عیراق
ئەمڕۆ هەینی، 14ـی 8ـی 2026، عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عیراق سەردانی بارەگای دەستەی دەروازە سنورییەکانی کرد.
لە سەردانەکەیدا، سەرۆک وەزیرانی عیراق داوای لە لێپرسراوابت دەروازە سنورییەکان کرد کە کارەکانیان بۆ بەئەلیکترۆنیکردنی هاوردەکردن و هەناردەکردنی کاڵا بازرگانییەکان خێراتربکەن و بەوەش هەل بۆ گەندەڵی و چەواشەکاریی لە دەروازە سنورییەکان نەهێڵنەوە.
ئاماژەی بەوەشداوە، پێویستە بۆلەمەودا دەروازە سنورییەکان پشت بە داهاتی خۆیان ببەستن، بەجۆرێک کە باج و رسوماتی گومرگی پێشوەختە و پێش ئەنجامدانی حەواڵەکان ببڕدرێن و کرێی خزمەتگوزارییەکانیش پێشوەختە وەربگرن و داهاتەکەی بۆمەبەستی نۆژەنکردنەوە و پەرەپێدانی دەروازەکان تەرخان بکرێن.
هاوکات، عومەر عەدنان سەرۆکی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عیراق ئەوەی بۆ سەرۆک وەزیران ئاشکراکرد، کە ئەمساڵ داهاتی دەروازە سنورییەکان بەراورد بە ساڵانی رابردوو زۆر زیادیکردووە، ئەوەش بۆ پەیڕەوکردنی میکانیزمێکی نوێی ئەلکترۆنیی گەڕاندەوە کە هاوکاریانە لە کۆنترۆڵکردنی جوڵە بازرگانییەکان بە دەروازەکانیاندا.
لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رایگەیاند، وەزارەتی دارایی راستەوخۆ دەستی بە ئامادەکارییەکانی دارشتنی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی ساڵی 2027 کردووە، هاوكات ئاشکرای کرد کە هەفتەی داهاتوو یاسای بەخشین و قەرزکردن لە پەرلەمان دەخوێنرێتەوە.
سەرچاوەیەک لە لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق ئاشكرایکرد، لە سەردانێکدا بۆ لای سەرۆک وەزیران رێککەوتن لەسەر چەندین پرسی گرنگ کراوە، لەوانەش ناردنی پڕۆژەیاسای بودجەی 2027 لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا.
روونیشی کردەوە: وەزارەتی دارایی ستراتیژیەتی بودجەی بە بەشداری لیژنەی دارایی، چەند وەزارەتێک و نوێنەرانی هەرێمی کوردستان ئامادە کردووە.
باسی لەوەش کرد، بەپێی یاسای بەڕێوەبردنی دارایی، پێویستە تاوەکو 15ی تشرینی یەکەمی ئەمساڵ پڕۆژەیاسای بودجە بگاتە پەرلەمان، بە مەبەستی رێکخستنی سەقامگیریی دارایی، دیاریکردنی نرخی دۆلار، نرخی بەرمیلی نەوت و میکانیزمەکانی هەناردەکردن.
سەبارەت بە دامەزراندن و بەهەمیشەییکردنی فەرمانبەرانی گرێبەست، ئەو ئەندامەی لیژنەی دارایی روونیکردەوە: بەهۆی راگرتنی هەناردەکردنی نەوتەوە وڵات لە بارودۆخێکی دارایی سەختدایە، بەڵام هیواخوازن کێشەی پلەبەرزکردنەوە و موچەی فەرمانبەران لە ناو بودجەی نوێدا چارەسەر بکرێت.
وەزیری نەوتی عیراق کردنەوەی وێستگەیەکی گەورەی غاز و چەند پڕۆژەیەکی نوێی راگەیاند
باسم محەمەد خەزیر، وەزیری نەوتی عیراق، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانی، ئاشکراکردنی وێستگەی ناوەندیی چارەسەرکردنی غازی لە کێڵگەی نەوتی فەیحا راگەیاند، کە توانای رۆژانەی دەگاتە 130 ملیۆن پێی سێجا غاز، لەگەڵ بەرهەمهێنانی 100 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا لە هەمان کێڵگەدا.
