عیراق
غەزەنفەر بەتیخ ئەندامی چوارچێوەی ھەماھەنگی ئاشکرایکرد، ھێزە سیاسییەکانی شیعە و سونە چاوەڕێی بژاردەی حزبە کوردستانییەکانن بۆ پۆستی سەرۆک کۆمار، رونیشیکردەوە، دانوستانەکانی نێوانیان ئەرێنین بەتایبەت دوای پێکھێنانی ھاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەت.
بەوتەی ئەندامەکەی چوارچێوەی ھەماھەنگی دانیشتنی ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار دەکەوێتە سەرەتای ھەفتەی داھاتوو.
ئاماژەی بەوەشکرد، تورکیا و ئێران فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و موشەکی بالیستی بەکاردەھێنن بۆ بۆردومانکردنی ناوچەکانی ھەرێمی کوردستان و ھەوڵێک لە ئارادایە بۆ ئەوەی لە داھاتوودا چەکی بەرگری ئاسمانی لە ھەرێمی کوردستان جێگیر بکرێت بۆ بەرپەرچدانەوەی ھەر ھێرشێک بۆ سەر سەروەری عێراق.
رونیشیکردەوە، سیستمی بەرگری ئاسمانی بۆ پاراستنی عێراقە و بە دابینکردنی، لە داھاتوودا دەتوانرێت بەرپەرچی ھەر ھێرشێکی دەرەکی بدرێتەوە.
فەرماندەی بەرگری ئاسمانی عێراق جەختیشیکردەوە، بابەتی پەرەپێدانی سیستمی بەرگری ئاسمانی بووەتە جێی بایەختی سەرۆک وەزیران و وەزیری بەرگری و بەچەکدارکردنی سوپا بە چەکی پێشکەوتوو، ھەڕەشەکانی سەر ھەرێم و ھەر ناوچەیەکی تر کۆتایی دێت.
لە سێیەم ساڵیادی دەستپێکردنی خۆپیشاندانەکانی تشرین، تشرینییەکان لە گۆڕەبانی نسوور لە شاری بەغداد و لە نزیک باڵەخانەکانی پارێزگا و ئەنجومەنی پارێزگا لە شارەکانی میسان و واست و بەسرە و چەندین شاری تری باشووری عێراق، خۆپیشاندانی تشرینییەکان بەڕێوەچوو، لە زۆرینەی خۆپیشاندانەکانیش گرژی و ئاڵۆزی دروستبوون و بەپێی ھەندێک تۆماری ڤیدیۆیی لە چەند ناوچەیەک، خۆپیشاندەران و ھێزە ئەمنییەکان بە دار و بەرد رووبەڕووی یەکتر بوونەوە.
شانەی راگەیاندنی ئەمنی راگەیەندراوێکی بڵاویکردەوە و ئاماژەی بەوەکرد، سەرباری داواکاری ھێزە ئەمنییەکان بۆ دوورکەوتنەوەی "دەستدرێژیکاران" لە خۆپیشاندانەکان، بەڵام "کۆمەڵێک لە یاسا دەرچوو"، تێکەڵی خۆپیشاندەران بوون و کەلوپەلی نایاساییان لەکاتی خۆپیشاندانەکان بەکارھێنا، کە بەھۆیەوە لە خۆپیشاندانەکانی بەغداد، ١٩ ئەفسەر و پلەدار کە راسپێردرابوون بۆ پاراستنی خۆپیشاندەران، لەگەڵ نۆ مەدەنی بریندار بوون، داواشی لە خۆپیشاندەران کرد، ئاگاداری ئەو کەلوپەل و ماددە سوتێنەرانەبن، کە لەلایەن "دەستدرێژکاران"ەوە بەکاردەھێندرێن.
ھاوکات نێردەی نەتەوەیەکگرتووەکان لە عێراق "یۆنامی" لە تویتێکدا رایگەیاند، داوا لە ھەموو لایەک دەکەن، خۆیان لە توندوتیژی بەدووربگرن و رێگری بکەن لە زیادبوونی گرژییەکان.
