عیراق
دادوەر جەعفەر موسەوی کە ھاوکات سەرکردەیە لە رەوتی سەدر لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، دوای بڕیارەکەی دادگای لیکۆڵینەوەی سێی کەرخ بۆ بانگکردنی نوری مالیکی و لێپرسینەوە لێی، سەبارەت بە تۆمارە دەنگییەکانی، ئەمرۆ مالیکی چووەتە بەردەم دادگا و دوای وەرگرتنی وتە سەرەتاییەکانی، دادوەر بڕیاریداوە بە کەفالەت ئازادبکرێت.
لە ماوەی رابردوودا چەند تۆمارێکی دەنگی نوری مالیکی بڵاوکراوەیەوە کە تێیدا ھێرشیکردبووە سەر ژمارەیەک کەسایەتی سیاسی کە لەنێویشاندا موقتەدا سەدر ھەبوو، ئەوەش ناڕەزایی و نیگەرانییەکی زۆری لێکەوتەوە و سکاڵای لەسەر تۆمارکرا.
محەمەد مەجید ساعدی و محەمەد سامەڕایی کە دوو پسپۆڕی یاسایی عێراقین رایگەیاندووە، بڕیارەکەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ وەرگرتنەوەی پۆستی وەزیری دارایی بە وەکالەت لە ئیحسان عەبدولجەبار نایاساییە و پێچەوانەی دەستووری ھەمیشەییە، چونکە تەنھا سەرۆک وەزیران دەتوانێت کەسێک بە وەکالەت بکاتە وەزیری وەزارەتێک و ھەر ئەویش دەتوانێت ئەو پۆستە وەربگرێتەوە، نەک ئەنجومەنی نوێنەران.
ئەوەش لەکاتێکدایە لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا بە زۆرینەی دەنگ راسپاردنی ئیحسان عەبدولجەبار وەک وەزیری دارایی بە وەکالەت کۆتایی پێھێندرا.
دەقی راگەیەندراوەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان:
ساڵێک دوای ھەڵبژاردنە بەزەحمەت دەستکەوتووەکە: ئێستا کاتی کردارە
بەغدا، ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢- ساڵێک لەمەوبەر، عێراقییەکان بە ئومێدی ھێڵکاری داھاتوویەکی نوێ بۆ وڵاتەکەیان چوونە سەر سندوقەکانی دەنگدان. ھەڵبژاردنێکی بە زەحمەت بوو، بەھۆی فشارە گشتیەکانی خۆپیشاندانەکانی سەرتاسەری وڵاتەوە ھاتە ئاراوە کە تێیدا سەدان گەنجی عێراقی گیانیان لەدەستدا و ھەزاران کەسیش برینداربوون. بەداخەوە ئەم ھەنگاوە دیموکراسییە سیاسەتی دابەشکەری بەدوای خۆیدا ھێنا و بێھیوایییەکی تاڵی گشتی بەدوای خۆیدا ھێنا.
ئەمڕۆ عێراق کاتێکی کەمی لەبەردەستدا ماوە. قەیرانی درێژخایەن ناسەقامگیری زیاتر دێنێتە کایەوە و ڕووداوەکانی ئەم دواییەش بەڵگەی ئەوەن. جگە لەوەش مەترسی لەسەر بژێوی خەڵک دروست دەکات. پەسەندکردنی بودجە بۆ ساڵی ٢٠٢٣ پێش کۆتایی ساڵ زۆر گرنگە.
لە چەند ھەفتە و مانگی ڕابردوودا ھەوڵی بێوچان درا بۆ ئەوەی ھەموو لایەنەکان دەست بکەن بە ھەنگاونان بەرەو سەقامگیری سیاسی، بەڵام بێ ئەنجام بوو. ئێستا کاتی ئەوە ھاتووە چینی سیاسی بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ بگرێت و وشە لەگەڵ کرداردا بگونجێنێت.
پێویستە ھەموو لایەنەکان بەبێ مەرجی پێشوەختە بەشداری لە دیالۆگدا بکەن. لەڕێگەی سازانەوە دەبێت بەکۆمەڵ لەسەر دەرەنجامە سەرەکییەکان ڕێکبکەون بۆ دووپاتکردنەوەی وتەکانیان، کە خزمەتکردنی پێداویستییەکانی گەلی عێراقە و دامەزراندنی حکومەتێکی تەواو بەھێز و کاریگەرە. ئێستا کاتی کردارە.
"کازمی لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ساڵی رابردوو ھەڵبژاردنی پێشوەختە بەشێوەیەکی دادگەرانە و پیشەییانە بەڕێوەچوو بە شایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان و ھەموو چاودێرانی پڕۆسەکە.