وەزیری نەوتی عیراق رایگەیاند کە لە سەرەتای ئەم مانگەوە ئاستی هەناردەکردنی نەوت گەیشتووەتە تێکڕای دوو ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، لەکاتێکدا کۆی هەناردەی مانگی تەممووزی رابردوو نزیکەی 49 ملیۆن بەرمیل بووە.
ئاماژەی بەوەش کرد کە زیاتر لە 85٪ی بودجەی وڵات پشت بە داهاتی هەناردەکردنی نەوت دەبەستێت و دامەزراوەکانی وەزارەت بەردەوامن لە هەوڵەکانیان بۆ زیاترکردنی ئەو داهاتە.
سەبارەت بە ستراتیژیەتی داهاتوو، وەزیر روونی کردەوە: هاوپەیمانییەکی پێکاهاتوو لە کۆمپانیای شیڤرۆن و UCCی قەتەری پڕۆژەی راکێشانی هێڵی بۆڕیی بەسڕە – فیشخابور جێبەجێ دەکەین تاوەکو نەوت بگەیەنرێتە بەندەری جەیهانی تورکی، بە ئامانجی فرەچەشنکردنی دەروازەکانی هەناردەکردن.
هاوکات باسی لەوەش کرد کە ئاماژە بەراییەکانی پشکنین لە ناوچەی ئەلفاو بوونی نەوت و غازیان سەلماندووە، ئەمەش هاوشانی هەوڵەکان بۆ گەیشتن بە خۆبژێوی لە غاز و رەخساندنی هەلی کار بۆ گەنجان.
رێكخراوی بەدر هۆشداری دەدات لە بەكارهێنانی هێز بۆ چەككردنی گروپە چەكدارەكان و دەڵێت ئەمە دەرگا بۆ فیتنەی ناوخۆیی دەكاتەوە.
محەممەد ناجی محەممەد، سەرۆكی مەكتەبی سیاسیی رێكخراوی بەدر، لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوە كرد، ئەو زمانەی كە باس لە بەكارهێنانی هێز دەكات بەرانبەر بە دانانی چەكی گروپە چەكدارەكان، ئەگەر راست بێت، بەزاندنێكی گەورەی سنوورەكانە، وتیشی بەرەی مقاوەمە جێگرەوەی دەوڵەت نییە و دەوڵەتیش ركابەری بەرەی مقاوەمە نییە.
وتیشی، ئەوان رێگە بە سەرۆك وەزیران و هیچ كەسێكی تر نادەن بگەنە ئەو ئاستە لە مامەڵەكردن لەگەڵ براكانیان لە بەرگریدا، چونكە ئەمە دەرگا بۆ فیتنەی ناوخۆیی دەكاتەوە كە بە پلەی یەكەم ئەمریكا و ئیسرائیل لێی سوودمەند دەبن.
سەرۆكی مەكتەبی سیاسیی بەدر جەختی كردەوە، حكومەتی سەرۆك وەزیران عەلی زەیدی كەوتووەتە ژێر كاریگەریی فشارەكانی ئەمریكا و زۆر بە پەلە بەرەو جێبەجێكردنی مەرجی واشنتۆن رۆیشتووە.
هەروەها محەممەد سێ مەرجی سەرەكی بۆ پرسی كۆكردنەوەی چەك دیاری كرد لەوانە كشاندنەوەی تەواوەتی هێزەكانی ئەمریكا و نەمانی مەترسییە ستراتیژییەكان لەسەر عیراق و بونیادنانی تەواوەتی هێزە چەكدارەكانی عیراق، بەتایبەت لە بواری بەرگریی ئاسمانیدا.
ماڵی دەستنووسەکانی عیراق تۆمارکردن و فەهرەس کردنی دەستنووسە سریانییەکانی ناو گەنجینەی نیشتمانیی خۆی تەواو کرد، لە هەنگاوێکدا کە بە یەکەم لە جۆری خۆی دادەنرێت لە ماوەی نزیکەی 80 ساڵی رابردوودا.