ھەروەک خۆپیشاندانی ئاشتییانە بەرزنرخێنرا، بۆ پێشخستنی داواکارییەکانیان بۆ وڵاتێکی چاکساز و دوور لە گەندەڵی، ھاوکات دەستخۆشیان لە ھەوڵەکانی ھێزە ئەمنییەکان کرد، کە بە بەرپرسیارێتی و پیشەییانە ئەرکەکانیان جێبەجێکرد و مامەڵەیان کرد بۆ پاراستنی خۆپیشاندانە ئاشتیخوازەکان.
لە کۆبوونەوەکەدا مستەفا کازمی داوای لە ھێزە سیاسییەکان کرد، بەرپرسیارێتیی نیشتمانی ھەڵبگرن و دیالۆگی نیشتمانی بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان و بەھێزکردنی سەروەریی یاسا و چارەسەرکردنی چەکی کۆنترۆڵنەکراو و نەھێشتنی دیاردەی چەکداری پەسەند بکەن، کە ھەڕەشە لە ئاسایش و ئاشتیی ھاووڵاتیان دەکەن.
لیژنەی ناوەندیی خۆپیشاندانی تشرینییەکان، راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و ئاماژەی بەوەکرد، ئامانجیان گۆڕینی سیستمی سیاسیی ئێستا و سفرکردنی تەواوی پرۆسەی سیاسییە، بۆیە تاکو ٢٥ی ئەم مانگە مۆڵەت بە لایەنە سیاسییەکان دەدەن، کۆتایی بە پڕۆسەی سیاسی بھێنن و حکومەتێکی راگوزەری کاتی بە چاودێریی نەتەوەیەکگرتووەکان و سەرکردایەتی دەستەبژێرێکی ھاووڵاتیان دروست بکرێت، بە مەرجێک ھیچ کەسێک و حزبێکی تێدا نەبێت کە لە دوای ٢٠٠٣وە لە پڕۆسەی سیاسیدا بەشدار بوون، بە دەسەڵاتی جێبەجێکاری ئێستاشەوە، کە مستەفا کازمی نوێنەرایەتی دەکات.
لیژنەی ناوەندی، داوای لە ھەموو خۆپیشاندەرە تشرینییەکان کرد، ئامادەبن بۆ بەشداریکردن لە خۆپیشاندان لە ٢٥ی مانگ، لە حاڵەتێکدا ئەگەر لایەنە سیاسییەکان وەڵامیان بۆ داواکارییەکان و سفرکردنەوەی پڕۆسەی سیاسی نەبێت.
لیژنەی ناوەندی راشیگەیاند، دەست بە ھەڵمەتێکی ملیۆنی بۆ کۆکردنەوەی ئیمزا بۆ رەتکردنەوەی ئەم دەسەڵات دەکەن و کار دەکەن بۆ بەرزکردنەوەی ئیمزاکان بۆ لایەنە پەیوەندیدارەکان و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوەیەکگرتووەکان.
وتیشی، بە ھێزی ئەمنی و بەربەستی کۆنکرێتی سەرجەم دەروازەکانی ناوچەی سەوز داخراون و ھێز لە دەوروبەری ناوچەی سەوز جێگیرکراون و تادێت بەربەستەکانیش زیاتر دەکرێن، ھەموو ئەو رێکارانەش بۆ رێگریکردنن لە دروستبوونی ئاڵۆزی، بەتایبەت دوای ئەوەی تشرینییەکان ئامادەکاری بۆ دەستپێکردنی خۆپیشاندان دەکەن و بڕیاروایە سبەینێ کە ھاوکاتە لەگەڵ سێیەم ساڵیادی دەستپێکردنی خۆپیشاندانەکانی تشرین، لە شاری بەغداد خۆپیشاندان بکەن.
شانەی راگەیاندنی ئەمنیی عێراق راگەیەندراوێکی لەبارەی خۆپیشاندانەکان بڵاوکردەوە و رایگەیاند، مستەفا کازمی فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارەکان، جەخت لە مافی خۆپیشاندانی ئاشتیانە دەکاتەوە، کە دەستوور گەرەنتی جێبەجێکردنی دەکات لە چوارچێوەی یاسادا.
