوانم ناویان بهێنم."

هاوکات جێگەی ئاماژەیە؛ دوو گرووپ لە وڵاتان هەن کە ئیسرائیل گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵکردوون:

• یەکەمیان: ئەو وڵاتانەی کە ناتانیاهۆ لە دوای ٧ی تشرینی یەکەمەوە توانیویەتی پەیوەندییەکانی لەگەڵیاندا بهێڵێتەوە، وەک ئیمارات و میسر.

• دووەمیان: ئەو وڵاتانەی کە مەرجیان ئەوەیە زۆرینەی سەربازەکان موسڵمان بن. بەڵام ئیسرائیل وڵاتانی دەرەوەی ناوچەکەی دەوێت، و لەم چوارچێوەیەدا ئەندەنوسیا، پاکستان و ئازەربایجان دەردەکەون. تورکیاش ناکەوێتە خانەی هیچ کام لەم دوو پۆلێنەوە.

چۆن پرسی ئامادەیی تورکیا لە غەززە بووە یەکێک لە بابەت و ئەگەرە سەرەکییەکان؟

کاتێک چوار سەرکردە، و لە ناویاندا ئەردۆغان، لە 13ـی تشرینی یەکەم لە میسر راگەیەندراوی نیازپاکیی ئاشتییان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئیمزا کرد، چەندین پرسیار لە ئارادا بوون. رابردووی جووڵەکانی ئیسرائیل و حەماس، ئەگەری پێشێلکردنی ئاگربەست، و ئەو کەلێنانەی لە رێککەوتنە پێشنیازکراوەکەدا هەبوون، هەمووی پرسیاری گرنگ بوون.

بەڵام هەر خودی ئیمزاکردنی ئەو راگەیەندراوە بە ئامادەیی ئەردۆغان، پێگەی تورکیای لە پرسی غەززەدا لە لایەنگرییەوە گۆڕی بۆ لایەنێکی گەرەنتیکەری رێککەوتنی وەستانی جەنگ و لە بەرامبەردا چاوەڕوانی و ئەگەری بڵاوەپێکردنی سەربازانی تورک لە غەززە ورووژا.

ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا، کە سەردانی تەلئەبیبی کردبوو بۆ رێگریکردن لە هەوڵەکانی ئیسرائیل بۆ پێشێلکردنی ئاگربەست، خشتە کاتییەکەی رێککەوتنەکەی بەم شێوەیە دیاریکرد: رادەستکردنی چەکەکانی حەماس، بڵاوەپێکردنی هێزە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەقامگیرکردنی غەززە، و پێکهێنانی ئیدارەیەکی جێگرەوە.

"نابێت هیچ لایەنێک ڤیتۆی لەسەر بێت"

لەبارەی ئەو راپۆرتانەی کە باس لەوە دەکەن ئیسرائیل بە ئەمریکای وتووە بوونی هێزی تورکیا لە غەززە "هێڵی سوورە"، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وتی: "نامەوێت بچمە ناو وردەکاریی ئەوەی کێ ڤیتۆ کراوە و کێ ڕێگەی پێنادرێت. بەڵام ئاشکرایە، هەر ئەندامێکی ئەم هێزە دەبێت کەسێک بێت کە توانایی و ئیرادەی هەبێت، هەروەها کەسێک بێت کە هەموو لایەنێک، بە ئیسرائیلیشەوە، پێی ئاسوودە بن."

سەبارەت بە رۆڵی دەسەڵاتی فەڵەستینی لە حوکمڕانیی کەرتی غەززەی دوای شەڕ، رۆبیۆ وتی: "ئێمە نیگەرانییەکانی خۆمان سەبارەت بە دۆخی ئێستای دەسەڵاتی فەڵەستینی دەربڕیوە. بێگومان پێویستی بە چاکسازی هەیە سەبارەت بەوەی چ ڕۆڵێک لە داهاتووی غەززەدا دەگێڕێت. ئەوە هێشتا دیاری نەکراوە، ئەگەر هەر ڕۆڵێکیشی هەبێت. ئێمە نازانین."

هەروەها دووپاتیکردەوە: "غەززە ناتوانێت شوێنێک بێت لەلایەن هەر لایەنێکەوە بەڕێوەببرێت کە بیەوێت وەک ناوەندێک بۆ هێرشکردنە سەر ئیسرائیل بەکاری بهێنێت. ئەگەر وابێت، ئەوا شەڕێکی تر رودەدات... هەرگیز ئاشتی نایەتە ئاراوە ئەگەر ناوچەیەک وەک پێشوو بۆ هەڕەشەکردن لە ئاسایشی ئیسرائیل بەکاربهێنرێت. هەموو لایەنێک لەمە تێدەگات، هەموو ئەوانەی ئەم رێککەوتنەیان واژۆ کردووە لەمە تێدەگەن."

شیکاری و دەرەنجام:

لێرەدا، ململانێیەکە لەسەر ئاستی لێدوان و فشارە دیپلۆماسییەکان دەرکەوتووە و بووەتە "جەنگی گێڕانەوەکان". لە کاتێکدا میدیای ئیسرائیلی وەک "يسرائيل هيوم" باس لەوە دەکات کە کارەکە تەواو بووە و ئەمریکا "ڤیتۆ"کەی ئیسرائیلی لە دژی تورکیا قبووڵ کردووە، سەرچاوەکانی وەزارەتی بەرگریی تورکیا پێچەوانەکەی دەڵێن و جەخت لەوە دەکەنەوە کە سوپاکەیان "ئامادەکاریی تەواوی کردووە" بۆ رۆڵگێڕان لە غەززە و پشتیوانیی ئەمریکاشیان هەیە.

دژایەتییە توندەکەی ئیسرائیل تەنها پەیوەست نییە بە هەڵوێستە توندەکانی ئەردۆغانەوە، بەڵکو رەهەندێکی ستراتیژیی قووڵی هەیە:

• یەکەم: بوونی هێزێکی وەک تورکیا لە غەززە، کە خۆی بە پارێزەری فەڵەستینییەکان دەزانێت، پلانی ئیسرائیل بۆ کۆنترۆڵکردنی تەواوەتیی داهاتووی غەززە ئاڵۆز دەکات.

• دووەم: ئیسرائیل ترسی لەوە هەیە کە بوونی سەربازیی تورکیا ببێتە هاندەرێک بۆ بەهێزبوونەوەی بزوتنەوەی حەماس و زیندووهێشتنەوەی چارەسەری دوو دەوڵەتی، کە حکومەتی ئێستای ناتانیاهۆ بە توندی دژی دەوەستێتەوە.

