1ـی دیسێمبەر هەموو ساڵێک بە دروشمی "زاڵبوون بەسەر توشبوون، گۆڕانکاریە لە بەرەنگاربوونەوەی ئاید" بە رۆژی جیهانی ئەو ڤایرۆسە دەستنیشانکراوە.

پەیامی ھۆشیاریی تەندروستی و خۆپارێزی لە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز بەتەواوی مرۆڤایەتی بۆ سەرجەم تاک و کۆمەڵگاکان لە سەرتاسەری جیھان لەم رۆژەدا دەدرێت، کە رۆڵی کاریگەر و ئەرێنیی دەبێت لە رووبەڕووبوونەوە و کەمکردنەوەی توشبوون بە ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز بە جێبەجێکردنی رێنماییەکانی خۆپارێزی و دوورکەوتنەوە لەو ئەگەرانەی کە دەبنە ھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی نەخۆشیی ئایدز HIV.

 رۆژی جیهانیی ئایدز، دەرفەتێکی جیهانییە بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک و یەکخستنی هەوڵی دەزگا پەیوەندارەکان و خستنەڕووی هاوکاری و پاڵپشتیە بۆ توشبوانی نەخۆشیی ئایدز.

لە جیهاندا زیاتر لە 40 ملیۆن مرۆڤ ڤایرۆسی کەمیی بەرگریی لەش 'ئایدز' HIV یان هەیە و ساڵانە نزیکە یەک ملیۆن کەس گیانلەدەستدەدەن و زیاتر لە دوو ملیۆن کەسی دیکەش وەک توشبووی نوێ دەبنە قوربانی، هەرچەندە تائێستا ئایدز چارەسەری بنبڕکەری نییە، بەڵام دەرمانی دژەڤایرۆسی زۆر کاریگەر هەن کە دەتوانن کۆنتڕۆڵی نەخۆشیەکە تاڕاددەیەک بکەن و دەرفەت بە توشبوو بدەن ژیانێکی ئاسایی وەک هەر کەسێکی تر بژیت، ئەمەش دەسکەوتێکی پزیشکیی مەزن بوو کە ژیانی ملیۆنان توشبووی ئەیدزی رزگار کرد، بەجۆرێک بەکارهێنانی دەرمان ڕێژەی مردنی 56 ٪ کەم کردوەتەوە هەروها هۆکاری کەمبوونەوەی لە 40 ٪ ـی توشبووی نوێیە، چونکە رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پێشگیری و خۆپارێزی لە نەخۆشیی ئایدز، بەڵام هاوکات هەڵگری ڤایرۆسەکه بەبێ بەدیارکەوتنی هیچ نیشانەیەک، مەترسیی گەورەی بڵاوبوونەوەیە.

لە هەرێمی کوردستان لە پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردندا ئەمساڵ 2025 لە ماوەی یازدە مانگی رابردوو، تەنها لە کەرتی گشتی، نزیکەی 609 هەزار و 306 ، تێستی پشکنینی تاقیگەیی خوێن لەلایەن وەزارەتی تەندروستی بۆ دۆزینەوەی ڤایرۆسی HIV ئەنجام دراوە، بەتایبەتی بۆ هەموو کەسانی بیانی پێش پێدانی مۆڵەتی نیشتەجێ و هەموو بوتڵێکی خوێنی بەخشراو و پشکنینی پێش هاوسەرگیری و کرێکاری شوێنە گەشتیارییەکان و راگیراو و حوکمدراوانی ناو چاکسازییەکان و نەخۆشانی گورچیلەی درێژخایەن و سیل و هەوکردنی جگەر و تالاسیمیا و هەموو ئەوانەی نەشتەرگەری یان هەر پڕۆسەیەکی پزیشکی بەرکەوتن یان بۆ هەر پشکنینێکی رۆتینی بۆیان ئەنجام دراوە لە چوارچێوەی پڕۆگرامی کۆنتڕۆڵکردنی نەخۆشیی ئایدز، سەڕەڕای چەندین چالاکیی هۆشیاریی تەندروستی و دابینکردنی دەرمان و ئامێر و پێداویستیی پشکنین.

لە دەرەنجامی پشکنینەکاندا، تەنها 87 حالەتی نوێ دەستنیشان کراوە کە تیایدا 64 حاڵەتی بیانی و هاووڵاتییانی دەرەوەی هەرێمی کوردستانن و 23 حالەتی هاووڵاتی و دانیشتووی ناو هەرێمی کوردستانن، کاری پێویست بەرانبەریان ئەنجام دراوە و هەموو حالەتەکانی نوێ و ساڵانی رابردووی دانیشتووی هەرێمیش لەژێر چاودێریی تەندروستی و خۆپارێزیدان کە ژمارەی تێکڕای هەموو ساڵەکان 150 حالەتی هەڵگری ڤایرۆسی HIV ئایدزن و بەردەوام پشکنینی پێویست و چارەسەر و هۆشیاریی تەندروستییان پێ دەدرێت.

وەزارەتی تەندروستی حکومەتی هەرێم کوردستان لەم رۆژەدا رایگەیاند، خۆشبەختانە لە هەرێمی کوردستان بە بەراورد بە وڵاتانی جیهان، کەمترین توشبووی ئەم ڤایرۆسە تۆمار کراوە بە ھۆکاری سەرەکیی پابەندبوون بە بەھا کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئایینی و پتەویی بەرنامەکانی پەتازانی لە هەرێمی کوردستان.

ئاماژەی بەوەشکرد لەم رۆژەدا، پەیامیان بۆ هاووڵاتییان ئەنجامدانی خۆویستانەی پشکنینی ڤایرۆسی ئایدزە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی و دۆزینەوەی حالەتەکان، هەروەها دوورکەوتنەوە لە رەفتارە مەترسیدارەکان وەک کاری سێکسی لە دەرەوەی ژیانی هاوسەری و دوورکەوتنەوە لە تاتۆکردن و بەکارنەهێنانی دەرزی و سرنجی بەکارهاتوو و دوورکەوتنەوە لە مادە هۆشبەرەکان، هاوکات هۆشیاری و ناسینی نەخۆشی ئایدز و ئاشنابوون بە رێگەکانی گواستنەوە و خۆپاراستن لێی، بەهێزترین چەکی خۆپارێزی و بەرەنگاربوونەوەی ئەم نەخۆشییەیە.

سەرۆكی ئەمریكا چەند جارێك گۆڕانكاری لە پلانی ئاشتی ئۆكرایندا كردووە و تەنیا بەشێكی كۆمارییەكان پشتگیری دەكەن، ئەوروپیەكانیش بە لایەنگری روسیا تۆمەتباری دەكەن، میدیاكان ئاماژەیان بەوەكردووە كە پێدەچێت ترەمپ لە پلانەكەی پەشیمان بێتەوە. 

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا پلانە 28 خاڵییەكەی سەبارەت بە ئاشتی ئۆكراین بۆ 22 خاڵ كەمكردەوە و بەشێك لە كۆماریەكانیش لە پلانەكە ناڕازین و كۆنگرێسیش بە زۆرینەی دەنگ  لەگەڵ ئەو پلانەدا نین.

بەشێك لە میدیا جیهانیەكان بڵاویانكردەوە، پێدەچێت ترەمپ پلانەكە بكشێنێتەوە و پەشیمان بێتەوە بەهۆی ئەوەی بەشێكی كەم لە كۆمارییەكان پشتگیری دەكەن و بەو شێوەیە ناتوانێت ئەو بابەتە لە كۆنگرێس تێبپەڕێنێت.

وڵاتانی ئەوروپا هەوڵی زۆر دەدەن بەشێك لە بڕگەكانی پلانەكە بگۆڕن بە تایبەت ئەو بڕگەی تایبەت بە رادەستكردنی بەشێك لە خاكی ئۆكراین.

ترەمپ رایگەیاندووە، ڤۆلۆدیمیر زێلنسكی سەرۆكی ئۆكراین نابینێت تا ئەو كاتەی پلانەكە پەسەند دەكات و ئەگەر بەو پلانە رازی نەبێت شەڕەكە بە یەك ئاڕاستە دەبێت و لە كۆتاییدا روسیا براوە دەبێت.

ئەوروپیەكان و ئۆكراینیەكان ترەمپ تۆمەتبار دەكەن بە لایەنگریكردنی روسیا و دەڵێن، سازشی زۆری بۆ كردوون، لە بەرانبەریشدا ترەمپ دەڵێت، روسیاش سازشی كردووە و ئامادەی ئاگربەستە و بەشێكی ئەو ناوچانەی لە ئۆكراین كۆنتڕۆڵی كردوون لێیان دەكشێتەوە. 

هەفتەی رابردوو ترەمپ رایگەیاند، دوای كۆتایی هاتنی جەژنی سوپاسگوزاری پێویستە ئۆكراین بڕیاری كۆتایی لە بارەی پلانەكەوە بدات.

لە كۆتایی هەفتەی رابردوو لە ژنێڤی سویسرا گفتوگۆیەك لە نێوان ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و وەفدێكی ئۆكراین بەڕێوەچوو و رۆبیۆ وتی، پلانەكەی ترەمپ بۆ 19 خاڵ كەمكراوەتەوە و ئەم هەفتەیە دواهەمین رەشنووسی پلانەكەیان بەدەستدەگات.

هاوكات، ستڤ ویتكۆف نێردەی تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، پێویستە روسیا گوێ لە ئۆپۆزسیۆن نەگرێت و پلانەكە پەسەند بكات.

وەفدێكی ئۆكراین بۆ تاوتوێكردنی ئاشتی وڵاتەكەیان گەیشتنە ئەمریكا و لەگەڵ رۆبیۆ و ویتكۆف كۆدەبنەوە و زێلینسكی رایگەیاندووە، وەفدی وڵاتەكەی لەلایەن وەزیری بەرگری پێشوی ئۆكراینەوە سەرۆكایەتی دەكرێت و ئامانجەكانیان روونە و دەیانەوێت هەنگاوەكان خێرا بكرێن بۆ كۆتاییپێهێنانی ئەو جەنگەی روسیا لە 2022ـەوە دژی ئۆكراین بەرپا كردوە، بەڵام بەو مەرجەی لە شێوازی كۆتاییهاتنی جەنگەكەدا شكۆمەندی ئۆكراینیەكان پارێزراو بێت .