مستەفا کازمی داوای لە خۆپیشاندەران کرد، ھاوکاریی ھێزە ئەمنییەکان بکەن، لە پاراستنی دامەزراوەکانی دەوڵەت و موڵک و ماڵی گشتی و تایبەت، داواشی لە ھێزە ئەمنییەکان کرد، پارێزگاریی لە خۆپیشاندەران بکەن و رایگەیاند، تەقەکردن لە خۆپیشاندەران و ھەر رێگەیەکی نایاسایی بەرامبەر خۆپیشاندەران قەدەغەیە.
سەباح نوعمان وتەبێژی دەزگای روبەروبوونەوەی تیرۆری عێراق رایگەیاندووە، لەسەرەتای ئەمساڵەوە ٢١٦ ئۆپراسیۆنی ئەمنی دژی تیرۆریستان بەڕێوەچوون و لەو ئۆپراسیۆنانەدا ١٠٥ تیرۆریست دەستگیرکراون و ٥٣ تیرۆریستیش کوژراون.
ئاماژەی بەوەشکردووە، لەو ماوەیەدا ١١٦ مۆڵگەی تیرۆریستان لەناوبراوە.
ھەروەھا وتەبێژەکەی دەزگای روبەروبوونەوەی عێراق ئاشکراشیکردووە، زۆرینەی ئۆپراسیۆنەکان لە پارێزگاکانی دیالە و باشوری کەرکوک و موسڵ ئەنجامدراون.
بزووتنەوەی ئیمتیداد لە راگەیاندراوێکدا ئاشکرایکرد، ئەمڕۆ بەشداری لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران ناکەن، ھۆکاری بەشدارینەکردنیان بۆ پێشێلکردنی ماوە دەستوورییەکان گەڕاندنەوە، محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانیشیان تۆمەتبارکرد، بە پێشێلکردنی یاسا و پەیڕەوی ناوخۆی ئەنجومەنی نوێنەران و شکستھێنان لە بەڕێوەبەردنی کۆبوونەوەکان.
ھاوکات ١١ پەرلەمانتاری سەربەخۆ لە راگەیاندراوێکدا بەشدارینەکردنیان لە کۆبوونەوەی ئەمڕۆی ئەنجومەنی نوێنەران راگەیاند و ئاماژەیان بەوەکرد، لەگەڵ گۆڕانکاری و بنیادنانی وڵاتێکی دامەزراوەیی و دوور لە بەرنامەیەکی دووبارەن و بەرنامەی تەواوفووق و پشکپشکێنە رەتدەکەنەوە و بەشێک نابن لە ململانێکانی ئێستا.
"ئیحسان عەبدولجەبار" لە چاوپێکەوتنێکدا رایگەیاند، بڕیاری دادگای فیدراڵی سەبارەت بە نادەستوریی یاسای نەوت و غازی ھەرێمی کوردستان دادپەروەرانە بووە، بەڵام بڕیارەکەیان سەبارەت بە ھەڵوەشانەوەی کۆمپانیای نەوتی نیشتمانی، پیشەسازی نەوتی لە وڵاتەکە تێکدا.
وتیشی، داوایانکردووە وردبینی بۆ گرێبەستەکانی نەوت لە ھەرێمی کوردستان بکرێت، بەڵام ھەرێم بە دەم ئەو داواکارییەوە نەھاتوون و دوو دڵن، دەشڵێت، جیاوازی گەورە ھەیە لە گرێبەست و بڕی دەرھێنانی نەوت لە کێڵگە نەوتییەکانی ھەرێم.
وەزیری نەوتی عێراق باسی لەوەشکرد، تێچووی بەرھەمھێنانی نەوتی عێراق لە "بای حەسەن" بە پێنج دۆلار و نیو دەگاتە سەر بارھەڵگرەکانی فرۆشتن، بەڵام تێچووی بەرھەمھێنانی نەوت لە کێڵگە نەوتییەکانی ھەرێم دەگاتە ٤٠ دۆلار.