• سێهەم: بوونی تورکیا لەم هاوکێشەیەدا، باڵادەستیی ئیقلیمیی ئیسرائیل دەخاتە ژێر پرسیارەوە و رکابەرێکی بەهێزی لە تەنیشت سنوورەکانییەوە بۆ دروست دەکات کە دۆستی دوژمنەکەی دەکات. 

لە کۆتاییدا، پرسی بوون یان نەبوونی تورکیا لە غەززە، بووەتە تاقیکردنەوەیەکی راستەقینە بۆ هاوسەنگیی هێز لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێدا. ئایا "هێڵە سوورەکەی" ئیسرائیل هێندە بەهێزە کە بتوانێت ئەندامێکی گرنگی ناتۆ لە هاوکێشەکە دووربخاتەوە؟ یان پێگەی تورکیا وەک "وڵاتی گەرەنتیکار" و پەیوەندییە ستراتیژییەکانی لەگەڵ واشنتۆن، قسەی کۆتایی دەکات؟ وەڵامی ئەم پرسیارە، تەنها چارەنووسی هێزە نێودەوڵەتییەکە دیاری ناکات، بەڵکو نەخشەی داهاتووی کاریگەریی وڵاتان لە ناوچەکەدا دەکێشێت و رەنگە ئەگەرێکیش بێت بۆ ئەوەی بزانین، حەماس دەگاتە کوێ.

 

 

 ویلایەتی تەكساس لە ئەمریكا رۆڵی بەرچاوی هەیە لە رووی ئابوری و ژێرخانی سەرچاوە سروشتییەكانی بۆ ئەمریكا ساڵانە ملیاران دۆلار بۆ ووڵاتەكە پەیدا دەكات بەهۆی هەناردەكردنی نەوت و غاز و كشتوكاڵ و بەرهەمی كارگەكانی. 

 

تەکساس یەكێكە لە گەورەترین ویلایەتی ئەمریكا لە رووی ئابورییە و رۆڵی هەیە لە بەرهەمی نیشتمانی ئەمریكا و رەخساندنی هەلی كار و هەناردەكردنی بەرهەمی ناوخۆ و سەرچاوەكانی.

 

ویلایەتەکە پێشەنگی ویلایەتەكانی ئەمریكا بۆ هەناردەكردن و ساڵان بە بەهای سەدان ملیار دۆلار كاڵا هەناردە دەكات و سێكتەری كارەبا و تەكنەلۆجیا و پیشەسازی ویلایەتەكە رۆڵیان هەیە لە دابینكردنی پێداویستی ناوخۆیی و جیهانی و ئابورییەكەی گەورەترینە لە جیهاندا و قەبارەی ئابورییەكەی دەگاتە نزیكەی سێ ترلیۆن دۆلار لە ساڵێكدا.

 

نەوت و غاز و وزەی بای تەكساس بنچینەیەكی گرنگن بۆ ئەمریكا كارەبایان بۆ ویلایەتەكە و چەند ویلایەتێكی تر دابین كردووە و پلەی دووەمی گرتووە لە ئەمریكا بۆ هەناردەكردنی غازی سروشتی شل و بەردەوامیشە لە گەشەپێدانی وزەی خۆر و سودوەرگرتن لێی و 40٪ی نەوتی خاو و 25٪ی غازی شلی ئەمریكا لە تەكساسەوە بەرهەمدێت.

 

لە تەكساس گرنگی بە كانە كانزاییەكان دەدرێت و سودی لێوەردەگیرێت بۆ بەرهەمهێنانی وزەی خاوێن و پێشەنگ لە پیشەسازی پێتڕۆكیمایی و ئۆتۆمبێل و ئەلیكترۆنی و كۆمپیوتەر.

 

بەهۆی كەمی باج و خەرجی ژیان و پاڵپشتی بۆ كرێكار و كارمەند زۆربەی كۆمپانیاكان ئارەزووی ئیشكردنن لە تەكساس و رێژەی بێكاری كەمتر لە 4٪ە و گەشەی ویلایەتەكە بەردەوامە لە هەڵكشان.

دزییە گەورەکەی لۆڤەر؛ راپۆرتێکی نهێنی شکستە ئەمنییە مێژووییەکانی ئەو مۆزەخانەیە ئاشکرا دەکات:

دزییە مەترسی دارەکەی رۆژی یەکشەممە لە مۆزەخانەی لۆڤەر، کە تێیدا هەشت پارچە لە گەوهەرە شاهانەکان دزران، نەک هەر ناوبانگی مۆزەخانەکەی خستە مەترسییەوە، بەڵکو بووە هۆی ئاشکرابوونی زنجیرەیەک کەموکورتیی ئەمنیی قووڵ و مێژوویی. ئێستا راپۆرتێکی نهێنیی دامەزراوەی باڵای وردبینیی فەرەنسا، وردەکاریی شۆکهێنەر لەبارەی سیستەمی ئەمنی و کەمکردنەوەی بودجە ئاشکرا دەکات و ئەنجومەنی پیرانیش بەڕێوەبەری مۆزەخانەکەی بۆ لێپرسینەوە بانگهێشت کردووە.

راپۆرتە نهێنییەکە چی ئاشکرا دەکات؟

رەشنووسێکی نهێنیی راپۆرتی "دادگای ژمێریاری" کە باڵاترین دامەزراوەی وردبینییە لە فەرەنسا، بە توندی لۆمەی ئیدارەی لۆڤەر دەکات بەهۆی چەندین خاڵەوە:

سیستەمێکی ناتەواوی کامێرای چاودێری: لە هەر سێ ڕووە سەرەکییەکەی مۆزەخانەکەدا سیستەمی چاودێری لاوازە. بۆ نموونە، لە رووی "ریشیلیۆ" لە کۆی 182 ژوور، تەنها 25%یان کامێرای چاودێرییان هەیە.

کەمکردنەوەی بودجەی ئەمنی: بودجەی تەرخانکراو بۆ کاروباری ئەمنی لە ساڵی 2024 زۆر کەمترە لەوەی 20 ساڵ لەمەوبەر بووە، ئەمەش بووەتە هۆی دواکەوتنێکی بەرچاو لە نوێکردنەوەی تەکنەلۆژیای ئەمنی.

گرنگیدان بە پڕۆژەی لاوەکی: راپۆرتەکە دەڵێت ئیدارەی مۆزەخانەکە سەرقاڵی پڕۆژەی نوێ بووە لەجیاتی ئەنجامدانی "کارە بنەڕەتی و پێویستەکان" بۆ پاراستنی مۆزەخانەکە.

