جیهان
وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند؛ کۆبوونەوەکان سەبارەت بە رێککەوتنی ئیسرائیل و حەماس بەردەوامن و هیوادارن زۆر بەخێرایی کارە لۆجستیەکان تەواو بکەن، جەختیکردەوە کە ئێستا ناتوانن باس لە کۆتایی هاتنی شەڕی غەززە بکەن، بەو پێیەی هەندێک کار ماوە.
ئەمڕۆ یەکشەممە، مارکۆ رۆبیۆی وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا رایگەیاند، حەماس ڕەزامەندی نیشانداوە بۆ پلانی قۆناغی دوای شەڕ و جەختیکردەوە کە ئەو قۆناغەیان ئاسان نییە و تا ئێستاش کەس ناڵێت کێشەی ئازادکردنی بارمتەکان چارەسەر کراوە.
ناوبرا ئاماژەی بەوەشکرد ئێستا ناتوانن باس لە کۆتایی هاتنی شەڕی غەززە بکەن، چونکە پێویستە حەماس چەک دابنێت و ئەو کارەش وا بە سادەیی جێبەجێناکرێت و پێویستی بە کاتە.
لەبارەی پێکهێنانی حکومەتیشەوە لە غەززە، رۆبیوە وتویەتی؛ پێکهێنانی حکومەتێکی بێ حەماس لە غەززەدا بە خێرای ناکرێت و کاتی پێویستە و بەم زوانە دەزانن حەماس جدییە یاخود نا لە رازیبونی بە قۆناغی دووەمی پلانەکەی سەرۆکی ئەمەریکا.
بەرپرسێکی دەزگای هەواڵگری دەرەکی ئۆکراین رایگەیاند؛ چین زانیاری هەواڵگری بۆ روسیا دابین دەکات بۆ ئەوەی هێزەکانی روسیا باشتر بتوانن هێرشی مووشەکی لە ناوخۆی ئۆکراین ئەنجام بدەن.
ئەمڕۆ شەممە، ئۆلیە ئەلێکساندرۆڤ، بەرپرسی دەزگای هەواڵگری ئۆکراین لە چاوپێکەوتنی لەگەڵ ئاژانسی ئۆکراینفۆرمی وڵاتەکەی ڕایگەیاندوە ؛بەڵگەی زۆر هەیە کە روسیا و چین هەماهەنگ و هاوکاری یەکترن لەسەر خاکی ئۆکراین بۆ بەکارهێنانی مانگی دەستکرد بۆ سیخوڕیکردن و بە ئامانجگرتنی وەبەرهێنانی بینای لەلایەن مۆسکۆوە.
ناوبراو وتویەتی؛ ئامانج لەم هاوکارییە هەواڵگرییە دیاریکردن و باشتر تێگەیشتنە لە ئامانجە ستراتیژییەکان بۆئەوەی مۆسکۆ بیانکاتە ئامانج و ڕاگەیاندووە، بەڵگەی پێویستیان لەبەردەستدایە کە هاوکاری ئاست بەرزی نێوان روسیا و چین لە ئەنجامدانی سیخوڕی مانگی دەستکرد لە خاکی ئۆکراین پشت راست دەکاتەوە.
ئەو بەرپرسەی ئۆکراین، وردەکاری زیاتری سەبارەت بەو ئامانجانە نەخستوەتە روو کە لەلایەن مۆسکۆوە و بە هاوکاری مانگی دەستکردی وڵاتی چین کراونەتە ئامانج.
لای خۆیەوە وڵاتی چین بە رەسمی رایگەیاندوە بێلایەنە لە جەنگی نیوان روسیا و ئۆکرایندا، بەڵام بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پشتیوانی شەڕی مۆسکۆی کردوە لە ڕێگەی بەردەوامی بازرگانی و بە دابینکردنی کەلوپەلی دوو بەکارهێنان بۆ روسیا.
ئاژانسی هەواڵی دەوڵەتی ڕوسیا تاسیش بڵاویکردەوە، لە دوایین سەردانی ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕوسیا بۆ چین کە لەگەڵ شی جینپینگ سەرۆکی چین کۆبووەتەوە، هەردوو وڵات زیاتر لە 20 رێککەوتنی هاریکارییان لە بواری وزە و تەکنەلۆجیا و کەرتەکانی دیکەدا واژۆکردووە.
