عیراق
"سودانی" بە رۆژنامەی "لومۆند"ی فەڕەنسی راگەیاند، ھیوادارە سەردانەکەی بۆ فەڕەنسا ئەنجامی باشی ھەبێت و حکومەتی عێراق ھەوڵدەدات بۆ پەرەدان بە پەیوەندییە ھەرێمی و نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنەمای ھەماھەنگی و ھاوسەنگی.
ئاماژەی بەوەشدا، ئەو کاتەی عێراق روبەڕوی مەترسی تیرۆریستان بووەوە فەڕەنسا پێشەنگ بوو لە پێشکەشکردنی ھاوکاری بە تایبەت لە ئۆپراسیۆنی رزگارکردنەوەی موسڵ، لەئێستاشدا عێراق پێویستی بە ھێزی بیانی شەڕکەر نییە، بەڵکو پێویستی بە ھێزی راوێژکاری بیانییە بۆ مەشق و راھێنان بە ھێزەکانیان، بۆیە پێویستە ھەمیشە پێداچوونەوە بە پەیوەندییەکان لەگەڵ ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی بکرێت و نەخشە رێگەی نوێ بۆ داھاتوو دابڕێژرێت.
ئاماژەی بەوەشدا، ھەستانەوەی ئابوری نیشتمانی لە پێشینەی کارەکانی حکومەتی عێراقە.
چەند سەرچاوەیەکی رەسمیش رایانگەیاندووە، سودانی بە یاوەری وەفدێکی باڵای حکومی سەردانی فەڕەنسا دەکات و لەگەڵ ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەڕەنسا کۆدەبێتەوە و ھەوڵەکانی روبەڕوبوونەوەی داعش و پرسی کڕینی چەکی پێشکەوتووی فەڕەنسی و بابەتی ئابوری و وەبەرھێنان تاوتوێ دەکرێن.
سەرۆک وەزیرانی عێراق لە میانی پێشوازیکردنی لە وەفدێکی ئێزدییەکان رایگەیاند، ئاوەدانکردنەوەی شەنگال و دەشتی نەینەوا لە چوارچێوی ئامانجەکانی حکومەتدایە، چونکە ئاوەدانی و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری گەرەنتی سەقامگیری لە ناوچەکەدا دەکەن.
ھاوکات سودانی راشیگەیاند، لە نزیکترین کاتدا سەردانی شەنگال و پەرستگای لالش دەکات.
راگەیاندنی دادگای باڵای فیدراڵی ئاماژەی بەوەکردووە، ئەمرۆ دادگای باڵای فیدراڵی کۆدەبێتەوە و بڕیار لە سکاڵای ژمارە ( ١٧٠ی فیدراڵی ساڵی ٢٠٢٢) دەدات کە لە دژی سەرۆک وەزیران تۆمارکراوە پەیوەست بەو بڕیارەی ئەنجومەنی وەزیران دەرچووە و تیایدا فەرمان بە وەزارەتی دارایی کراوە بۆ خەرجکردنی بڕە پارەیەک بۆ ھەرێمی کوردستان.
لە ناوەڕاستی مانگی رابردوودا ئەنجومەنی وەزیران رەزامەندی پیشاندا لەسەر ناردنی ٤٠٠ ملیار دینار بۆ ھەرێمی کوردستان بۆ مووچەی مانگی ١١ و ١٢ی فەرمانبەران، بەڵام تائێستا پارەکە لەلایەن وەزارەتی دارایی عێراقەوە رەوانە نەکراوە.
ئاژانسی ھەواڵی عێراق لە زاری سەرچاوەیەکی حکوومییەوە ئاشکرایکرد، حەیان عەبدولغەنی وەزیری نەوت لەسەر فەرمانی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق، ٦٠ تانکەر نەوتی سپی بۆ ھەرێمی کوردستان دەنێردرێت.
سەرچاوەکە راشیگەیاند، ناردنی ئەو بڕە نەوتە، بۆ یارمەتدانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستانە لە روبەڕوبوونەوەی شەپۆلی سەرما.