مێژوویەک لە دزیکردن و شکستی ئەمنی:

ئەمە یەکەمجار نییە لۆڤەر روبەڕووی دزیی گەورە دەبێتەوە. بەناوبانگترینیان دزینی تابلۆی مۆنالیزا بوو لە ساڵی 1911. هەروەها:

دزیی شۆڕشی فەرەنسا (1792): لەناو گێژاوی شۆڕشدا، زیاتر لە 10 هەزار بەردی بەنرخ و مرواری دزران، لەنێویاندا ئەڵماسی بەناوبانگی "شینی فەرەنسی" کە دواتر بە ناوی "ئەڵماسی هیواداری" (Hope Diamond) لە مۆزەخانەی سمیسۆنیان لە واشنتن دەرکەوتەوە.

شمشێرە ئەڵماس رێژکراوەکە: (1976) سێ دزی دەمامکدار شمشێرێکی ئەڵماس رێژکراوی شا چارلزی دەیەمیان دزی کە هەرگیز نەدۆزرایەوە.

تابلۆی "رێگای سێڤر:" (1998) لە رۆژی رووناکدا، دزێک تابلۆیەکی بەنرخی لە چوارچێوەکەی دەرهێنا و دیارنەما.

کێشەی سەرەکی: لۆڤەر کۆشکێکە کە بۆ مۆزەخانە نابێت

شارەزایان پێیانوایە کێشەی سەرەکیی لۆڤەر، لە خودی پێکهاتە تەلارسازییە ئاڵۆزەکەیدایە. ئەم باڵەخانەیە کە وەک قەڵایەکی سەربازی دروستکراوە و دواتر کراوە بە کۆشک، لە 25 ئاستی جیاواز پێکدێت و پاراستنی کارێکی ئێجگار سەختە. وەک جیرارد ئارۆ، سەرۆکی کۆمەڵەی دۆستانی لۆڤەر دەڵێت: "لۆڤەر کۆشکێکە کە لۆژیکی مۆزەخانەی نییە. ئەو بۆخۆی گەردوونێکە."

سیستەمی ئەمنی لۆڤەر و کەلێنەکانی:

لۆڤەر بە دوو چینی ئەمنی دەپارێزرێت: نزیکەی 1200 پاسەوانی تایبەتی مۆزەخانەکە، و هێزێکی 52 کەسیی ئاگرکوژێنەوە کە بەشێکن لە سوپای فەرەنسا. بەڵام:

پاسەوانەکان: بەردەوام سکاڵایان لەبارەی خراپیی بارودۆخی کارکردنیان هەبووە. بەرپرسێکی پێشووی ئەمنی دان بەوەدا دەنێت کە موچەیان کەمە و قوتابخانەیەکی تایبەت بە راهێنانی پاسەوانی مۆزەخانە بوونی نییە.

ئاگرکوژێنەوەکان: هێزێکی زۆر راهێنراون بەڵام ئەرکی سەرەکییان بەرەنگاربوونەوەی ئاگر و لافاوە، نەک رێگریکردن لە دزی.

نهێنیی شووشە شکاوەکە:

پرسیاری سەرەکی ئەوەیە چۆن دزەکان توانیویانە شووشەی قەفەزەی گەوهەرەکان بشکێنن؟ لە کاتێکدا مۆنالیزا لەناو شووشەیەکی دژە فیشەک و پۆڵاییندایە، بەڵام شووشەی گەوهەرەکان جیاواز بووە. بەرپرسێکی پێشووی سەربازی ئاشکرای دەکات کە شووشەکە بە جۆرێک دروستکراوە کە بەهێز بێت دژی تاوانباران، بەڵام لە هەمانکاتدا ئاگرکوژێنەوەکان بتوانن بیشکێنن لە کاتی ئاگرکەوتنەوەدا بۆ رزگارکردنی گەوهەرەکان. وا دیارە دزەکان ئەم خاڵە لاوازەیان قۆستۆتەوە.

 

ئەگەر ئەمریکا موشەکی تۆماهوک بداتە ئۆکراین، ئەوا نزیکەی دوو هەزار بنکەی سەربازیی روسیا لەوانەش 76 بنکەی ئاسمانی، دەکەونە ژێر مەودای ئەم چەکە دوورهاوێژەوە. 

ئەم زانیارییە لە پۆستێکی پەیمانگای لێکۆڵینەوەی جەنگ (ISW) لە پلاتفۆرمی ئێکس (X) لەگەڵ نەخشەیەکی ناوچە مەترسیدارەکانی روسیادا بڵاوکراوەتەوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هەفتەی رابردوو رایگەیاند لە ساتەوەختی بڕیارداندایە سەبارەت بە ناردنی موشەکەکانی تۆماهۆک بۆ ئۆکراین، جەختی لەوەش کردەوە دەبێت بزانێت ئامانج لە بەکارهێنانی ئەم مووشەکانە چییە و دژی چ ئامانجێک بەکاردەهێنرێن.

پێشتر ماڵپەڕی ئەکسیۆس بڵاویکردبوویەوە کە ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین، هەفتەی رابردوو لە پەراوێزی ٨٠هەمین کۆبوونەوەی ساڵانەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، داوای لە هاوتا ئەمریکییەکەی کردووە موشەکی دوورهاوێژی تۆماهۆک بخاتە بەردەستی ئۆکراین.

ترەمپ لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاندبوو کە بەشێک لە بڕیارەکەی سەبارەت بە دابینکردنی موشەکەکانی تۆماهۆک بۆ ئۆکراین داوە.

سەرۆکی ئەمریکا جەختی لەسەر ئەوە کردەوە بەدوای فراوانکردنی گرژییەکاندا نییە، بەڵام دەیەوێت بزانێت موشەکەکانی تۆماهۆک بۆ چ مەبەستێک بەکاردەهێنرێن.

موشەکی تۆماهۆک یەکێکە لە موشەکە هەرە ناسراو و کاریگەرەکانی جیهان کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە پەرەی پێدراوە و بەکار دەهێنرێت. 

دیارترین تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی و تواناکانی بریتین لە گەیشتن بە دوورییەکی ئێجگار زۆر و بەوردی پێکانی ئامانجەکانی لەسەر رووبەرێکی فراوان. 

مووشەکی تۆماهۆک چەکێکی ستراتیژی و کاریگەری ئەمریکا بۆ یەکلاکردنەوەی جەنگەکان:
موشەکی تۆماهۆک، دوای ماوەیەکی زۆر لە تاقیکردنەوە، لە ساڵی 1983 خرایە خزمەتی هێزە دەریاییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە. 

