جیهان
بەریتانیا و ئەمریكا ئامادەكاری بۆ كردنەوەی گەروی هورمز دەكەن و ناتۆش پشتیوانییان دەكات.
وەزارەتی بەرگری بەریتانیا رایگەیاند، ژێردەریاییەكانی وڵاتەكەی ئامادەكاری بۆ ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی هەڵگرتنەوەی مین لە گەروی هورمز دەكەن لە حاڵەتی پێویستدا.
وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیاش هەماهەنگی تەواوی لەگەڵ واشنتۆن دووپاتكردەوە بۆ سەرلەنوێ كردنەوەی گەروی هورمز بەرووی هاتوچۆی دەریایی نێودەوڵەتیدا.
ئاماژەی بەوەشكردووە، پاراستنی ئازادیی كەشتیوانی هێڵێكی سوورە و بەریتانیا لە بەرانبەر سیاسەتی داخستنی گەرووە نێودەوڵەتییەكان بێدەنگ نابێت.
لە دوای نیگەرانییەكانی ئیسرائیل لە ئەگەری رێككەوتنی نێوان ئەمریكا و ئێران، ترەمپ دڵنیایی داوەتە سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل.
سەرچاوەیەكی ئاگادار بە كەناڵی 12ی ئیسرائیلی راگەیاندووە، بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل، لە میانی پەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، جەختی لەوە كردووەتەوە كە ئیسرائیل مافی هێرشكردن بۆ سەر هەموو گۆڕەپانەكان لەنێویشیاندا لوبنان، بۆ خۆی دەهێڵێتەوە.
هەروەها هۆشداری داوەتە ترەمپ لە دواخستنی بڕیارنامەیەك سەبارەت بە پرسی ئەتۆمی ئێران.
جەختی لەوەش كردووەتەوە كە تاران دانوستانەكان دەقۆزێتەوە بۆ كڕینی كات و دواخستنی بڕیارنامەیەك سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەكەی.
لە بەرانبەردا دۆناڵد ترەمپ پاڵپشتی خۆی بۆ ئەو خواستەی ئیسرائیل دوپاتكردووەتەوە، هەروەها رونكردنەوەی داوە لەسەر ئەوەی كە پابەند دەبێت بە داواكارییە نەگۆڕەكانی خۆی لە هەر رێككەوتنێك لەگەڵ ئێران، بەتایبەت هەڵوەشاندنەوەی تەواوی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران و دەركردنی سەرجەم یۆرانیۆمی پیتێندراو لە خاكی ئێراندا.
ناوچەی کیێڤ و دەوروبەری رووبەڕووی هێرشێکی بەرفراوانی موشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بوونەوە کە تیایدا نوێترین تەکنەلۆژیای سەربازیی روسیا بەکارهێنرا.
ڤۆلۆدیمێر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، سوپای روسیا لە درەنگانی شەوی رابردوو هێرشێکی بەرفراوانی بۆ سەر ناوچەی کیێڤ ئەنجامداوە و بە موشەکی بالیستیی لە جۆری "ئۆریشینک" شاری "بیلا تسیرکڤا"ی کردووەتە ئامانج.
بەپێی زانیارییەکانی سەرۆکایەتیی ئۆکراین، هێرشەکە جگە لەو موشەکە، نزیکەی 600 فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و 90 موشەکی تریشی لەخۆگرتووە.
جێگەی ئاماژەیە، بەهۆی ئەو هێرشانەوە، 83 کەس برینداربوون و چوار کەسیش گیانیان لەدەستداوە.
ئەمە سێیەم جارە روسیا ئەم جۆرە موشەکە پێشکەوتووە بەکاردەهێنێت کە توانای هەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمی و ئاسایی هەیە، لێپرسراوانی ئۆکراین هێشتا بە وردی ئاشکرایان نەکردووە کە ئامانجی سەرەکیی ئەم بۆردوومانە چی بووە.
لەو بارەیەوە، وتەبێژی هێزی ئاسمانیی ئۆکراین پشتڕاستی کردەوە کە مۆسکۆ موشەکێکی بالیستیی خێراتر لە دەنگی (هایپەرسۆنیک)ی "ئۆریشینک"ی لە بۆردوومانەکەدا بەکارهێناوە، ئەمەش وەک پەرەسەندنێکی نوێ لە شەڕەکەدا دەبینرێت کە بەرەبەیانی ئەمڕۆ یەکشەممە پایتەختی ئۆکراین و ناوچەکانی دەوروبەری هەژاند.
سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، کیەر ستارمر، ئەمڕۆ یەکشەممە، رایگەیاند کە حکومەتەکەی لە نزیکەوە لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکانیدا کاردەکات بۆ قۆستنەوەی دەرفەتی ئێستا و گەیشتن بە رێککەوتنێکی سیاسی درێژخایەن بۆ قەیرانی ئێران.
ستارمر جەختی لەوە کردەوە کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پێویستییەکی بەپەلەی بە رێککەوتنێکی یەکلاکەرەوە هەیە بۆ کۆتایهێنان بە ململانێ سەربازییەکان، بە شێوەیەک کە کردنەوەی گەروی ستراتیژیی هورمز مسۆگەر بکات، لەگەڵ دەستەبەرکردنی ئازادیی کەشتیوانیی دەریایی و بازرگانیی جیهانی تێیدا، بێ هیچ کۆتوبەند و مەرجێک.
لەسەر ئاستی ئەمنیش، سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا هەڵوێستی رژدی و توندی وڵاتەکەی بەرانبەر بە تەماحە سەربازییەکانی تاران دووپاتکردەوە و رایگەیاند، زۆر پێویستە کە بە هیچ شێوەیەک رێگە بە ئێران نەدرێت چەکی ئەتۆمی گەشە پێبدات یان ببێتە خاوەنی، ئەمەش لە پێناو مسۆگەرکردنی سەقامگیریی ناوچەکەدا.
رۆبیۆ: پێشکەوتن لە دانوستانەکانی ئێران بەدیهاتووە و چاوەڕوانی ئەنجامی باش دەکەین
هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ کۆتاییهێنان بە ئاڵۆزییەکانی گەروی هورمز پێشکەوتنی بەرچاویان بەدەستهێناوە و چاوەڕوان دەکرێت گۆڕانکاری نوێ بێتە ئاراوە.
مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند، لە ماوەی 48 سەعاتی رابردوودا پێشکەوتنی بەرچاو لەسەر ئەو هێڵە گشتییانە بەدیهاتووە کە دەکرێت قەیرانی گەروی هورمز چارەسەر بکات، ئاماژەشی بەوە کرد کە ئەگەری هەیە ئەمڕۆ یەکشەممە هەواڵی "باش" لەوبارەیەوە رابگەیەندرێت.
رۆبیۆ لە لێدوانێکیدا بۆ رۆژنامەنووسان وتی: "پێموایە ئەمڕۆ زانیاری زیاتر لەبارەی دۆخی ئێرانەوە بڵاودەکرێتەوە و لە چەند سەعاتی داهاتوودا ئەگەری بیستنی هەواڵی خۆش سەبارەت بە گەروی هورمز هەیە".
وەزیری دەرەوەی ئەمریکا جەختی لەسەر هەڵوێستی وڵاتەکەی کردەوە و رایگەیاند، واشنتن بە هیچ شێوەیەک رێگە نادات ئێران کۆنترۆڵی گەروی هورمز بکات، هەروەها دووپاتیکردەوە کە ئەمریکا رێگە نادات ئێران دەستی بە چەکی ئەتۆمی بگات و لە ئێستادا گفتوگۆی تەکنیکی لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی تاران بەڕێوەدەچێت.
سەبارەت بە رەوشی ناوخۆی ئێران، رۆبیۆ ئاماژەی بەوەکرد، ئابوریی ئێران بەتەواوی داڕماوە، بەڵام بە وتەی ئەو، تاران سەرچاوە داراییەکانی بۆ گەشەپێدانی ئابوری بەکارناهێنێت، بەڵکو تەرخانی دەکات بۆ "تیرۆر" لە جیهاندا و بە گەورەترین وڵاتی سپۆنسەری تیرۆری ناوبرد.
لە بەشێکی تری قسەکانیدا، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا هەڕەشەی توندی ئاراستەی توانا سەربازییەکانی ئێران کرد و ئەوەی خستەروو: "توانای ئێران بۆ دروستکردنی موشەکی نوێ لەناو دەبەین، هەروەها توانای موشەکی و دەریایی ئێران لەناو دەبەین". رۆبیۆ لە لێدوانەکەیدا جەختیشی کردەوە کە لە ئێستادا "هێزی دەریایی ئێران لە بنی دەریاکاندایە".
ئیسرائیل لە دەرەوەی بازنەی بڕیارەکان؛ وردەکاریی ئەو رێککەوتنە نهێنییەی ئەمریکا و ئێران کە ناتانیاهۆی تووشی شۆک کردووە. چی لەو رێککەوتنەدا هەیە کە ئیسرائیل ئەوەندە لێی نیگەرانە.
