عیراق
وەزارەتی نەوتی عیراق رایدەگەیەنێت، قەیرانی غازی ماڵان كاتییە و بەمنزیكانە هەموو كێشەكان چارەسەر دەبن.
رافد سادق بەڕێوەبەری راگەیاندنی دابەشكردنی نەوت لە وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاند، بەهۆی ئەوەی یەكێك لە بۆریەكانی گەیاندنی غازی ماڵان پێویستی بە چارەسەكردنی خێرا هەبووە، ناچاربوون پەنا ببەنەبەر ئەو غازە یەدەگەی كۆگاكراوە، بەڵام بەو رێگایەش نەتوانرەوە وەك پێویست غاز بۆ هاووڵاتیان دابین بكەن.
وتیشی، لە ئێستادا تا رادەیەك ئەو كێشەیە چارەسەركراوە و لە چەند رۆژی داهاتووشەوە دابینكردنی غازی ماڵان بە تەواوی ئاسایی دەبێتەوە.
ئاماژەی بەوەشكرد، بەهۆی وەرزی سەرماوە خواست لەسەر بەكارهێنانی غاز زۆر زیادیكردووە و رۆژانە تەنها لە بەغداد پێویستیان بە 120 بۆ 180 هەزار بتڵی غاز هەیە بۆئەوەی پێداویستی رۆژانەی هاووڵاتیان پڕ بكەنەوە.
وەزارەتی كشتوكاڵی عیراق رایگەیاند، چەند رێكارێكی گرتووەتەبەر بۆ رێكخستنی هاوردەكردنی بەروبومی كشتوكاڵی و پارێزگاریكردن لە بەرهەمی ناوخۆیی.
مەهدی جبوری بریكاری وەزارەتی كشتوكاڵی عیراق رایگەیاند، وەزارەت چەند رێكارێكی گرتووەتەبەر بۆ پاراستنی بەرهەمی خۆماڵی و لەو چوارچێوەیەشدا رۆژژمێری كشتوكاڵی داناوە و جێبەجێی دەكات كە لەو رێگەیەوە رێگە بە هاوردەكردن یاخود قەدەغەكردنی بەروبومی كشتوكاڵی دەدرێت
دەشڵێت، وەزارەت چاودێری نرخی ئەو بەرهەمە كشتوكاڵییانە دەكات و بڕیار لەسەر پڕكردنەوەی پێداویستی ناوخۆیی و هەناردەكردنی زیادەی بەرهەمە كشتوكاڵییەكانە دەدرێت.
بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و هادی عامری، سەرۆکی هاوپەیمانیی فەتح لە بەغداد کۆبوونەوە.
لە کۆبوونەوەکەدا رەفعەت عەبدوڵا، جێگری سەرۆکی یەکێتی، دەرباز کۆسرەت رەسوڵ، ئەندامی مەکتەبی سیاسی و خالید شوانی، وەزیری دادی عیراق ئامادەیبوون، دۆخی گشتیی عیراق و ناوچەکە خرایەبەر باس.
هەردوولا جەختیان لە خێراترکردنی هەنگاوەکانی پێکهێنانی حکومەتی نوێی عیراق و داڕشتنی پرۆژەیەکی نیشتمانی بۆ کارنامەی حکومەت کردەوە کە بنەماکەی خزمەتکردنی زیاتری هاووڵاتییان و پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکان بێت.
مەرجەعی باڵای شیعەكانی عیراق رەتیدەكاتەوە دەستوەردان بكات لە دیاریكردنی كاندیدی سەرۆك وەزیران و ئەو دەنگۆیانە رەتدەكاتەوە.
محەمەد رەزا كوڕی عەلی سیستانی مەرجەعی باڵای شیعەكانی عیراق رایگەیاند، باوكی بەهیچ شێوەیەك دەستوەردان ناكات لە دیاریكردنی كاندیدی كاندیدی سەرۆك وەزیرانی حكومەتی داهاتوو و پەیوەندییان بەو بابەتەوە نییە و دەیانەوێت سەركردەكانی چوارچێوە سەربەخۆ كەسێك بۆ ئەو پۆستە دیاری بكەن.