سوریا لە یەكەم ساڵیادی دەستپێكردنی ئۆپراسیۆنی ڕووخانی ئەسەدا، ئاهەنگی سەركەوتن لەژێر سێبەری بۆردومانی ئیسرائیلدا دەگێڕێت.

ئەمڕۆ پارێزگا كانی سوریا بوونە گۆڕەپانی گردبوونەوەی جەماوەریی بۆ یادكردنەوەی یەكەمین ساڵیادی دەستپێكردنی ئۆپراسیۆنی "بەرپەرچدانەوەی دوژمنكاری" كە كۆتایی بە دەسەڵاتی بەشار ئەسەد هێنا.

بەشداربووانی گردبوونەوە جەماوەرییەكان دروشمی یەكپارچەیی خاكی سوریایان بەرزكردەوە و هەموو جۆرە دابەشبوونێكی وڵاتەكەیان ڕەتكردەوە، ئەوەش وەك ئاماژەیەك بۆ رەتكردنەوەی هەر دواكارییەك بۆ  دابەشبونی سوریاو پیادەكردنی سیستمی فیدراڵی.

ئەم چالاكییانە لە كاتێكدا بەڕێوەچوون كە بەرەبەیانی ئەمڕۆ فڕۆكە جەنگییەكانی ئیسرائیل لە هێرشێكی كوشندەدا شارۆچكەی بەیت جین_یان لە دەوروبەری دیمەشق كردە ئامانج. 

ئەم یادە هاوكاتە لەگەڵ دەستپێكردنی ئەو ئۆپراسیۆنەی كە لە 27ی تشرینی دووەمی 2024 دەستیپێكرد و لە 8ی كانوونی یەكەمی هەمان ساڵ واتە لە ماوەی 11 رۆژدا بە ڕووخانی یەكجارەكی رژێمی 50 ساڵەی ئەسەد و بنەماڵەكەی كۆتایی هات و بووە خاڵی كۆتایی ئەو نارەزایەتی و خۆپیشاندانانەی  كەلە سالی 2011 دەستیپێكردو دواتر  بووە هۆی سەرهەڵدانی شەرێكی ناوخۆیی خوێناوی كە نزیكەی ملیۆنێك قوربانی و ئاوارەبونی ملیۆنان كەسی لێكەوتەوە.

دوای كەمتر لە ساڵێك لە كەوتنی ئەسەد، گەورەترین دەستكەوتەكان بۆ گەلی سوریا بریتی بوون لە ئازادكردنی هەزاران زیندانی، یەكخستنەوەی ئیدلب و دیمەشق و دامەزراندنی حكومەتێكی نوێ.

بەڵام ئەحمەد شەرع سەرۆكی سوریا سەرەڕای هەوڵەكانی بۆ گۆڕینی وێنەی خۆی و ڕێكخراوەكەی و مامەڵەكردن لەگەڵ پێكهاتەكانی سوریا  دووچاری شكستێكی گەورە بووە.

پێشێلكارییە بەردەوامەكانی چەكدارانی دیمەشق بەرامبەر دروزەكان لە ئیدلب، توندوتیژی و ئەنجامدانی كۆمەلكوژی بەرامبەر عەلەوییەكان و پیادەكردنی سیاسەتێكی ناجێگیر بەرامبەر كورد رووی ڕاستەقینەی دەسەڵاتەكەی ئاشكرا كردووە، ئەوەش لە سەر ئاستی نێودەولەتی دروستبوونی شەپۆلێكی ناڕەزایەتی و رەخنەی توندی  لێكەوتوەتەوە بەجۆرێك كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هێشتا وەك مەترسییەك مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن.

حكومەتە نوێیەكەی دیمەشق روبەڕووی چەند ئاڵنگارییەكی كوشندە بووەتەوە كە چارەنوسی مانەوەی وڵاتەكە دیاری دەكەن.

یەكێك لەو ئاڵنگارییانە ئابوورییەكی وێرانە كە بووەتە گەورەترین بەربەست لە بەردەم سوریایەكی نوێ، سەرەڕای قەیرانی دراو و دابەزینی بەهای لیرە و هەڵاوسان.

چارەنوسی گرووپە چەكدارە بیانییەكانیش یەكێكیترە لە دۆسیە ئاڵۆزەكانی سوریا كە لە ئێستادا ئەگەری هەیە وەك كارتی فشاری وڵاتان بۆ تێكدانی سەقامگیریی سوریای نوێ بەكاربهێنرێن.

سەرەڕای كۆنترۆڵكردنی دیمەشق، هێشتا مەترسی دابەشبوونی وڵات لەسەر بنەمای مەزهەبی و نەتەوەیی نەڕەویوەتەوە، رێگریكردن لە دابەشبوون گەورەترین تاقیكردنەوەی قۆناغی نوێیە كە هیچی كەمتر نییە لە مەترسییەكانی جەنگ.

رۆژ بە رۆژ داهێنانەكانی مرۆڤ سنوری زیاتر تێدەپەڕێنێت و لە نوێترین داهێناندا، كۆمپانیایەكی روسی بە رەسمی پەرەپێدانی بە فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوانی زیندووی راگەیاند، كە بە بایۆدرۆن دەناسرێت.

بایۆدرۆن، یان فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی زیندوو، رەنگە بە بیستنی ئەم ناوە توشی سەرسوڕمان ببیت، بەڵام زانست ئەوەشی كردووە بە راستی و كۆمپانیایەكی روسی، دەیەوێت روح بە بەری فڕۆكەی بێفڕۆكەواندا بكات.

كۆمپانیای نێیریی روسی بۆ تەكنەلۆژیای دەمار رایگەیاند، بە رەسمی دەستیان كردووە بە دانانی چیپێك لە مێشكی كۆتردا، بۆ ئەوەی بتوانن كۆنتڕۆڵی فڕینی كۆترەكان بكەن و لەو رێگەیەوە وەك فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوان بەكاریان بهێنن بۆ چاودێری دامەزراوە دوورەدەستەكان.

لە رابردوودا چەندین جار باس لە بەرهەمهێنانی بایۆدرۆنەكان دەكرا و زانایانی هیندی و چینی و ئەمریكی چەند توێژینەوەیەكیان لەسەر بەكارهێنانی رووبەرە دەمارە چێنراوەكان بۆ مێشكی باڵندە ئەنجامداوە، بەڵام ئەمە یەكەمجارە كۆمپانیایەك بە رەسمی دەست بە پەرەپێدانی ئەو كارە بكات.

ئەسكەندەر بانۆڤ دامەزرێنەری كۆمپانیای نێیری روسی رایگەیاندووە، یەكەم پۆلی كۆتر كە چیپی زیرەكی دەستكردیان بۆ چێنراوە بە رەسمی فڕینی تاقیگەییان تەواوكردووە.

سیستمەكە بە جۆرێكە، پشت دەبەستێت بە چەند گەیەنەرێكی كارەبایی دەستكرد كە لە ناوچەیەكی دیاریكراوی مێشكی باڵندەكاندا چێنراون، ئەم گەیەنەرە كارەباییانە بەستراونەتەوە بە ناوچەی هاندان و كۆنتڕۆڵەوە، كە لەشێوەی كۆڵەپشتێكی ئەلیكترۆنیی بچوك لەسەر پشتی باڵندەكە جێگیركراون. 

ئەو نەشتەرگەرییانەی بۆ باڵندەكان دەكرێت بەشێوازێكی رێكخراو و زنجیرەییە و رێگەخۆشكەرە بۆئەوەی بەشێوەیەكی ورد گەیەنەرە كارەباییەكان لە مێشكی كۆترەكەدا بچێنرێن، بەبێ ئەوەی پێویستی بە سی تی سكان و تیشكی موگناتیسی هەبێت، كە پرۆسەیەكە تێچووی زۆرە. هەر لەو رێگەیەشەوە بەكارهێنەر دەتوانێت بەپێی ئەو ئەركانەی بۆ باڵندەكە دیاریدەكرێن، كۆترەكە ئاراستە بكات. 

ئەوەی جێگای دڵخۆشی زانایانە، چاندنی ئەم چیپانە لە مێشكی كۆترەكاندا ئەنجامەكەی خێرایە و وادەكات راستەوخۆ دوای نەشتەرگەرییەكە بتوانرێت جوڵەكانی كۆترەكە كۆنتڕۆڵ بكرێن، بەپێچەوانەی راهێنانی رۆژانەی ئاژەڵ و باڵندەكان كە چەندین مانگ بۆ چەندین ساڵی پێویستە تا رابهێنرێن لەسەر ئەو ئەركانەی پێیان دەسپێردرێت.

زانایانی روسی باس لەوە دەكەن، سودێكی سەرەكی چاندنی چیپەكان لە مێشكی باڵندەدا ئەوەیە، باڵندەكان دەتوانن بەردەوام بن لە ژیانی ئاسایی خۆیان، لەكاتێكدا ئەركی چاودێریشیان هەیە، هاوكات، جگە لە ئەركی چاودێریی دامەزراوە دوورەدەستەكان بۆ چاودێرییكردن لەناو قەرەباڵغی شاردا باڵندەكان هەڵبژاردەیەكی گونجاون.

ئەگەرچی لە رابردوودا كۆترەكان نامەبەر بوون، بەڵام ئێستا زانست و تەكنەلۆژیا ئەو سنورانەی تێپەڕاندووە و ئەوەندەی نەماوە كۆترەكان دەنگ و وێنەش بگوازنەوە.

 

کێڵگەی غازی کۆرمۆر دەکەوێتە ناحیەی قادرکەرەم لە سنوری قەزای چەمچەماڵ، بە گەورەترین کێڵگەی غازی عیراق و هەرێم دادەنرێت.