دۆناڵد ترەمپ بەردەوامە لە لێدوانەکانی و رایگەیاند؛ ڕێککەوتنی غەززە لە جێبەجێکردندایە و سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست دەهێنێت، جەختیشیکردوەتەوە ئەمە تاکە ڕێککەوتن نییە کە لە ماوەی خولەکەیدا بەدەستی هێنابێت، بەڵکو پێش ئەو چەند ڕێککەوتنێکی دیکەی بەدەست هێناوە.
ئەمڕۆ شەممە، جارێکی دیکە لەسەر شەڕی غەززە ترەمپ قسەی بۆ کەناڵ 13ـی ئیسرائیل کردوە و ڕایگەیاندوە؛ نزیکن لە رێککەوتن و هەموو لایەنەکان پشتگیری پلانەکەی دەکەن و بەشێوەیەکی باش لەگەڵ جێبەجێکردنی رێککەوتنەکە بەرەو پێشەوە دەڕۆن.
ترەمپ جەختی کردوەتەوە کە ئەمە تاکە ڕێککەوتن نییە کە لە ماوەی خولەکەمدا بەدەستی هێنابێت، بەڵکو پێش ئەوەش چەند ڕێککەوتنێکی دیکەی بەدەست هێناوە و باسی لەوەشکردوە کە، لەکاتی ئاشکراکردنی پلانەکەیدا بە ناتانیاهۆی وتوە ئەمە چانسی بەدەستهێنانی سەرکەوتنتە و قبوڵی بکە.
سەرۆکی ئەمەریکا وتوشیەتی؛ لە ئێستادا ناتانیاهۆ زۆر دوور کەوتۆتەوە لە غەززە، ئیسرائیلیش پاڵپشتییەکی زۆری نێودەوڵەتی لەدەست داوە، ئەویش هەوڵدەدات ئەو پشتیوانیەی نیودەوڵەتییە بۆ ئیسرائیل بگەڕێنێتەوە.
دۆناڵد ترەمپ، رایگەیاند، ئیسرائیل پابەندە و سوپاسیان دەکات، کە بە کاتی بۆمبارانکردنی غەززەیان راگرتووە، جەختیشی کردەوە حەماس دەبێت خێرا بکەن و کات بەفیڕۆنەدەن، ئەگەر نا "هەموو شتێک هەڵدەوەشێتوە".
ئەمڕۆ شەممە، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی (تروس) کە خۆی خاوەندارێتی دەکات نوسیوویەتی؛ سوپاسی ئیسرائیل دەکەم کە بە شێوەیەکی کاتی بە مەبەستی پێدانی دەرفەتێک بە ئازادکردنی بارمتەکان و رێککەوتنی ئاشتی بۆمبارانکردنی راگرتووە.
ترەمپ پەیامێکی ئاڕاستەی حەماس کردوە و هۆشداریشیداوەتە حەماس کە دەبێت بە خێرایی بجوڵێتەوە، ئەو دواکەوتن قبووڵ ناکات و بەرگەی ناگرێت.
سەرۆکی ئەمەریکا نوسیویەتی؛ با بە خێرایی ئەم کارە تەواو بکەین و دڵنیایی داوە کە هەمووان بە دادپەروەرانە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت.
ئەم پەیامەی ترەمپ لە کاتێکدایە، پێگەی هەواڵی ئاکسیۆسیش رایگەیاندوە؛ نێردەی ترەمپ بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گەشتوتە میسر بۆ کۆتایی هێنان بە وردەکارییە تەکنیکییەکانی ئازادکردنی بارمتەکان و رێککەوتنی ئاشتی لە غەززە.
دادگایەكی ئەمریكا دەڵێت، ترەمپ بە هیچ شێوەیەك بۆی نییە رەگەزنامە نەداتە ئەو منداڵانەی لە ئەمریكا لە دایك دەبن و دایك و باوكیان بە نایاسایی كۆچیان كردووە.
دادگای تێهەڵچوونەوەی ئەمریكا لە دانیشتنێكی تایبەتدا بڕیاریدا بە راگرتنی بڕیارێكی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بۆ پێنەدانی رەگەزنامەی ئەمریكی بەو منداڵانەی دایك و باوكیان بە نایاسایی یاخود بەشێوەی كاتی كۆچیان بۆ ئەمریكا كردووە.