بە وتەی "کازمی"، دوای ساڵێک ئەو ئەزموونە سەلماندی پەنابردن بۆ سندوقەکانی دەنگدان، پێویستە ھاوتا بێت لەگەڵ باوەڕی ھێزە سیاسییە بەشدارەکان و پراکتیزەکردنی کردەی سیاسی بە گوێرەی چوارچێوە کلتورییەکان و دیموکراسییەت.
وتیشی، لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا سەرباری ھێرشە بێ ویژدانەکان، بە ھێمن و عەقڵانییەت لەسەر رێچکەیەکی جیاواز کاریانکردووە کە پەنا بۆ دیالۆگ و ھاوکاری ھاوبەش ببەن لەگەڵ سەرجەم ھێزە سیاسییە جیاوازەکان لەپێناو بەرقەراری و ھێمنی.
"کازمی" جارێکی تر داوای لە ھەموو لایەن و ھێزە سیاسییەکان کرد پەنا بۆ لۆژیکی دیالۆگی عەقڵانی و ھێمن و بنیاتنەر ببەن، لەپێناو چارەسەرکردنی قەیرانی سیاسی و بەرەوپێشبردنی چارەسەری ھەمەلایەنەی نیشتمانی، کە دیموکراسییە ساواکەیان بەھێزبکات و پاڵپشتی پایەکانی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی بۆ عێراق بکات.
لەبارەی کۆبونەوەکەوە سەرچاوەیەک بە کوردسات نیوزی ڕاگەیاند ڕۆژی ٢٠٢٢/١٠/٩ فەریق ڕوکن عەبدولئەمیر شەممەری جێگری فەرماندەی ھێزە ھاوبەشەکانی عێراق لە بارەگای فەرماندەی ئۆپراسیۆنەکانی عێراق لە کەرکوک لەگەڵ نوێنەری عەرەبە ھاوردەکانی سنوری سەرگەران بەناوی فرحان غزال فرحان شلال ) کۆبۆتەوە.
کۆبونەوەکەش لەبارەی زەویوزارە کشتوکاڵیەکانی سنوری سەرگەڕان بوە، نوێنەری ھاوردەکان داوای کردوە جوتیارە کوردەکانی گوندەکانی (پەلکانە و خەرابە و شەناغە و گابرکە) ی سەر بەشارەدێی سەرگەڕان لەلایەن جوتیارە کوردەکانی سنوورەکەوە تۆو نەکرێن.
زەویوزاری ئەو گوندانە موڵکی کوردن و لەمەوبەریش عەرەبە ھاوردەکان بەپشتیوانی ئیدارەی کەرکوک ھەوڵیانداوە داگیری بکەن.ھەندێ جار سوپاش ھاوکاربوە بۆ عەرەبە ھاوردەکان، کوردیش ئەو کارە بەتە عریبێکی نوێ دەزانن.
ئاری جەلال سەرۆکی دەزگای لوتکە بۆ کاروباری ئاوارە و پەنابەران بە کوردسات نیوزی راگەیاند، لەچەند مانگی رابردوودا ژمارەی کۆچکردنی ھاووڵاتیانی ھەرێمی کوردستان و عێراق بۆ دەرەوەی زیادیکردووەتەوە.
ئاماژەی بەوەشکرد، بەپێی ئەو ئامارانەی لەبەردەستیاندایە، لەسەرەتای ئەمساڵەوە ٢٠ ھەزار و ٨٤٦ کەس لە عێراق و ھەرێمەوە کۆچیان بۆ دەرەوەی وڵات کردووە، کە لەو ژمارەیە ٢٤ کەسیان گیانیانلەدەستداوە و پێنج کەسیشیان بێسەروشوێنن.
سەرۆکی دەزگای لوتکە بۆ کاروباری ئاوارە و پەنابەران راشیگەیاند، بەکۆی گشتی لە ساڵی ٢٠١٥ەوە، ٦٩٠ ھەزار و ٤٤٤ کەس لە ھەرێم و ناوچەکانی تری عێراقەوە کۆچیان کردووە، کە لەو ژمارەیە ٥٤١یان گیانیانلەدەستداوە و ٢٢٥ شیان بێسەروشوێن بوون.
"موحسین مەندەلاوی" جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بڵاویکردەوە، ١٧٠ پەرلەمانتار ئیمزایان کۆکردۆتەوە و داوایان کردووە رۆژی چوارشەممە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ دیاری کردنی سەرۆک کۆمار کۆبێتەوە.
وتیشی، ئەو پەرلەمانتارانە داواکەیان پێشکەشی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران کردووە بەڵام تا ئێستا وەڵام نەدراونەتەوە، ئەگەریش رەزامەندی دەرببڕێت، ئەوا کۆبوونەوەی رۆژی چوارشەممە تایبەت دەبێت بە دیاریکردنی سەرۆک کۆماری نوێی عێراق.