سەعاتە یەکلاکەرەوەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ نزیک دەبنەوە و ئیسرائیلیش لە دڵەڕاوکێیەکی قووڵدایە، لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و ئەو راپۆرتە رۆژنامەوانییانەی باس لە نزیکبوونەوەی واشنتۆن و تاران دەکەن بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی گشتگیر، تەلئەبیبیان خستووەتە حاڵەتی ئامادەباشی تەواوەوە.
بەپێی زانیارییەکان، بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل کۆبوونەوەیەکی ئەمنی باڵای بۆ تاوتوێکردنی ئەو پێشھاتانە ئەنجامداوە کە رەنگە نەخشەی سیاسی و سەربازی ناوچەکە بگۆڕن، لە کاتێکدا لێپرسراوانی ئیسرائیلی نیگەرانی خۆیان لە پەراوێزخرانی وڵاتەکەیان لەو دانوستانانە ناشارنەوە.
بڕگەکانی رێککەوتنەکە چیین؟
بەپێی زانیارییەکان، ئەو رێککەوتنەی کە لە ئارادایە بڕگەکانی بریتین لە:
درێژکردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژ.
کردنەوەی گەروی هورمز بەبێ وەرگرتنی باج.
رێگەدان بە ئێران بۆ فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەکی ئازادانە.
دەستپێکردنی دانوستانی زیاتر لەسەر بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران.
کۆتاییهێنان بە شەڕی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵا لە لوبنان؛ بڕگەیەک کە نیگەرانییەکی قووڵی لای نەتانیاهۆ دروست کردووە.
بەپێی راپۆرتەکان، تەنیا 48 سەعات ماوە بۆ دەرکردنی بڕیاری کۆتایی لەسەر رەشنووسی تێگەیشتنێکی نوێ لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا، مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ ھندستان ئاماژەی بەوە کردووە کە پێشکەوتنی بەرچاو بەدەستھاتووە، ئەم رێککەوتنە پێشبینیکراوە چەند خاڵێکی سەرەکی لەخۆ دەگرێت، لەوانە درێژکردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژی تر و کردنەوەی گەروی ھورمز بەبێ وەرگرتنی رەسمی گومرگی، لە بەرانبەردا رێگە بە ئێران دەدرێت بە ئازادی نەوتەکەی بفرۆشێت، ئەمەش وەک هەنگاوێکی بەرایی بۆ گفتوگۆی زیاتر لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی.
سوپای ئیسرائیل لە رەوشێکی ئامادەباشی باڵادایە و بە وردی چاودێری رەشنووسی رێککەوتنەکە دەکات، لێپرسراوانی سەربازی تەلئەبیب نیگەرانن لەوەی کە رێککەوتنەکە هیچ مەرجێکی توندی تێدا نییە بۆ راگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم لەلایەن ئێرانەوە، هەروەها رێگری لە تاران ناکات لە پەرەپێدانی موشەکە بالیستییەکانی، سەرچاوە ئەمنییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، سوپای ئیسرائیل خۆی بۆ هەموو ئەگەرەکان ئامادە کردووە، بەتایبەت ئەگەری شکستهێنانی دانوستانەکان و دەستپێکردنەوەی شەڕ بە شێوەیەکی فراوانتر.
راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمز پەردەی لەسەر لایەنێکی تری کێشەکە لاداوە و ئاماژە بەوە دەکات، ئیدارەی ترەمپ بە تەواوی ئیسرائیلی لە دانوستانەکان دوورخستووەتەوە، بەپێی سەرچاوە ئەمنییەکان، حکومەتەکەی ناتانیاھۆ ناچار بووە لە رێگەی لایەنی سێیەم و چالاکییە هەواڵگرییەکانەوە زانیاری لەسەر پەیوەندییەکانی واشنتۆن و تاران کۆبکاتەوە، ئەم دوورخستنەوەیە دوای ئەوە هات کە واشنتۆن گەیشتە ئەو قەناعەتەی بەڵێنەکانی ناتانیاھۆ بۆ رووخاندنی رژێمی ئێران ورد و جێبەجێکراو نین، بۆیە ترەمپ ئێستا تەنیا فشارەکانی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ چڕکردووەتەوە.
لە کاتێکدا کە ناوچەکە چاوەڕێی راگەیاندنی رەسمی رێککەوتنەکەیە، ئیسرائیل خۆی لەبەردەم فشارێکی نێودەوڵەتی و سیاسی گەورەدا دەبینێتەوە، کۆتاییهێنان بە جەنگی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵا لە لوبنان، کە یەکێکە لە بەندە سەرەکییەکانی رەشنووسەکە، بووەتە جێی ناڕەزایەتی توندی ناتانیاھۆ، ئێستا تەلئەبیب لە نێوان قبوڵکردنی ئەم واقیعە نوێیە و بەردەوامبوون لەسەر سیاسەتە سەربازییەکانی خۆیدا، لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە کە رەنگە پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆن بەرەو قۆناغێکی ئاڵۆزتر ببات.
