جیهان
سەرۆكی ئەمریكا رزگاركردنی فڕۆكەوانە ونوبووەكەی لەناو خاكی ئێران ڕاگەیاند، دەشڵێت سەربازێكیان برینداربووە.
دۆناڵد ترەمپ لە پەیامێكدا سەركەوتنی ئۆپراسیۆنێكی تایبەتی بۆ ڕزگاركردنی دووەم فڕۆكەوانی ئەمریكی لە باشووری رۆژئاوای ئێران ڕاگەیاند.
ترەمپ دەڵێت، فڕۆكەوانەكە ماوەی سێ ڕۆژ بوو دوای تێكشكان و كەوتنی فڕۆكەكەی بێسەروشوێن ببوو، دوای ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنێكی گەڕان و پشكنینی ورد و چڕ و پڕ، هێزە تایبەتەكانی ئەمریكا توانیویانە فڕۆكەوانەكە لەو ناوچەیە دەربهێنن و ڕزگاری بكەن.
ئاماژەی بەوەش كرد، ئۆپراسیۆنەكە لە درەنگانی شەوی ڕابردوو ئەنجامدراوە، بەڵام لەبەر پاراستنی سەلامەتی فڕۆكەوانەكە، ناسنامەكەی و وردەكاریی زیاتریان ئاشكرا نەكردووە.
باسی لەوەش كرد، لە كاتی جێبەجێكردنی ئەركەكەدا، سەربازێكی ئەمریكی بریندار بووە.
سەرۆكی ئەمریكا ئەم كارەی بە ئۆپراسیۆنێكی بێ وێنە وەسف كرد و جەختی لەوە كردەوە، ئۆپراسیۆنەكە دەیسەلمێنێت كە ئەمریكا كۆنترۆڵی تەواوی ئاسمانی ئێرانی كردووەو ئەمریكا هەرگیز جەنگاوەرەكانی لە دوای خۆی بەجێناهێڵێت.
لە هەنگاوێکی تر بۆ کەمکردنەوەی پشێوییەکانی بازاڕی وزە، سەرۆکی ئەمریکا جەخت لە توانای وڵاتەکەی بۆ گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆ گەرووی هورمز دەکاتەوە.
دۆناڵد ترەمپ، ئەمریکا، لە نوێترین پەیامیدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "تروس سۆشاڵ" رایگەیاند، ئەمریکا توانای ئەوەی هەیە لە ماوەیەکی کورتدا گەرووی هورمز بکاتەوە.
ترەمپ لە نووسینەکەیدا ئاماژەی بەوەکردووە: "بە کەمێک کاتی زیاتر، دەتوانین بە ئاسانی گەرووی هورمز بکەینەوە، نەوتەکە ببەین و سامانێکی گەورە بەدەستبهێنین."
ئەم لێدوانەی ترەمپ لە کاتێکدایە کە فشارەکان بۆ سەر ئیدارەکەی زیادیان کردووە بۆ دۆزینەوەی کۆتاییەکی خێرا بۆ ئەو جەنگەی لەگەڵ ئێران دەستی پێکردووە.
كۆمیسیۆنی ئەوروپا هۆشداری دەدات لە خراپتربوونی قەیرانی وزە لە جیهاندا .
دان جۆرگێنسن كۆمیسیاری وزە لە كۆمیسیۆنی یەكێتی ئەوروپا رایگەیاندووە، كۆمیسیۆنەكە هەڵسەنگاندنی بەردەوام بۆ رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كاریگەرییەكەی لەسەر وزەی جیهان دەكات.
دەشڵێت، ئەم قەیرانەی بەهۆی شەڕی دژ بە ئێرانەوە روویداوە درێژخایەن دەبێت و بۆ ماوەیەكی درێژیش نرخی وزە لە بەرزیدا دەهێڵێتەوە.
دان جۆرگێنسن جەختی لەوەشكردووەتەوە، پێویستە ئەوروپا خۆی بۆ شۆكێكی وزەی درێژخایەن ئامادە بكات، هۆشداریشیدا لەوەی، لەوانەیە هەفتەكانی داهاتوو رەوشەكە بۆ بەشێك لە بەرهەمەكان خراپتر ببێت.
لەدوای داخستنی گەرووی هورمز لە سەرەتای مانگی ئازاردا، كە رێڕەوێكی گرنگی بازرگانی كەلوپەل و پێداویستی و وزەی جیهانییە و 20٪ی وزەی جیهان بە گەرووەكەدا تێدەپەڕێت، ئەوروپا بەدەست گرفتی كەمی غازەوە دەناڵێنێت.