ھەرچەندە پڕۆسەی دابەشکردنی نەوت لە ناوچە شاخاوییەکانی ھەرێمی کوردستان دەستیپێکردووە، بەڵام ھێشتا نرخی نەوت بەرزە و لەئێستادا نرخی بەرمیلێک نەوت لە ھەرێمی کوردستان لە سەروو ٢٣٠ ھەزار دینارەوەیە.
دادگای فیدراڵی بۆ بڕیاردان لەسەر ئەو سكاڵایەی لە دژی محەمەد شیاع سودانی تۆماركرابوو لەبارەی بڕیارەكانی ئەنجومەنی وەزیران بۆ راسپاردنی وەزارەتی دارایی بە ناردنی بڕە پارەیەك بۆ هەرێمی كوردستان كۆبووەوە و شەش بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی لەبارەی ناردنی پارە بۆ هەرێم هەڵوەشاندەوە.
مستەفا سەنەد ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە گرتەیەكی ڤیدیۆیدا دەڵێت، لەسەر بنەمای ئەو داوایەی تۆماریكردبوو، دادگای فیدراڵی هەموو بڕیارەكانی ئەنجومەنی وەزیرانی لەبارەی ناردنی پارە بۆ هەرێمی كوردستان هەڵوەشاندەوە، كە پێچەوانەی یاسا و دەستورن.
وتیشی، بەو بڕیارەش بەهەدردانی داراییان بە درێژایی دوو دەیەی رابردوو راگرتووە، ئەوەش سەركەوتنی حەقە و هەستێكی رەگەزپەراستانە نییە بەرامبەر برایانیان لە گەلی كوردستان، بەڵكو گێڕانەوەی دادپەروەری و كاركردنە بە دەستور.
لە ناوەڕاستی مانگی رابردوودا ئەنجومەنی وەزیران رەزامەندی پیشاندا لەسەر ناردنی 400 ملیار دینار بۆ هەرێمی كوردستان بۆ مووچەی مانگی 11 و 12ی فەرمانبەران، بەڵام تائێستا پارەكە لەلایەن وەزارەتی دارایی عێراقەوە رەوانە نەكراوە.
بەپێی راگەیەندراوێکی نوسینگەکەی، محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق سەردانی وەزارەتی کشتوکاڵی کردووە و لەگەڵ وەزیری و لێپرسراوانی باڵای ئەو وەزارەتە کۆبووەتەوە و رایگەیاندووە، لە پرۆژەیاسای بودجەی ٢٠٢٣ی عێراق شایستەی دارایی جوتیاران دیاریکراوەو ھەر دوای پەسەندکردنی پرۆژەیاساکە لە ئەنجومەنی نوێنەران، لەماوەی ھەفتەیەک بۆ دوو ھەفتەدا شایستەی جوتیاران بۆ وەرزی کشتوکاڵی ٢٠٢٢-٢٠٢٣ خەرج دەکرێت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، بۆ وەرزی داھاتووی کشتوکاڵکردن، ھەر جووتیارێک پابەند نەبێت بە بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای کشتوکاڵیی و کەرەستە پێکەوتووەکانی بواری کشتوکاڵ، بەھیچ جۆرێک لەلایەن حکومەتی عێراقەوە ھاوکاری ناکرێت.
لە سەرەتای کۆبوونەوەکەدا د. محەمەد سابیر ئامانجی سەردانی وەفدی چەند ڕۆژەی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی بۆ هادی عامری روونکردەوە و پاشان باسی لە پێویستیبوونی دامەزراوەکە و گرنگی بۆ ئەم قۆناغە و داهاتووی عێراق و ئامانجەکانی خستەڕوو.
سەرۆکی هاوپەیمانیی فەتح خۆشحاڵی خۆی بە هاتنی وەفدی میوان دەربڕی و دڵخۆشی خۆی نیشاندا بۆ دامەزراندنی ئەم دامەزراوەیە بەناوی سەرۆک مام جەلالەوە.