ئەم موشەکە خاوەنی چوار دیزاینی سەرەکییە، لەوانە دوانیان بە کڵاوەی ئەتۆمی و ئاسایی دروستکراون، هەروەها دوانی دیکەشیان لە زەوییەوە یان لە ژێردەریاییەوە ئاڕاستەی ئامانجەکان دەکرێن.

تۆماهۆک، کە کاریگەریی کەشوهەوای لەسەر نییە و مەودایەکی دوورهاوێژی هەیە، بۆ پێکانی ئامانجە دوورەکان بەکاردێت.

قەبارەیەکی بچووکی هەیە و دەتوانێت لە نزمییەکی زۆرەوە بفڕێت، ئەمەش وای لێدەکات کە بە سەختی لەلایەن رادارەکانەوە ئاشکرا بکرێت و بپێکرێت.

زانیاری تایبەت بە شوێنی ئامانجەکە دەخرێتە ناو موشەکەکەوە. 

ئەم موشەکە سیستمی روپێوی تۆپۆگرافی (TERCOM) بەکاردەهێنێت کە لە رێگای ئامێری AN/DPW-23 کاردەکات.

بەمەش زانیاری دەربارەی بەرزبوونەوەی موشەکەکە بەهۆی پێوەری بەرزبوونەوەی رادارییەوە وەردەگرێت و بەراوردی دەکات لەگەڵ نەخشەی راداریی پرۆگرامکراو، تا موشەکەکە بە رێگایەکی فڕینی دیاریکراودا بڕوات. 

دواتر سیستمێکی دیکەی وێنەیی بۆ ئەم مووشەکە دانراوە کە وێنەی تۆپۆگرافیا بار دەکات و بەراوردی دەکات لەگەڵ ئەو وێنەیەی لە کۆمپیوتەری تایبەت بە مووشەکەکەیە، بەمەش وردبینییەکەی بۆ 10 مەتر زیاد دەکات بۆ شوێنی ئامانجەکە. 

لە ساڵی هەشتاکانەوە تا ئێستا 9 جۆری دیکەی ئەم موشەکە دروستکراوە.

موشەکی تۆماهۆک، کە لەلایەن هێزی دەریایی ئەمریکاوە بۆ لێدانی بنکەکانی رێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عیراق و شام (داعش) بەکارهێنراوە، بە یەکێک لە باشترین و کاریگەرترین موشەکەکانی ئەمریکا دادەندرێت. 

دەتواندرێت لە بورج یان لە ژێردەریایی لە پانتایی ئاوەوە بهاوێژرێت و بە یارمەتی کەشتی ئاسمانی ئامانجەکان بپێکێت.

تۆماهۆک لە خێزانی ئەو موشەکانەیە کە پێیان دەگوترێت موشەکی کروز یان باڵدار، دەتوانێت خۆی ئاراستەی خۆی بگۆڕێت و چەندین بەکارهێنانی هەیە و دەکرێت بەپێی پێویست کڵاوەی سەری بگۆڕدرێت. 

نوێکاری لە چۆنییەتی کارکردنی موشەکی تۆماهۆکدا کراوە و ئێستاش موشەکەکە دەتوانێت سیستمی دیاریکردنی شوێنی جیهانی GPS بەکاربهێنێت، هەروەها دەتوانێت لە کاتی هەڵداندا خێراییەکەی بگۆڕێت.

ئەم موشەکە لە نزمییەکی زۆرەوە دەفڕێت و دەتوانێت سود لە چەندین سەرچاوەی زانیاری وەربگرێت کە لە کەشتی ئاسمانی یان کەشتی دەریایی بۆی رەوانە دەکرێت، بۆیە موشەکەکە دەتوانێت ئاراستەی خۆی لە کاتی فڕینیدا بگۆڕێت و تەنانەت ئامانجێکی جووڵاویش بپێکێت.

بۆ یەکەمجار موشەکەکە لەساڵی 1983 لەلایەن هەردوو کۆمپانیای جەنەراڵ مۆتۆرز و ڕایسۆن ماکدۆنڵ دۆگلاس دروستی دەکەن. 

هەر مووشەکێک نرخی لەنێوان یەک ملیۆن بۆ یەک ملیۆن و ٥٠٠ هەزار دۆلاردایە.

دەکرێت کڵاوەی ئەم مووشەکە بڕی 450 کیلۆگرام ماددەی تەقەمەنی تێبکرێت و تەنانەت دەکرێت کڵاوەی ئەتۆمیشی بخرێنە سەر. 

مەودای هەڵدانی مووشەکەکە دوو هەزار و 500 کیلۆمەترە و خێراییەکەی 880 کیلۆمەترە لە سەعاتێکدا.

ئەو وڵاتانەی مووشەکی تۆماهۆکیان هەیە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و بەریتانیان.
 
بۆ یەکەمجار هێزی دەریایی ئەمریکا ئەم موشەکەی لە جەنگی دژی عیراق لە ساڵی 1991 بەکارهێنا و لە ساڵی ٢٠٠٣ش بە هەمانشێوە لە پرۆسەی ئازادی عیراق دژی مۆڵگەکانی سەدام و هەروەها گرووپی ئەنسارولئیسلام لە هەورامان بەکارهێنرا.

تا ئێستا نزیکەی 6 هەزار موشەکی تۆماهوک دروستکراوە و ئێستاش زیاتر لە 3 هەزاریان لەبەردەستدان.

مام جەلال لە چاوپێكەوتنەكەدا رەخنەی توندی لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان گرتووە و بە بەرپرسیاری زانیون لە جینۆسایدی گەلی كورد لە عیراق و دەڵێت: «بۆمبارانە كیمیاییەكان سیاسەتێكی جینۆسایدە، پێشێلكارییەكی ئاشكرای مافەكانی مرۆڤە و پێویستە هەموو وڵاتانی جیهان و نەتەوە یەكگرتووەكان وەڵامی ئەم تاوانە بدەنەوە

مانوێل مارتۆرێل (Manuel Martorell) رۆژنامەنووسێكی ئیسپانییە و شارەزای دۆزی كوردە، لەساڵی 1988دا چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ سەرۆك مام جەلال لە رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16)ی ئیسپانی لە مەدرید کردووە. مانوێل لە گفتوگۆیەكی تایبەتدا لەگەڵ كوردستانی نوێ‌ جگە لەوەی باس لە ناوەڕۆكی چاوپێكەوتنەكەی دەكات كە ئامانجی سەرەكی سەردانەكەی سەرۆك مام جەلال داواكردن بووە لە حكومەتی ئیسپانیا بۆئەوەی فرۆشتنی چەك و كەرەستەی كیمیایی بە عیراق رابگرێت، هاوكات دیدگای سەرۆك مام جەلال بۆ دەوڵەتداریی و سەقامگیری و ئاشتی نەك تەنها لە كوردستان، بەڵكو لە سەرتاسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە پێوست دەزانێت. جیا لەوە رۆڵی سەرۆك مام جەلال بۆ بە نێودەوڵەتیكردنی دۆزی كورد بە گرنگ وەسف دەكات.  