دەشڵێت، ئەو منداڵانە بەپێی دەستوری ئەمریكا رەگەزنامەیان پێدەدرێت و بڕیارێكیش لە دادگاوە بۆ سەرجەم ویلایەتەكان دەردەكرێت بۆئەوەی جێبەجێ بكرێت.
ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی روسیا، لە وتارێکدا رایگەیاند کە جیهان لە قۆناغی گۆڕانکاری ریشەییدایە و سەردەمی فەرمانکردن بەسەرچووە.
پوتن جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە داڕمانی هەژمونی رۆژئاوا "تەنها مەسەلەی کاتە" و سیستەمی فرەجەمسەری لە جیهاندا دەرەنجامێکی راستەوخۆی هەوڵەکانی رۆژئاوایە بۆ پاراستنی ئەو هەژموونە.
پوتن ئاماژەی بەوەدا: "ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە هەموو شتێک بە شێوەیەکی بنەڕەتی دەگۆڕێت و پێویستە ئامادەی هەموو ئەگەرەکان بین." هەروەها وتیشی کە چیتر هیچ هێزێک لە جیهاندا ناتوانێت بەسەر هەموواندا فەرمان بسەپێنێت و هەر بڕیارێکی تاکلایەنە کە بەرژەوەندییەکانی ئەوانی دیکە لەبەرچاو نەگرێت، سەرکەوتوو نابێت.
سەرۆکی روسیا رەخنەی لە وڵاتانی رۆژئاوا گرت و وتی کە هەوڵدەدەن خۆیان بسەپێنن و لە رێگەی زیادکردنی گرژییەکانەوە هاووڵاتیانی خۆیان هەڵدەخەڵەتێنن. ئەو جەختی کردەوە کە هاوسەنگی جیهانی بەبێ بەشداری روسیا مەحاڵە و وتی: "دوژمنانمان هەموو هەوڵێکیان دا بۆ ئەوەی لە رێگەی سزاکانەوە ملکەچمان بکەن."
پەیوەندی لەگەڵ رۆژئاوا و ناتۆ:
سەبارەت بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ رۆژئاوا، پوتن ئاشکرای کرد کە روسیا کراوەیە بۆ هاریکاری، بەڵام وڵاتانی رۆژئاوا نایانەوێت دەستبەرداری سیاسەتی فەرمانکردن بن. لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، پوتن باسی لەوە کرد کە روسیا دووجار ئامادەیی خۆی بۆ چوونە ناو هاوپەیمانیی ناتۆ دەربڕیوە، بەڵام داواکارییەکەی رەتکراوەتەوە.
کۆشکی سپی رایگەیاند کە دۆناڵد ترەمپ و تیمەکەی "بەشێوەیەکی ماندوونەناسانە" کاریان کردووە بۆ داڕشتنی پلانێکی ئاشتی لە کەرتی غەززە، هاوکات جەختیشی کردەوە کە هەوڵ و کاتێکی زۆریان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی روسیا و ئۆکراین تەرخان کردووە.
کۆشکی سپی لە لێدوانێکیدا بۆ تۆڕی هەواڵی فۆکس نیوز، ئاشکرای کرد؛ کە پلانەکەی ئیدارەی ئەمریکا بۆ راگرتنی جەنگ لە غەززە "جێی ستایشە" و چاوەڕوان دەکرێت حەماسیش پێی رازی بێت، وتیشی؛ ئەمە دەبێتە هەنگاونان بۆ ئارامکردنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
کارۆلین لیڤیت، وتەبێژی کۆشکی سپی، لە لێدوانێکیدا بۆ فۆکس نیوز ئاماژەی بەوەدا کە ئیسرائیل و حەماس "زۆر نزیکن" لە گەیشتن بە رێککەوتن لەسەر پلانێکی 21 خاڵی بۆ ئاشتی.
بەپێی پلانەکە، کە لەلایەن ئیدارەی ترەمپەوە خراوەتەڕوو، داوا دەکرێت سەرجەم بارمتەکان ئازاد بکرێن، چەکدارانی حەماس کە پابەندی ئاشتی دەبن "لێخۆشبوونیان" بۆ دەردەچێت، و ناوچەکە ببێتە "ناوچەیەکی بێ چەک و دوور لە توندڕەوی.
