محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی عیراق، لە پەیامێکدا پیرۆزبایی لە هێزە ئەمنییەکان کرد بەبۆنەی بەشداریکردنیان لە دەنگدانی تایبەت و جەختی کردەوە کە ئەرکی نیشتمانییان پاراستنی ژینگەیەکی ئارام و سەقامگیرە بۆ هەڵبژاردنەکان.

سودانی لە پەیامەکەیدا کە لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی "ئێکس" بڵاویکردەوە، ڕوو لە هێزە ئەمنییەکان دەکات و دەڵێت، "ئەرکی نیشتمانیمان پابەندمان دەکات بە دابینکردنی ژینگەیەکی هەڵبژاردنی ئارام و سەقامگیر، و پاراستنی پرۆسەی هەڵبژاردن لە هەر پێشێلکاری و کاریگەرییەک."

سەرۆک وەزیرانی عیراق ئاماژەی بەوەشکرد، ئەو ئاسایش و سەقامگیرییەی ئەمڕۆ هەیە، "بەرهەمی وشیاری و پابەندبوون و قوربانیدانی ئێوەیە."

داوای لە هێزە ئەمنییەکان کرد کە رۆژی هەڵبژاردن بکەنە رۆژێک کە "وشیاریی کارمەندانی ئەمنی و دڵسۆزییان بۆ نیشتمانەکەیان دەربخات" و وتیشی، "با ئەم هەڵبژاردنە بکەینە نموونەیەک بۆ پابەندبوون و وشیاری و بەرگریکردن لە مافی هاووڵاتیان."

پرۆسەی دەنگدانی تایبەت لە هەرێمی کوردستان و عیراق  بۆ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق کۆتایی هات و سندوقەکانی دەنگدان داخران.

سەرۆکی کۆمیسیۆن رایگەیاند: بە هیچ شێوەیەک کاتی دەنگدان درێژ ناکرێتەوە.

بڕیارە کەمێکی دیکە پرۆسەی جیاکردنەوەی دەنگەکان بەدەستی دەستپێبکات 

دەنگدانی تایبەت کەمتر لە سەعاتێکی ماوە

سەرۆک کۆماری عیراق لەگەڵ راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی تاجیکستان کۆبووەوە و رایگەیاند، هاوکاری لەگەڵ تاجیکستان لە بواری ئەمنی و هەواڵگریدا هەنگاوێکی گرنگە بەرەو بنیاتنانی تۆڕێکی هەواڵگری کە بەشداربێت لە سەقامگیری ناوچەکە.

د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمڕۆ یەکشەممە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ لە کۆشکی بەغداد، پێشوازی لە یوسف رەحمان ئەحمەدزاد، راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی کۆماری تاجیکستان و وەفدی یاوەری کرد، بە ئامادەبوونی راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی قاسم ئەلعەرەجی، لە سەرەتای دیدارەکەدا سەرۆک کۆمار لە رێگەی وەفدەکەوە سڵاوی خۆی ئاڕاستەی سەرۆکی تاجیکستان کرد.

هەر لە دیدارەکەدا سەرۆک کۆمار دووپاتیکردەوە، کە عیراق هەوڵدەدات شارەزایی خۆی لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر بکاتە بنەمایەکی هاوکاری لە بواری بەرنگاربوونەوەی تیرۆر، ئاسایش، گەشەپێدان لە ناوچەکە هەروەها روونیشیکردەوە، هاوکاری لەگەڵ تاجیکستان لە بواری ئەمنی و هەواڵگریدا هەنگاوێکی گرنگە بەرەو بنیاتنانی تۆڕێکی هەواڵگری کە بەشداربێت لە سەقامگیری ناوچەکە بۆ رووبەڕووی ئاستەنگەکان.

هەروەها تاوتوێی پرسی گەڕانەوەی هاووڵاتیانی تاجیک لە کامپی ئەلهۆل و رادەستکردنیان بە دەسەڵاتدارانی تاجیکستان و پێویستی کارکردنی هاوبەش لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ هەماهەنگی هەوڵە مرۆیی و ئەمنییەکان بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە ئازاری ئەو خێزانانەی لە کەمپەکەدا دەژین.

لەلای خۆیەوە راوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی تاجیکستان سڵاوی سەرۆک ئیمام عەلی رەحمان و بانگهێشتەکەی بۆ سەردانی تاجیکستان گەیاندە سەرۆک کۆمار و پێزانینی وڵاتەکەی بۆ رۆڵی سەرەکی عیراق لە پاڵپشتیکردنی ئاسایشی ناوچەکە دەربڕی و جەختی لەسەر خواستی تاجیکستان کردەوە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هاریکاری دوولایەنە لەبوارەکانی ئاڵوگۆڕی زانیاری ئەمنی و هەماهەنگی هاوبەش.