لە نزیك كۆشكی سپی تەقەكردن رویداو ترەمپیش دەڵێت؛ وڵاتەكەیان پێویستی بە ئاسایشێكی مێژوویە.
ئەنتۆنی گولیێلمی، وتەبێژی دەزگای خزمەتگوزاری نهێنی لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بۆ ئەوەكرد، پیاوێك لە نزیك خاڵێكی پشكنینی ئەمنیی كۆشكی سپی لە واشنتۆن تەقەی كردوە، دوای رووبەڕووبوونەوەش لەگەڵ هێزەكانی دەزگای خزمەتگوزاری نهێنی بەهۆی سەختی برینەكەیەوە گیانی لەدەستداوە، كەسێكی مەدەنیش برینداربووە.
هاوكات، میدیاكانی ئەمریكا رایانگەیاندووە، دۆناڵد تڕەمپ لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا رووبەڕووی سێ هەوڵی تیرۆركردن بووەتەوە لەكاتی روداوەكەدا لەناو كۆشكی سپی بووە و خەریكی گفتوگۆكردن بووە لەسەر رێككەوتنی نێوان ئەمریكا و ئێران.
سەبارەت بە ناسنامەی تەقەكەرەكەش میدیاكانی ئەمریكا ئاشكرایانكردووە، گومانلێكراوەكە ناوی ناسر بەستە و تەمەنی 21ساڵە و دانیشتووی ویلایەتی مێریلاندە.
دوای روداوەكە، دۆناڵد تڕەمپ سوپاسی دەزگای ئەمنیەكانی كرد و ئاماژەی بەوە كرد، تەقەكەرەكە كێشەی دەروونی هەبووە و پێشتریش كێشەی لەگەڵ دەزگای خزمەتگوزاری نهێنیدا هەبووە.
واشنتۆن و تاران بە نێوەندگیری پاكستان و قەتەر لە ئیمزاكردنی یاداشتێكی 14 بەندی بۆ راگرتنی جەنگ نزیكبوونەتەوە و پێشبینی دەكرێت لە سەعاتەكانی داهاتوودا رێككەوتنەكە رابگەیەنرێت.
بەپێی راپۆرتەكان، یاداشتێكی لێكتێگەیشتنی14 خاڵی بۆ رێككەوتن ئامادەكراوە بە ئامانجی كۆتاییهێنان بە جەنگ بۆ ماوەی 30 تا 60 رۆژ.
بەپێی سەرچاوە ئاگادارەكان، گرنگترین خاڵەكان بریتین لە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەی جەنگ و كەمكردنەوەی گەمارۆكانی سەر بەندەرەكانی ئێران و ئازادكردنی پارە بلۆككراوەكانی تاران لە دەرەوە، لەگەڵ كردنەوەی قۆناغ بە قۆناغی گەروی هورمز، هەروەها پابەندبوون بە گفتوگۆكان لەسەر پرسی یۆرانیۆمی پیتێنراو، بەڵام پرسی ئەتۆمی بەهۆی ئاڵۆزییەكەیەوە بۆ دوای 30 رۆژ لە جێبەجێكردنی رێككەوتنەكە دواخراوە.
ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا رایگەیاندووە، پێشبینی دەكرێت لە 24 بۆ 48 سەعاتی داهاتوودا بڕیاری كۆتایی بدرێت، ترەمپیش ئاشكرای كرد كە رەشنووسەكەی پێگەیشتووە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین بڵاوکراوەیدا لەسەر پلاتفۆرمی تروس سۆشیاڵ نووسیویەتی: لەسەر داواکاری سەرۆکی زۆرینەی وڵاتان کەنداو و ناوچەکە و بەهۆی دەرکەوتنی چەند ئەنجامێکی سەرەتایی لە رێککەوتنەکەمان لەگەڵ ئێراندا، بەم نزیکانە رەشنووسی رێککەوتنی کۆتایی بڵاودەکەینەوە.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، رێککەوتنەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان دانوستانی لەسەر کراوە و بەندەکانی رێککەوتنەکەش بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران و وڵاتە جیاوازەکانی تر، ئاماژەپێکراو.
ئاماژەی بەوەشداوە، پەیوەندییەکی تەلەفۆنیم لەگەڵ سەرۆک وەزیران 'بیبی' بنیامین ناتانیاهۆ ئەنجامدا و ئەویش
بە هەمان شێوە زۆر باش بوو.