پێشتریش ئەو پەرلەمانتارە رایگەیاند، وەزیری نەوتی عێراق بڕیاری دابینکردنی نەوتی سپی پێویست بۆ پارێزگای سلێمانی لە پێش ھاتنی وەرزی سەرما دەدات و بڕیاریشە لە ھەفتەی داھاتووەوە بەشی زیادکراوی بەنزین لە جۆری نۆرمال بە کوالیتی و نرخی پارێزگاکانی تری عێراق بگاتە سلێمانی.
وتیشی، بڕی نەوتەکە لە پانزە ملیۆن لیتر زیاتر دەبێت و پێشھاتنی وەرزی سەرما دەگاتە سلێمانی و دابەشدەکرێت.
ئەنجومەنی نوێنەران بە سەرۆکایەتی موحسین مەندەلاوی جێگری یەکەمی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران و بە ئامادەبوونی ١٩٩ پەرلەمانتار کۆبۆوەو خوێندنەوەی یەکەمی بۆ پێنج پرۆژە یاسا کرد.
ئەنجومەنی نوێنەران رۆژی سێ شەممە درێژە بە کۆبوونەوەکانی دەدات و بە پێی بەرنامەی کار لە بڕگەی یەکەمدا بە ئامادەبوونی وەزیرانی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاو گفتوگۆ لە بارەی پلانی کشتوکاڵی بۆ وەرزی زستانی داھاتوو دەکرێت، دواتریش خوێندنەوەی یەکەم بۆ حەوت پرۆژە یاسا دەکرێت.
شەوی رابردوو لە نوسینگەی عەممار حەکیم سەرۆکی رەوتی حیکمەی نیشتمانی لە شاری بەغداد، ھاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت کۆبووەوە و لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، گفتوگۆیان لەبارەی پێشھاتە سیاسییەکان و بەردەوامی کاری ئەنجومەنی نوێنەران و پێکھێنانی حکومەت کرد.
ھاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت لە راگەیەندراوەکەیدا، ئامادەیی دووپات کردەوە بۆ "دانوستانی جدی" لەگەڵ رەوتی سەدر، بۆ لێکتێگەیشتن لەبارەی بەڕێوەبردنی قۆناغی داھاتوو، ھەروەھا داواشی لە لایەنە کوردییەکان کرد، پۆستی سەرۆک کۆمار یەکلایی بکەنەوە، یاخود میکانیزمێک بۆ ھەڵبژاردنی و خشتەیەکی زەمەنی بۆ یەکلاییکردنەوەی ئەو پرسە دابنێن.
ئەحمەد فەواز پەرلەمانتاری ئیئتیلافی دەوڵەتی یاسا بە سەرۆکایەتیی نوری مالیکی راگەیاند، ئەمڕۆ چوارچێوەی ھەماھەنگی بۆ باسکردن لە دوایین پێشھاتە سیاسییەکان کۆدەبێتەوە و تاوتوێی ھەوڵەکانی پێکھێنانی حکومەت دەکات، راشیگەیاند، تائێستاش چوارچێوەی ھەماھەنگی پەیوەستبوونی خۆی بە کاندیدکردنی محەمەد شیاع سودانی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی عێراق دووپات دەکاتەوە.
ئەو کۆبوونەوەیەی چوارچێوەی ھەماھەنگی لە کاتێکدایە، شەوی رابردوو، ھاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەت کۆبووەوە و ئامادەیی بۆ "دانوستانی جدی" لەگەڵ رەوتی سەدر دووپات کردەوە.
عەبدولئیلا نائلی سەرۆکی دامەزراوەی شەھیدانی عێراق رایگەیاند، لەگەڵ تیمی لێکۆڵینەوەی نەتەوەیەکگرتووەکان لە تاوانەکانی داعش لە عێراق، کە بە "یونیتاد" ناسراوە، کۆبوونەتەوە و میکانیزمی ھەڵدانەوەی گۆڕە بەکۆمەڵەکانی داعشیان تاوتوێ کردووە.
ئاماژەی بەوەشکرد، لەگەڵ "یونیتاد" پشکنینی سەرەتایی بۆ سێ گۆڕی بەکۆمەڵ لە قەزاکانی شەنگال و تەلەعفەر لە سنووری پارێزگای نەینەوا و قەزای ھیت لە پارێزگای ئەنبار دەکەن و لە ناوچەی مەکیشیفەی پارێزگای سەڵاحەدینیش پشکنین دەکەن، بۆ جێبەجێکردنی پلانی تایبەت بە ھەڵدانەوەی گۆڕە بەکۆمەڵەکان لەمساڵدا.