هادی عامری لە بەشێکی تری دیدارەکەدا باسی لە ڕۆڵی سەرۆک مام جەلال لە گۆڕەپانی عێراق و سەپاندنی شوێن پەنجەی ئاشتی بە سەرجەم کایە و پێگەکان لە دامەزراوە عێراقییەکاندا، باسی لەوەشکرد پێویستە سەدان توێژینەوە لەسەر کار و خزمەتە حزبی و کارگێڕییەکان بکرێت کە کەسایەتییەکە دووبارەبوونەوەی نییە لە جیهاندا، نموونەی سیاسییەکی کەم وێنە بووە لەپێناو خزمەتی گشتیدا دەستبەرداری بەرژەوەندییە کەسییەکانی بووە.
هادی عامری لە کۆتایی دیدارەکەدا پشتیوانی، هاوکاریی تەواوی خۆی بۆ دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی دەربڕی.
سەرۆکی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی سوپاسی سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراقی کرد بۆ ڕەخساندنی ئەم دیدارە و خۆشحاڵی خۆیانی دەربڕی بۆ دیداری یەکێک لە هاوڕێکانی سەرۆک مام جەلال.
لە دیدارەکەدا حەیدەر عەبادی بەشێک لە یادەوەرییەکانی خۆی لەگەڵ سەرۆک مام جەلال بۆ وەفدەکەی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی گێڕایەوە باسی لە دەور و ڕۆڵی سەرۆک مام جەلال کرد لە ڕووخاندنی ڕژێمی پێشووی عێراق و بنیادنانەوەی عێراقی نوێ.
سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراق خۆشحاڵی خۆی لە دامەزراندنی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی دەربڕی و هەموو توانایەکی خۆی نیشاندا بۆ هاوکاریکردن و سەرکەوتنی دامەزراوەی سەرۆک جەلال تاڵەبانی و لە پەیوەندی دەبێت بۆ ئەو مەبەستە.
میدیاکانی عێراق لە زاری سەرچاوەیەکی ئەنجومەنی وەزیرانەوە بڵاویانکردووەتەوە، بەبڕیاری محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق وەفدێکی باڵا پێکھێنراوە بۆئەوەی سەردانی ئەمریکا بکەن و لەگەڵ لێپرسراوانی باڵای ئەو وڵاتە بەتایبەتیش وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا گفتوگۆ بکەن لەسەر بەھای دینار و دۆلار و ئەو سزایانەی خراونەتە سەر چەند بانکێکی عێراقی.
ئاماژە بەوەشکراوە، پێدەچێت ئەو وەفدەی سەردانی ئەمریکا دەکات بە سەرۆکایەتی عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندی و ئەندامێتی نوێنەری وەزارەتی دارایی عێراق و چەند لایەنێکی تر بێت.
عەلی فەتلاوی سەرکردە لە ھاوپەیمانیی فەتح رایگەیاند، پێویستە حکومەت رێکاری زیاتر و توندتر بۆ بەرزکردنەوەی بەھای دینار بەرامبەر دۆلار بگرێتەبەر، چونکە بەھای دینار بەرامبەر دۆلار رووی لە دابەزین کردووە و ھاووڵاتیانیش زەرەرمەندی یەکەمن.
وتیشی، چوارچێوەی ھەماھەنگی ھەفتانە بە ئامادەبوونی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق کۆدەبێتەوە، لەپێناو دۆزینەوەی چارەسەر بۆ قەیرانی دۆلار.
چوارچێوەی ھەماھەنگی ترسی ھەیە دابەزینی بەھای دینار بەرامبەر دۆلار، توڕەیی خەڵکی لێبکەوێتەوە و سەربکشێت بۆ ناڕەزایی و خۆپیشاندان، بە تایبەت کە موقتەدا سەدر رێبەری رەوتی سەدر خۆی بۆ گەڕانەوە بۆ ناو گۆڕەپانی سیاسی ئامادە دەکات.