ئەوەشی روونکردەوە، لە ئێستادا لایەنە کۆتاییەکان و وردەکارییەکانی ڕێککەوتنەکە تاووتوێ دەکرێن و بەم زووانە ڕادەگەیەنرێن. جگە لە زۆر ڕەگەزی تری رێککەوتنەکە، گەرووی هورمزیش دەکرێتەوە.
سەرۆكی پەرلەمانی ئێران رایگەیاند، وڵاتەكەی دەستبەرداری مافە رەواكانی نابێت، بەتایبەت لەگەڵ لایەنێك كە هیچ راستگۆیی و متمانەیەكی تێدا نییە.
لەكاتی پێشوازیكردنی لە عاسم مونیر، فەرماندەی سوپای پاكستان لە تاران، محەمەد باقر قالیباف، سەرۆكی پەرلەمانی ئێران ئاماژەی بەوەكرد، ئێران وەك چۆن بە ئازایەتییەوە لە مەیدانی جەنگدا بەرگریی لە بوونی خۆی كردووە، لە كایەی دبلۆماسیشدا بە ژیرییەوە كار بۆ بەدەستهێنانی مافەكان و دابینكردنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەكان دەكات.
رونیشیكردەوە، لە كاتی دانوستاندا ئەمریكا جەنگی هەڵگیرساند و دواتر بە گەمارۆی دەریایی پێشێلی ئاگربرەستی كرد كە پاكستان ناوبژیوان بوو تێیدا.
سەرۆكی پەرلەمانی ئێران هۆشداریشیدا، كە هێزە چەكدارەكانی ئێران خۆیان ئامادەكردووەتەوە و ئەگەر ترەمپ سەركێشی بكات و جەنگ دەستپێبكاتەوە، وەڵامی ئێران زۆر توندتر دەبێت.
لەلایەن خۆیەوە، عاسم مونیر جەختی "لە پەیوەندییە بەهێزەكانی نێوان هەردوو وڵات كردەوە و پێزانینی خۆی بۆ ژیری و دیدگای سەركردایەتی ئێران لەم قۆناغەدا دەربڕی".
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا 'سێنتکۆم' لەسەر پلاتفۆرمی ئێکس راگەیەنراوێکی لەبارەی دوایین پێشهاتەکانی گەروی هورمز بڵاوکردووەتەوە و تێیدا ئاماژە بە بەرزبوونەوەی رێژەی ئەو کەشتییە بازرگانییانە کراوە کە رێگرییان لێکراوە بە گەروەکەدا تێپەڕببن.
لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووە، لە شەش هەفتەی رابردوودا زیاتر لە 15 هەزار سەرباز لە هێزە زەمینی، دەریایی، مارێنز و ئاسمانییەکان، توانیویانە رێگریی لە 100 کەشتی بکەن کە، چوار لەو کەشتیانەیان پەکخستووە، لە بەرانبەریشدا رێگەیان بە 26 کەشتیی هاوکارییە مرۆییەکان داوە تێبپەڕن.
هاوکات، براد کوبەر فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا ئەوەی رونکردەوە، توانای سەربازەکانیان بۆ رێگریکردن لە جموجۆڵە بازرگانییەکانی کەشتییەکانی ئێران، بووەتە هۆکارێکی سەرەکی بۆئەوەی ئێران بکەوێتە ژێر فشارێکی توندی ئابورییەوە.
وتیشی، زیاتر لە 200 فڕۆکە و کەشتیی جەنگی وڵاتەکەیان پشتیوانیی بەڕێوەچوونی رێگریی لە هاتوچۆ بازرگانییەکانی گەروی هورمزیان کردووە.
سوپاسالاری پاكستان لە تاران لەگەڵ پزیشكیان و قالباف كۆبووەوە و نامەی هەڕەشەی ئەمریكای بۆ دەستپێكردنەوەی جەنگی رادەستكردن.
ئاژانسی تەسنیمی ئێرانی بڵاویكردەوە، عاسم مونیر سوپاسالاری پاكستان لە تاران لەگەڵ مەسعود پزیشكیان سەرۆكی كۆمار و محەمەد باقر قالیباف سەرۆكی پەرلەمانی ئێران كۆبووەتەوە و رەوشی ناوچەكە و ئاگربەست و دانوستانیان لەگەڵ ئەمریكا تاوتوێكردووە.
ئاماژە بەوەشكراوە، بڕیارە پاكستان وەفدێكی تەكنیكی و یاسایی رەوانەی تاران كردووە بۆئەوەی یاوەری عاسم مونیر بكات بە مەستی گفتوگۆی زیاتر لەگەڵ لێپرسراوانی ئێران.