لە چاوپێکەوتنێکی تایبەتدا لەگەڵ کوردسات نیوز، وتەبێژی كۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی عیراق رایگەیاند، پرۆسەی دەنگدانی تایبەت بەشێوەیەكی ئاسایی لە سەرجەم ناوەندەکانی دەنگدان لە سەرتاسەری پارێزگاکان بەڕێوەدەچێت و لە نیوەرۆشدا کۆمیسیۆن راپۆرتێک لەسەر پرۆسەکە بڵاودەکاتەوە.

جومانە غەلای، وتەبێژی كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی عیراق بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بۆ هەڵبژاردنی تایبەت، کۆمیسیۆن لەسەرانسەری عیراق و هەرێم،  809 ناوەندی دەنگدانی کردوەتەوە لەگەڵ 4501 بنکەی دەنگدان،  ژمارەی دەنگدەرای تایبەتیش ملیۆنێک و 313 هەزار دەنگدەرن.

ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، کۆمسیۆن لە نیوەڕۆدا راپۆرتێک بڵاودەکاتەوە بۆ چاودێریکردنی رێژەی بەشداریکردنی دەنگدەرانو دوای كۆتایهاتنی پرۆسەكەش راپۆرتی كۆتایی رێژەی بەشداری بڵاودەكرێتەوە. 

جومانە غەلای  ئەوەشیخستەڕوو، جگە لە دەنگدانی هێزە ئەمنییەکان، لە دەنگدانی تایبەت ئاوارەکانی ناوخۆش دەگرێتەوە، کە ژمارەیان زیاتر لە 26 هەزار دەنگدەرە و جگە لە چاودێری ناوخۆیی،  زیاتر لە هەزار چاودێری نێودەوڵەتیش چاودێری پرۆسەکە دەکەن.

ئەمڕۆ یەکشەممە، سەعات حەوت لە هەرێم و  سەرانسەری عیراق، هەڵبژاردنی دەنگدانی تایبەت دەستیپێکرد و بڕیاریشە  تا سەعات شەشی ئێوارە بەردەوام دەبێت.

لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ کوردسات نیوز، سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەکانی عیراق، رایگەیاند ئامادەکاری تەواو کراوە بۆ دەنگدانی گشتی و تایبەتیش، بۆ دەننگدانی تایبەت لە سەرانسەری عیراق 4500 وێستگەی دەنگدان هەیە و تا ئێستا هیچ پێشێلکارییەک نییە و سەعات  شەش پرۆسەکە تەواو دەبێت و ئامێرەکان دەکوژێنەوە.

ئەمڕۆ سەعات حەوتی بەیانی دەنگدانی تایبەت لە سەرانسەری عیراق  وهەرێم دەستیپێکرد و زیاتر لە ملیۆنێک و 313 هەزار کەس مافی دەنگدانیان هەیە، لە لێدوانێکی تایبەتیشدا لە بەغداد حاکم عومەر بە کوردسات نیوزی راگەیاند پرۆسەکە زۆر بەباشی بەڕێوە دەچێت و هەر گرفتێکیش دروست ببێت بە خێرایی کارمەندانی کۆمیسیۆن چارەسەری دەکەن.

ئاماژەی بەوەکردوە چاوپۆشی ناکەن و هەرکەس و لایەنێک پێشێلکاری ئەنجام بدات سزادەدرێت، وتیشی دەبێت لەو بنکانەی دەنگی لێدەدرێت، پۆستەرەکانی دەنگدان زیاتر لە 100 مەتر دوربن، سزای ئەو لایەنانەشیان داوە کە ئەو کارەیان ئەنجامداوە.

لەبارەی بەرێوەچونی پرۆسەکەشەوە رایگەیاند، بە شێوەیەکی گشتی تا ئێستا لە عیراق  و هەرێمیش  زۆر بە باشی بەڕێوە دەچێت.

بەرەبەیانی ئەمڕۆ یەکشەممە، سەعات حەوت، دەرگای بنکەکان لە سەرتاسەری عیراق بەڕووی زیاتر لە ملیۆنێک و 313هەزار لە ئەندامانی هێزە ئەمنییەکان کرایەوە.هەڵبژاردنەکە بۆ خولی شەشەمی پەرلەمانی عیراقە و چاودێرانی نێوی و نێودەوڵەتییش چاودێری پرۆسەکە دەکەن و جگە لە هێزە ئەمنییەکانیش زیاتر لە 25هەزار ئاوارەش ئەمڕۆ دەنگ دەدەن.