کێڵگەی کۆرمۆر لە ساڵی 1928 بۆ 1930 دۆزراوەتەوە پێی وتراوە کێڵگەی ئەنفال و تا ساڵی 1967 سەر بە قەزای خورماتوو بووە، دواتر لە سالی 1987 لە رووی ئیدراییەوە خراوەتە سەر قەزای چەمچەماڵ، لەدوای ساڵی 2003 وە لەژێر دەسەڵاتی هەرێمی کوردستاندایە و بەهۆی گرنگی پێگە ئابوریەکەیەوە تائێستا چەندین جار کێڵگەی کۆرمۆر روبەڕووی هێرشەکان بووتەوە زیانی زۆری گیانی و مادی لێکەوتۆتەوە.

ساڵی 2008 غاز لە کێڵگەی کۆرمۆر بەرهەمێنرا، لە ئێستادا یەکێکە لە گەورەترین کێڵگەی غاز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە کۆمپانیای دانەغازی ئیماراتی کاری تێدا دەکات.

کۆرمۆر کۆمپانیای دانەغازی ئیماراتی و هیلال وەبەرهێنانی تێدا دەکات بەجۆرێک لە% 70 ی پشکەکانی تایبەتە بە دانەغاز جگە لەوەش سێ کۆمپانیای ئەڵمانی و هەنگاری و نەمساوی خاوەنی  % 30 پشکەکانی دیکەی کێڵگەکەن.

بەپێی داتاکانی کۆمپانیای دانەغاز کێڵگەی غازی کۆرمۆر رووبەرەکەی دەگاتە 135 کیلۆمەتر چوارگۆشەو یەدەگی غازی سروشتی بەنزیکەی 17 ترلیۆن پێ سێجا دەخەمڵێندرێت، رۆژانە نزیکەی کۆی توانای بەرهەمهێنانی غاز لە کێڵگەکە گەیشتووەتە 750 ملیۆن پێی سێجای ستاندارد لە رۆژێکدا، هەروەها کاردەکرێت بۆ ئەوەی توانای بەرهەمهێنان بگەیەنرێتە یەک ملیار پێ سێجا.

غازی کۆرمۆر لەرێگەی بۆرییەوە دەگوازرێتەوە بۆ وێستگەکانی کارەبای چەمچەماڵ، هەولێر، و بازیان، بەمەش رێژەی %67 کارەبای هەرێمی کوردستان دابین دەکات جگە لەوەش سەرچاوەی سەرەکییە بۆ دابینکردنی غاز بۆ کارگەکانی غازی شل.

کێڵگەی کۆرمۆر توانای دابینکردنی غازی بۆ بەرهەمهێنانی زیاتر لە 4 هەزار مێگاوات کارەبای هەیە و نزیکەی سێ هەزاری مێگاوات کارەبا بۆ پارێزگاکانی هەرێم دەمێنێتەوە، ئەوەی رەوانەی پارێزگاکانی کەرکوک و نەینەوا و سەڵاحەدین دەکرێت.

هاوکات وەزارەتی کارەبای عیراق رایگەیاند، بەهۆی هێرشەکەی سەر کێڵگەی غازی کۆرمۆر هەزار 200 مێگاوات بەرهەمهێنانی کارەبایان کەمیکردووە.

ئەمەش لە کاتێکدایە، درەنگانی دوێنێ شەو بە موشەک هێرشکرایە سەر کێڵگەی غازی کۆرمۆر و بەهۆیەوە بەرهەمهێنانی غاز راگیرا، هەروەها لە هەموو پارێزگاکانی هەرێم کارەبا پچڕا و لە 24 سەعاتەوە بۆ 5 سەعات کەمبووەوە.

ئەدۆلف هیتلەر خۆی بۆ دووبارە هەڵبژاردن کاندید دەکات؛ سیاسەتمەدارێکی نامیبیا کە ناوەکەی هاوشێوەی ناوی ستەمکاری نازی ئەدۆلف هیتلەری ئەڵمانیایە و هیوادارە خولی پێنجەمی پۆستەکەی مسۆگەر بکات.

ئەدۆلف هیتلەر ئوونۆنا،  کە ناوی خۆشی و باوکیشی وەک هیتلەری ئەڵمانیایە و تەمەنی 59 ساڵە، دەڵێت؛ نیازی داگیرکردنی جیهانی نییە و  ئەمڕۆ چوارشەممە بۆ خولی دووەمی هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی نامیبیا  کاندیدە،  دەیەوێت بۆ جاری دووەم لەسەر یەک لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ئەنجومەنی بازنەی هەڵبژاردنی ئۆمپوندجا سەرکەوتن بەدەست بهێنێت.

ئەدۆلف هیتلەر دەڵێت؛ ئەو هیچ پەیوەندییەکی بە ئایدۆلۆژیایی نازی ئەڵمانیاوە نییە و نایەوێت جیهان داگیر بکات، هەر ئەوەندەی ناوی وەک هیتڵەری ئەڵمانیایە،  بەمانای ئەوە نایەت کە هەوڵبدات بۆ زاڵبوون بەسەر جیهاندا.

هیتلەر، ئەندامی پارتی چەپ سواپۆ لە وڵاتی باشووری رۆژئاوای ئەفریقا،  پێشتر بەهۆی ناوەکەیەوە مشتومڕی لە جیهاندا دروستکردبوو، دوای سەرکەوتنەکەی لە بازنەی هەڵبژاردنی ئۆمپوندجا سەرنجی جیهانی بەدەستهێنا.

ناوبراو  لە هەڵبژاردنی ساڵی 2020دا، لە 85%ی دەنگەکانی بەدەستهێنا و لەبارە ناوەکەشیەوە رایگەیاندبوو؛ "پێدەچێت باوکم نەیزانیبێت ئەدۆلف هیتلەر چییە و کێ بووە، کاتێک منداڵ بووم ناوەکە بە تەواوی ئاسایی بوو بۆ من، گەورە بووم بۆم دەرکەوت کە هیتلەر ویستویەتی دەست بەسەر هەموو جیهاندا بگرێت، بەڵام من هیچ پەیوەندییەکم بەم شتانەوە نییە".

هاوسەری ئۆنۆنا بە "ئەدۆلف" ناوی دەبات، بەڵام لەناوخەڵکدا بەزۆری بە هیتلەر بانگ دەکرێت و  ناوبراو  پێداگری لەسەر ئەوە کردووە کە ئامادە نییە ناوەکەی بگۆڕێت.

ئەو بە میدیاکانی راگەیاندوە، لە هەموو بەڵگەنامە رەسمییەکاندا ناوی بە ئەدۆلف هیتلەر تۆمارکراوە و ئیتر درەنگە بۆ گۆڕینی ناوەکەی.

گەرچی نامیبیا سەردەمانێک یەکێک بوو لەو شوێنانەی لەلایەن ئەڵمانیاوە داگیرکراوە، دواتر وڵاتەکە لەلایەن کۆمەڵەی گەلانەوە رادەستی باشووری ئەفریقا کرا و دواجار لە ساڵی 1990 سەربەخۆیی بەدەستهێنا.

هێشتا لەوێ  چەندین ناوی جوگرافیای نەریتی ئەڵمانی هەیە و ناوی وەک "ئەدۆڵف" لە وڵاتەکەدا شتێکی نامۆ نییە، بەڵام بە خۆکاندیدکردنی بۆ هەڵبژاردن ئەدۆلف هیتلەر ئۆنۆنا بوەتە، جێی سەرنجی میدیاکان، بەتایبەت کاتێک ناوی یەکەم و دوەمی هاوشێوەی ئەدۆڵف هیتلەری ئەڵمانییە و لە خولی یەکەمی هەڵبژاردنەکانیشدا سەرکەوتوبوە و دەیەوێت بۆ خولی دوەمیش لەسەریەک سەرکەوتن بەدەست بهێنێت.

لە رووداوێكی كتوپڕ و مەترسیداردا، گڕكانی هایلی جوبی لە هەرێمی عەفار لە ئەسیوپیا، دوای نزیكەی 10 بۆ 12 هەزار ساڵ لە خامۆشی، لەناكاو تەقییەوە.

كاریگەری ئەو تەقینەوەیە تەنها لەناوخۆی ئەسیوپیا نەماوەتەوە، بەڵكو هەوری خۆڵەمێش و دووكەڵەكەی گەیشتووەتە ئاسمانی یەمەن، عومان، ئیمارات و تەنانەت بەرەو هندستان و پاكستان كشاوە و لە سەعاتەكانی سەرەتادا بووە هۆی تێكچوونی گەشتە ئاسمانییەكان.

ئەوەی ئەو رووداوە لە كارەساتێكی سروشتییەوە دەگۆڕێت بۆ پرسێكی زانستی و سیاسی ئاڵۆز، شوێنی جوگرافی و كاریگەرییە شاراوەكانی بەنداوی نەهزەیە كە وەك بۆمبێكی ئەتۆمی لەناو دڵی جیۆلۆجی زەویدا جێگیر كراوە.

ئەسیوپیا دەكەوێتە سەر ناوچەی سێگۆشەی عەفار كە ناوچەیەكی جیۆلۆجی زۆر هەستیارە و سێ پلێتی تەكتۆنی تیایدا بەیەك دەگەن و لە حاڵەتی جیابوونەوەدان.

پسپۆڕان ئاماژە بەوە دەكەن، كۆكردنەوەی بڕێكی ئێجگار زۆر ئاو لە بەنداوی نەهزە كە ئێستا قەبارەكەی دەگاتە نزیكەی 64 ملیار مەتر سێجا، پەستانێكی ئێجگار گەورە بە ملیارەها تەن دەخاتە سەر توێكڵی زەوی.

ئەو دیاردەیە لە زانستدا بە چالاكی بومەلەرزەیی بەهۆی بەنداوەكانەوە ناسراوە، ئەوەش بە جۆرێك لە بوومەلەرزەی دەستكرد یان بوومەلەرزەی مرۆیی دادەنرێت، هەرچەندە زۆربەی ئەو بوومەلەرزانەی بەهۆی بەنداوەوە دروست دەبن زۆر بچووكن و مرۆڤ هەستیان پێ ناكات، بەڵام لە مێژوودا چەندین بوومەلەرزەی بەهێزیش تۆماركراون كە زیانیان هەبووە.