بەپێی راپۆرتە رۆژنامەوانییەكانیش باس لەوە دەكەن، عاسم مونیر نامەی هەڕەشەئامێزی ئەمریكای رادەستی دەسەڵاتدارانی تاران كردووە و كە تیایدا چارەسەركردنی كێشانی خستوەتەڕوو بە مەبەستی گەیشتن بە رێككەوتن و كۆتایی هێنان جەنگ.
وەفدێكی قەتەریش بە هەماهەنگی لەگەڵ ئەمریكا لە ئێرانە بۆئەوەی وەك نێوەندگیر لە نێوان تاران و واشنتۆن كار بكات بە مەبەستی كۆتایی هێنان بە شەڕ.
نوسینگەی سەرۆك وەزیرانی پاكستانیش بڵاویكردەوە، شەهباز شەریف سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتە بەرەو چین بەڕێكەتووە لە چوارچێوەی هەوڵە دیبلۆماسییەكان بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگی نێوان ئێران و ئەمریكا.
لە درێژەی هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئاڵۆزییەکان لە ناوچەکە، شێخ تەمیم بن حەمەد ئال سانی میری قەتەر، لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا پەیوەندییەکی تەلەفۆنی ئەنجامدا و تێیدا تاوتوێی پشتیوانیکردن لە هەوڵە دیپلۆماسییەکانی پاکستان بۆ ئاشتییان کرد.
بەپێی راگەیەنراوێکی دیوانی ئەمیری قەتەر، لەو پەیوەندییە تەلەفۆنییەدا، میری قەتەر و سەرۆکی ئەمریکا باسیان لە گرنگیی بەهێزکردنی ئەو هەوڵانە کرد کە پاکستان بۆ هێورکردنەوەی رەوشەکە و خاوکردنەوەی گرژییەکان دەستی پێکردووە.
لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووە، گفتوگۆکان تەوەرێکی گرنگیان بۆ پاراستنی ئاسایشی هاتوچۆی دەریایی و رێڕەوە ستراتیژییەکان تەرخان کرد، بەتایبەت بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دابینکردنی وزە بۆ بازاڕەکانی جیهان.
ئاماژەی بەوەشکرد، میری قەتەر جەختی لە هەڵوێستی جێگیری قەتەر کردەوە کە بریتییە لە پێشخستنی چارەسەری ئاشتییانە و پشتیوانیکردن لە هەر دەسپێشخەرییەک کە ئامانج لێی کۆتاییهێنان بە قەیرانەکە بێت لە ڕێگەی گفتوگۆوە.
ئەم جوڵە دیپلۆماسییەی قەتەر لە کاتێکدایە کە ناوچەکە بە رەوشێکی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت و هەموو لایەک چاویان لەوەیە ئایا هەوڵەکانی نێوەندگیری دەتوانن رێگری لە پەرەسەندنی زیاتری ململانێ سەربازییەکان بکەن یان نا.
نوێنەری تایبەتی بەریتانیا، بۆ ئەفغانستان و پاکستان باس لە پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتەکەی و ئەفغانستان، ئاڵۆزیەکانی ناوچەکە و رەوشی ژنان لە ئەفغانستان دەکات.
ئەم راپۆرتە لە بی بی سی وەرگیراوە
کردنەوەی باڵیۆزخانەی ئەفغانستان لە لەندەن
ریچارد لیندزی نوێنەری تایبەتی بەریتانیا، بۆ ئەفغانستان و پاکستان بە بی بی سی راگەیاندووە: هەرکاتێک کە حکومەتی ئێستای ئەفغانستان لەلایەن کۆمەڵگەی نیودەوڵەتییەوە دانی پیدانرا، دەرفەت دەبێت بۆ دروستکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانمان، بەڵام لە ئێستادا شتێکی لەو شێوەیە بوونی نییە.
ریچارد دەشڵێت: سەردانەکانم بۆ ئەفغانستان بۆئەوەیە کە ئاگاداری تاڵیبا بکەینەوە کە رەفتارەکانیان بگۆڕن، بەریتانیا نیگەرانە لەوەی کە ئەفغانستان ببێتەوە بە شوێنێک بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتەکانی دیکە، مەترسی تیرۆر لە ناوچەکە بوونی هەیە و داوا لە تاڵیبان دەکەین هاوکار بێت بۆ روبەڕوبونەوەی تیرۆر.