* بۆ یەكەمجار كەی و لە كوێ مام جەلال-ت بینی؟ باسی چیتان كرد؟

-پسپۆڕییەكەم وەك رۆژنامەنووسێك لە بارەی دۆزی كورد، دەرفەتی ئەوەی پێدام، كە سەركردەكانی كورد بناسم. یەكەمجار لە تشرینی یەكەمی ساڵی 1988دا لە میانەی كۆنفرانسێكی تایبەت بە كوردستان، كە لە مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا بەڕێوەچوو مام جەلالم  بینی، كۆنفرانسەكە لەلایەن «پەیمانگەی لێكۆڵینەوەی سیاسی بۆ ئەمریكای لاتین و ئەفریقا» رێكخرابوو. سێ كەسایەتی دیاری كورد بانگهێشتكرابوون ئەوانیش: (كەنداڵ نەزان) كوردێكی باكووری كوردستان و بەڕێوەبەری ئینستیتیوتی كوردی بوو لە پاریس، (عەبدولڕەحمان  قاسملو) سەركردەیەكی ناسراوی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، (جەلال تاڵەبانی). چاوپێكەوتنێكم لەگەڵ تاڵەبانی كرد، كە لە رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16) بڵاوكرایەوە، تێیدا ئیدانەی بێهەڵوێستیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە بەرامبەر جینۆسایدی گەلی كورد لە عیراق و فرۆشتنی چەك و پێكهاتە كیمیاییەكان بە رژێمی سەدام حسین لەلایەن ئیسپانیا و وڵاتانی دیكەی ئەوروپاوە ئیدانە كرد.

*چەند جاری دیكە چاوت بە سەرۆك مام جەلال كەوت؟ 

- لە مانگی ئابی ساڵی 1991 جارێكی تر چاوم بە جەلال تاڵەبانی كەوتەوە لە شەقڵاوە، ئەوكات كوردستانی عیراق لەناو راپەڕینێكی سەرتاسەریدا بوو. ئێمە لە رێگەی فیشخاپورەوە چووینە ژوورەوە، دوو رۆژنامەنووس و فۆتۆگرافەر و نوێنەرێكی خاچی سووری ئیسپانیا بووین. سوپای عیراق زۆرێك لە ناوچەكانی كوردستانی كۆنتڕۆڵكردبوو، لەوانە شاری هەولێر. ناچار بووین لە رێگەی ئامێدی و بارزانەوە بۆ رواندز بەڕێ‌ بكەوین، لەوێشەوە بەرەو شەقڵاوە، كە جەلال تاڵەبانی لێ‌ بوو، ئەو بە گەرمی سڵاوی لێ كردین، یەكەم كتێبی خۆمم بەناونیشانی «كوردستان، مێژووی بەرخۆدانێك». پێشكەش كرد، لیستی ئەو پرسیارانەم پێدا كە ویستم لێی بكەم، بەڵام وتی ببورە لە ئێستادا كاتم نییە. یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان هاوكارمان بوو بۆ ئەوەی بگەینە سلێمانی كە ئەوكات لەلایەن سوپای عیراقەوە گەمارۆدرابوو.

لە ساڵی 2006دا لە دوكان جارێكی تر مام جەلال پێشوازیی لێكردم، تێیدا تاوتوی‌ پرۆژەی پاراستن و زیادكردنی رێژەی سەوزایی و دارستانەكانمان كرد، ئەم پرۆژەیە بە هاوكاریی حكومەتی خۆجێی (ناڤار) لە ئیسپانیا بوو، دەمانویست لە كوردستان بەرەوپێشی ببەین.

*بۆچوونی ئێوە لەبارەی سەرۆك مام جەلال چییە؟

- تاڵەبانی نوێنەرایەتی ئەو سیاسییە گەورانەی دەكرد كە دیدگای دەوڵەتدارییان هەیە، تەنانەت لە ئاڵۆزترین ساتەكان یان قەیرانە قووڵەكاندا توانای دۆزینەوەی چارەسەری هەبوو لەسەر بنەمای رێز و دیالۆگ. تاڵەبانی بەرژەوەندییە گشتییەكانی گەل و دۆزی كوردی لە سەرووی دابەشبوونە حزبی و كەسییەكان و ململانێی نێوان گروپ و ئاڕاستە سیاسییە جیاوازەكانەوە دادەنا. تاڵەبانی دەیزانی چۆن رێز لە بڕیارەكەی (نەوشیروان مستەفا)ی هاوڕێی بگرێت كاتێك بڕیاری دروستكردنی حزبی دا، هەروەها بەرگریی لە شاعیر (فەرهاد پیرباڵ) دەكرد كاتێك هەمووان هێرشیان دەكردەسەری، ئەم رێزگرتنە لە جیاوازییەكان بۆ پەرەپێدانی رۆحێكی دیموكراسی لە كوردستاندا پێویستە. بە بڕوای من تاڵەبانی نوێنەرایەتیی گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی دەكرد لە ئاڕاستەی سیاسی بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد بەرەو پێگەی پێشكەوتنخوازانەتر و شێوازی بیركردنەوەی مۆدێرن، ئەم تایبەتمەندییانەی تاڵەبانی وایكردووە پرسی كورد بەركەوتنی زیاتری نێودەوڵەتی هەبێت، بەتایبەتی لەناو رێكخراوی سۆسیالیست ئەنتەرناسیۆنال، كە تاڵەبانی یەكێك بووە لە نوێنەرە سەرەكییەكانی.