عەبدولئیلا نائلی راشیگەیاند، ئەوەندەی بتوانن بەڵگە لەبارەی تاوانەکانی داعش کۆدەکەنەوە و پاڵپشتی ھەوڵەکانی وەرگرتنی مافی قوربانییەکان دەکەن.
دوای شکستی داعش، چەندین گۆڕی بە کۆمەڵ لەو ناوچانە دۆزرانەوە، کە داعش داگیریکردبوون، بە تایبەت لە سنووری قەزای شەنگال ژمارەیەک گۆڕ ھەڵدرانەوە کە رووفاتی دەیان کەسیان تێدا بوو.
موسەوی لە لێدوانێکدا ئاماژەی بەوەکرد، چوارچێوەی ھەماھەنگی لەم ھەفتەیەکدا دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار رێکدەخات لە پێناو ھەنگاونان بۆ پێکھێنانی حکومەتی نوێ.
وتیشی، لایەنە سیاسییەکانی ناو ئەنجومەنی نوێنەران کار بۆ تێپەڕاندنی کاندیدێکی تەوافوقی دەکەن کە جێگەی رەزامەندی یەکێتی نیشتمانی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان بێت.
بەوتەی جاسم موسەوی، رەوشی گشتی لە عێراق بەرگەی دواخستنی زیاتری پێکھێنانی حکومەت ناگرێت و پێویستە کۆتایی بە چەقبەستویی سیاسی بھێنرێت.
حزبوڵای عێراق کە گروپێکی چەکداری شیعەکانە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە، مستەفا کازمی سەرۆکی حکومەتی کاربەڕێکەری عێراق لەماوەی چەند ساڵی رابردوودا جگە لە بەھەدەردانی سامانی گشتی و گرێبەستی بێ بایەخ لەگەڵ کۆمپانیا و وڵاتان لە چەندین بواری جیاجیادا کە ھیچ سودێکیان بۆ عێراق نەبووە، ھیچی تری نەکردووە و ھەموو کارەکانیشی تەنھا بۆ نمایش و خۆدەرخستن بووە.
راشیگەیاندووە، ھەموو ئامادەکارییەکان کردووە بۆئەوەی راستەوخۆ لە دوای پێکھێنانی حکومەتی نوێی عێراق و دورخستنەوەی کازمی لەدەسەڵات، لەرێگەی یاساوە دەستگیری دەکەن بۆئەوەی سزا بدرێت و ھیچ سەرۆک وەزیرانێکی تریش نەتوانێت وەک ئەو مامەڵە و ھەڵسوکەوت بکات.
وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، بەو پێیەی ماوەی چەند ھەفتەیەکە ھێرش و بۆردومانەکان بۆ سەر چەند ناوچەیەکی عێراق بەتایبەتیش ناوچە سنورییەکان زۆر زیادیکردووە و رەوشی ئەمنی سەقامگیر نییە، پێویستە گەشتیاران و ھاوڵاتیانی بەریتانیا بەھیچ شێوەیەک سەردانی شارەکانی عێراق نەکەن جگە لە ھەرێمی کوردستان کە ئەویش بۆ کاری زۆر پێویست.
راشیگەیاندوە، بەریتانیا نایەوێت بکەوێتە کێشە و ململانێوە لەگەڵ ھیچ وڵاتێکی تردا، بۆیە پێویستە ھاوڵاتیان و گەشتیارانی وڵاتەکەیان سەردانی ھەموو شوێن و وڵاتێک نەکەن، چونکە پێدەچێت بکرێنە ئامانج و بەھۆیەوە کێشە و ئاڵۆزی زۆر سەرھەڵبدات.
لیژنەی نەوت و وزە لە ئەنجومەنی نوینەرانی عێراق رایگەیاندووە، لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ەوە تائێستا ھەوڵی سەرجەم حکومەتەکان بۆ باشکردنی رەوشی کارەبا شکستیان ھێناوە و دەیان ملیاریش بۆ ئەو مەبەستە خەرجکراوە، بەڵام ئێستا مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق دەیەوێت لەرێگەی بەستنەوەی کارەبای عێراقەوە بە ئوردن ئەو کێشەیە چارەسەر بکات، کە ئەوەش ھیچ سودێکی بۆ کارەبای عێراق نابێت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، ئەگەر کازمی دەیویست رەوشی کارەبا لە عێراق باشتر بکات، پێویست بوو لەگەڵ کۆمپانیاکانی چین و ئەڵمانیا گرێبەستی ئیمزا بکردایە، نەک بەستنەوەی کارەبا بە ئوردنەوە، کە ئەوە تەنھا بۆ بەدەستھێنانی بەرژەوەندی سیاسییە و ھیچ سودێکی بۆ عێراقییەکان نییە و کێشەی کارەباش چارەسەر ناکات.