بڕیاربوو ئەمڕۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ دەنگدان بە پرۆژە بریارێكی تایبەت بە پاراستنی گەروی هورمز كۆببێتەوە، بەڵام كۆبوونەوەكە دواخراو و ئێرانیش هۆشداری دەدات لە هەر هەنگاوێكی " گێچەڵپێكردن"ی ئەنجومەنی ئاسایش.
بڕیابوو ئەمڕۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ دەنگدان بە پرۆژە بریارێك كۆببێتەوە، كە لەلایەن بەحرەینەوە پێشكەشكراوە و ئەمریكا پاڵپشتی دەكات و تایبەتە بە بەكارهێنانی هێزی " بەرگری" لە گەروی هورمز، بۆ پاراستنی هاتوچۆی كەشتیەكان لە گەروەكە، بەڵام درەنگانی دوێنێ شەو كۆبوونەوەكە بۆ كاتێكی نادیار دواخرا.
لای خۆشییەوە عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوەداوە، هەر هەنگاوێكی دەستدرێژیكاران و هاوپەیمانەكانیان و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكان لەبارەی گەروی هورمز تەنیا رەوشی ناوچەكە ئاڵۆزتر دەكات.
پێشتریش، جەمال ئەلروەئیی نوێنەری هەمیشەیی بەحرەین لە نەتەوەیەكگرتووەكان رایگەیاندبوو، بەردەوامی گەمارۆی سەر گەروی هورمز دەبێتە هۆكاری لەناوبردنی ئابوری جیهان.
سەرۆكی ئەمریكا هەڕەشەی وێرانكردنی ژێرخانی ئێران دەكات و دەڵێت ئامانجی داهاتوویان وێستگەكانی كارەبای ئێران دەبێت.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە پەیامێكدا كەلە تروس سۆشیاڵ بڵاویكردوەتەوە نوسیویەتی: سوپاكەمان، كە بە جیاوازییەكی زۆر گەورەترین و بەهێزترین سوپای جیهانە، هێشتا تەنانەت دەستی نەكردووە بە وێرانكردنی ئەوەی لە ئێران ماوەتەوە.
سەرۆكی ئەمریكا ئامانجەكانی داهاتووی سوپای وڵاتەكەی دیاریكرد و وتی: پردەكان و پاشان وێستگەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا ئامانجی داهاتوومانن،
ئەم هەڕەشەیە لە كاتێكدایە كە پێشتر ترەمپ هۆشداری دایە ئێران بۆ كردنەویە گەروی هورمز و رایگەیاند، لەحاڵەتی نەكردنەوەیدا وێستگەكانی وزەی ئێران وێران دەكات.
دۆناڵد ترەمپ لە كۆتایی پەیامەكەیدا رایگەیاندوە، سەركردە نوێیەكانی ئێران دەزانن دەبێت چی ئەنجام بدرێت .
وتەبێژی حوسیەكانی یەمەن رایگەیاند، بە چەند قۆناغێك چونەتە شەڕێك دژی ئیسرائیل و لەگەڵ ئێران چەند ئامانجێكیان لە ئیسرائیل پێكاوە
یەحیا سەریع وتەبێژی حوسیەكانی یەمەن رایگەیاند، لەگەڵ ئێران و حزبوڵای لوبنان چەند ئامانجێكیان لە ناوچەی یافای ئیسرائیل بۆردومان كردووە.
وتیشی، دەستێوەردانی سەربازییان لەم جەنگە گرنگ ەدا بە شێوەیەكی پلەبەندی دەبێت و لەم سنوورەدا ناوەستن و بەپێی پەرەسەندنەكانی دوژمن یان هێوركردنەوەی دۆخەكە، مامەڵە لەگەڵ گۆڕانكارییەكان دەكەن.
سەرچاوەیەكیش لە حوسیەكان بە ئاژانسەكانی راگەیاندووە، ئەگەر جەنگەكە پەرەبستێنێت تەنگەی بابل مەندەب دادەخەن.
دۆناڵد ترەمپ هەرەشەی چڕكردنەوەی هێرشەكان بۆسەر ژێرخانی مەدەنی ئێران دەكات، ئەگەر تاران رێككەوتن نەكات
دوای بۆردومانكردنی پردەكەی شاری كەرەجی ئێران، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، گەورەترین پردیان لە ئێران تەقاندووەتەوە بە ناوی "بی یەك" كە تاران و شاری كەرەج بەیەكەوە دەبەستێتەوە.