* تا چەند سەرۆك مام جەلال بۆ كورد و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویست بوو؟

-من شانازی دەكەم كە یەكێك لە سەركردە هەرە دیارەكانی گەلی كوردم ناسیوە، رۆحی وتووێژ و دیدگای دەوڵەتداری تاڵەبانی بۆ پێشخستنی سەقامگیریی و ئاشتی نەك تەنها لە كوردستان، بەڵكو لە سەرتاسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كارێكی پێویستە. ئەمڕۆ، كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە یەكێك لە خراپترین قەیرانەكانیدا تێدەپەڕێت، سیاسییەکی خاوەن پێگە و توانای وەک تاڵەبانی لە هەموو كاتێك پێویستترن بۆ چەسپاندنی ئەو دیدگایەی جیهان كە تایبەتە بە گەلی كورد و لەسەر بنەمای رێزگرتن لە جیاوازییە كەلتوری، ئایینی و نەتەوەییەكان دامەزراوە. كوردستان دەتوانێت ببێتە نموونەیەك بۆ گەیشتن بەو سەقامگیری و ئاشتییەی كە لە تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خوازراوە، شتێك كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەگشتی پێویستی پێیەتی و قەدری دەزانێت، بەڵام بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، وەك لە كۆنفرانسی پێشانگەی نێودەوڵەتی  بۆكتێب وتم، «دەبێت سیاسەتمەداران رێبازی تاڵەبانی پەیڕەو بكەن». 

*تۆ سەردانی كوردستانت كردووە چیتان لەسەر گەلی كورد هەیە؟

من زیاتر لە 10 جار سەردانی باشووری كوردستانم كردووە، هەروەها سەردانی رۆژهەڵاتی كوردستان و رۆژئاوای كوردستانم كردووە. كوردستان و كورد بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی ئاڵۆزی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئایینی و نەتەوەیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەك «ماستەرێكی گەورە» وابوو بۆ من. لە سایەی گەلی كورد، ئێستا بە باشی شارەزام لەوەی كە لە عیراق، ئێران، سوریا و توركیا چی دەگوزەرێت. گەلی كورد رێگەی پێدام ئەو بیركردنەوە كۆنەپەرستە باوانە بشكێنم كە لە ئەوروپادا هەیە سەبارەت بەوەی كوردستان بە ئیسلامییەكی توندڕەو وێنا دەكەن. گەلی كورد نیشانی دەدات كە ئیسلامێكی لێبوردەتر و رێزدارتری هەیە. جیا لەوە پێم وایە بۆ كورد زۆر مەترسیدارە كە گەشەپێدانی ئابووریی لەسەر یەك كەرتێكی بەرهەمدار بنیات بنێت، وەك دەرهێنانی نەوت و گاز، چونكە ئەوە مانای وازهێنانە لەو توانا بەرفراوانەی كە بۆ گەشەپێدانی هەمەلایەنە لە كوردستاندا هەیە. كوردستان وڵاتێكی دەوڵەمەندە لە بواری كشتوكاڵ و پیشەسازیی و گەشتوگوزاردا، نەك تەنها لە شارەكاندا، بەڵكو لە ناوچە گوندنشینەكانیشدا، كە دواجار نوێنەرایەتی میراتی مێژوویی گەلی كورد دەكەن. هەروەها پێویستە ناوچە گوندنشینەكان پەرەیان پێ بدرێت.

پوختەی چاوپێكەوتنەكەی سەرۆك مام جەلال لەگەڵ رۆژنامە ئیسپانییەكە

لە مانشێتی رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16)ی ئیسپانی بەگەورەیی نووسراوە «جەلال تاڵەبانی؛ نەتەوە یەكگرتووەكان بە بێهەڵوێست لە بەرامبەر جینۆسایدی كورد دا تۆمەتبار دەكات»، لە پێشەكییەكی كورتدا باسی لەوە كردووە، جەلال تاڵەبانی، سەركردەی هێزە چەكدارەكانی كورد لە عیراق، جارێكی دیكە لە مەدرید ئیدانەی ئەو جینۆسایدەی كرد، كە گەلەكەی تووشی بووە، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەتایبەتیش نەتەوە یەكگرتووەكانی بە بێهەڵوێستی لە ئاست ئەو دۆخەدا تۆمەتبار كرد. چاوپێكەوتنەكە لە ساڵی 1988 لەلایەن رۆژنامەنووسی دیاری ئیسپانی مانوێل مارتۆرێل (Manuel Martorell) کراوە، ئاماژە بەوە دراوە، جەلال تاڵەبانی، سكرتێری گشتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، كە یەكێكە لە هێزە سەرەكییەكان دژ بە رژێمی بەعسی عیراق، جەختی لەوە كردووەتەوە، تا مافە نەتەوەییەكانی كورد مسۆگەر نەكرێت، ئاشتی بوونی نابێت.
تاڵەبانی ئاماژەی بەوەداوە، دۆخی ئێستا جیاوازە لە ساڵی 1975، كاتێك رێككەوتننامەی جەزائیر لەنێوان عیراق و ئێراندا ئیمزاكراوە بووەتەهۆی هەرەسی شۆڕشی كورد. تاڵەبانی دەڵێت: ئێستا شۆڕشی كورد بەهێزترە و سوورە لەسەر بەردەوامبوون لە خەبات بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانی. یەكێتی لەگەڵ پارتی و حزبی شیوعیی عیراق بەرەیەكی هاوبەشی پێكهێناوە، بە چەك خەبات دەكات بۆ بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسین بۆ گەلی كورد. تاڵەبانی تیشكی خستووەتە سەر ئەوەی باوەڕی بە هەموو جۆرەكانی خەبات هەیە، چ سیاسی چ چەكداریی، دانوستانیش یەكێكە لە شێوازەكان، لەگەڵ ئەوەشدا دانوستانی لەگەڵ حكومەتی عیراق رەتنەكردووەتەوە، ئەگەر ئەوان ئامادەبن ئێمەش ئامادەین، بەڵام تاڵەبانی دەڵێت: متمانەمان بە حكومەتی عیراق نییە».

تاڵەبانی لەچاوپێكەوتنەكەدا رەخنەی توندی لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان گرتووە و بە بەرپرسیاری زانیون لە «جینۆسایدی» گەلی كورد لە عیراق و دەڵێت: بۆمبارانە كیمیاییەكان سیاسەتێكی جینۆسایدە، پێشێلكارییەكی ئاشكرای مافەكانی مرۆڤە و پێویستە هەموو وڵاتانی جیهان و نەتەوە یەكگرتووەكان وەڵامی ئەم تاوانە بدەنەوە». تاڵەبانی ئاماژەی بەوەشكردووە، وڵاتانی وەك فەرەنسا و یەكێتیی سۆڤیەت بە پێدانی چەكی كیمیایی یارمەتیی عیراقیان داوە. 