"ئیحسان عەبدولجەبار" سەبارەت بەو سکاڵایانەش کە دژی تورکیا تۆمارکراون لە دادگا نێودەوڵەتییەکان وتی، ئەگەر سکاڵاکان ببەنەوە، بە بڕی ٣٠ ملیار دۆلار لەلایەن تورکیاوە قەرەبوو دەکرێنەوە.
فراکسیۆنی بزووتنەوەی بابلیوون لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند، دوای کۆبوونەوەیان لەگەڵ مەکتەبی سیاسیی بزووتنەوەکەیان، بڕیاریاندا لە کۆبوونەوەی رۆژی چوارشەممەی ئەنجومەنی نوێنەران، دەنگ بە دەستلەکارکێشانەوەی محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران نەدەن و پابەندن بە مانەوەی حەلبوسی وەک سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران.
بڕیاروایە رۆژی چوارشەممە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ خستنە دەنگدانی دەست لەکار کێشانەوەی محەمەد حەلبوسی لە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران و ھەڵبژاردنی جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران کۆببێتەوە، تائێستاش بەشێک لە لایەنە سیاسییەکان لەناویاندا ھاوپەیمانیی سەروەریی سووننەکان رەتیدەکەنەوە دەنگ بەدەست لەکارکێشانەوەی حەلبوسی بدەن.
بەپێی زانیارییەکانی کوردسات نیوز، لە شەوی رابردووەوە رێکارە ئەمنییەکان لە دەوروبەری ناوچەی سەوز توندتر کراونەتەوە و ئەو دەروازەیەی ناوچەی سەوز کە دەکەوێتە نزیک باڵەخانەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و وەزارەتی پلاندانان داخراوە و بەربەستی کۆنکرێتی لەبەردەم دەروازەکان دانراون، رێکاری ھاوشێوەش لە نزیک "پردی ھەڵواسراو" دەگیرێتەبەر.
توندکردنەوەی رێکارە ئەمنییەکان لەدەوروبەری ناوچەی سەوز، بۆ پاراستنی ئەمنیەتی کۆبوونەوەکەی رۆژی چوارشەممەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە، بە تایبەت کە تشرینییەکان لە شارەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق، لەسێیەم ساڵیادی دەستپێکردنی خۆپیشاندانەکانیان، ئامادەکاری بۆ دەستپێکردنەوەی خۆپیشاندان دەکەن و چاوەڕواندەکرێت لە رۆژی یەکی مانگی داھاتوو دەست بە خۆپیشاندان بکەنەوە.
بەپێی زانیارییەکان بەشێک لەو ھێزانەی پشتیووانی لە خۆپیشاندانی تشرینییەکان دەکەن داوای بەشداریکردنی رەوتی سەدر لە خۆپیشاندانەکانی سەرەتای مانگی داھاتوو دەکەن، بەڵام سەرچاوەیەک لە رەوتی سەدر رایگەیاندووە، سەرکردە و لایەنگرانی رەوتی سەدر، چاوەڕوانی دواین ھەڵوێستی موقتەدا سەدرن بۆ بەشداریکردن یان نەکردن لە خۆپیشاندانی تشرینییەکان.
عەممار حەکیم لە دووەمین رۆژی دیداری رافیدەین لە بەغداد رایگەیاند، لەکۆبوونەوەی رۆژی چوار شەممەی پەرلەمانی عێراقدا دەستلەکارکێشانەوەی محەمەد حەلبوسی سەرۆکی پەرلەمان قبوڵکراو نابێت.
ئاماژەی بەوەشکرد، وەک لایەنەکانی دیکە تێبینیان لەسەر ھەڵبژاردنی پێشوەختە ھەیە و نایانەوێت چیتر ھەڵبژاردنەکان ببێتە ھۆی ناسەقامگیری زیاتر لە وڵاتدا.