ئەحمەد کەریم عولیاوی، بەڕێوەبەری گشتیی ماڵی دەستنووسەکان رایگەیاند: ئەم فەهرەس کردنە لە چوارچێوەی پڕۆژەیەکی گشتگیردا دێت بۆ بەڵگەدارکردن و ئامادەکردنی رێبەری ناساندن بۆ دەستنووسەکانی ناو دەزگاکەمان، بەتایبەتی ئەو دەستنووسانەی کە پێشتر فەهرەس نەکرابوون، لە سەروویانەوە دەستنووسە سریانییەکان.
ئاماژەی بەوەش کرد کە: پڕۆسەکە لەلایەن تیمێک لە بەشی فەهرەس کردن و بە بەشداریی شارەزایانی زمانی سریانی جێبەجێ کراوە؛ کارەکە ماوەی چوار مانگی خایاندووە و بە شێوازێکی خۆبەخشانە ئەنجامدراوە.
روونیشی کردەوە کە سروشتی ئەم دەستنووسانە پێویستی بە هەوڵی پسپۆڕانە هەبووە لە رووی زمانەوانی، زانستی و مێژوویی پەیوەست بە کەلەپووری سریانییەوە.
عولیاوی جەختی کردەوە: تەواوکردنی ئەم فەهرەسە رێبەری زانیاری وا خستنەڕوو کە یارمەتی توێژەران دەدات بۆ ئاشنابوون بە ناوەرۆکی دەستنووسەکان و لێکۆڵینەوە لێیان، هەروەها بەشداردەبێت لە پاراستنی کەلەپووری دەستنووسی سریانی و ناساندنی لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی.
لە کۆتاییدا باسی لەوە کرد کە دەستنووسە سریانییەکان رەنگدانەوەی بەشێک لە فرەیی کولتوورین لە مێژووی عیراقدا، و فەهرەس کردنیان دەرگا لەسەر توێژینەوەی پسپۆڕانەی زیاتر دەکاتەوە و هەوڵەکانی دەزگاکە بەهێزتر دەکات لە بەڵگەدارکردنی سامانە مێژووییەکەی و خستنەبەردەستی بۆ توێژەران.
ئاژانسی هەواڵگری و لێكۆڵینەوەی فیدراڵی عیراق، دەستبەسەرداگرتنی زیاتر لە 20 فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی دروستكراوی ناوخۆی لە بەغداد راگەیاند.
ئاژانسەكە ئاماژەی بەوەش كردووە، مەفرەزەكانیان لە بەڕێوەبەرایەتیی هەواڵگری و دژەتیرۆری بەغداد - رەسافە، دوو ئۆپراسیۆنی جیاوازیان ئەنجامداوە.
ئەوەشی خستووەتەڕوو، لە ئەنجامی ئۆپراسیۆنەکاندا دەستیان بەسەر زیاتر لە 20 فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی دروستكراوی ناوخۆدا گرتووە و چوار تۆمەتبارشیان دەستگیركردووە كە بەپێچەوانەی مەرج و رێنمایی لایەنە پەیوەندیدارەكان مامەڵەیان بەو درۆنانەوە كردووە.
هەروەها دەڵێت، لەكاتی لێكۆڵینەوەدا تۆمەتباران بەڕاشكاوی دانیان بەوەدا ناوە كە بە مەبەستی بازرگانیكردن مامەڵەیان بەو درۆنانە كردووە.
راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیرانی عیراق روونیکردەوە، پلانیان هەیە بۆ بودجەی ساڵی 2027 زیاتر پشتبە داهاتی نانەوتی ببەستن و چاکسازیی ئیداریش ئەنجامبدەن.
مەزهەر محەمەد، ساڵح راوێژكاری دارایی سەرۆك وەزیرانی عیراق رایگەیاند، حكومەتی عیراق بەرەو ئامادەكردنی بودجەی ساڵی داهاتوو هەنگاودەنێت و تیایدا كار لەسەر بەرزكردنەوەی داهاتی نانەوتی دەكرێت و چاكسازی ئیداری تێدا ئەنجامدەدرێت.