عەبدولزەھرە ھنداوی وتەبێژی وەزارەتی پلاندانانی عێراق رایگەیاند، لە چوارچێوەی کارنامەی حکومەتدا کە جەخت لە گرنگی سەرژمێریی گشتی دانیشتووان دەکاتەوە، دەستەی باڵای سەرژمێریی دانیشتووانیان کارا کردووەتەوە و محەمەد تەمیم وەزیری پلادانان وەک سەرۆکی دەستەکە دیاریکراوە.
وتیشی، دەستەی باڵای سەرژمێری، کار بۆ دیاریکردنی وادەیەکی گونجاو بەڕێوەچوونی سەرژمێریی دانیشتووان لە عێراق دەکات.
بڕیاروابوو مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٠، سەرژمێریی گشتی دانیشتووان لە عێراق بەڕێوەبچێت، بەڵام ئەوکات بەھۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆناوە پڕۆسەکە دواخرا و تائێستا ئەنجامنەدراوە.
د.لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عێراق، لە بەغداد پێشوازیکرد لە ژمارەیەک لە باڵیۆزانی وڵاتانی ئاسیا و روسیا و ئاماژەی بە گرنگی فراوانکردنی شێوازەکانی ھاریکاری نێوان عێراق و وڵاتەکانیان کرد.
د. لەتیف رەشید باسی لە پەیوەندی نێوان حکومەتی فیدڕاڵی و ھەرێمی کوردستان کرد و جەختیکردەوە، کە پەیوەندییەکانی نێوان ھەردوولا لە ئاستێکی باشدان و ویستێکی ھاوبەش ھەیە بۆ چارەسەری ریشەیی بۆ کێشە ھەڵپەسێردراوەکان بە پێی دەستوور و یاسا.
سەرۆک کۆمار راشیگەیاند، حکومەتی ئێستای عێراق بەرنامەیەکی گشتگیری ھەیە بۆ پەرەپێدانی ئاستی ژیان و خزمەتگوزارییەکان و بەمنزیکانەش بودجە پەسەنددەکرێت و بەرنامە لە بەردەستدایە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی نیشتەجێبوون.
ئاژانسی رۆیتەرز لە راپۆرتێکدا بڵاویکردووەتەوە، بە فشاری ئەمریکا، "سودانی" ھانای بردووە بۆ ھێزی نوخبەی روبەڕوبوونەوەی تیرۆر بۆ ئەوەی بەرەنگاری ئەو بازرگانانە ببێتەوە کە دۆلار بە قاچاغ دەبەنە ئێران.
عەقیل فەتلاوی پەرلەمانتاری شیعە لە راپۆرتەکەدا ئاماژەی بەوەداوە، ئەمریکییەکان رێنمایی و ھۆشداری توندیان داوە بە "سودانی" سەبارەت بە حەواڵەکردنی دۆلار و دوایانکردووە کە ھەنگاوەکانی لەگەڵ بەرژەوەندی ئەمریکا بێت، ئەگەرنا ھەر ھەڵسوکەوت و ھەنگاوێک دژیان بنێت روخانی حکومەتەکەی لێدەکەوێتەوە.
لێپرسراوێکی باڵای بانکیش لەو راپۆرتەدا ئاماژەی بەوەداوە، ئەمریکا پەیامێکی روونی داوەتە لێپرسراوانی عێراقی و رایانگەیاندووە کە دەبێت پابەندبن بە پەیڕەوە نوێیەکان، ئەگەرنا بانکی ناوەندی عێراقی روبەڕووی سزا و غەرامە دەبێتەوە.
"عەمید سالار عەبدوڵا"بەڕێوەبەری پاسپۆرتی سلێمانی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ماوەی چەند مانگێکی دەفتەری پاسپۆرت لە سەرتاسەری عێراق کەمبوەتەوە، بەوھۆیەشەوە تەنیا پاسپۆرت بۆ ئەو کەسانە دەردەکرێت کە حاڵەتی زۆر پێویستیان ھەیە.