ئاماژەی بەوەشداوە، جارێكی تر پردەكە بە كەڵكی بەكارهێنان نایەت هێرشی زیاتر لەو شێوەیە ئەنجامدەدەن.
دۆناڵد ترەمپ راشیگەیاند، ئیستا كاتی ئەوەیە ئێران رێككەوتن بكات تا كات درەنگ نەبووە ئەگەر نا ژێرخانی ئابوری وڵاتەكە هیچ شتێكی نامێنێتەوە.
دوای زیادبوونی هەڕەشە سەربازییەكان و ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و ئەمریكا، پاكستان هەوڵەكانی بۆ نێوەندگیری و دۆزینەوەی خاڵی هاوبەش چڕتر كردووەتەوە.
وەزارەتی دەرەوەی پاكستان رایگەیاند، بەردەوامن لە كاركردن لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكە بۆ هێوركردنەوەی رەوشەكە و كەمكردنەوەی گرژییەكان.
وتەبێژی وەزارەتەكە ئاشكرای كرد، دەسپێشخەرییەكی پێنج خاڵییان لەگەڵ وڵاتی چین پێشكەش كردووە و پێیان وایە چەندین خاڵی هاوبەش لە نێوان تاران و واشنتۆن بۆ گەیشتن بە رێككەوتن و ئاشتییەكی تر هەن.
لە بەرانبەردا، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوەكرد، داواكارییەكانی واشنتۆن بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگ توندڕەوانە و نالۆژیكین و هیچ دانوستانێكی رەسمی و راستەوخۆیان لەگەڵ ئەمریكا نییە.
هەروەها جەختی لەوە كردەوە، وڵاتەكەی بۆ هەر جۆرە هێرشێكی زەمینی ئامادەیە، ئەمە لە كاتێكدایە كە دۆناڵد ترەمپ باس لەوە دەكات تاران داوای ئاگربەست دەكات.
پاش هەوڵەكانی ئەڵمانیا بۆ چوونە ناو بازنەی ئەتۆمیی ئەوروپا، مۆسكۆ مەترسییەكانی پشتگوێخستنی رێككەوتننامەی قەدەغەكردنی چەكی ئەتۆمی بەبیر بەرلین دەهێنێتەوە.
ئۆلیگ تابكین، لێپرسراوی وەزارەتی دەرەوەی روسیا رایگەیاند، مۆسكۆ بە وردی چاودێری مشتومڕە ئەتۆمییەكانی ئەڵمانیا دەكات بۆ دڵنیابوونەوە لە پابەندبوون بە رێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكان و پەیماننامەی (2+4).
ئاماژەی بەوەكرد، پێویستە بەرلین لە لێكەوتە مەترسیدارەكانی پاشەكشێ لەو پابەندییانە تێبگات، ئەمەش دوای ئەوە دێت كە فەرەنسا پلانی بەشداریپێكردنی هەشت دەوڵەتی تری بۆ دۆكتۆرینی ئەتۆمیی خۆی ئاشكرا كرد.
مۆسكۆ هەر هەنگاوێكی ئەتۆمی بە مەترسی دەبینێت، لە كاتێكدا ئەڵمانیا جەخت لە هاوكاریی سەربازیی تەقلیدی لەگەڵ فەرەنسا دەكاتەوە.
لەگەڵ هەڵكشانی گرژییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دوایین لێدوانی سەرۆكی ئەمریكا، نرخی زێڕ لە بازاڕەكانی جیهاندا دابەزی و نرخی نەوتیش بەرزبووەوە.
بەهۆی گۆڕانكارییە جیۆسیاسییەكان و دوای لێدوانەكانی ئەم بەیانییەی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا لەبارەی بەردەوامی جەنگ دژ بە ئێران، نرخی نەوت بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبووەوە و لە ئێستادا یەك بەرمیل نەوتی خاوی برێنت بە 106 دۆلار و نۆ سەنت مامەڵەی پێوەدەكرێت.
هاوكات، یەك بەرمیل نەوتی خاوی ئەمریكی بەرانبەرە بە 104 دۆلار و هەشت سەنت.
لەلایەكی ترەوە نرخی زێڕ بە رێژەی 2.86٪ دابەزینی بەخۆیەوە بینی و لە ئێستادا یەك ئۆنسە زێڕ بە چوار هەزار و 650 دۆلار مامەڵەی پێوەدەكرێت.