ئاماژەی بەوەشكرد، لە ئێستادا بەهۆی پێشهاتەكانی ناوچەكە و ناجێگیریی بازاڕی وزە، دارایی گشتیی روبەڕوی فشاری زیاتر بووەتەوە و ئەوەش كاری كردووەتە سەر داهاتی نەوت، كە عیراق بەشێوەیەكی سەرەكی پشتی پێدەبەستێت، بۆیە هەوڵدەدرێت ئەو مۆدێلەی بودجە بۆ ساڵی داهاتوو بگۆڕدرێت.
راوێژكاریی دارایی سەرۆك وەزیران ئەوەشی خستووەتەروو، نەبوونی یاسای بودجەی ساڵی 2026 وایكرد كار بە یاسای كارگێڕێ دارایی بكرێت و خەرجییەكان بە رێژەی 1/12 دابەش بكرێن بۆ دابینكردنی موچە و چاودێری كۆمەڵایەتی.
ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی عیراق بە سەرۆکایەتی عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق کۆبووەوە و چەند تەوەرێک تاوتوێ کراون.
لە کۆبوونەوەکەدا سەرۆک وەزیرانی عیراق رایگەیاندووە: رۆژی 30ـی 9ـی 2026، کۆتا وادەیە بۆ کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان لە عیراق.
بەپێی زانیارییەکان، باس لە رەوشی ناوچەکە و گرتنەبەری رێکارت پێویست بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی عیراق کراوە.
مەزھەر محەمەد ساڵح، راوێژکاری سەرۆک وەزیرانی عێراق رایگەیاند، موچە دەستەبەرکراوە و هەوڵەکان بە هەموو توانایەکەوە بۆ دابینکردنی بەردەوامن. جەختیشی کردەوە کە حکومەت پابەندە بە یاسا و دەستوور بۆ پاراستنی بژێویی هاوڵاتییان.
لە لێدوانێکیدا بۆ ئاژانسی هەواڵی عیراقی (واع)، مەزهەر محەمەد ساڵح ئاماژەی بەوە کرد: قەیرانی نەختینەی ئێستا بەهۆی بارودۆخی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە و ئاڵۆزییەکانی گەروی هورمزەوە دروستبووە، چونکە نزیکەی 85٪ی نەوتی هەناردەکراوی عیراق لەو گەروەوە تێدەپەڕێت و 70٪ی بۆ بازاڕەکانی ئاسیایە.
راوێژکارەکەی سەرۆک وەزیران روونیکردەوە: 90٪ی داهاتی بودجەی عیراق پشتبەستوە بە نەوت، هەر دابەزینێک لە داهاتدا کەلێنێکی دارایی دروست دەکات.
ئاماژەی بۆ ئەوەش کرد: مانگانە پێویستمان بە 8 تریلیۆن دیناری عیراقی هەیە بۆ دابینکردنی موچەی نزیکەی 10ملیۆن کەس (لەوانەش موچەخۆرانی هەرێمی کوردستان و بەغداد، خانەنشینان، چاودێری کۆمەڵایەتی و کارمەندانی کۆمپانیا حکومییە راگیراوەکان).
ساڵح وتیشی: دابینکردنی سەبەتەی خۆراک بۆ 40 ملیۆن هاوڵاتی بەشێکی تری گرنگی خەرجییە داراییەکانی دەوڵەتە.
لە کۆتاییدا ناوبراو جەختی کردەوە: دابینکردنی موچە و بژێویی خەڵک ئەرکێکی نیشتمانی و ئەخلاقییە، حکومەت بە هەموو رێگە و توانایەکەوە مانگ بە مانگ کار لەسەر زامنکردنی موچە و ئاسایشی خۆراکی هاوڵاتییان دەکات.