لیڤیت وتوشیەتی؛ "بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێکی گونجاو بۆ هەردوولا، پێویستە هەردوولا کەمێک سازش بکەن و رەنگە بەتەواوی دڵخۆش نەبن، بەڵام لە کۆتاییدا ئەمە رێگەیەکە بۆ کۆتاییهێنان بەم ململانێیە"
سەبارەت بە جەنگی ئۆکراین؛ وتەبێژەکەی کۆشکی سپی جەختی کردەوە، کە سەرۆکی ئەمەریکا خوازیاری کۆتاییهاتنی جەنگە و ئەم پەیامەی بە رونی گەیاندووەتە هەردوو لایەنی ململانێکە.
وتەبێژەکەی ئەمەریکا دەشڵێت؛ ترەمپ خۆی رایگەیاندووە کە "بە شێوەیەکی ماندوونەناسانە کاردەکات" بۆ کۆتاییهێنان بەو "ململانێ دڕندانەیە"، لیڤیت سیاسەتی فرۆشتنی چەکی بە هاوپەیمانانی ناتۆ پشتڕاست کردەوە، تاوەکو ئەوانیش بتوانن ئەو چەکانە بگەیەننە ئۆکراین.
پێشتر ترەمپ لە چاوپێکەوتنێکدا پشتڕاستیکرد بوەوە؛ ئەوان چەک دەنێرن بۆ ناتۆ و ناتۆش دەیدات بە ئۆکراین بۆ بەرگریکردن لەخۆی دژی شەڕی رووسیا، جەختی لەوەشکردبوەوە کە ناتۆ پارەی چەکەکان دەدات.
ئەم سیاسەتەی ئەمەریکا لە کاتێکدایە، ترەمپ بەردەوامە لە هەوڵە دیپلۆماسییەکانی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ سەرکردەکانی روسیا و ئۆکراین بۆ دەستپێکردنی دانوستانەکان و چەندینجارێش بەڵێنی کۆتایی هێنانی بە جەنگی نێوان مۆسکۆ و کێیڤ داوە
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند؛ لێدوانەکانی گروپی حەوت سەبارەت بە پرسی ئەتۆمیی ئێران راست نین و شەرمەزاری دەکەن، جەختی لەوەشکردەوە ئەم هەڵوێستەی گروپی حەوت بە هیچ شێوەیەک ناتوانێت سروشتی نایاسایی و ناڕەوای گەڕاندنەوەی گەمارۆکان بگۆڕێت.
ئەمڕۆ پێنجشەممە ئیسمائیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران رایگەیاند؛ لێدوانەکانی گروپی حەوت چەواشەکارین و دورن لە راستییەوە، وێنای راستی رەوشی ئێستا ناکەن.
بەقائیی ئاماژەی بەوەشکردوە؛ ئەمریکا لە بنەڕەتدا هۆکاری سەرەکی رەوشی ئێستایە؛ بەهۆی کشانەوەی نایاسایی و تاکلایەنەی لە JCPOA لە ساڵی 2018 و دواتر پێشێلکارییە بەردەوامەکانی یاسا نێودەوڵەتییەکان لە پەیوەندی لەگەڵ ئێران و رێگریکردن لە جێبەجێکردنی رێککەوتنی JCPOA.
وتەبێژەکەی ئێران وتوشیەتی؛هێرشەی سەربازی ئیسرائیل بە هەماهەنگی و هاوکاری ئەمەریکا لە ناوەڕاستی دانوستانەکاندا، پێشێلکارییەکی یاسایی و دیبلۆماسی روون بوو.
ئەم لێدوانانەی بەقائی لە کاتێکدایە، گروپی حەوت کە لە( کەنەدا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، ژاپۆن، بەریتانیا و ئەمریکا) پێکدێن لەبارەی سزاکانی سەرئێرانەوە رایانگەیاند بوو؛ پشتیوانی لە دەستپێکردنەوەی سزاکان دەکەن بۆ سەر تاران، ئەوان ئێرانیان بە کەمتەرخەم زانیوە لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیدا بەرامبەر بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی.
لە هێرشێكدا بۆ سەر پەرستگایەكی جولەكەكان لە بەریتانیا، دوو كەس كوژران و سێ كەسی دیكەش برینداربوون.