لە هەرێمی کوردسان زیاتر لە 224هەزار کەس لە هێزە ئەمنییەکان، کە 145هەزاریان پێشمەرگەن مافی دەنگدانیان هەیە بەمشێوەیە؛

لە پارێزگای هەولێر 85 هەزار و 793 دەنگدەری تایبەت مافی دەنگدانیان هەیە

لە پارێزگای سلێمانی 82 هەزار و 547 دەنگدەری تایبەت مافی دەنگدانیان هەیە

لە پارێزگای دهۆك 55 هەزار و 993 دەنگدەری تایبەت مافی دەنگدانیان هەیە

رۆژ سێشەممە، 11ـی11ش دەنگدانی گشتی لە هەرێمی کوردستان و عیراق بۆ خولی شەشەمی پەرلەمانی عیراق بەڕێوەدەچێت.

سەرۆکایەتی کۆمار بەبۆنەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقەوە، راگەیەنراوێکی بڵاوکردووەتەوە و تێیدا هاتووە؛ ئەمڕۆ گەل و وڵاتمان لەبەردەم دەسکەوتێکی گەورەی نیشتمانیدا وەستاون، داوا لە دەنگدەرانی عیراق و تەواوی هێزە ئەمنییەکان دەکەین کە چالاکانە بەشداری هەڵبژاردنەکان بکەن و بە ئازادی و دادپەروەرانە دەنگ بدەن .

دەقی راگەیەنراوەکەی سەرۆکایەتی کۆمار:

گەل و وڵاتمان ئەمڕۆ لەبەردەم دەسکەوتێکی گەورەی نیشتمانیدا وەستاون، قۆناغێکی نوێ و گرنگ بەرەو بەرقەرارکردنی ئاشتی و سەقامگیری و گەشەپێدان، لەڕێگەی سازکردنی هەڵبژاردنی پەرلەمانییەوە. ئەمەش پابەندبوونمان بە پرەنسیپی گواستنەوەی ئاشتیانەی دەسەڵات بە پێی ڕێکارە دەستووری و دیموکراسیەکان لە ڕێگەی سندوقی دەنگدانەوە دووپات دەکاتەوە.

لەم ڕوانگەیەوە داوا لە دەنگدەرانی عێراق و تەواوی هێزە ئەمنییەکان دەکەین کە چالاکانە بەشداری هەڵبژاردنەکان بکەن و بە ئازادی و دادپەروەرانە دەنگ بدەن لە هەڵبژاردنی نوێنەرەکانیان بۆ ئەنجومەنی نوێنەران، بەمەش بەشداری دەکەن لە بەهێزکردنی ئاسایش و سەقامگیری وڵات.

بەشداری کارا و فراوان تاکە ڕێگای ئێمەیە بۆ چارەسەرکردنی کەموکوڕییەکان و پەرەپێدانی سیستەمی سیاسیمان، دواجار دەبێتە هۆی پێکهێنانی حکومەتێکی فیدراڵی نوێ و بەهێز و بەتوانا کە ڕەنگدانەوەی ویستی هاوڵاتیان بێت و پێداویستیەکانیان دابین بکات و یەکڕیزی و سەربەخۆیی و سەروەری عێراق بپارێزێت و پەیوەندییەکی دەستووری لەسەر بنەمای هاوکاری نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمی کوردستان و پارێزگاکانی تر بنیات بنێت.

هەروەها نابێ ئەو قوربانییە بێئەندازەی گەلەکەمان و هێزە ئەمنییەکانمان- سوپا، پۆلیس، پێشمەرگە و حەشدی شەعبی- لە پێناوی شکۆی وڵاتەکەیاندا، و ئەو شەهیدانەش لەبیر بکەین کە گیانیان لە پێناو ئەم دۆزە بەرزەدا بەخشی: بەرەو عێراقێکی ئازاد و بەهێز و سەربەخۆ کە گەلەکەی چێژ لە خۆشگوزەرانی ببینێت.

سەرۆکایەتی کۆمار

٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥

ئەمڕۆ شەممە، د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق، سەردانی بارەگای کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی کرد و لە نزیکەوە ئاگاداری دوایین ئامادەکارییەکانی کۆمیسیۆن بوو بۆ رۆژی دەنگدان.

لەکاتی سەردانەکەیدا، سەرۆک کۆمار لەگەڵ دادوەر عومەر ئەحمەد محەمەد، سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیسیاران و ئەندامانی ئەنجومەن، بە ئامادەبوونی محەمەد حەسەن، نوێنەری سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عیراق، کۆبووەوە.