ناساندنی دۆزی كورد لە ئیسپانیا

بەهۆی ئەوەی گەلی كورد خاوەنی دۆزێكی رەوا بووە، بەدرێژایی مێژوو كەسانی بیانی هەبوون پشتیوانیان لێ‌ كردووە، هەوڵیانداوە مافەكانی كورد بە جیهان بناسێنن. یەكێك لەو كەسانە رۆژنامەنووس مانوێل مارتۆرێل (Manuel Martorell)، ئەو تەمەنی 71 ساڵە، زۆربەی ژیانی خۆی بۆ دۆزی كورد تەرخانكردووە، بەتایبەت لە ناساندنی كورد لە ئیسپانیا. كاتێك لە ئیسپانیا بە كردەیی هیچ كەس باسی كوردی نەكردووە ئەو یەكەم راپۆرتی خۆی لەسەر كوردستان لە ساڵی 1983 بڵاوكردووەتەوە. مانوێل چوار كتێبی لەسەر كوردستان نوسیووە، لە ساڵی 1991دا، یەكەم بابەتی بە زمانی ئیسپانی لە جیهاندا لەسەر مێژووی كورد بڵاوكردووەتەوە بەناونیشانی (كوردستان، مێژووی بەرخۆدانێك) جیا لەوە چوار كتێبی دیكەشی لەگەڵ پسپۆڕانی بوارەكەدا نووسیوە. مانوێل چەندین وتار و راپۆرتی لە رۆژنامە، گۆڤار و تەلەفزیۆنەكاندا بڵاوكردووەتەوە، سەرەڕای ئەنجامدانی چالاكی هەمەجۆر بۆ پشتیوانی لە دۆزی كورد، مانوێل دەڵێت: «بەهۆی پشتیوانیی گەلی كورد و لەسەر راپۆرتێكی ناڕاستی سی ئای ئەی، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بە«تیرۆریستی نێودەوڵەتی» ناساندوویەتی و گەشتكردنی بۆ ئەمریكا لێ‌ قەدەغە كردووە.

پوختەیەك دەربارەی رۆژنامەكە

رۆژنامەی دیاریۆ16 (Diario16) لە ساڵی 1976 لە مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا یەكەمین ژمارەی لێ‌ بڵاوكراوەتەوە، یەكێك بووە لە رۆژنامە دیار و بەناوبانگەكانی ئیسپانیا لەسەر دەستی ژمارەیەك رۆژنامەنووسی بەناوبانگ دامەزراوە، رۆژنامەكە لەسەر هێڵی بەرگریكردن لە ئازادییە مەدەنییەكان كاریكردووە، بەهۆی راپۆرتە بنكۆڵكارییەكانی ناوبانگی زۆری هەبووە، پێشەنگ بووە لە رۆژنامەگەریی لێكۆڵینەوە، چاوپێكەوتنی لەگەڵ بەشێكی زۆر لە سەركردە و سەرۆكەكانی جیهان كردووە، رۆژانە زیاتر لە 100 هەزار کۆپی لێ‌ چاپكراوە و خاوەنی چەندین خەڵاتی كاری رۆژنامەوانییە. لە ساڵی 2001 رۆژنامەكە بەهۆی قەیرانی داراییەوە راگیراوە، بەڵام لە ساڵی 2015دا بەشێوەی ئەلیكترۆنی دەستی بە كار كردووەتەوە.

دیداری: فەرید دڵشاد

قۆناغی یەکەمی رێککەوتنی ئاگربەست لە غەززە راگەیەنرا و بەپێی رێککەوتنەکە لە 72 سەعاتی سەرەتادا 20 بارمەتی زیندوو لەلایەن حەماسەوە ئازاد دەکرێن و سوپای ئیسرائیلیش دەست بە کشانەوە دەکات.

سەرکردەیەکی حەماس ئاشکرایکرد، بزوتنەوەکە 20 بارمتەی زیندوو بە یەکجار ئازاد دەکات و لە بەرانبەردا ئیسرائیل زیاتر لە دوو هەزار فەلەستینی ئازاد دەکات، کە 250 کەسیان سزای زیندانی هەتاهەتاییان بەسەردا سەپێنراوە و 1700 کەسیش لە سەرەتای جەنگەکەوە کە دوو ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکردووە، دەستگیرکراون.

سەرچاوەیەکی فەلەستینی ئاگادار لە گفتوگۆکان بە ئاژانسی فرانس پرێس رایگەیاندووە، ئەم پڕۆسەی ئاڵوگۆڕە دەبێت لە ماوەی 72 سەعاتدا لە دەستپێکی جێبەجێکردنی رێککەوتنەکە ئەنجام بدرێت، ئاماژەی بەوەشدا، رێککەوتنەکە بە رەزامەندی لایەنە فەلەستینییەکان بووە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، رێککەوتنەکە کە بە رەسمی نیوەڕۆی ئەمڕۆ لە میسر ئیمزا دەکرێت، هەروەها بەپێی رێککەوتنەکە لە پێنج رۆژی یەکەمدا رۆژانە رێگە بە 400 بارهەڵگر لە هاوکارییە مرۆیەکان دەدرێت بچنە غەززە، دواتریش ژمارەی بارهەڵگرەکان زیاد دەکرێت.

هاوکات رێککەوتنەکە رێگە بە ئاوارەکان دەدات لە باشوری کەرتی غەززەوە بۆ 'ناوەڕاست' و باکوری کەرتەکە بگەڕێنەوە، ئەم هەنگاوەش لە کاتی دەستپێکردنی رێککەوتنەکەوە جێبەجێ دەکرێت.

لەلایەکی دیکەوە، بزوتنەوەی حەماس ئاشکرایکردووە، گفتوگۆکان سەبارەت بە جێبەجێکردنی قۆناغی دووەمی پلانی ترەمپ "هەر زوو" دوای دەستپێکردنی قۆناغی یەکەم دەست پێدەکەن.

جگە لەوەش،  دەستپێکردنی کشانەوەی سوپای ئیسرائیل لە کەرتەکەدا دەسپێدەکات، بەپێی ئەو هێڵەی پێشتر لەسەری رێککەوتبوون و ترەمپ نەخشەکەی بڵاوکردبووە.