مێژوو سەلماندوویەتی بەنداوەكان دەتوانن كارەساتی سروشتی دروست بكەن، وەك بومەلەرزەكەی ساڵی 1967ی هندستان كە بەهۆی بەنداوی كۆیناوە رویدا و بە گوڕی 6.3 پلە و بەهۆیەوە 200 كەس گیانیانلەدەستدا كە تەنها 10.5 ملیار مەتر سێجا ئاوی تێدابوو، لەكاتێكدا بەنداوی نەهزە شەش هێندە گەورەترە، لەگەڵ بەنداوی كاریبا لە نێوان زامبیا و زیمبابۆی و بەنداوی زیپینگپوی چین كە هەریەكەیان بوونە هۆی بوومەلەرزە لەدوای پڕكردنیان.

ئەو فشارە گەورەیەی ئاوی ناو بەنداوی نەهزە لەسەر ناوچەیەك كە خۆی لە رووی جیۆلۆجییەوە پڕە لە درز و گڕكانی خامۆش، ئەگەری هەیە بووبێتە هۆكاری جوڵاندنی چینەكانی ژێرەوە و دۆزینەوەی رێڕەوێك بۆ دەرچوونی ماگما و تەقینەوەی گڕكانەكە.

ماگما تێكەڵەیەكە لە بەردی شل، گازە تواوەكان و هەندێك جار كریستاڵی كانزایی كە لە قوڵایی ژێر توێكڵی زەویدا بوونی هەیە، بەهۆی پەستانی زۆرەوە دەتەقێتەوە و تەقینەوەی گڕكانی لەسەر ڕووی زەوی دروستدەكات.

ئەندازیاران پێش دروستكردنی هەر بەنداوێكی گەورە، دەبێت لێكۆڵینەوەی وردی جیۆلۆجی بۆ ناوچەكە بكەن بۆئەوەی دڵنیابن دروستكردنی بەنداوەكە مەترسیی چالاككردنی هێڵی بوومەلەرزەی لێ ناكەوێتەوە.

سەرەڕای مەترسییەكان، حكومەتی ئەسیوپیا بەبێ هیچ سیستمێكی ئاگاداركردنەوە و بەبێ شەفافییەت مامەڵە دەكات، وڵاتانی دراوسێشی باجی ئەو سیاسەتە و پیسبوونی ژینگە دەدەن، ئەوەش مەترسی ئەوە زیاد دەكات كە پڕكردنی بەردەوامی بەنداوەكە لەسەر ناوچەیەكی چالاكی جیۆلۆجی، كارەساتی گەورەتری بەدوادا بێت.

ئۆکراین رووبەڕووی "سەختترین ساتەکانی مێژوو" بووەتەوە؛ کۆشکی سپی مۆڵەتی تا پێنجشەممەی داهاتو و داوە بە کیێڤ بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێک کە بەشێکی زۆری خاکەکەی رادەستی روسیا دەکات و هیواکانی بۆ بوون بە ئەندامی ناتۆ لە گۆڕ دەنێت، لەبەرامبەردا ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی دەڵێت: "خەریکە کەرامەتمان لەدەست دەدەین".

بەپێی ئەو بەڵگەنامە 28 خاڵییەی کە واشنتۆن و مۆسکۆ ئامادەیان کردووە و رەشنووسەکەی دراوەتە ئۆکراین، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریكا دەیەوێت بە زۆرترین سازش لەسەر حسابی ئۆکراین، کۆتایی بە جەنگ بهێنێت.

زێلێنسکی: لەبەردەم دووڕیانێکی کوشندەداین

سەرۆکی ئۆکراین لە وتارێکی ڤیدیۆییەدا بە ڕاشکاوی وتی: "ئێمە لەبەردەم هەڵبژاردنێکی زۆر قورسداین: یان لەدەستدانی کەرامەت، یان مەترسیی لەدەستدانی هاوبەشێکی سەرەکی (ئەمریكا)، یان قبوڵکردنی 28 خاڵە ئاڵۆزەکە و زستانێکی زۆر سەخت".

بەپێی زانیارییەکان، ئیدارەی ترەمپ هەڕەشەی ئەوەی کردووە ئەگەر کیێڤ تا رۆژی پێنجشەممە (27ی تشرینی دووەم) ئەم رێککەوتنە ئیمزا نەکات، ئەوا ناردنی چەک و زانیارییە هەواڵگرییەکان بۆ ئۆکراین رادەگرێت.

گرنگترین خاڵەکانی پلانە 28 خاڵییەکە:

ئەم پلانە کە زۆرینەی مەرجەکانی پوتین-ی تێدایە، ئۆکراین ناچار دەکات بەم خاڵانە رازی بێت:

·         خاک و سنوور: داننان بەوەی هەرێمەکانی لۆگانسک، دۆنێتسک و نیمچە دورگەی قرم "بە ئەمری واقیع خاکی روسیان" و ئەمریكاش دانیان پێدا دەنێت. هێڵەکانی ئێستای جەنگ لە خێرسۆن و زاپۆریژیا سڕ دەکرێن و دەبنە سنووری واقیعی.

• سوپا و ناتۆ: ئۆکراین دەبێت لە دەستوورەکەیدا بنووسێت کە هەرگیز نابێتە ئەندامی ناتۆ. ژمارەی سوپاکەی بۆ 600 هەزار سەرباز کەم دەکرێتەوە (ئێستا نزیکەی 850 هەزارە).
• ناوچەی بێچەک: هێزەکانی ئۆکراین دەبێت لەو بەشانەی دۆنێتسک بکشێنەوە کە ئێستا بەدەستیانەوەیە و ئەو ناوچەیە دەکرێتە ناوچەیەکی بێچەکی نێودەوڵەتی، بەڵام وەک خاکی روسیا ئەژمار دەکرێت.
• سزا و ئابووری: سزاکانی سەر روسیا هەڵدەگیرێن و مۆسکۆ دەگەڕێتەوە بۆ گروپی G8. لەبەرامبەردا ئەمریكا گرەنتی ئەمنی دەداتە ئۆکراین، بەڵام بە مەرجێک واشنتۆن 50%ی قازانجی پرۆژەکانی ئاوەدانکردنەوەی ئۆکراین بۆ خۆی ببات.
• لێبوردنی گشتی: هەموو لایەنەکان لێبوردنی گشتییان بۆ دەردەکرێت سەبارەت بە "تاوانەکانی جەنگ".

هەڵوێستی ئەوروپا و پشێویی ناوخۆ:

سەرکردەکانی ئەوروپا (ئەڵمانیا، فەرەنسا، بەریتانیا) نیگەرانیی خۆیان نیشانداوە و لە پەیوەندییەکدا لەگەڵ زێلێنسکی جەختیان کردووەتەوە کە نابێت هیچ رێککەوتنێک بەبێ رەزامەندیی ئەوروپا و پاراستنی سەروەریی ئۆکراین بکرێت. کایا کالاس، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەوروپا وتی: "پێویستە فشار بخەینە سەر دەستدرێژیکار (روسیا) نەک قوربانی".

لە ناوخۆی ئۆکراینیش، روستەم ئومێرۆڤ، ئەمینداری ئەنجومەنی ئاسایش رەتیدەکاتەوە رەزامەندی لەسەر پلانەکە دابێت و دەڵێت: "ئێمە خاکەکەمانی بۆ دەستبەردار نابین"، بەڵام زێلێنسکی داوای یەکڕیزی دەکات و دەڵێت "نابێت بیانوو بدەینە دەست دوژمن تا بڵێت ئۆکراین ئاشتی ناوێت".

بڕیارە لە چەند رۆژی داهاتوودا زێلێنسکی و ترەمپ گفتوگۆی راستەوخۆ لەسەر ئەم پلانە بکەن، کە چارەنووسی جەنگەکە و سنوورەکانی ئۆکراین یەکلایی دەکاتەوە.

هەموو ئەمانە لە کاتێکدا دێن، ئەمڕۆ هەینی، ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایشی وڵاتەکەی رایگەیاند، ئەمریکا تا ئێستا وردەکاریی پلانەکەی راستەوخۆ لەگەڵ روسیا باس نەکردووە، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە کیێڤ دژی پلانەکەیە و ئاشتی ناوێت. 

لە كاتێكدا كۆشكی سپی پلانی ئاشتی ئەمریكا بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕی نێوان روسیا و ئۆكراین بە باش و قبوڵكراو بۆ هەردوولا وەسف دەكات، بەڵام پێناچێت بۆ كیێڤ بەو باشییەبێت.

بە پێی ئەو پلانەی ئەمریكا بۆ ئاشتی لە ئۆكراین دایڕشتووە و 28 خاڵ لە خۆدەگرێت، وردەكارییەكانی لەلایەن ماڵپەری ئەكسیۆسی ئەمریكی ئاشكراكراوە و دەبێت ئۆكراین زۆر سازشی ئازاربەخش بكات، هەندێك لێپرسراوی ئەو وڵاتە پێیان وایە قبوڵكردنی ئەو پێشنیازە مانای لە دەستدانی سەروەری ئۆكراینە،

پلانەكە بریتییە لە دەستبەرداربوونی كیێڤ لە نیمچەدوورگەی كریما و ناوچەی دۆنباس لە رۆژهەڵاتی ئۆكراین، لەگەڵ دۆنێتسك و چەندین شارێكی تریش، كە ئەوەش بۆ ئۆكراین زۆر قورسە، چونكە دۆنباس بە دڵی پیشەسازیی قورسی ئۆكراین دادەنرێت.

جگە لەوەش لە پلانەكەی ئەمریكادا هاتووە، خێرسۆن و زاپۆریژژیا لەنێوان روسیا و ئۆكراین دابەش دەكرێن، وێستگەی ئەتۆمی زاپۆریژیاش بە سەرپەرشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم دەستپێدەكاتەوە و بەرهەمهێنانی كارەبا بەشێوەیەكی یەكسان لە نێوان ئۆكراین و روسیادا دابەش دەكرێت، هەر بەپێی پلانەكە، دەبێت ئۆكراین ژمارەی سوپاكەی لە 600 هەزار سەرباز زیاتر نەبێت.