سەرۆک کۆمار جەختیکردەوە لە گرنگیی ئاسانکاریکردنی رێکارەکانی هەڵبژاردن بۆ هاووڵاتیان و دابینکردنی سەرجەم پێداویستییەکان بۆ سەرخستنی پرۆسەی دەنگدان. هەروەها رایگەیاند، "رەوتی دیموکراسی لە عیراقدا دەبێت بە ئیرادەیەکی نیشتمانیی راستگۆیانە بەردەوام بێت بۆ بەدیهێنانی هیوا و خواستەکانی گەلەکەمان، لە رێگەی هەڵبژاردنێکی پاک و شەفافەوە کە رەنگدانەوەی ئیرادەی راستەقینەی دەنگدەر بێت."

ناوبراو داوای لە عیراقییەکان کرد بە شێوەیەکی فراوان بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا بکەن و مافی دەستووریی خۆیان بەکاربهێنن، چونکە ئەم بەشدارییە هەنگاوێکی بنەڕەتییە بۆ چەسپاندنی دیموکراسی و بەهێزکردنی ئاسایش و سەقامگیری.

نەتەوە یەکگرتووەکان: چاوی جیهان لەسەر عیراق دەبێت:

لەلایەن خۆیەوە، محەمەد حەسەن، نوێنەری سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، سوپاسی سەردانەکەی سەرۆک کۆماری کرد و بە بەڵگەی پەرۆشیی ناوبراوی بۆ دڵنیابوون لە ئەنجامدانی هەڵبژاردنێکی ئازاد لە قەڵەمدا.

محەمەد حەسەن ئاماژەی بەوەشکرد، "چاوی جیهان لە رۆژی 11ی تشرینی دووەمدا رووی لە عیراق دەبێت، لە رۆژێکدا کە وێستگەیەکی چارەنووسسازە لە مێژوو و داهاتووی وڵاتەکەدا،" جەختیشیکردەوە کە هەڵبژاردنەکانی عیراق بە یەکێک لە سەربەخۆترین پرۆسەکانی هەڵبژاردن لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دادەنرێت.

کۆمیسیۆن: بە تەواوی ئامادەین

سەرۆکی ئەنجومەنی کۆمیسیاران رایگەیاند، سەردانەکەی سەرۆک کۆمار "شەرەفێکی گەورەیە" بۆ کۆمیسیۆن و لە قۆناغێکی هەستیاردا دێت کە گرنگیپێدانی سەرۆکایەتیی کۆمار بە رەوتی پرۆسەی هەڵبژاردن نیشان دەدات.

دادوەر عومەر ئەحمەد محەمەد روونکردنەوەیەکی وردی لەبارەی ئامادەکارییەکانی کۆمیسیۆن بۆ رۆژی دەنگدان پێشکەشکرد و دواتر سەرۆک کۆمار ئاگاداری جێبەجێکردنی تاقیکردنەوەیەکی تەواوی پرۆسەی دەنگدان (محاکات) بوو، کە سەرجەم قۆناغەکانی پرۆسەکەی لەخۆگرتبوو.

لە کۆتاییدا، سەرۆک کۆمار خۆشحاڵیی خۆی بە ئاستی رێکخستن و رێکارەکان دەربڕی و متمانەی خۆی نیشاندا کە ئەم هەوڵانە دەبنە هۆی هەڵبژاردنێکی ئازاد کە خواستەکانی عیراقییەکان بۆ داهاتوویەکی باشتر نیشان بدات.

كۆمیسیۆن دەڵێت، ناوی ئەو كەسانەی لە رۆژی دەنگدانی تایبەتدا بەشداری دەكەن جیاكراوەتەوە و ناتوانن لەگەڵ دەنگدەرانی گشتی دەنگ بدەن.

نیبراس ئەبو سەودە جێگری وتەبێژی كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكانی عیراق رایگەیاند، ناوی هێزە ئەمنبیەكان و دەنگدەرانی تایبەت بۆ سبەینێ جیاكراونەتەوە و وردبینی تەواویش كراوە و ناوەكانیان جیاكراوەتەوە لە دەنگدەرانی گشتی.