پۆلیسی بەریتانیا لە راگەیەنراوێكدا بڵاویكردەوە، ئەمڕۆ پێنجشەممە لە دەرەوەی پەرستگایەكی جولەكەكان لە شاری مانچستەر لە باكووری رۆژئاوای ئینگلتەرا لە ئەنجامی رووداوێكی شێلان و پەلامارداندا بە ئۆتۆمبێل و چەقۆ، دوو كەس كوژران و سێ كەسی دیكەش برینداربوون كە رەوشی تەندروستیان ناجێگیرە.
راشیگەیاند، پۆلیسی مانچستەر لەدوای رووداوەكە تەقەیان لە كەسێك كردووە كە شتێكی نامۆ بە دەستیەوە بووە و پێدەچێت تاوانبارەكە بووبێت، بەڵام تا ئێستادا نەتوانراوە مردنی تاوانبارەكە پشتڕاست بكرێتەوە.
پۆلیس ئاماژەی بەوەشكردووە، تیمێكی پوچەڵكردنەوەی بۆمب لە شوێنەكە جێگیركراون بۆ هەر رووداوێكی نەخوازراو.
لە هێرشێكدا بۆ سەر پەرستگایەكی جولەكەكان لە بەریتانیا دوو كەس كوژران
لە ئیندۆنیزیا 59 کەس لە ژێر داروپەردوی باڵەخانەی خوێندگەیەکی ئایینیدا گیریان خواردووە و تا ئێستا رزگارنەکراون.
دەسەڵاتدارانی ئیندۆنیزیا رایانگەیاند، رۆژی دووشەممە بەهۆی داڕمانی خوێندگەیەک لە دورگەی جاڤا، تائێستا 59 کەس لە ژێر داروپەردوی باڵەخانەی خوێندگەکەدا گیریان خواردووە و نەتوانراوە رزگاربکرێن.
ئاماژەیان بەوەشکردووە، هەر بەهۆی ئەو داڕمانەوە تائێستا پێنج کەس گیانیان لەدەستداوە.
وتەبێژی دەزگای نیشتمانیی بەڕێوەبردنی کارەساتەکان لە ئیندۆنیزیا ئاشکرایکرد، هێشتا 59 کەس لەژێر داروپەردودا گیریان خواردوە و زۆربەیان خوێندکارن و تەمەنیان لە نێوان 12 بۆ 17 ساڵاندایە.
ئەوەش خراوەتەڕوو، لێکۆڵینەوە بۆ هۆکاری کارەساتەکە دەستپێکردووە، بەڵام هێشتا هۆکارەکەی ئاشكرانهكراوه.
واشنتۆن زانیاری هەواڵگری دەداتە كیێڤ بۆ ئەوەی لە قوڵایی خاكی روسیادا هێرش بكاتە سەر ژێرخانە ئابوریەكانی ئەو وڵاتە.
بەپێی هەواڵێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ، لێپرسراوانی ئەمریكا رایانگەیاندووە، ئەمریكا زانیاری هەواڵگری دەداتە ئۆكراین بۆ rێنمایی هێرشە موشەكییە دوور مەوداكان بۆ سەر ژێرخانی وزەی روسیا، هەروەها لە هەمانكاتدا، واشنتۆن بیر لەوە دەكاتەوە كە ئایا چەك رەوانەی كیێڤ بكات كە بتوانێت ئامانجی زیاتر بپێكێت.
رۆژنامەكە ئاماژەی بەوە شكردووە، ئەو پێشهاتە نوێیە ئاسانكاری دەكات بۆ ئۆكراین بۆ بۆردومانكردنی پاڵاوگەكان و بۆری و وێستگەكانی كارەبا و ژێرخانی دیكە بۆ ئەوەی مۆسكۆ لە داهات و نەوت بێبەش بكات.
رۆژنامەكە راشیگەیاندووە، لێپرسراوانی ئەمەریكا داوایان لە وڵاتانی ناتۆ كردوە كە پاڵپشتی هاوشێوەی ئۆكراین بكەن.
ئەمە لە كاتێكدایە، كە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە چەند هەفتەی رابردوودا چەندین جار جەختی لەوە كردووەتەوە كە بێ هیوا بووە لە ڤلادیمێر پوتن هاوتا روسییەكەی.
وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا، ڕایگەیاندوە؛ سزای بەسەر 21 قەوارە و 17 کەسایەتیدا سەپاندوە، کە بەشدارن لە تۆڕەکانی پاڵپشتیکردنی وەزارەتی بەرگری ئێران و هاوکار بون بۆ بەدەستهێنانی تەکنۆلۆژیا و کەرەستەی هەستیار بۆ پەرەپێدانی مووشەک و فڕۆکەی سەربازی.
ئەمڕۆ چوارشەممە، وەزارەتی گەنجینەی ئەمەریکا، سزای نوێی بەسەر 21 قەوارە و 17 کەسایەتیدا سەپاند، بە گوێرەی راگەیەندراوەکە ئەوانەی سزادراون، یارمەتی ئێران دەدەن لە کڕینی پێکهاتەکانی موشەکی پێشکەووتو، ڕادار، تەکنۆلۆژیای رێنماییکردنی مووشەک و تەنانەت هێلیکۆپتەری دروستکراوی ئەمریکا بە شێوەیەکی نایاسایی.
ئەو سزایانە بۆ پشتیوانی لە بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش دێت بۆ سەپاندنەوەی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەسەر ئێراندا، بەهۆی پێشێلکردنی بەڵێنەکانی ناو ڕێککەوتنامەی ئەتۆمی.
ئەمە لە کاتێكدایە، رۆژی یەکشەممە جارێکیتر نەتەوەیەگرتووەکان و وڵاتانی ترۆیکا کە بەریتانیا، فەڕەنسا و ئەڵمانیان، بەهۆی بەرنامە ئەتۆمییەکەیەوە سزایان بەسەر ئێراندا سەپاندەوە، کە سزاکان لە گەمارۆی چەک و دەستبەسەراگرتنی سەروەتی وڵاتەکە لە دەرەوە ، هەروەها قەدەغەکردنی سەفەرە لە بەرپرسانی تاران.
دۆناڵد ترەمپ دەڵێت: شایەنی خەڵاتی نۆبڵم ، ئەگەر ئەو خەڵاتەم پێنەدرێت بێڕێزییەکی گەورەیە بە ئەمریکا، لە بەرانبەردا سکرتێری لیژنەی نۆبڵ، رایگەیاندووە، لیژنەی دابەشکردنی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ناکەوێتە ژێر هیچ کاریگەرییەکەوە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بەردەوامە لە فشار خستنە سەر لیژنەی خەڵاتی ئاشتیی نۆبڵ بۆ ئەوەی خەڵاتەکەی پێببەخشن، ترەمپ راشیگەیاندووە، وەرنەگرتنی ئەم خەڵاتە سووکایەتییەکی گەورەیە بۆ ئەمریکا، بەتایبەتی دوای راگەیاندنی پلانی کۆتاییهێنان بە جەنگی کەرتی غەززە.
ترەمپ لە وتارێکدا کە لەبەردەم سەرکردە باڵا سەربازییەکانی ئەمریکادا پێشکەشی کرد، پرسیارێکی کرد: "ئایا ئێوە خەڵاتی نۆبڵ وەردەگرن؟ وتی نەخێر هەرگیز وەریناگرن، چونکە ئەوان بە کەسێکی دەدەن کە هیچ کارێکی نەکردووە.
ترەمپ جەختیکردوەتەوە، بە کۆتاییهێنان بە حەوت جەنگ لە دوای گەڕانەوەی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا، لەگەڵ ئەگەری سەرکەوتنی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی غەززە، "ئەوا لە ماوەی ٨ مانگدا کۆتایییان بە ٨ جەنگ هێناوە، کە ئەمەش کارێکی زۆر باشە" و بە دەستکەوتێکی گەورەش وەسفی کرد.
جێگەی ئاماژەیە، ترەمپ ناڕەزایەتی لە دژی بەخشینی خەڵاتی نۆبڵ بە سەرۆکی پێشووی ئەمریکا باراک ئۆباما دەردەبڕێت، کە ساڵی 2009 دوای چەند مانگێک لە دەستبەکاربوونی سەرۆکایەتییەکی وەریگرت.
سەرەڕای ئەو فشارە ناڕاستەوخۆیانەی کە ترەمپ سەبارەت بە شایستەبوونی خۆی بۆ خەڵاتی ئاشتیی نۆبڵ دەیخاتەڕوو، بەڵام لیژنەی نۆبڵی نەرویژی دووپاتی کردەوە، کەمپینە راگەیاندنەکانی ترەمپ کاریگەری لەسەر بڕیارەکەیان نابێت.