وتیشی، بەھۆی کێشەی تەکنیکییەوە دەرکردنی ژمارەی پاسپۆرت کەمبوەتەوە، لە کاتێکدا ساڵانی رابردوو بەشی ساڵێک پاسپۆرت بۆ پارێزگاکان رەوانە دەکرا، بەڵام ئێستا ھەفتانە دەفتەری پاسپۆرت رەوانەی شارەکان دەکرێت، چاوەڕوان دەکەن ئەو کێشە تەکنیکیە زوو چارەسەر بکرێت و کێشەی دەرکردنی پاسپۆرت مەێنێت.
بەڕێوەبەری پاسپۆرتی سلێمانی ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، مامەڵەی دەرکردنی پاسپۆرت رانەگیراوە، و ھاووڵاتیان لە بەڕێوەبەرایەتییەکان کارەکانیان رایدەکرێت، بەڵام وەرگرتنەوەی لەئێستادا تەنیا بۆ ئەو کەسانەیە کە نەخۆشن و راپۆرتی پزیشکیان ھەیە و لە حاڵەتی زۆر پێویستدان، ئەگەر دەفتەرەکان بگاتە دەستیان، ھاوولاتیانیش ددەتوانن زوتر پاسپۆرتەکانیان وەربگرنەوە.
محەمەد نوری ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ئاشکرایکرد، دوای کۆکردنەوەی بەڵگە و زانیاری ورد بۆیان دەرکەوتووە فەرمانبەرێکی نووسینگەی ئەمیندارێتی گشتی بەغداد و بەڕێوەبەری فەرمانگەی دارایی و کارگێڕی فەرمانگەی ئاوی بەغداد تۆمەتبارن بە بردنی ١٥٠ ملیار دینار کە لەرێگەی بودجەی تایبەت بە پرۆژە خزمەتگوزارییەکانی بەغدادەوە پارەکەیان کۆکردووەتەوە، وتیشی، سەرجەم زانیارییەکانیان رادەستی دەستەی دەستپاکی و دادگاکردووە بۆئەوەی رێکاری یاسایی بۆ وەرگرتنەوەی پارەکە بگیرێتەبەر و تۆمەتبارانیش سزا بدرێن.
فەرمانگەی لێکۆڵینەوەی سەر بە دەستەی دەستپاکی عێراقیش ئاشکرایکردووە، بە فەرمانی دادگای لێکۆڵینەوەی تایبەت بە دۆسێکانی دەستپاکی لە پارێزگای سەڵاحەدین، بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی ئەندازیاریی لە دیوانی وەقفی سونی و چوار تۆمەتباری تر دەستگیرکراون کە سەرۆکی ئەندازیارانی دیوانی وەقفی سونیشی تێدایە، لەسەر بەھەدەردانی ملیارێک و ٥٧١ ملیۆن و ٨٠٠ ھەزار دینار لە پرۆژەکانی تایبەت بە دروستکردنی منارەی مزگەوتەکان لە پارێزگای سەڵاحەدین کە بۆ ھەر منارەیەک ٥٦ ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار دینار تەرخانکراوە.
وەزارەتی نەوتی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، لەمانگی رابردوودا ١٠٣ ملیۆن و ٢٨١ ھەزار و ٤٥٩ بەرمیل نەوتیان فرۆشتووە و ھەر بەرمیلێک بە بە ٧٤.٦٣٦ دۆلار فرۆشراوە و کۆی داھاتی نەوتیش لە مانگی رابردوودا حەوت ملیار و ٧٠٨ ملیۆن و ٥٥٦ ھەزار دۆلار بووە.
راشیگەیاندووە، مانگی رابردوو لە کێڵەگە نەوتییەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە ١٠٠ ملیۆن و ٧٣٥ ھەزار و ١٥١ بەرمیل نەوت ھەناردە کراوە و لە کێڵەگە نەوتییەکانی کەرکوکیشەوە دوو ملیۆن و ٢٢٣ ھەزار و ٣٣٨ بەرمیل نەوت ھەناردەی دەرەوە کراوە.