جگە لەوەش، فڕۆكەیەكی جەنگی ئەوروپی لە پۆڵەندا بۆ پاراستنی ئۆكراین جێگیر دەكرێت، بەڵام بەبێ ئەوەی هیچ سەربازێكی ناتۆ بچێتە ناو خاكی ئۆكراینەوە، ئەوەش رێگری دەكات لە هەر هێزێكی ئاشتیپارێز بە سەرۆكایەتی بەریتانیا و فەرەنسا دوای رێككەوتنەكە بچنە كیێڤ، زمانی روسیش بێتە زمانی رەسمی ئۆكراین، لە رێككەوتنەكەدا ئەوەش هاتووە، لە ماوەی 100 رۆژدا دەبێت هەڵبژاردنی پەرلەمان و سەرۆكایەتی ئۆكراین ئەنجام بدرێت.

لە بەرانبەریشدا لێپرسراوێكی ئەمریكی روونیكردەوە، واشنتۆن و هاوپەیمانە ئەوروپیەكانی بەڵێن دەدەن بۆ دابینكردنی گەرەنتی ئەمنی بە كێیڤ هاوشێوەی ئەو گەرەنتیانەی ناتۆ پێشكەشیان دەكات، بەڵێنیش دەدەن وەڵامی هەر هێرشێك بدەنەوە ئەگەر لە داهاتوودا بكرێتە سەر ئەو وڵاتە، جگە لەوەش 100 ملیار دۆلار لە سەروەت و سامانی دەستبەسەرداگیراوی روسیا بۆ ئاوەدانكردنەوەی ئۆكراین تەرخان دەكرێت.

ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێسش بڵاویكردووەتەوە، پلانەكەی ئەمریكا رێگە خۆش دەكات بۆئەوەی روسیا بگەڕێتەوە ناو ئابووری جیهان و هەڵگرتنی سزاكانی سەر ئەو وڵاتەش بەدوای خۆیدا دەهێنێت.

لە كاتێكدا سەرۆكی ئۆكراین ئامادەیی نیشانداوە بۆ تاوتوێكردنی ئەو رەشنووسە، بەڵام دیمیتری پیسكۆڤ وتەبێژی كرملن رایگەیاندووە، مۆسكۆ هیچ ئاگاداركردنەوەیەكی لە كیێڤەوە پێنەگەیشتووە كە دانوستانەكانی بەپێی پلانی ئاشتی ئەمریكا پەسەندكردووە.

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵیش لە زاری سەركردەكانی ئەوروپاوە بڵاویكردووەتەوە، ئەوروپا بەو رەشنووسە رازی نییە و  پێیان وایە دەكرێت مەرجی باشتر بۆ ئۆكراین دابنرێت.

یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان رۆژی لە سێدارەدانی (شیهاب شێخ نوری، ئەنوەر زۆراب و جەعفەر عەبدولواحید)ی كردۆتە رۆژی شەهیدانی یەكێتیی،  ئەم سێ سەركردەیە بە دروشمی ( كەم ژیان و كەڵ ژیان)  چوونە بەردەم پەتی سێدارە، كە لە زیندانی رژێمی بەعسی دیكتاتۆری دابوون.

21ـی11ـی1976 ئەو سێ سەركردەیەی یەكێتی لەلایەن رژێمی بەعسەوە لە سێدارەدران، ئەم هەواڵە دڵتەزێنە سەرتاسەری كوردستانی خەمبار و تازییە بار كرد، ئازایەتی و (كەم ژیان و كەڵ ژیان) شادروشمی هاوڕێباز و پێشمەرگە بوو، بۆیە ئەم كاروانەی شۆڕشی نوێ بەخوێنی شەهیدان و خەباتی پێشمەرگایەتی و سیاسیەتی سەرۆك مام جەلال و سەركردەكانی بە كەناری ئارامی گەیشت و ئێستا كورد لە باشوور خاوەنی ئەزموون و قەوارەی خۆیەتی كە یەكێتی بەشی شێری سەركەوتنەكانی بەردەكەوێت.
بەپێی تۆماری مەكتەبی شەهیدان و تێكۆشەرانی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان ، یەكێتی خاوەنی زیاتر لە 27 هەزار شەهیدە.
یەكێتی خاوەنی هەزاران داستانی شاخ و زیندانە، كە شاهیدی بۆ تەمەنی ئەم هێزە سیاسییە دەدات كە درێغی نەكردووە لە بەدەستهێنانی مافە رەواكانی گەلی كورد و "خوێنی شەهیدەكانی یەكێتیی" دەدوێن، شەهیدانی زیندوو، شاهیدی دیكەی یەكێتیین لە خەباتی سەختی شاخ و زیندان، كە بە پێیی ئامارەكە"  4150 قارەمان و پێشمەرگەی كەمئەندامبووی سەنگەری یەكێتی هەیە"، كە لە پێناوی خاك و گەلەكەمان بەرانبەر بە رژێمی بەعس و تیرۆریستان برینداربوون.
سەرۆك مام جەلال هەمیشە دەیوت:"ئەوەی بەدەستهاتووە "یەكێتی" خوێنی شەهیدەكانە" بۆیە ئەم رۆژە لە مێژوی یەكێتی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلەكەماندا جیاوازە،  كە هەمیشە كاروانی خەباتەكەی یەكێتی خوێنی لێچۆڕاوە لەپێناو ئەم نەتەوەو نیشتمانەدا.

شەهید شوناسی یەكێتییە

چەمكی (شەهید) بۆ یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان شوناس و مێژوو و سەروەرییە، 

چەمكێكی نەگۆڕە لەڕووی پیرۆزی و بایەخی هەموو هەڤاڵێكی یەكێتییەوە، ئەم چەمكە كۆكەرەوەی هەموو جیاوازییەكە لەڕیزەكانی یەكێتیدا، موقەدەسترین چەمكێكە لەمەرتەبەی سەرەوەدایە لەناو یەكێتیدا. ناو و بەهای گەورەی (شەهید) هەمیشە ئامادەییەكی پێشوەختی بووە لە چالاكی و كۆڕو كۆبوونەوەكانی یەكێتیداو پێش هەر وشەو قسەیەكیتر راوەستان لەئاست رۆحی پاكی شەهیدەكاندا بۆخۆی پەیام و قسەی شەهید بووە.
لەم رەوتە قوربانیدەرەدا، هێشتا زۆر نەبوو شۆڕشی نوی و خەباتی یەكێتی دەستی پێكردبوو، كاتیك شەهیدانی سەركردە (شیهاب شێخ نوری، ئەنوەر زۆراب، جەعفەر عەبدولواحید)، كە لە زیندانی بەعسیەكاندا بوون، بێ‌ سڵەمینەوە، چوونە بەردەم پەتی سێدارەو دروشمە مەزنەكەی "كەم ژیان، كەڵ ژیان"یان كردە سەرمەشقی شەهیدبوون ‌وبە ئازایەتی‌و جوامێریان وزەو تینیان دایەوە بە شۆڕش‌و بەهەق بوونە سەردەقشكێنانی شەهادەت .
هەر بۆیە رۆژی 21/11ی هەموو ساڵێك لە مێژوی گەلەكەماندا وەك رۆژی شەهیدانی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان تۆماركراوە و ھەموو ساڵێك ئەم یادە حزبی و میللییە دەبێتە بۆنەی دووپاتكردنەوەی بەڵێن و وەفا بۆ رێبازی شەھیدانی كوردایەتی و كوردەواری.

دۆناڵد ترەمپ ئەو سەرۆکەی بەردەوام پێدەکەنێت و زۆرجاریش سەما دەکات، ئەمە ئەو دیوەیە هەمووان دەی بینن، بەڵام دیوێکی تری هەیە کەس نایبینێت؛ بۆ ئەوەی بیبینی دەبێت یان ببیتە دۆژمنی یاخود رکابەری.

ئەو کە بەتەمای نۆبڵی ئاشتی بوو؛ دەیوت؛ حەوت شەڕم راگرتوە، هیچ کەسێک هێندەی من شایەنی نۆبڵی ئاشتیی نییە، کەچی خۆی لەگەڵ نەیارەکانی بەردەوام لە شەڕدایە و کورد وەتەنەی سڵناکاتەوە و لەگەڵ دوژمنەکانیدا دەیگەیەنێتە مریشکە رەشە، عیناد و کەلە رەق و رقاویە، وازناهێنێت تا دڵی ئاونەخواتەوە بە شکست پێهێنانی نەیارەکانی.

کاتێک لە ساڵی 2021، هەریەکە لە تویتەری ئەوکات و مێتا و یوتوب تەنانەت گۆگلیش لەکاتی دەرنەچونیدا و دۆڕانی بە جۆبایدن پشتیان تێکرد و ئەکاونتەکانیان داخست. ترەمپ داوای یاسایی لەسەر تۆمارکردن ئەمەی بەغدر زانی و  بە پێشێلکاری ناوی برد، بەڵام ئەوکات هیچی بۆ نەکرا، چونکە وەک ئێستا سەرۆک نەبوو.

لەگەڵ بونەوەی بە سەرۆک بۆ جاری دووەم، دەستیکرد بە وەرگرتنەوەی حەقەکانی و تۆڵەکردنەوە لەو پلاتفۆڕمانە، یەکەمجاریش لە ئێکسەوە دەستی پێکرد و بە ناچاری ئیلۆن ماسک کە هاوڕێی گیانی بەگیانی بوو 10 ملیۆن دۆلاری دا تا ترەمپ داواکەی بکشێنێتەوە.

تەنها ئێکس نەبوو،  مێتاش 25 ملیۆن، یوتوبیش 24.5ملیۆن دۆلاریان دایە ترەمپ تا وازیانلێبهێنیت و  داواکانی لە دادگا دژیان بکشێنێتەوە.