وەزارەتی پەروەردەی عیراق رایگەیاند، بۆ ساڵی خوێندنی (2026-2027) کە بڕیارە لە 20ی ئەیلوولی داهاتوو دەست پێبکات، نزیکەی ملیۆنێک و 200 هەزار خوێندکار پەیوەندی بە پۆلی یەکەمی سەرەتاییەوە دەکەن.
کەریم سەید، وتەبێژی وەزارەتی پەروەردە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کرد: ئەم ئامارە لەدایکبووانی ساڵی 2020 و مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 2021 دەگرێتەوە، کە ژمارەکە نزیکە لە ئاماری ساڵی خوێندنی رابردوو.
وتەبێژی وەزارەت جەختیشی کردەوە، ئەم ژمارەیە یەکێکە لە بەرزترین ئامارەکانی تۆمارکردنی منداڵان لە پۆلی یەکەمی سەرەتایی لە مێژووی کۆماری عیراقدا لە ماوەی ساڵانی دواییدا.
ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بەرنامەی كاری حكومەتی ساڵی 2026بۆ2029 پەسەند كرد و رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەرانی كرد.
لە كۆبوونەوەیەكی ئاسایی ئەنجومەنی وەزیرانی عیراقدا، بەرنامەی كاری حكومەت بۆ ساڵانی 2026 تا 2029 پەسەند كرا و بۆ پەسەندكردنی كۆتایی رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران كراوە، كە 139 كاری لەپێشینە لەخۆدەگرێت وبەسەر 14 كەرتی سەرەكی دابەشكراوە.
دیارترین كارەكانی حكومەتیش لەو ماوەیەدا، پتەوكردنی سەروەری دەوڵەت و چاكسازی ئابوری و پیشەسازی و دامەزراوەیی و روبەڕوبوونەوەی گەندەڵی لەخۆدەگرێت، هەروەها خزمەتگوزاری تەندروستی و پەیوەندی و تەكنەلۆژیا و گەنجان و وەرزش و سیاسەتی دەرەوە و وزە و كشتوكاڵ و ئاو و ژینگە و پەروەردە، لەگەڵ روبەڕوبوونەوەی هەژاری و مافی ژنان و منداڵان وەك كاری لەپێشینەی حكومەت لەوەماوەیەدا ئاماژەیان پێكراوە
كۆمیسیۆنی باڵای نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری پەنابەران رایدەگەیەنێت، زیاتر لە 434 هەزار پەنابەر و داواكاری مافی پەنابەری لە عیراق نیشتەجێن، كە زۆربەیان لە هەرێمی كوردستان.
بەپێی ئامارەكانی كۆمیسیۆنەكە، نزیكەی 80%ی پەنابەرەكان لە هەرێمی كوردستانن، بەشێوەیەك زۆرترین پەنابەران لە هەولێرن كە 42%ی پەنابەرانی عیراق پێكدەهێنن، هەروەها 26%یان لە دهۆكن، كەمترین پەنابەریش لە شاری سلێمانین كە 11% پێكدەهێنن.
نەتەوە یەكگرتووەكان ئاشكرای كردووە، 88%ی پەنابەرەكان سوریین و ئەوانەی تر ئێرانی و فەلەستینی و توركی و خەڵكی وڵاتانی ترن.
فایەق زێدان سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای دادوەری عیراق رایدەگەیەنێت، بە هیچ شێوەیەك سازش و رێككەوتن لەگەڵ گەندەڵكاراندا ناكەن.
فایەق زێدان لە كۆبوونەوەیەكیدا لەگەڵ نوێنەرانی رەوتی مەدەنی رایگەیاند، هیچ یاسایەك نییە بۆ سازش و رێككەوتن لەگەڵ ئەو كەسانەی لە دۆسیەی گەندەڵی تێوەگلاون
راشیگەیاند، دادگا بەپێی یاسا مامەڵە لەگەڵ پرسی گەندەڵی دەكات و بەردەوام دەبن لە یەكلاكردنەوەی دۆسیەكانی گەندەڵی بەپێی چوارچێوە یاساییە پەسەندكراوەكان.
سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای دادوەری ئاماژەی بەوەشدا كه ئەركیان بریتییە لە جێبەجێكردنی یاسا نەك دەركردن و هەمواركردنی، چونكە یاسادانان تایبەتە بە ئەنجومەنی نوێنەران.
وزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی عیراق، پێشکەوتنی بەرچاوی وڵاتەکەی لە ریزبەندیی "نیشاندەری ئازادیی ئەکادیمی" بۆ ساڵی 2025 راگەیاند.
بەگوێرەی راگەیەندراوێکی وەزارەتەکە، راپۆرتێکی شیکاریی نوێ - کە پشت بە داتاکانی پرۆژەی "جۆرەکانی دیموکراسی" بۆ ساڵی 2026 دەبەستێت - ئاشکرای کردووە کە عیراق بەرەوپێشچونێکی بەرچاوی لە ئاستی ئازادیی ئەکادیمی تۆمارکردووە.
پلەی هەڵسەنگاندنی عیراق لەسەر پێوەرێک کە لە نێوان (0 بۆ 1)دایە، بۆ (0.604) بەرزبووەتەوە، لە کاتێکدا لە ساڵی 2024دا ( 0.412) بووە.
لە راپۆرتەکەدا هاتووە کە عیراق لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی پلەیەکی پێشکەوتووی بەدەستهێناوە و هاتووەتە پلەی دووەم لە دوای وڵاتی لوبنان بە جیاوازییەکی زۆر کەم کە لە (0.014) خاڵ تێپەڕناکات، بەمەش بەشێوەیەکی دیار پێش ناوەندی وڵاتانی عەرەبی کەوتووە کە (0.240) خاڵە.
وەزارەتی بەرگریی عیراق لە روونکردنەوەیەکدا بڵاوی کردەوە، لە کاتی جووڵەی هێزێکی فیرقەی 11 بۆ گەڕان و پشکنین و دڵنیابوونەوە لە پاشماوەکانی بۆردومانێکی ئاسمانی لە ناوچەی وادی شای، بۆمبێکی چێنراو بە ئۆتۆمبێلێکی جۆری "هەمەر"ی سەربە فیرقەی ناوبراودا تەقیوەتەوە.
لە راگەیەندراوەکەی وەزارەتدا هاتووە، روداوەکە بووەتە هۆی برینداربوونی سێ ئەندامی هێزەکە بە پلەی جیاواز (کە دووانیان ئەفسەرن)، و بۆ وەرگرتنی چارەسەر رەوانەی نەخۆشخانە کراون و باری تەندروستییان جێگیرە.
وەزارەتی بەرگری ئاماژەی بەوەش کردووە کە لایەنە پەیوەندیدارەکان دەستبەجێ رێکارە پێویستەکانیان بۆ لێکۆڵینەوە لە هۆکار و وردەکارییەکانی روداوەکە دەستپێکردووە، و بە تەواوبوونی زانیارییەکان تەواوی وردەکارییەکان بۆ رای گشتی بڵاو دەکرێنەوە.
لە شەش پارێزگای عیراق پلەكانی گەرما دەگاتە 50 پلە و لە سلێمانی نزمترین پلە بەراورد بە شارەكانی تر تۆمار دەكرێت.
دەستەی كەشناسی عیراق بڵاویكردووەتەوە، لە سبەینێوە لە شەش پارێزگای عیراق 50 پلە تۆمار دەكرێت كە بریتین لە میسان، بەسرە، زیقار، موسەنا، نەجەف و واست، لە بەغداد و بابل و دیوانیە و كەربەلاش 49 پلە تۆمار دەكرێت.
ئاماژەی بەوەشكردووە، رۆژانی پێنجشەممە و هەینی و شەممە پلەكانی گەرما لە یەكتر نزیك دەبن و گۆڕانكاریی بەرچاو دروست نابێت.
لەبارەی شارەكانی هەرێمی كوردستانیش، بۆ سبەینێ لە سلێمانی 39 پلە و لە هەولێر 42 و لە دهۆك 40 تۆمار دەكرێن، لە سلێمانیش نزمترین پلە بەراورد بە شارەكانی تری عیراق تۆمار دەكرێت.