هاوکاری بەریتانیا بۆ ئەفغانستان
نوێنەرەکەی بەریتانیا دەشڵێت: نەتەوە یەکگرتووەکان دەڵێت کە 10.7 ملیۆن کچ و ژنی ئەفغانی پێویستیان بە یارمەتییە، هەروەها بەهۆی گەڕانەوەی 2.7 ملیۆن کۆچبەر بۆ وڵاتەکە لە ئیران و پاکستانەوە، بودجە فریاگوزارییەکان وەک پێویست بەشی رەوشەکە ناکەن، هەروەها رێژەی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئەفغانستان لە ساڵانی رابردوودا کەمی کردووە، ئەمە مانای بێباکی جیهان نییە بەرانبەر ئەفغانستان، بەڵکو بەهۆی ئەو رەوشەیە کە هەموو وڵاتەکانی گرتووەتەوە.
ئاماژەی بەوەشداوە: بەریتانیا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین هاوکاریی پێشکەشی ئەفغانستان کردووە و تەنها لەمساڵدا 150 ملیۆن پاوەند (13 ملیار ئەفغانی) پێشکەشی وڵاتەکە کردووە بۆ دابینکردنی خۆراک و پێداویستییەکانی رۆژانە، هەروەها بەریتانیا لەرێگەی کۆمپانیا ناوخۆییەکانیەوە دڵنیایی دەدات کە زیاتر ٪50ـی ئەو هاوکاریانە راستەوخۆ دەگاتە دەست ژنان و کچانی ئەفغانستان.
رەوشی ژنان لە ئەفغانستان
ریچارد دەڵێت: لەبەرژەوەندی ئەفغانستاندایە کە کچانی وڵاتەکەیان بخوێنن و رۆڵیان هەبێت، چونکە لەداهاتوودا پێویستیان بە پزیشک و پەرستاری ژن دەبێت و ئەمە پێویستییەکی بنەڕەتییە، ناکۆکی زۆرمان لەگەڵ دەسەڵاتداران هەیە، بەڵام تەنها بە گفتوگۆ لە رەوشێکی رێزدارانەدا دەتوانین کێشەکان چارەسەر بکەین.
کێشەکانی نێوان ئەفغانستان و پاکستان
نوێنەرەکەی بەریتانیا سەبارەت بە کێشە و ناکۆکییەکانی نێوان ئەفغانستان و پاکستان رایگەیاند: بەریتانیا نەبووەتە وڵاتێکی نێوەندگیر بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان، تورکیا، قەتەر، سعودیە و چین خەیری نیوەندگیرین، بەڵام سەرکەوتنی دانوستانەکان پەیوەستە بە نیەتی هەردوو وڵاتەوە.
سێ مانگ دوای دەستپێکردنی هێرشەکان بۆ سەر ئێران، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رووبەڕووی پرسیارێکی گەورە بووەتەوە: ئایا ئەو جەنگەکەی دۆڕاندووە؟
ئاژانسەکانی هەواڵ ئاشکرایانکردووە، هەرچەندە واشنتۆن لە زۆربەی پێکدادانە سەربازییەکاندا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، بەڵام رەوشەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە شکستی ستراتیژی نزیکە، لە کاتێکدا ئێران هێشتا کۆنترۆڵی گەروی هورمزی لەدەستدایە و ئامادە نییە هیچ سازشێکی ئەتۆمی بکات، گومانەکان لەسەر توانای ترەمپ بۆ گۆڕینی سەرکەوتنە تاکتیکییەکان بۆ دەستکەوتی جیۆپۆلیتیکی زیاتر دەبن، لێدوانە رەسمییەکانی کۆشکی سپی باس لە سەرکەوتن دەکەن، بەڵام لە راستیدا واشنتۆن لە نێوان دیپلۆماسییەکی نادیار و هەڕەشەی بەردەوامدا گیری خواردووە.
ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز لە راپۆرتێکدا بڵاویکردوەتەوە، تاران توانیویەتی فشار بخاتە سەر رێڕەوی گواستنەوەی یەک لەسەر پێنجی نەوت و غازی جیهان، ئەمەش وەک کارتێکی بەهێز لە دژی هاوپەیمانەکانی ئەمریکا بەکاردەهێنێت، هەرچەندە لە سەرەتای جەنگەکەدا لە 28ـی شوبات، شەپۆلەکانی هێرشی ئاسمانی کۆگاکانی موشەکی بالیستی و بەشێکی زۆری هێزی دەریایی ئێرانیان تێکشکاند، بەڵام رژێمی تاران هێشتا بەپێی پلانەکانی خۆی دەجوڵێتەوە، لێپرسراوانی سەربازی ئاماژە بەوە دەکەن، تاران بە داخستنی گەووی هورمز نرخەکانی وزەی بەرزکردووەتەوە و ئەمەش زیانی گەورەی بە ئابوری جیهانی گەیاندووە، لە کاتێکدا ترەمپ بەڵێنی دابوو رێگری لە هەر هەڕەشەیەک بکات.