وتیشی، بەپێی سیستمی نوێی دەنگدان، دەنگدەری تایبەت ناتوانێت لە رۆژی دەنگدانی گشتی بەشداری هەڵبژاردن بكات، بۆ ئاوارەكانیش چەند شوێنێك دیاریكراون بۆئەوەی دەنگ بدەن و دەنگەكانیشیان بۆ پارێزگاكانیان ئەژمار دەكرێت نەك ئەو شار و ناوچەیەی ئێستا تێدا دەژین.
جومانە غەلای وتەبێژی كۆمیسیۆنیش رایگەیاند، یەك ملیۆن و 313 هەزار و 980 دەنگدەری تایبەت لە سەرانسەری عیراق هەیە و سبەینێ لە 809 ناوەند و چوار هەزار و 501 وێستگەی دەنگدان لە سەعات حەوتی بەیانی بۆ شەشی ئێوارە دەنگ دەدەن.

مارک ساڤایا، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ عیراق، رایگەیاند، داهاتووی عیراق گەشە و جەختیشیکردەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان پشتیوانی لە عیراقێکی بەهێز، سەربەخۆ و ئازاد لە میلیشیا پشتیوانیکراوەکانی دەرەوە دەکات.

ساڤایا لە پەیامێکدا ستایشی گەلی عیراقی کرد و وتی، "داهاتووی عیراق گەش دیارە بەهۆی گەلە بەهرەمەند و زیندووەکەیەوە، کە بەنرخترین سامانی هەر نەتەوەیەکە."

نێردە تایبەتەکەی ئەمریکا ئاماژەی بەوەشکرد، لە ساڵانی رابردوودا عیراق پێشکەوتنی بەرچاوی بەدەستهێناوە و لە کاتێکدا وڵاتەکە خۆی بۆ "ساتێکی وەرچەرخان لە پرۆسەی دیموکراسیدا" ئامادە دەکات، پێویستە ئەو رەوتە بپارێزرێت.

هەڵوێستی وڵاتەکەشی دووپاتکردەوە و رایگەیاند، "ویلایەتە یەکگرتووەکان شانبەشانی عیراق دەوەستێتەوە لە هەنگاوەکانیدا بەرەو پێشکەوتن:" بەهێز، سەربەخۆ، و ئازاد لە میلیشیا پشتیوانیکراوەکانی دەرەوە."

باڵیۆزخانەی عیراق لە لیبیا ئاشکرایکرد، 25 کۆچەری کورد لە لیبیاوە دەگەڕێندرێنەوە بۆ فڕۆکەخانەی هەولێر.

ئەحمەد سەحاف لێپرسراوی كاروباری باڵیۆزخانەی عیراق لە تەرابلوسی پایتەختی لیبیا بە ئاژانسی هەواڵی عیراقی راگەیاند، ئەمڕۆ 25 کۆچەر کە بە شێوەیەکی نایاسایی چوونەتە ناو خاکی لیبیا گەرێندرانەوە بۆ فڕۆکەخانەی هەولێر، لە ئیستاشدا کاردەکەن بۆ گەڕاندنەوەی 12 کۆچەر کە لە ئێستادا لە پارێزگای میسراتا نیشتەجێن، کە نزیکەی 250 کم لە پایتەختی تەرابلوسەوە دوورە و لە هەوڵدان بە ئامانجی تەواوکردنی رێکارەکانی گەڕاندنەوەیان.

وتیشی، لەلایەن باڵوێزخانەکەیانەوە خواردن و دەرمان و رەخساندنی پەیوەندیکردنییان بە خێزانەکانیانەوە بۆ کۆچەران رەخساندووە.

ئەحمەد سەحاف ئاماژەی بەوەشکرد، تۆڕەكانی بازرگانیكردن بە مرۆڤ و قاچاخچێتی بەردەوامن لە فریودانی گەنجانی عیراقی و تەڵەدانان بۆیان، بەپێویستیشی دەزانن هەڵمەتەكانی هۆشیاركردنەوەی خەڵك لەبارەی مامەڵە نەكردن لەگەڵ ئەو تۆڕانە چڕتر بكرێتەوە.

د. حەیدەر بەرزنجی توێژەر لە کاروباری سیاسی و سەرۆکی دامەزراوەی "نارام سین" بۆ دیالۆگ و گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا لە بیری سیاسیی ئیسلامیدا، لە وتارێکدا تیشک دەخاتە سەر گرنگی وتارەکەی سەرۆکی یەکێتی و بە راگەیاندنی سەردەمێکی نوێی سیاسی ناوی دەبات.

دەقی وتارەکە:

وتارە دواییەکەی بافڵ تاڵەبانی بە زمانی عەرەبی، هەنگاوێکی سەرنجڕاکێش بوو لە کات و ناوەڕۆکدا، پەیامی ئاراستەی هەموو عیراقییەکانی دەکرد و تەنها لە چوارچێوەی جوگرافیای کوردیدا قەتیس نەبوو. ئەم دەرکەوتنە رەنگدانەوەی ئاراستەیەکی نوێیە لەناو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا بەرەو بەهێزکردنی ئامادەیی خۆی لە دیمەنی سیاسیی فیدراڵیدا، هەروەها داڕشتنەوەی رۆڵی وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە دەوڵەتی عیراقدا.