سەرۆكی ئەمریكا وتارە چاوەروانكراوەی پێشكەشكرد، لەگەڵ ئەوەی هیچ شتێكی نوێ تیدا باس نەكرد، بەڵام جەخت لەوەكردەوە ئەمریكا نزیكە لە گەیشتن بە ئامانجەكانی لە ئێران.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، لە وتارێكی تایبەتدا بۆ گەلی وڵاتەكەی، دواین پێشهاتەكانی ململانێی لەگەڵ ئێرانی خستە ِوو، ترەمپ رایگەیاند، ئەمریكا زۆر نزیكە لە كۆتاییهێنان بەو ئەركە ستراتیژییانەی كە بۆ سنوورداركردنی هەڕەشەكانی ئێران دیاریی كردبوون.
سەرۆكی ئەمریكا ئاشكرای كرد، سوپای وڵاتەكەی چەندین بنكەی ئەتۆمی و كۆگای موشەكی بالیستی ئێرانی تێكشكاندووە، كە مەترسی بوون بۆ سەر ئاسایشی ئەمریكا و ئەوروپا. ترەمپ هۆشدارییەكی توندی ئاراستەی تاران كرد و وتی:
لە بەشێكی دیكەی وتارەكەیدا، ترەمپ جەختی لە پابەندیی واشنتۆن كردەوە بۆ پاراستنی هاوپەیمانەكانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. رایگەیاند كە ئەمریكا رێگە نادات وڵاتانی عەرەبی كەنداو و ئیسرائیل تووشی هیچ زیانێك یان شكستێك ببن.
سەبارەت بە كاریگەرییەكانی شەڕ لەسەر بازاڕی وزە، ترەمپ هەوڵدا نیگەرانییەكانی ناوخۆی ئەمریكا بڕەوێنێتەوە و ئاماژەی بەوە كرد ئەمریكا خاوەنی غاز و نەوتی پێویستە و پێویستی بە نەوتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەماوە، وتیشی، بەرزبوونەوەی نرخەكان كاتییە و دوای كۆتاییهاتنی ئۆپەراسیۆنەكان بە خێرایی دادەبەزن.
سەبارەت بە گەرووی هورمزیش ترەمپ رایگەیاند، گەرووی هورمز بۆ ئەمریكا بایەخێكی ستراتیژی گەورەی نەماوە، چونكە پشتیان بە سەرچاوەی دیكەی وەك ڤەنزوێلا بەستووە؛ پەیامیشی بۆ ئەو وڵاتانەی پێویستیان بەو گەرووەیە نارد كە دەبێت خۆیان پارێزگاری لێ بكەن.
ئەم وتارەی ترەمپ نیشاندەری ستراتیژێكی نوێی ئەمریكایە، كە تێیدا تێكەڵەیەك لە گوشاری سەربازیی توند و بێباكی لە هەڕەشە ئابوورییەكانی ئێران دەبینرێت، لەگەڵ دووپاتكردنەوەی سەربەخۆیی لە كەرتی وزەدا.
جێگرەكەی ترەمپ لەگەڵ وڵاتانی نێوەندگیر لە گفتوگۆدایە لەبارەی ئاگربەست لەگەڵ ئێران و ئامادەیی ئەمریكاشی نیشانداوە بۆ راگرتنی جەنگ بە چەند مەرجێك.
ماڵپەری ئەكسیۆسی ئەمریكی ئاشكرایكردووە، دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا جەی دی ڤانس جێگری راسپاردووە بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵ وڵاتانی نێوەندگیر بە مەبەستی گەیشتن بە ئاگربەست لەگەڵ ئێران، لەوچوارچێوەیەشدا جەی دی ڤانس ئامادەیی ئەمریكای نیشانداوە بۆ راگرتنی جەنگ لە بەرانبەر چەند مەرجێك كە دیارترینیان كردنەوەی گەروی هورمزە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، جێگری سەرۆكی ئەمریكا هۆشداری توند و یەكلاكەرەوەی داوەتەوە ئێران، ئەگەر رێككەوتن و ئاگربەست نەكات هێرشی فراوان دەكرێتەسەر ژێرخانی ئەو وڵاتە.
پێشتریش ترەمپ ئاشكرایكردبوو، سەرۆكی ئێران داوای ئاگربەستی كردووە، بەڵام تا گەروی هورمز نەكاتەوە، ئەمریكا ئەو داواكارییەی ئێران تاوتوێ ناكات، جەختیشیكردەوە، هێرشەكانی ئەمریكا بۆسەر ئێران بەردەوام دەبێت تا گەروی هورمز دەكاتەوە.