ماوەیەک لەمەوبەر، کریستیان بێرگ هارڤیکین، سکرتێری لیژنەی خەڵاتی نۆبڵ، لە لێدوانێکدا بۆ فرانس پرێس رایگەیاندبووە: ئەو لێدوانانە هیچ کاریگەرییەکی لەسەر گفتوگۆکانی ناو لیژنەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی نییە.
دوای ئەوەی بۆ ماوەی 72 سەعات، بە بڕیاری حکومەتەکەی تاڵیبان لە تەواوی ئەفغانستان هێڵەکانی ئینتەرنێت راگیران و ئەمەش لەناوەوە و دەروەی ئەفغانستان کاردانەوەی بەدوای خۆیدا هێنا، ئەمڕۆ چوارشەممە، لە چەند پارێزگایەکی ئەو وڵاتە هێڵەکانی ئینتەرنێت بەشێوەی سنووردار کەوتونەتەوە کار.
رۆژنامەی " 8صبح" کە رۆژنامەیەکی ئەفغانییە بڵاویکردوەتەوە، کارکردنەوەی ئینتەرنێت لە چەند ناوچەیەکی ئەفغانستان دەستیپێکردوەتەوە.
بەشێک لە بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت بە رۆژنامەکەیان راگەیاندوە؛ لە پارێزگاکانی هەرات و قەندەهار دەتوانن سۆشیال میدیا بەکاربهێنن، بەڵام خێرایی ئینتەرنێت هێشتا خاوە و کێشە تەکنیکییەکان بەردەوامن و تائێستا بەهۆی نەمانی ئینتەرنێتەوە چالاکییەکانی خوێندن و کارەکانی ئەو دوو پارێزگایە پەکیان کەوتوە.
ئەمەش لە دوای ئەوە دێت بەشێک لە چالاکوانی مەدەنی و وڵاتانی ئەوروپا داوایان لە تاڵیبان کرد، دەستڕاگەیشتن بە ئینتەرنێت وەک مافێکی بنەڕەتی هاووڵاتیبوون مسۆگەربکات و خۆیان لە پەککەوتنی کتوپڕی هێڵەکانی ئینتەرنێت بەدوور بگرن.
وەزیری جەنگی ئەمریکا "تەقە لە ژەنەراڵە قەڵەوەکان دەکات" و ستانداردی نوێی جەستەیی رادەگەیەنێت.
پیت هیگسێس: "ئێمە جەنگاوەر دروست دەکەین، نەک بەرگریکار." جەختیش دەکاتەوە کە ستانداردەکان بۆ ژنانیش وەک پیاوان دەبێت و پێویستە "لە بەرزترین ئاستی توانادا" بن.
پیت هیگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا، بە توندی رەخنەی لەو سەرباز و ژەنەراڵانە گرت کە کێشیان زیادە و جەختی کردەوە کە چیتر رێگە بە بوونی "سەربازی قەڵەو" لەناو ریزەکانی سوپادا نادرێت.
هیگسێس لە پەیامێکی ڤیدیۆیدا رایگەیاند، "ماندووکەرە" بینینی ئەو یەکە سەربازییانەی کە پڕن لە سەربازی قەڵەو و کێش زیاد، وتیشی: "کاتێک بابەتەکە پەیوەندی بە ژەنەراڵ و ئەدمیراڵەکانەوە هەبێت کە لەناو وەزارەتی بەرگریدا کار دەکەن یان سەرکردایەتی یەکە سەربازییەکان دەکەن لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات، دۆخەکە زۆر خراپترە."
وەزیری جەنگ، کە لە 25ی کانوونی دووەمی 2025ەوە دەستبەکاربووە، رایگەیاند کە ئەم دیمەنە "قبوڵکراو نییە" و زیان بە وێنەی سوپای ئەمریکا دەگەیەنێت و ناسنامەی راستەقینەی هێزە چەکدارەکان ناشیرین دەکات. بۆیە، رایگەیاند کە لەمەودوا سوپا بە توندی پابەندی ستانداردەکانی باڵا و کێش دەبێت، هاوکات هەموو ئەندامانی سوپا ناچار دەبن تاقیکردنەوەکانی توانای جەستەیی بە سەرکەوتوویی تێپەڕێنن.