چیرۆکەکانی سەرۆکی ئەمرکا کۆتایی نایەت، تەنها لەبەر ئەوەی بە جۆ بایدنی دۆڕان لە ساڵی 2021دا، ئێستاش لە هەموو وتار و چاوپێکەوتنێکیدا هێرشی دەکاتە سەر و تەنانەت لە کۆشکی سپیش، کە دەبێت وێنەی هەموو سەرۆکەکانی ئەمریکا هەبێت، ترەمپ وێنەی بایدنی لابردوە.

ترەمپ رەحم بە دۆستەکانیشی ناکات، کاتێک جۆ بۆڵتنی راوێژکاری پێشووی ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریکا و دۆستی نزیکی، دژی وەستایەوە ئیدی بوو بە داوی ترەمپەوە و بەگواستنەوەی زانیاری نهێنی حکومەت تۆمەت باری کردوە، روبەروی دادگای کردوەتەوە، ئەگەر تۆمەتەکان بەسەر  جۆ بۆڵتندا  ساغ بێتەوە دەیان ساڵ لە زیندان بەسەر دەبات.

هەر ئەو نییە، لێتیتیا جەیمس، داواکاری گشتی نیویۆرکیش قوربانییەکی دیکەی دەستی ترەمپە، لە ساڵی 2024دا بوە رێگر لەبەردەم کارە بازرگانیەکانی، لە ساڵی 2025 ترەمپ ئەویشی دایە دادگا بە تۆمەتی ساختەکاری لە بانکەکان و لە ئەگەری ساغبونەوەی تۆمەتەکان، ئەویش رەنگە 30ساڵ لە زیندان بەسەر دەبات، داواکری گشتی نیۆرک تۆمەتەکانی رەتکردوەتەوە و ترەمپی بە دەستوەردان لە دادگا تۆمەتبار کردوە.

لەئێستاشدا ترەمپ بەرۆکی کەناڵی بی بی سیی گرتوە، دوای ئەوەی دەرکەوت بەشێک لە وتارەکەیان لاداوە، ترەمپ رایگەیاند دەیانداتە دادگا و قەرەبوی مادیشی دەوێت.

گەرچی بە رەسمی بی بی سی داوای لێبوردنیان لە ترەمپ کرد، بەڵام  رەتیان کردەوە قەرەبوی مادی بکەنەوە، ئەمەش وایکرد پیاو رقاویەکە بەوە دڵی ئاوناخواتەوە و داوای یەک تا 5 ملیار دۆلار لە کەناڵەکە دەکات.

دوای ئەوەی وڵاتەکە روبەروی وشکەساڵییەکی قورس بوەتەوە، کاربەدەستانی ئێران  بۆ یەکەمجار یەکەم ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەوریان راگەیاند، گەرچی  روون نییە بۆچی پێشتر ئۆپەراسیۆنەکە ئەنجام نەدراوە، بەڵام بڕیارە تا ساڵی ئایندە ئۆپراسیۆنی پیتاندنی هەور و باراندنی بارانی دەستکرد بەردەوام بێت وەک هەوڵیک بۆ روبەڕوبوەنەوەی وشکەساڵی.

محەممەد مێهدی جەوادیانزادە، سەرۆکی رێکخراوی پەرەپێدان و تەکنۆلۆژیای نوێی ئاوی بەرگەهەوا بە میدیای وڵاتەکەی  راگەیاندوە، ئۆپەراسیۆنەکە رۆژی شەممە لە ناوچەی باکووری رۆژئاوای وڵات و حەوزی دەریاچەی ورمێ ئەنجام دراوە، کە ناوچەکە توشی وشکەساڵییەی زۆر بوەتەوە، بە وتەی ئەو بەرپرسە، ئەمە یەکەم ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور (پیتاندنی هەور) بووە لە ساڵی 2025دا.

پیتاندنی هەور، لە دوای ئەوە دێت، کە بەرپرسانی کەشناسی ئێران گەیشتنی سیستەمی بارانبارینیان بۆ وڵاتەکەیان راگەیاند بوو، رەنگە ئەمەش رێگەی خۆشکردبێت بۆ ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور و هەوڵدان بۆ رزگاربون لە وشکەساڵی.

ئەم هەوڵەی ئێران لە کاتێکدایە، وڵاتەکە و ژمارەیەکی تریش لە وڵاتانی دراوسێی لەوانە عیراق رووبەڕووی وشکەساڵییەکی سەخت بوونەتەوە  بەجۆرێک کە دوایین بارانبارین لە تاران نزیک بە شەش مانگ لەمەوبەر تۆمار کرا.وە

محەممەد مێهدی جەوادیانزادە سەبارەت بە بەردەوامی ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور ئەوەشیخستوەتەڕوو؛ هەوڵدەدەن ئەم ئۆپەراسیۆنە لەسەر هەموو ئەو سیستەمە هاوردەکراوانە بۆ وڵات ئەنجام بدەن کە لەبارن بۆ تۆوکردن و پیتاندنی هەورەکان.

سەبارەت بە ئەگەری ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور لە پارێزگای تاران کە روبەروی کەم ئاوییەکی سەخت بوەتەوە و تەنانەت سەرۆک کۆماری رایگەیاند دۆخەکە بەم شێوازە بەردەوام بێت دەبێت تاران چۆڵ بکەن، سەرۆکی رێکخراوی پەرەپێدان و کارپێکردنی تەکنۆلۆژیای نوێی ئاوی بەرگەهەوا دەڵێت؛سیستەمێکی بارانبارینی گونجاو بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە هێشتا لە تاران نەبینراوە

دەشڵێت؛ پێشبینییەکی لاواز هەیە بۆ چوونە ژوورەوەی سیستەمی بارانبارین بۆ ناو پارێزگای تاران لە رۆژی دووشەممەدا، بەڵام هێشتا دڵنیا نین لەوەی کە ئایا ئەو سیستەمە گونجاوە بۆ تۆوکردن یان نا، ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردوە؛ ئەوان پێداچوونەوە بە کارەکەیاندا دەکەن تەواوی هەوڵی خۆیان دەدەن، ئەگەر سەرکەوتوبون رایدەگەیەنن.

لەبارەی ماوەی ئەو هەڵە نوێیەی ئێران بۆ روبەروبونەوەی وشکەساڵی، ئەو بەرپرسە ئێران جەختیشیکردوەتەوە، ئۆپەراسیۆنی تۆوکردنی هەور لە وڵاتەکەیان تا مانگی ئایاری ساڵی داهاتوو بەردەوام دەبێت.

لە کاتێکدا قەیرانی ئاو لە تاران بەردەوامە لە کۆڵانەکاندا بە تانکەر ئاو دابەش دەکرێت و زۆر جاریش شەوان ئاو نامێنێت تا دابەشی بکەن بەسەر هاووڵاتیاندا و هەموان دەستەوەستانن.

رەنگە ئەم هەوڵەی ئێران بۆ باراندنی بارانی دەستکرد، گەرچی تێچوی زۆرە و نازانرێت تا چەند سەرکەوتوو دەبێت،  کۆتا هەوڵی وڵاتەکەبێت بۆ روبەڕوبونەوەی وشکەساڵی و لە ئەگەری سەرکەوتنی پڕۆسەکەدا، رەنگە کەمێک تینویەتی ئێران بشکێنێت.

بارانی دەستکرد کە پێی دەڵێن؛ "Artificial rain"، تەکنەلۆژیایەکە کە بۆ پرۆسەی پیتاندنی هەورەکان بەکاردێت و مەبەستیشی گۆڕینی بڕی یان جۆری بارانبارینە لە ناوچەیەکی دیاریکراودا،  بە ڕشتنی مادەی وەک یۆدایدی زیو یان بژاردەی هەرزانتر وەک دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی رەق (سەهۆڵی وشک) یان تەنانەت کلۆریدی سۆدیۆم بۆ ناو هەورەکان دروست دەبێت و دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە رێگریکردن لە وشکەساڵی لە هەندێک ناوچەدا و پێشتریش سعودییە ئەو کارەی کردووە.

 

لە دوای کۆبوونەوەی ئەحمەد شەرع سەرۆکی سوریا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی، میدیا جیهانییەکان باس لەوەدەکەن لە کۆبوونەوەکەدا بانگهێشتی ترەمپ کراوە بۆ ئەوەی سەردانی سوریا بکات لە مانگەکانی داهاتوودا.

لێپرسراوانی کۆشکی سپی خۆیان بە دوور دەگرن لە لێدوانی رەسمی سەبارەت بەو زانیارییانەی کە دزەیانکردووە و بڵاوبوونەوەتە سەبارەت بە رێکخستنی سەردانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بۆ دیمەشقی پایتەختی سوریا، هاوکات لێپرسراوانی کۆشکی سپی، ئەو زانیارییانەیان پشتڕاستکردووەتەوە و رەتیان نەکردووەتەوە.

رۆژنامەی شەرق ئەوسەت ئاشکرایکردووە، کۆبوونەوەکەی کۆشکی سپی، کۆبوونەوەیەکی مێژوویی بووە و سەرنج خراوەتەسەر تاوتوێکردنی پەرەپێدانی هاوکاری ئەمنی و ئابوری و بەشداریکردنی سوریا لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش، هەروەها لابردنی ناوی شەرع لە لیستی تیرۆر و هەڵگرتنی سزاکانی قەیسەر بۆ ماوەی شەش مانگ.

بازنە سیاسییەکانی ئەمریکا ئەگەری ئەنجامدانی ئەم سەردانەی ترەمپ بۆ دیمەشق بە دوور نازانن، کە یەکەم سەردانی سەرۆکێکی ئەمریکی دەبێت لەدوای سەردانی بیڵ کلینتۆن سەرۆکی پێشوتری ئەمریکا بۆ دیمەشق لە ساڵی 1994، ئاماژەیان بەوەشکردووە، دەکرێت سەردانەکە بەشێک بێت لە ستراتیژیای ئەمریکا بۆ کۆتاییهێنان بە گۆشەگیری سوریا و پشتڕاستکردنەوەی شەرعیەتی حکومەتە نوێی ئەو وڵاتە، لەگەڵ پاڵپشتی بەهێزی ئیدارەی ترەمپ بۆ ئاساییکردنەوەی خێرای پەیوەندییەکان لەگەڵ سوریا لەژێر سەرکردایەتی شەرع، کە چەند جارێک باسی سەرۆکی سوریای کردووە و بە سەرکردەیەکی بەهێز وەسفی کردووە.