ئەو شێوازەی تاڵەبانی لە وتارەکەیدا بەکاریهێنا ئارام بوو، بەڵام راستەوخۆ بوو، هەروەها سوور بوو لەسەر جەختکردنەوە لە هاوبەشی، یەکێتیی چارەنووس و رێزگرتن لە فرەیی، لەگەڵ دەرخستنی رۆڵی سلێمانی و یەکێتیی نیشتمانی لە پاراستنی سەقامگیریی عیراق لە قۆناغە سەختەکاندا.

روون بوو کە یەکێتیی نیشتمانی خۆی ئامادە دەکات بۆ پێشکەشکردنی دیارترین کاندیدی خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتیی کۆمار، بە پشتبەستن بە میراتێکی سیاسی و مێژوویی درێژ، و ئەمجارە بەنیازە بە متمانەوە هەنگاو بنێت دوور لە بژاردەی "کاندیدە یەدەگەکان" یان سازشەکانی دوا سات. لە سۆنگەی گۆڕانی هاوسەنگیی هێزەکان و دروستبوونی رێککەوتنی جیاواز.

ئەم وتارە ناتوانرێت تەنها وەک پەیامێکی راگەیاندن سەیر بکرێت، بەڵکو راگەیاندنی قۆناغێکی سیاسیی نوێیە، کە یەکێتیی نیشتمانی تێیدا هەوڵدەدات پێگە سروشتییەکەی خۆی لە هاوکێشەی نیشتمانیدا بەدەستبهێنێتەوە.

دەستەی کەشناسیی عیراق، ئەمڕۆ سێشەممە، رایگەیاند، لە ماوەی نێوان 1 بۆ 4ی تشرینی دووەمی 2025،114 بومەلەرزە لە عیراق و ناوچەکانی دەوروبەری تۆمارکراون.

دەستەکە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، گوڕی بومەلەرزەکان لە نێوان 1 بۆ 4.6 پلەدا بووە و زۆربەیان پاشلەرزەی لاواز بوون و هەستیان پێ نەکراوە.

سەبارەت بەو بومەلەرزەیەی لە شاری خانەقین و نزیک سنووری عیراق-ئێران روویدا، دەستەکە روونیکردووەتەوە، ئەمە حاڵەتێکی ئاساییە کە دوای بومەلەرزەیەکی بەهێز روودەدات، چونکە لەسەر درێژایی زنجیرە قڵیشی خانەقین-مەندەلی-بەدرە بووە و تاوەکو توێکڵی زەوی دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی ئاسایی خۆی، ئەم پاشلەرزانە بەردەوام دەبن.

ئەمڕۆ سێشەممە، د. لەتیف جەمال رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق، دوای سەردانێکی رەسمی بۆ دەوڵەتی قەتەر و بەشداریکردنی لە کارەکانی دووەمین لووتکەی جیهانیی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی، گەڕایەوە وڵات.

سەرۆک کۆمار لە لووتکەکەدا کە لە دەوحەی پایتەخت بەڕێوەچوو، وتارێکی گرنگی پێشکەشکرد و تێیدا جەختی لە گرنگیی بەهێزکردنی هاریکاریی نێودەوڵەتی کردەوە بۆ بەدیهێنانی گەشەپێدانی گشتگیر و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی.

هەروەها تەئکیدی لە پێویستیی پشتیوانیکردنی هەوڵەکان کردەوە بەمەبەستی باشترکردنی بارودۆخی کۆمەڵگاکان و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لە جیهاندا.

لە وتارێکی دیکەدا، سەرۆک کۆمار بەناوی "گروپی 77 و چین"ـەوە قسەی کرد و هەڵوێستی گروپەکەی سەبارەت بە پرسەکانی پەرەپێدانی بەردەوام و ئەولەویەتەکانی وڵاتانی گەشەسەندوو لەم بوارەدا خستەڕوو.

لەسەر پەراوێزی لووتکەکەشدا، سەرۆک کۆمار لەگەڵ ئاسف عەلی زەرداری، سەرۆکی پاکستان کۆبووەوە و رێگاکانی پەرەپێدانی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان و هاریکاریی هاوبەشیان تاوتوێکرد.