بەهۆی زیادبوونی هەڕەشەکانی تاران بۆ سەر ئاسایشی ناوچەکە، ئەمریکا هەڵمەتێکی سەربازیی بۆ لەناوبردنی تواناکانی ئەو وڵاتە دەستپێکردووە.
مارکۆ روبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لە لێدوانێکی نوێدا ئامانجەکانی وڵاتەکەی لە جەنگی دژی ئێران راگەیاند و جەختیکردەوە کە واشنتۆن بە ئامانجی روونەوە دەستی بەم هێرشانە کردووە.
روبیۆ ئاماژەی بەوەکرد، ئامانجی سەرەکیی ئەمریکا بریتییە لە لەناوبردنی تەواوی توانای ئەتۆمی، موشەکی و درۆنییەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران.
وەزیری دەرەوەی ئەمریکا راشیگەیاند، تاران ئەو توانا سەربازییانەی بۆ هەڕەشەکردن لە ئاسایشی ناوچەکە بەکارهێناوە، هەر بۆیە واشنتن "ناچار بووە" پێش ئەوەی ئێران ببێتە هێزێکی وا کە نەتوانرێت رووبەڕووی ببنەوە، گورزی سەربازیی لێ بدات.
لە کۆتایی لێدوانەکانیدا، مارکۆ روبیۆ پەیامێکی ئاڕاستەی دەسەڵاتدارانی تاران کرد و رایگەیاند، ئێستا ئێران لەبەردەم دوو بژاردەدایە؛ یان هەڵبژاردنی داهاتوویەکی باشتر بۆ وڵاتەکەیان، یان بەردەوامبوون لەسەر ئەو رێگەیەی کە بەرەو لاوازی و گۆشەگیریی زیاتریان دەبات.
واشنتن سێ ملیۆن دۆلار پاداشت دەداتە هەرکەسێک زانیاری لەسەر هێرشکارانی سەر نێردە دیپلۆماسییەکانی لە عیراق بداتێ.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە رێگەی پڕۆگرامی "پاداشت بۆ دادپەروەری" بڕی سێ ملیۆن دۆلاری وەک پاداشت دیاری کردووە بۆ هەرکەسێک کە زانیاریی ورد و دروست بدات لەسەر ئەو گروپە میلیشیایانەی هێرش دەکەنە سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە بەغداد و کونسوڵخانەی ئەو وڵاتە لە هەولێر.
ئەم بڕیارەی واشنتۆن لە کاتێکدایە کە ناوچەی سەوز لە بەغداد و بنکە سەربازییەکانی هاوپەیمانان رووبەڕووی هێرشی درۆنی و موشەکیی گروپە چەکدارە نایاساییەکان دەبنەوە.
وەزارەتی دەرەوە داوا لە هاووڵاتیانی عیراقی دەکات هاوکاربن لە ناسنامە و شوێنی ئەو کەسانەی کە ئاسایشی نێردە دیپلۆماسییەکان دەخەنە مەترسییەوە.
ئەو کەسانەی زانیارییان لایە دەتوانن لە رێگەی ئەپڵیکەیشنەکانی (واتسئەپ، تێلێگرام، یان سیگناڵ) پەیوەندی بە ژمارە تەرخانکراوەکانی پڕۆگرامی پاداشت بۆ دادپەروەرییەوە بکەن، و واشنتنیش جەخت دەکاتەوە کە پاراستنی نهێنی و ناسنامەی سەرچاوەکان گەرەنتی کراوە.
سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت: تا گەرووی هورمز نەکرێتەوە و ئازاد نەبێت لە هێرشەکانیان بۆ سەر ئێران بەردەوام دەبن و دەیانگەڕێننەوە چاخی بەردین.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی "تروس سۆشیاڵ" رایگەیاند،: سەرۆکی نوێی رژێمی ئێران، کە کەمتر توندڕەوە و زۆر لە پێشووترەکانی ژیرترە، ئێستا داوای ئاگربەستی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کردووە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، واشنتۆن تەنها بە یەک مەرج بیر لەو داوایە دەکاتەوە، ئەویش کاتێکە کە گەرووی هورمز بە تەواوی کراوە و ئازاد و پارێزراو بێت بۆ هاتوچۆی کەشتییەکان.
وتیشی، تا جێبەجێکردنی ئەو مەرجە، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانیان ناوەستێنن و تا ئەو کاتە، ئێمە بەردەوام دەبین لە گورزوەشاندن لە ئێران بە هێزێکی وێرانکەرەوە، یان وەک دەوترێت: دەیانگەڕێنینەوە بۆ چاخی بەردین.