"ئێمە جەنگاوەرین، نەک بەرگریکار"
هیگسێس، کە خۆی ئەفسەری پێشووی گاردی نیشتمانیی سوپا بووە و لە عیراق و ئەفغانستان خزمەتی کردووە، ئاماژەی بەوەدا کە ئەم هەنگاوە بەشێکە لە پڕۆسەی بەهێزکردنی "رۆحی جەنگاوەر" لەناو سوپادا.
وتیشی: "ئێمە جەنگاوەر رادەهێنین، نەک بەرگریکار. ئێمە دەچینە جەنگەکانەوە بۆ ئەوەی بیانبەینەوە، نەک بۆ ئەوەی بەرگری بکەین. بەرگری چالاکییەکە کە بەردەوام ئەنجامی دەدەین، بەڵام جەنگ شتێکە کە بە دانایی، بە مەرجی خۆمان و بە ئامانجی رون پەنای بۆ دەبەین."
ناوبراو جەختی کردەوە: "ئێمە دەجەنگین بۆ ئەوەی سەربکەوین. بە یاسای پێکدادانی گەمژانە ناجەنگین. جەنگاوەرەکانمان ئازاد دەکەین بۆ ترساندن و شکاندنی ورەی دوژمنانی وڵاتەکەمان، راویان دەنێین و دەیانکوژین."
هەڵوێستی بەرامبەر بە ژنان لە سوپادا:
سەبارەت بە رۆڵی ژنان، هیگسێس رایگەیاند کە مەرجی نوێ ئەوەیە کە سەربازەکان دەبێت لە بەرزترین ستانداردی "جەستەیی"دا بن، بەڵام جەختی کردەوە کە ئەمە بە مانای رێگریکردن لە خزمەتی ژنان نییە. وتیشی: "ئێمە زۆر بەرز لەو کاریگەرییانە دەڕوانین کە ژنان لەسەر سوپا هەیانە. ئەفسەرە ژنەکانمان باشترینن لە جیهاندا. بەڵام کاتێک بابەتەکە پەیوەندی بە هەر کارێکەوە هەبێت کە پێویستی بە هێزی جەستەیی هەبێت بۆ ئەنجامدانی لە کاتی شەڕدا، دەبێت ئەو ستانداردانە بەرز و بێلایەن بن و لە دەرەوەی لەبەرچاوگرتنی رەگەزبن. ئەگەر ژنێک سەرکەوتوو بوو، ئەوە نایابە. ئەگەریش سەرکەوتوو نەبوو، ئەوە واقیعەکەیە."
لە هەمان چوارچێوەدا، وەزیر کۆتاییهێنان بەوەی ناوی لێنا "کولتووری هۆشیاریی کۆمەڵایەتی" رایگەیاند و ئاشکرای کرد کە رێنمایی نوێ دەرچووە بۆ سەپاندنی ستانداردی بێلایەن لە رەگەز یان ستانداردی ئاستی نێرینە لە بواری توانای جەستەییدا.
بەهۆی بومەلەرزەیەكەوە لە فلیپین 60 كەس گیانیان لەدەستدا و لە ئیدنۆنیزیاش زیاتر لە 90 كەس لە ژێر داروپەردوی خوێندنگەیەكدا رزگار نەكراون.
میدیای فلیپین بڵاویكردوەتەوە بەهۆی بومەلەرزەكەی شەوی رابردوو كە بە گوڕی 6.9 بە پێوەری ریختەر دورگەكانی ناوەڕاستی ئەو وڵاتەی گرتەوە لانیكەم 60 كەس گیانیان لەدەستداوە و پێشبینش دەكرێت ژمارەی قوربانیانی بومەلەرزەكە زیاتر بێت.
لە لایەكی ترەوە لێپرسراونی ئیندۆنیزیا رایانگەیاندوە لە رۆژی دووشەممەوە نزیكەی 91 لە ژێر داروپەردووی قوتابخانەیەكی ئاینیدا گیریان خواردە كە رۆژی دوشەممە لە جاڤای ئیندۆنیزا داڕما.
وتەبێژی خوێندنگەكە رایگەیاندوە بەهۆی داڕمانی ئەو خوێندنگەیەوە سێ خوێندكار گیانیان لەدەستداوە و چارەنوسی ئەو 91 كەسەش رون نییە كە لە ژێر داروپەردو و پاشماوەی روخاوی خوێندگەكەدا ماون.