دەقی چاوپێکەوتنەکەی د.لەتیف رەشید:

پێش ئەوەی رژێم لە ساڵی 2003دا بڕوخێت ئێمە وەك ئۆپۆزسیۆنی كوردی و عیراقی بە شێوەیەكی چالاكانە بەشداریمان لە هەوڵەكاندا دەكرد، لە پەیوەندیدا بووین و پلانمان دادەڕشت چ لەگەڵ ئەمریكا یان ووڵاتانی ئەوروپا، زۆربەی ووڵاتانی ئەوروپا دانیان بە ئێمەدا نابوو لە ئاستی نێودەوڵەتی پێگەیەكی باشمان هەبوو بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانی گەلی عیراق. بۆیە ئێمە لە 2003دا چاوەڕێی ئەو گۆڕانەمان دەكرد، تەنانەت سوپای عیراق و بەرپرسانی ڕژێمیش چاوەڕوانی ئەو رووداوە بوون. بەڵام دیكتاتۆر سوور لەسەر ئەوەی كە لە دژی عیراقییەكان شەڕ بكات، لە ڕاستیدا ئێمە وەك ئۆپزسیۆni عیراقی لەگەڵ ئازادیكردنی گەلی عیراقدا بووین نەك داگیركردنی عیراق.

كاتێك كە هێزە نێودەوڵەتیەكان هاتنە ناو عیراق، ئێمەی عیراقیەكان پلانی جیاوازمان هەبوو، نەماندەویست گەلی عیراق نەهامەتی زیاتر بچێژێژێت ، نەماندەویست ئۆپەراسیۆنی سەربازی گەورە ئەنجامبدرێت، ڕژێم چەندین گروپی جیاوازی هەبوو كە بە ناوی ئەوەوە كار و چالاكیان دەكرد، نابێت ئەوەشمان لەبیربچێت كە پێش 2003 عیراق لە ژێر گەمارۆی ئابووریدا بوو كە زیانێكی گەورەی بە گەلی عیراق گەیاندبوو. بۆیە كاتێك كە ئێمە هاتین، عیراق ئەو عیراقە نەبوو كە كاتی بەجێمانهێشتبوو، ئەوەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە پێشتر هەواڵەكانی ناو عیراق نەدەگەیشتنە دەرەوە. بۆیە كەس پێشبینی ئەو زیانە زۆرەی نەدەكرد كە بەر عیراق كەوتبوو.

پێش 2003 هەموو لایەنە سیاسیەكانی عیراق پشتیوانیان لە گۆڕینی ڕژێم دەكرد، بەردەوام لە پەیوەندییەكانماندا لەگەڵ ووڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكا داوای گۆڕینی ڕژێمی دیكتاتوریمان دەكرد، چونكە گەیشتبووینە ئەو بڕوایەی كە گەلی عیراق لە سایەی ئەو ڕژێمەدا ڕزگاری نابێت و لە سایەی ئەو ڕژێمەدا ژیانێكی ئاسایی نابێت. بەڵام پێش ئەوەی ئێمە بێین، هەندێ لێكتێگەیشتنمان لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ووڵاتانی ئەوروپا هەبوو كە دەبێت پرۆگرامی داهاتووی حكومەتی عیراق دەبێت لەلایەن خوودی عیراقیەكانەوە دابڕێژرێت و جێبەجێ بكرێت. بەڵام بە داخەوە كاتێك بەڕێز برێمەر بووە حاكمی عیراق یەكەمین كارێك كە كردی بریتی بوو لە هەوڵوەشاندنەوەی سوپای عیراق. ئەوەش كارێكی ژیرانە نەبوو، زیانێكی زۆری بە ڕەوشی عیراق گەیاند.

لە 2004 و 2005دا كە تیرۆر لە عیراق سەریهەڵدا هەموو شتێكی لەناوبرد، تیرۆر هیوا و ژێرخانی لە ناوبرد، لەو كاتەوە تاكو 2015 بە دەست تیرۆرەوە نەهامەتی زۆرمان چەشت، جاری وا هەبوو لە ڕۆژێكدا 25 بۆ 30 ئۆتۆمبیلی بۆمبڕێژكراو دەتەقینەوە، هەزاران كەس بوونە قوربانی، بەڵام گەلی عیراق سووربوو لەسەرئەوەی كە كار بكات ڕەوشی ژیانی باشتر بكات، تیرۆریستان یەك لەسەر سێی ووڵاتیان داگیركرد. شارە گەورەكانیان داگیركرد، ووڵاتیان وێرانكرد، تەلار و مزگەوت و كڵێساكان و زانكۆكان و قوتابخانەكان و نەخۆشخانەكان و یاریگاكانیان وێرانكرد، بەڵام لە 2018ەوە دۆخەكە گۆڕا..