حەکیم وتیشی، ئێستا ھیچ گفتوگۆیەک لەنێوان چوارچێوە و سەدرییەکاندا نییە و ھێشتا ھەڵوێستی سەدریان بۆ روون نەبووەتەوە و نازانن چی دەوێت.
مستەفا غالب پارێزگاری بانکی ناوەندیی عێراق، لەمیانی بەشداریکردنی لە دیداری رافیدەین بۆ دیالۆگ رایگەیاند، کار لەسەر تەواوکردنی شێوەی دراوێکی نوێ دەکەن کە دراوی ٢٠ ھەزار دینارییە و ئامانجیش لەو ھەنگاوە یەکخستنی دراوی عێراقییە، وتیشی، لابردنی سفرەکانی سەر دیناری عێراقی پێویستی بە دەرکردنی یاسایە.
ھاوکات لەبارەی بەھای دۆلارەوە رایگەیاند، بانکی ناوەندی ھیچ نیازێکی بۆ گۆڕانکاریکردن لە بەھای دۆلار نییە و بەھای دۆلارە جێگیرە، دەشڵێت، لەو کاتەوەی گۆڕانکارییان لە بەھای دۆلار کردووە، نزیکەی ٣٠ ترلیۆن و ٥٠٠ ملیار دینار بۆ داھاتی حکومەت و داھاتی نەوت زیادیکردووە.
"جاسم محەمەد عەبود" سەرۆکی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق رایگەیاند، ھیچ پێشنیازێکیان پێشکەشنەکردووە سەبارەت بە فراوانکردنی دەسەڵاتەکانیان، جەختیشیکردەوە لەوەی ھەڵوەشانەوەی ئەنجومەنی نوێنەران لە دەسەڵاتی ئەواندا نییە، دەبێت سەرجەم دەسەڵاتەکان بەپێی دەستور کار بکەن.
سەرۆکی دادگای فیدراڵی باسی لەوەشکرد، چەندین سکاڵا سەبارەت بە دەستلەکارکێشانەوەی پەرلەمانتارانی کوتلەی سەدر ماوە و پێداچوونەوەیان پێدا دەکەن.
سەبارەت بە نەوتی ھەرێمیش وتی، داوایان لەلایەنە پەیوەندیدارەکان کردووە بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی بەپێی بەرژەوەندی عێراق جێبەجێبکەن.
ئاماژەی بەوەشدا کە دەستەی چاودێری تائێستا نەیتوانیوە سنورێک بۆ گەندەڵی لە عێراق دابنێت، دانانی کۆمپانیای نەوتی نیشتمانی و راسپاردنی "ئیحسان عەبدولجەبار"یش بۆ سەرۆکایەتی کردنی بە نایاسایی ناوبرد.
ماڵپەڕەکە ڕاشیگەیاند، لەناو ھاوپەیمانێتیەکەدا جگە لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان، چوارچێوەی ھەماھەنگی و ھاوپەیمانی سەروەری و عەزم و بزوتنەی بابلیون بەشدارن".
وتەبێژی یەکێتی ڕاشیگەیاندوە، یەکێتی ئامادەیە بۆ قۆناغێکی نوێی گفتوگۆ و چارەسەری کێشەکانی عێراق، و لەگەڵ پارتیش ئیمزایان لەسەر کارنامەی ھاوپەیمانی بەرێوەبردنی دەوڵەت کردووە".
سەبارەت بە پێکھاتەو ناوەڕۆکی ھاوپەیمانێتییە نوێیەکە وتەبێژی یەکێتیی ڕایگەیاندووە، ژمارەیەک خاڵ و داواکاری لایەنەکانی شیعە و سوننە و کوردیشی تێدا جێکراوەتەوە.
لە بارەی پرسی سەرۆک کۆمارەوە وتەبێژی یەکێتیی ڕایگەیاندوە، پۆستی سەرۆک کۆمار پشکی و کوردە و بۆ یەکێتی دەبێت و یەکێتی کاندیدی خۆی نەگۆڕیوە.