جێگەی ئاماژەیە، ئیدارەی ترەمپ هەوڵ دەدات سەرنج بخاتە سەر هاوپەیمانێتییە نوێیەکان، هەروەها ئەمە رەنگدانەوەی شێوازی ترەمپە لە ئەنجامدانی گۆڕانکاری سیاسیی لەناکاو، وەک چۆن لە ماوەی یەکەمی سەرۆکایەتییەکەیدا چاوی بە سەرۆکی کۆریای باکور کەوت، ترەمپ لە کۆبوونەوەکەیدا لەگەڵ شەرع لە نووسینگەی ئۆڤاڵ ئاماژەی بە "کۆبوونەوەیەکی دیکە" دا، کارۆلین لیڤیت وتەبێژی کۆشکی سپی، لەسەر ئەو قسەیەی ترەمپ رایگەیاند، ئیدارەکە بژاردەکانی سەردانی سەرۆکایەتیی دوولایەنە تاوتوێ دەکات بۆ پتەوکردنی هاوبەشی ئەمنی لەگەڵ سوریا، بەبێ ئەوەی هیچ وردەکارییەک ئاشکرا بکات.

لە کاتێکدا سەرچاوەکانی دیکەی ناوخۆی ئەمریکا، ئاماژەیان بە سەختی ئەنجامدانی ئەم سەردانە کردووە لە سایەی گرژییە ناوخۆییەکانی سوریا و دابەشبوونەکانی ئەمریکا سەبارەت بە هەڵگرتنی سزاکان، ئەنجامدانی ئەم سەردانە بە شێوەیەکی بەرچاو پەیوەستە بە رادەی سەرکەوتنی حکومەتی شەرع لە بەدەستهێنانی سەقامگیری ناوخۆیی، هەروەها وەڵامدانەوەی داواکارییەکانی یاسادانەرانی کۆنگرێس بۆ فراوانکردنی حوکمڕانی و پاراستنی کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان.

هەردوولا جەختدەکەنەوە کە سەرەڕای نادیاریی خواستی ئیدارەی ترەمپ بۆ ئەنجامدانی ئەم سەردانە و کاتی ئەنجامدانی و رەوشی دەوروبەری، بەڵام ئەگەر روبدات، هەنگاوێکی گەورەی بێ وێنە دەبێت بەرەو ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی سوریا و ئەمریکا.

جۆناسان باس، ئەو کەسەی لە پشت ئاسایکردنەوەی پەیوەندییەکانی ترەمپ و شەرعە، کێیە ئەو کەسە؟

میدیا جیهانییەکان ئاشکرایانکردووە، "جۆناسان باس، بازرگانی ئەمریکی و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای "ئارگێنت" کە کۆمپانیایەکی پسپۆڕە لە پرۆژەکانی غازی سروشتی شلکراو، کە لایەنگرێکی سەرسەختی ترەمپە، رۆڵێکی بەرچاوی بینیوە لە هەوڵە دیپلۆماسییە ناڕەسمییەکانی نێوان ئەمریکا و سوریا، کەسێکە هەوڵدەدات لێپرسراوانی ئیدارەی ترەمپ و سەرکردە نوێیەکانی سوریا لێک نزیک بکاتەوە".

هاوکات هانی لێپرسراوانی ئیدارەی ترەمپ دەدات بۆ سەردانیکردنی دیمەشق بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە ئابوری و سیاسییەکان، بە گرنگیدان بەمە وەک هەنگاوێکی یەکلاکەرەوە بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆی، کە ئەمەش ئامانجێکە ترەمپ هەوڵی بۆ دەدات.

میدیاکان ئەوەشیان خستوەڕوو، جۆناسان باس، لەگەڵ تۆم باراک نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ سوریا، کار لەسەر رێکخستنی رێوشوێنی ئەمنی سەردانەکە دەکات، کە بۆ کۆشکی سەرۆکایەتی سوریا دەبێت لە دیمەشق، بەپێی زانیارییە بەدەستهاتووەکان، سەردانەکە لە چەند مانگی داهاتوودا رێکدەخرێت، بەڵام هێشتا کاتەکەی پشتڕاست نەکراوەتەوە، دیاریکردنی کاتەکە پەیوەستە بە پێشهاتەکانی ناوچەکە، هەروەها پەیوەندی بە پرۆژەکانی وزە و ئاشتی ناوچەییەوە هەیە.

ئەوەش ئاشکراکراوە، جۆناسان باس بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای "ئارگێنت"، پلانەکانی دووبارە بنیادنانەوەی کەرتی نەوت و غازی لە سوریا خستووەتەڕوو لەڕێگەی پڕۆژەیەکی هاوبەشی "سوری-ئەمریکی "SyriUS Energyکە بریتییە لە خستنەڕووی کۆمپانیاکە لە بۆرسەی نیویۆرک لەگەڵ پشکێکی 30% بۆ سندوقی وزەی حکومەتی سوریا، بەکارهێنانی وزەی سوریا لەسەر بنەمای دووبارە بنیادنانەوەی کێڵگەکان و بە ئەلیکترۆنیکردنی وەزارەت و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی یەکێکی دیکەیە لە پلانەکانی "باس"، بەڵام لەلایەن چالاکوانان و ئۆپۆزسیۆنی سوریاوە تۆمەتبار دەکرێت بەوەی کە وەبەرهێنەرێکی جوولەکەیە و نێوەندگیرێکە بۆ تاڵانکردنی سامانی سوریا و ئاسانکاری بۆ داگیرکارییەکی نوێی ئیسرائیلی بۆ سوریا.

جۆناسان باس، هاوڕێیەکی نزیکی ترەمپە، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە وەبەرهێنەرانی ئەمریکی بەشداربوو لە گەشتەکەی ترەمپ بۆ ریاز لە مانگی ئایاری رابردوودا، پێشتریش "باس" لە دیمەشق لەگەڵ ئەحمەد شەرع و وەفدێکی ئابوری ئەمریکی کۆبووەوە و پەیامەکانی شەرعی بۆ ترەمپ گواستەوە، لەوانەش پێشنیازی دیمەشق بۆ دروستکردنی تاوەری ترەمپ، ئاسانکاری بۆ دەستڕاگەیشتن بە کێڵگە نەوتی و غازییەکانی سوریا لە بەرانبەر هەڵگرتنی سزاکاندا.

 

وێنەی جۆناسان باس

رەنگە هیتلەر، یەک لە مشتومڕئامێزترین سەرکردە دیکتاتۆر و خوێن رێژەکانی دونیا بێت، ئەو تراژیدیا خوڵقێن و دیکتاتۆرێکی سەیری ناو سەدە خوێناوییەکەی خۆیبوو، تا ئێستاش لێکۆڵەران لێکۆڵینەوە لە تایبەتمەندییە شەڕانگێزییەکەیی هیتلەر سەرۆكی نازییەكانی ئەڵمانیا دەکەن و ئێستاش توێژینەوەیەکی نوێ لە DNAـی هیتلەر جارێکیتر مشتومڕ لە بارەی بنەچەیەوە دروستدەکات.

شیکارییەکی پێشکەوتووی DNA لەسەر خوێنی ئەدۆلف هیتلەر، دەرەنجامی چاوەڕواننەکراوی لەبارەی رەچەڵەک و باری تەندروستیی ئەو دیکتاتۆرە نازییەوە ئاشکرا کردووە. ئەم توێژینەوە زانستییە وردە، نەک هەر دەنگۆی هەبوونی رەچەڵەکی جوی لە بنەخەی هیتلەردا پوچەڵکردەوە، بەڵکو ئەوەشی دەرخستووە کە توشبووی نەخۆشییەکی بۆماوەیی بووە کە کاریگەریی لەسەر گەشەی ئەندامە سێکسییەکانی هەبووە. ئەم دەرەنجامانە مشتومڕێکی فراوانی ئەخلاقی و زانستیی لێکەوتووەتەوە.

سەرچاوەی خوێنەکە: پارچە قوماشێکی 80 ساڵە

نمونەی خوێنەکە لە پارچە قوماشێکی خوێناوی وەرگیراوە کە لەو قەنەفەیە بڕاوە کە هیتلەر لەناو پەناگە ژێرزەمینییەکەیدا خۆی لەسەر کوشت، لە کاتێکدا هێزەکانی هاوپەیمانان بەرلین-یان کۆنترۆڵ دەکرد. کۆلۆنێلێکی سوپای ئەمریکا بە ناوی رۆزوێڵ رۆزەنگرێن، پارچە قوماشەکەی وەک "غەنیمەی جەنگ" هەڵگرتبوو. زانایان دڵنیان کە خوێنەکە هی هیتلەرە، چونکە توانیویانە کرۆمۆسۆمی Yی ناو خوێنەکە بە تەواوی لەگەڵ نمونەی DNAی یەکێک لە خزمە نێرەکانی هیتلەر بگونجێنن کە دەیەیەک پێشتر کۆکرابووەوە.

توێژینەوەکە، کە چوار ساڵی خایاندووە، چەند دەرەنجامێکی گرنگی ئاشکرا کردووە:

• رەچەڵەکی جو: بە دڵنیاییەوە پشتڕاستکرایەوە کە هیتلەر هیچ رەچەڵەکێکی جوی نەبووە، ئەمەش ئەو دەنگۆیە بەتەواوی رەتدەکاتەوە کە لە بیستەکانی سەدەی رابردووەوە بڵاوبووەوە.
  
  
• نەخۆشیی کالمان: دەرکەوتووە کە هیتلەر توشبووی "نەخۆشیی کالمان" (Kallmann syndrome) بووە. ئەم نەخۆشییە بۆماوەییە کاریگەریی لەسەر گەشەی قۆناغی باڵغبوون و ئەندامە سێکسییەکان هەیە و دەکرێت ببێتە هۆی بچوکیی ئەندامی نێرینە و دابەزینی یەک گون. مێژوونوسان پێیانوایە ئەمە رەنگە هۆکاری ئەوە روونبکاتەوە کە بۆچی هیتلەر هیچ جۆرە ژیانێکی تایبەتی نەبووە و بەتەواوی خۆی بۆ سیاسەت تەرخان کردبوو.
  