هەموو لایەن و پارتە سیاسیەكان لە عیراق ئاشتی و ئاسایش و سەقامگیریان بۆ عیراق دەوێت، هەردوو گەلی كورد و عەرەب لەگەڵ پێكهاتەكانی تردا دیموكراسی بۆ عیراق و بەدیهێنانی مافەكانی كورد دەوێت لەگەڵ چەسپاندنی ئاشتی سەقامگیر بۆ عیراق.

ئێمە لە سەردەمی كاری ئۆپزسیۆندا بە هیچ شێوەیەك پەیوەندیمان لەگەڵ ووڵاتانی دراوسێ و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەبچڕاندووە و گەلی عیراق بە هەموو پێكهاتەكانیەوە ئارەزووی پەیوەندی دۆستانە دەكەن لەگەڵ هەموو لایەك. بۆیە لە پرسی ئاشتی و سەقامگیریدا ئێمە پەیوەندی بە هەموو وڵاتانی دراوسێوە دەكەین و واقیعی بارودۆخەكە دەخەینە بەردەمیان، ئەو كارەمان لەگەڵ ووڵاتانی عەرەبی و ئێران و توركیا و تەنانەت ووڵاتەكانی تریشدا كردووە ئەوەش لە ڕێگەی ناردنی نێردە و پێشوازیكردن لە نێردەكانیان. عیراق ووڵاتێكی دەوڵەمەندە و دراوسێی شەش ووڵاتین لەگەڵ هەندێكیشیان لە ئاو و كارەبا و كشتوكاڵ و لە باری ئاینیشەوە هاوبەشین، بۆیە ناتوانین ناوچەكەی خۆمان پشتگوێ بخەین، ئەگەر پەیوەندی دۆستانەمان لەگەڵیان نەبێت و هاریكاری لە نێوانمان نەبێت زیان بە ووڵات و گەلەكەشمان دەكات، ئێمە ڕۆڵێكی باشمان گێڕا لە نێوان ئێران و سعوودیە، من بۆ خۆم ڕۆڵم هەبوو لە نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا. ئێمە خۆمان بە بەشێك لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەزانین بۆیە دەبێت ئاشتی و سەقامگیریی و نەرمیمان هەبێت.

ئێمە لە ئێستادا ڕووبەڕووی كێشەی نوێ بووین، بۆ نموونە ژمارەی دانیشتوانی عیراق نزیكەی 50 ملیۆنە ئەوە كێشەیە. دەبێت پلانمان هەبێت، نزیكە لە 80% داهاتمان كە هەمووی داهاتی نەوتە بۆ خەرجكردنی مووچە تەرخان دەكرێت، هیچ ووڵاتێك نیە كاری وا بكات، ناشكرێت بۆ هەتاهەتایە بەردەوام بێت، بۆیە دەبێت هەنگاوی زیاتر بگرینە بەر بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانە، بۆ ئەو كارەش ئێمە كەسانی لێهاتوو و شارەزامان هەیە و هەروەها دەبێت ڕاوێژ بەو ووڵاتانەش بكەین كە پێشتر ڕووبەڕووی ئەو كێشانە بوونەتەوە.

ئاواتەخوازم لە چەند ساڵی داهاتوودا چەند پرۆژە یاسایەكمان هەبێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ووڵات، هەروەها بەهێزكردنی پەیوەندییەكانمان لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ئێستا هەلی زۆر هەیە بۆ ئەنجامدانی وەبەرهێنان لە عیراق، لە هەمان كاتدا پێمخۆشە هانی كەرتی تایبەت بدەین و ئاسانكاری باشتریان بۆ بكەین، ئەنجامدانی وەبەرهێنان لە سامانی مرۆیی عیراقدا شتێكی ئێجگار گرنگە، ئێستاشی لەگەڵ بێت هەندێك لەو یاسانەی كە حكومەت كاریان پێدەكات یاساكانی سەردەمی دیكتاتۆریەتن كە بەهایەكی ئەوتۆیان نییە و دەبێت پەرلەمان چارەسەری بكات، هەروەها ڕێككەوتن لەسەر مەسەلەی نەوت و غاز لە نێوان حكومەت و هەرێمی كوردستان بە جۆرێك كە زۆرترین سوود لە بەرهەمی نەوت و گاز وەربگرین.

پێموابێت تاوەكو ساڵی 2045 دەبێت كۆمەڵگەكەمان فێربكەین كە زۆر پشت نەبەستن بە نەوت لە هەمان كاتدا تاكەكان لە سیستەمێكی دیموكراتێكی ڕاستەقینەدا بیروڕای ڕاستەقینەی خۆیان دەرببڕن.