لە ناوخۆی ئەمریکادا، ترەمپ لە ژێر فشارێکی زۆردایە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین و دابەزینی ئاستی جەماوەریی بەرلە هەڵبژاردنەکانی نیوەی خول. ئێستا کە شەش هەفتە بەسەر راگەیاندنی ئاگربەستدا تێپەڕیوە، ترەمپ لە نێوان دوو بژاردەی سەختدایە؛ قبوڵکردنی رێککەوتنێکی پڕ لە کەمکوڕی یان هەڵکشانی سەربازیی تر کە رەنگە قەیرانەکە درێژخایەنتر بکات، هەندێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە ترەمپ بۆ شاردنەوەی ئەم شکستانە، رەنگە سەرنجەکان بەرەو کوبا رابکێشێت بۆ ئەوەی سەرکەوتنێکی ئاسانتر بەدەستبهێنێت، بەڵام ئەمەش مەترسی گەورەی تێدایە و رەنگە هەڵەیەکی تری ستراتیژی بێت.
ئامانجە سەرەکییەکانی ترەمپ کە بریتی بوون لە بێبەشکردنی ئێران لە چەکی ئەتۆمی و بڕینی کەمکردنەوەی هەژمونی ئێران لە ناوچەکە، هێشتا بەدی نەهاتوون، بەپێی راپۆرتە هەواڵگرییەکان، کۆگایەکی گەورەی یۆرانیۆمی پیتێنراو هێشتا لە ژێر زەویدا پارێزراوە، سەرەڕای هێرشە ئاسمانییەکانی مانگی حوزەیرانی رابردوو، ئێران نەک هەر پاشەکشەی نەکردووە، بەڵکو رابەری باڵای ئەو وڵاتە رێگری کردووە لە ناردنە دەرەوەی یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە، ئەم رەوشە وایکردووە وڵاتانی وەک چین و روسیا سود لە کەمکوڕییە تاکتیکییەکانی سوپای ئەمریکا وەربگرن و پێگەی واشنتۆن لە ناوچەکەدا لاوازتر ببێت.
لە کۆتاییدا، زۆرێک لە چاودێران جەنگەکە بە کش و مات بۆ ترەمپ وەسف دەکەن، رۆبەرت کاگان، لێکۆڵەری ناودار پێی وایە ئەم ئەنجامە شکستێکی مێژووییە کە تەنانەت لە کشانەوەکانی ڤێتنام و ئەفغانستانیش خراپترە، چونکە ئەمجارە لە دڵی ناوچەیەکی ستراتیژیی جیهانیدا رویداوە، هیچ رێگەیەک بۆ گەڕانەوە بۆ رەوشی پێشوو نەماوە و هیچ سەرکەوتنێکی ئەمریکی ناتوانێت ئەو زیانە گەورانە قەرەبوو بکاتەوە کە بە واشنتۆن گەیشتووە، بەتایبەت لە کاتێکدا کە هاوپەیمانە ئەوروپییەکانیش ئامادە نین هاوکاری ترەمپ بکەن لە جەنگێکدا کە بێ پرسی ئەوان دەستی پێکردووە.
بەهۆی دزەكردن لە تانكییەكی مادەی كیمیایی ژەهراوی لە ویلایەتی كالیفۆرنیا، 40 هەزار كەس ماڵەكانیان چۆڵكرد.
كریگ كۆڤی، سەرۆكی دەستەی ئاگركوژێنەوە لە كەرتی ئۆرەنج رایگەیاند، زیاتر لە 40 هەزار كەس لە چەند شارێكی باشووری كالیفۆرنیا گواستراونەتەوە، چونكە تانكییەكی ماددەی كیمیایی لە دامەزراوەیەكی فڕۆكەوانی لە مەترسی داڕمان یان تەقینەوەدایە.
ناوبراو ئاماژەی بەوە كرد كە تانكییەكە نزیكەی 7 هەزار گالۆن ماددەی میساكریلاتی تێدایە كە زۆر زوو دەسووتێت و بۆ دروستكردنی پلاستیك بەكاردێت، هەروەها تیمی فریاگوزاری كار بۆ ساردكردنەوەی تانكییەكە و كەمكردنەوەی مەترسییەكان دەكەن بۆ رێگریكردن لە تەقینەوەیەك كە رەنگە بگاتە تانكییەكانی تریش.
راشیگەیاند تا ئێستا هیچ برینداربوونێك تۆمار نەكراوە و لێكۆڵینەوە لە هۆكاری دزەكردنی سیستەمی ساردكردنەوە تەنكییەكە بەردەوامە.