  

مشتومڕە گەورەکە: ئایا هیتلەر ئۆتیزمی هەبووە؟

خاڵی هەرە هەستیار و مشتومڕاوی لە توێژینەوەکەدا، ئاماژەدانە بە ئەگەری بەرزی توشبوونی هیتلەر بە ئۆتیزم، شیزۆفرینیا و نەخۆشیی دووجەمسەری. شارەزایان جەختدەکەنەوە کە ئەمە بە هیچ شێوەیەک "دەستنیشانکردنی نەخۆشی" نییە، بەڵکو تەنها ئاماژەیەکە بۆ ئەگەری بۆماوەیی.

کاردانەوەی توندی زانایان:

• نیگەرانیی زانستی: پرۆفیسۆر سایمۆن بارۆن-کۆهین، بەڕێوەبەری سەنتەری توێژینەوەی ئۆتیزم لە زانکۆی کامبریج، هۆشداری دەدات لە "مەترسیی لەکەدارکردن" و دەڵێت، "بەستنەوەی بایۆلۆجی بە رەفتارەوە بازدانێکی گەورەیە."
• ناڕەزایەتیی رێکخراوەکان:  رێکخراوی نیشتمانیی ئۆتیزمی بەریتانیا بە توندی رەخنەی لە دۆکیۆمێنتارییەکە گرت و بە "کارێکی هەرزان" و "بێباکییەکی دڵڕەقانە بەرامبەر هەستی کەسانی ئۆتیزم" ناویبرد.
  
  

پرس و نیگەرانییە ئەخلاقییەکان: ئایا دەبوو ئەم توێژینەوەیە ئەنجامبدرێت؟

پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە ئایا لە رووی ئەخلاقییەوە دروست بوو شیکاری بۆ DNAی کەسێک بکرێت بەبێ رەزامەندیی خۆی یان میراتگرەکانی؟

• بەرگریکاران: پرۆفیسۆر توری کینگ، کە سەرپەرشتیی توێژینەوەکەی کردووە، دەڵێت، "ئەمە هیتلەرە، کەسایەتییەکی ئەفسانەیی نییە کە کەس نەتوانێت لێکۆڵینەوەی لەسەر بکات." هەروەها مێژوونوسان دەڵێن هیتلەر بەرپرس بووە لە کارەساتی گەورە و مافی پاراستنی نهێنییەکانی نییە.
• رەخنەگران: چەندین تاقیگەی ئەوروپی رەتیانکردەوە بەشداری لە پڕۆژەکەدا بکەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ نیگەرانییە ئەخلاقییەکان.

مێژوو یان بۆماوەزانی: کامەیان رونکردنەوەی تاوانەکانە؟

لە کۆتاییدا، مێژوونوسان هۆشداری دەدەن لەوەی کە پشت بەستن بە بۆماوەزانی بۆ شیکردنەوەی تاوانەکانی هیتلەر، مەترسیدارە. ئان ڤان موریک، مێژوونوس، دەڵێت، "ئەمە وانە راستەقینەکەی مێژوو لەبیر ئێمە دەباتەوە، کە بریتییە لەوەی مرۆڤی ئاسایی لە هەلومەرجی دیاریکراودا دەتوانێت توندوتیژیی ترسناک ئەنجام بدات، قبوڵی بکات یان هانی بۆ بدات."

جەختکردنەوە لەسەر ئەگەرە تەندروستییەکانی هیتلەر، هیچ شتێکمان فێرناکات لەبارەی چۆنیەتی کارکردنی توندوتیژیی بەکۆمەڵ و جینۆساید.

11 ساڵ لەمەوبەر لە رۆژی 15ـی11ـی2014، د.كەمال فوئاد سیاسەتمەدار و دبلۆماتکار و رۆژنامەنووس و ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و روناكبیری كورد، لە ئەڵمانیا کۆچی دوایی کرد.

كەمال عەبدولكەریم محمەد فوئاد كە بەد.كەمال فوئاد ناسراوە، ساڵی 1932 لەبنەماڵەكی دیارو ناسراوی شاری سلێمانی لەدایكبووە.

د.كەمال فوئاد كەسایەتییەكی گەورەی سیاسی‌و روناكبیریی كوردستان بوو، هەروەها یەکێک بووە لە ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، زیاتر لە 60ساڵ لەكۆڕی تێكۆشانی سیاسی‌ و رۆشنبیری خزمەتی زۆری بەگەل‌ و نیشتمانەكەی كرد.

لەسلێمانی‌ و بەغدا‌د و ئەڵمانیا خوێندویەتی، لەكۆتایی پەنجاكانی سەدەی رابردوو چوەتە ئەڵمانیا‌، لەو وڵاتە ماستەری لە فۆنیمەكانی زمانی كوردی لە زانكۆی هامبۆرگ ‌و دكتۆرای لەسەر دەستنوسە كوردییەكان وەرگرتووە.

دكتۆر كەمال هەر لەسەرەتای ژیانی لاوی و لەتەمەنی 15 ساڵی تێكەڵاوی جوڵانەوەی سیاسی بووە‌، سەرەتا پەیوەندی بەحزبی شیوعی عیراقەوە كردووە و یەكێك لە كادیرە دیار و چالاك‌ و هەڵسوڕاوەكانی ئەو حزبە بووە لەبەغدا، هەمیشە رابەرو پێشەنگی خۆپیشاندانەكان بووە‌ و هەر بەهۆی ئەوەوە دەستگیركراوە ‌و دوو ساڵ لەزیندان ماوەتەوە.

دواتر لەناو پارتی دیموكراتی كوردستان‌ و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان درێژەی بەخەبات داوە، هەروەها  ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتی ‌و ساڵانێكی دوورو درێژ ئەندامی مەكتەبی سیاسی بووە.

جگە‌ لەكاری سیاسی، د.كەمال خولیای ئەدەب ‌و رۆژنامەنووسی هەبووە و لەو بوارەدا شوێن پەنجەی دیارە، ساڵی 1968 لەئەڵمانیا ژمارەكانی رۆژنامەی كوردستانی دۆزییەوە‌ و لەساڵی 1972 چاپی كردن، کەئەمەش یەکێک لە دیارترین کارەکانی بووە، هەروەها لەساڵانی 1971-1974 وەك مامۆستای زانكۆ لەبەشی كوردی كۆلێژی ئەدەبیاتی زانكۆی بەغداد خزمەتی كرد.

ئەم سیاسەتمەدارو روناكبیره‌ گه‌وره‌یه‌ی كورد لە رۆژی 15-11-2014 لەوڵاتی ئەڵمانیا بەهۆی نەخۆشییەوە كۆچی دوایی كرد.

دراو لە سەرانسەری جیهاندا لە رووی دیزاین و كوالیتی و ئاستی ئاسایشەوە جیاوازن، هەندێك وڵات دراوەكانیان لە جوانترین دراوەكانن، هەندێك وڵاتیش ناشرینترین دراویان هەیە، لە نێوان ئەو دوو جۆرەشدا هەندێكی تر هەن كە لە پارێزراوترین دراوەكانن و بە هیچ شێوەیەك ساختە ناكرێن.

دۆلاری كەنەدی، بە یەكێك لە جوانترین دراوەكانی جیهان دادەنرێت بەهۆی دیزاینە رونەكەی و رەنگە زیندوەكانی و بەكارهێنانی بەشی شەفاف كە دیمەنێكی مۆدێرنی پێدەبەخشێت.

دۆلاری نیوزلەندیش، كە وێنەی سروشت و ئاژەڵی لەسەرە لە لیستی جوانترین دراوەكانی جیهاندایە، دراوی سویسری و نەرویجیش بە دیزاینە مۆدێرنەكانیان و نیشاندانی هونەری ئاست بەرز ناو دەبرێن.

لە جیهانی عەرەبی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشدا درهەمی ئیماراتی و مەغریبی لە جوانترینەكان دادەنرێن، ئەوەش بەهۆی تێكەڵكردنی وێنەی مێژوویی و دەستنووسی عەرەبی و دیمەنە كلتوورییەكانیان.

فرانكی سویسریش لە پێشەنگی لیستی پارێزراوترین دراوەكاندایە لەسەر ئاستی جیهان و چەندین تایبەتمەندی ئەمنی لەخۆدەگرێت، وەك هۆلۆگرامی ورد و كەرەستەی تایبەت كە ساختەكردنی ئەستەمە.

هەندێك دراوی تر لە لایەن شارەزایانەوە لە ریزبەندی كەمترین دراوەكان دانراون، دیارترینیان دراوە كۆنەكانی زیمبابۆیە كە بە دیزاینی ئاڵۆز و خراپی كوالیتی كاغەز ناسراوە، هەندێك لە دراوە كۆنەكانیش لە كۆریای باكوور و بێلاڕوس، رەخنەیان لێدەگیرێت بەهۆی رەنگی مات و وردەكارییە سادەكانیانەوە، كە سەرنجڕاكێش نین یان هونەریان لەسەر نە نەخشێندراوە.

لە هەمووی سەیرتر ناشرینترین دراو كە هەموو جیهانی بە خۆیەوە سەرقاڵكردووە دۆلاری ئەمریكییە، بەهۆی نەبوونی رەنگ و نیشان نەدانی هونەر لەسەری، لە ریزبەندی ناشرینترین دراوەكانی جیهاندایە.

شارەزایانیش دەڵێن، جوانی، بەهێزی، یان لاوازی دراوێك نەك تەنها دەركەوتنی كاغەزەكە، بەڵكو ئاستی تەكنەلۆژیا و سەقامگیری ئابووری و گرنگیدان بە ناسنامەی بینراوی نەتەوەیەك دەردەخات.

دراو چ جوان بێت یان ناشرین یان پارێزراو، هەمیشە وەك توخمێكی بنەڕەتی لە وێنەی وڵاتێكدا بۆ جیهان دەمێنێتەوە.