هەروەها بەپێی ئەو پلانەی پێشتر کۆشکی سپی رایگەیاند و بە نەخشەیەک پشتڕاستی کردەوە کە هێڵەکانی کشانەوەی هێزەکانی ئیسرائیلی تێدا دەردەکەوێت، پڕۆسەی کشانەوە لە بەیت حانوون لە باکوری غەززە دەست پێدەکات و بە چەند شارێکی غەززەدا تێپەڕدەبێت تا دەگاتە باشوری کەرتەکە ، واتا سوپای ئیسرائیل دەبێت بگەڕێنەوە بۆ شاری رەفەح لە باشوری غەززە.

کەواتە کشانەوەی هێزەکانی ئیسرائیل بە درێژایی لە باکورەوە بۆ باشور دەبێت، بەناو ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووان لە کەرتەکەدا تێپەڕ دەبێت.

جێگەی ئاماژەیە پلانی ترەمپ 20 بڕگەی لەخۆگرتبوو و بڕیاریداوە کە غەززە ناوچەیەکی بێ چەک بێت و ئاوەدانکردنەوەی کەرتەکەش ئەنجام بدرێت.

دیداری ساڵانەی ئینستیتیوتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ تویژینەوە 'مێری' لەهەولێر دەستیپێکرد و  تێیدا 7 پانێڵ پێشکەشدەکرێت، کە بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە پانێڵێکدا بەناونیشانی 'خواست و ئاڵۆزییەکان: هەرێمی کوردستان لە دیمەنێکی عیراقی گۆڕاودا'، رایگەیاند: یەکێتی لە ئێستادا زیاتر لە هەموو کاتێکی تر یەکگرتووە و لە پێگەیەکی زۆر بەهێزدایە و بەسەر ئاستەنگەكاندا زاڵ بووە.

بافل جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە دیداری مێری لە پانێڵێکدا رایگەیاند، یەکێتی بەشداری لە حکومەتی فیدراڵی عیراق کردووە، هەروەها لەچاو ساڵانی رابردوودا یەکێتی لە پێگەیەکی بەهێزدایە، هاوکات یەکێتی بەسەر هەموو کۆسپ و تەگەرەکاندا سەرکەوت.

راشیگەیاند، لەدوای نەخۆشکەوتنی سەرۆک مام جەلال و کاک کۆسرەت و هێرۆ خان ترسمان هەبوو لە حوکمڕانی، بەڵام هەموو حزبێکی سیاسی بەبارودۆخی جیاوازدا تێدەپەڕێت و هەر حزبێکی سیاسی تر بوایە نەیدەتوانی بەسەر ئەو بارودۆخە سیاسییە ناوخۆییەدا زاڵ بێت، سەرکەوتنی گەورەمان دەبێت بەهۆی ئەزمونێکی زۆر و حیکمەتێکی زۆر کەئەم حزبە هەیەتی.

یەکێتی حزبی یەکەمە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، "بافڵ جەلال تاڵەبانی وادەڵێت"

هەر لە پانێڵەکەدا، بافڵ جەلال تاڵەبانی ئاماژەی بە دیدگا و مەرج و داواكارییەكانی یەكێتی بۆ كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم كرد و باسیلەوەكرد،  وەكو یەكێتی كێشەیان لەگەڵ سیستمی حكومڕانی هەیە لە هەرێمی كوردستان نەك پۆستەكان، لەسەر بنەمای ئەوەی هیچ لایەنێكیش لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان زۆرینە نەبووە، پێویستە حكومەتەكە بە هاوبەشی پێكبهێنرێت، یەكێتی دەیەوێت لە كابینەی نوێدا هاوبەشی راستەقینە بێت و لە كاتی كێشە و گیروگرفتەكاندا بەرپرسیارێتی لە ئەستۆبگرێت.

سەبارەت بە کار و پڕۆژەکان لە شاری سلێمانی، سەرۆکی یەکێتی ئەوەی خستەڕوو، ئەگەر سەیری شاری سلێمانی بکەیت لە ماوەی سێ ساڵی رابردوودا سەڕەرای قەیرانە داراییەکان لە لایەن جێگری سەرۆکی حکومەت و تیمەکەی زۆرترین وەبەرهێنان و پڕۆژە لە شاری سلێمانی کراوە، دەشڵێت، سلێمانی زۆر گەشەی کردووە و بەرەوەپێشچووە.

ئاشکراشیکرد، هەرکەسێک لە سلێمانی دەستگیرکراوە بەڵگەی گەورە لەسەری هەیە، چونکە هەبوونی حزبی سیاسی هۆکار نییە بۆراکردن لە هەڵەکان و بەڵگەی گەورە هەیە و ئەو بەڵگانە دروستناکرێن بەئاسانی، کاتێک سەرکردەیەکی سیاسی بیت مانای ئەوە نییە لەسەرەوەی یاسا بیت، هیچ کەسێک ناتوانێت لە یەکسانی یاسا و دادوەری بتپارێزێت.

بافڵ جەلال تاڵەبانی سەبارەت بەهێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان و هێزە یاساییەکانی حکومەتی هەرێم ئاماژەی بەوەکرد، هیچ هێزێکمان نییە لەدەرەوەی یاسا بێت و یەکەی 70 هێزێکی یاساییە و لە عیراق دانی پێدانراوە.

سەبارەت بە رەوشی سوریا، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان رایگەیاند، هەسەدە و دیمەشق پێویستە بە کۆبوونەوە و بە گفتوگۆ کێشەکان چارەسەربکەن، هەروەها دەبێت ئەمنییەت هەبێت بۆ پاراستنی کوردەکانی سوریا و پێویستە مافەکانیان پارێزراوبێت.

وتیشی، مەزڵوم کۆبانێ یەکێکە لە هەرە هاوڕێ نزیکەکانم و لە زۆربەی پرسەکاندا هاوڕاین.

بافڵ جەلال تاڵەبانی تیشکی خستەسەر دوایین پێشهاتەكان لە پرۆسەی ئاشتی لە توركیا بافڵ تاڵەبانی وتی، هاوشێوەی سەرۆك مام جەلال گەشبینن بە پرۆسەی ئاشتی و هیوادارن ئەنجامێكی باشی هەبێت، بەڵام پێویستی بە کاتی زیاترە، چونکە پرۆسەیەکی ئاڵۆزە.

هەر لە پانێلەکەدا سەبارەت بە پەیوەندییەکانی یەکێتی لەگەڵ وڵاتان، سەرۆک بافڵ وتی، یەکێتی پەیوەندییەکی زۆر باشی لەگەڵ ئەمریکا و ئێران و روسیا و چین و وڵاتانی دیکە هەیە، ئەمەش وایکردووە پێگەی یەکێتی بەهێز بێت و کاریگەری لەسەر ناوچەکە هەبێت.