ئەوەش لەكاتێكدایە، شەوی رابردوو راگەیەنراوێك بڵاوكرایەوە و باس لەوەكراوبوو راوێژ بە مەرجەعی باڵا كراوە و نوری مالیكی كاندیدی سەرۆك وەزیران بێت.
عەباس بەیاتی، سەركردە لە هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، لە لێدوانێكی تایبەتدا بە كوردسات نیوزی راگەیاندبوو، لایەنەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی لەسەر كاندیدكردنی نوری مالیكی بۆپۆستی سەرۆك وەزیران رێككەتوون.
داهاتە نانەوتیەكانی عیراق لە ساڵی 2025دا زیادیكردوە و لە 12% بودجەی گشتی عیراق پێك هێناوە.
مەزهەر محەمەد ساڵح راوێژكاری محەمەد شیاع سودانی بۆ كاروباری دارایی رایگەیاند، داهاتی نانەوتی لە عیراق لە ساڵی رابردوودا زیادبوونی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و گەیشتووەتە نزیكەی 12%ی كۆی بودجەی گشتی ساڵی 2025، ، لەكاتێكدا لە ساڵانی ڕابردوودا 7% بووە.
پێشتر دەستەی گشتی گومرگەكانی عیراق رایگەیاندبوو داهاتی ئەمساڵی خاڵە سنوریەكان و گومرگیەكان، دوو ترلیۆن و 530 ملیار دیناری تێپەڕاندووە.
ئاماژەی بەوەشكرد، حكومەت لە هەوڵدەدات، داهاتی نانەوتی بۆ 20%ی كۆی بودجەی گشتی بەرزبكاتەوە لەرێگەی هەمەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهات و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت.
جەختلەوەشكردوە، كورتهێنانی بودجە كورتخایەنە و نابێتە رێگر لەبەردەم پرۆسەی گەشەپێدان. وتیشی: تا رادەیەكی زۆر ئەو كورتهێنانە پەیوەستە بە هەڵاوسانی نرخی نەوتەوە.
وەزارەتی كارەبای عیراق رایگەیاند، هیچ ئاماژەیەك نییە بۆ دەستپێكردنەوەی هاوردەكردنی غازی ئێران لە ئایندەیەكی نزیكدا.
وەزارەتی كارەبای عیراق رایگەیاند، لایەنی ئێرانی لە پەیامێكی لەبارەی هەناردەی غاز بۆ ناردوون و ئاماژەی بەوەكردووە بەهۆی دابەزینی بەرچاوی پلەكانی گەرما و زیادبونی پێویستی لەسەر غاز لە ناوخۆیی ئێران بە نیازنین دەست بە هەناردەی غاز بكەنەوە بۆ بەغداد.
عیراق لە مانگی كانونی یەكەمی ساڵی رابردوودا رایگەیاندبوو، هەناردەی غازی ئێران بۆ عیراق وەستاوە ئەمەش بووەتەهۆی لە كاركەوتنی چەند یەكەیەكی بەرهەمهێنانی كارەبا و كەمكردنەوەی.
دەشڵێت، بەهۆی راگیرانی هاوردەی غازی ئێرانەوە بەرهەمهێنانی كارەبای نیشتمانی نزیكەی چوار هەزار و 500 مێگاوات كەمبووەتەوە و غازی ئێران نزیكەی 40٪ی كارەبای عیراق دابین دەكات.
د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆمار پێشوازیکرد لە شێخ ئەحمەد ئەبو ریشە سەرۆکی ئەنجومەنی رابوونی عیراق و جەختیان لە گرنگی یەکڕیزی ناوخۆیی و پتەوکردنی لێکتێگەیشتنی نیشتمانی کردەوە.
ئەمڕۆ یەکشەممە، د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق لە کۆشکی بەغداد پێشوازی لە شێخ ئەحمەد ئەبو ریشە، سەرۆکی ئەنجومەنی رابوونی عیراق کرد.
لەمیانی دیدارەکەدا باس لە دوایین پێشهاتە سیاسی و ئەمنییەکانی وڵات کرا و تێیدا جەختیان لەگرنگی یەکڕیزی ناوخۆیی و پتەوکردنی لێکتێگەیشتنی نیشتمانی کردەوە بۆ یەکلاییکردنەوەی شایستە دەستوورییەکان و پێکهێنانی حکومەت.
حکومەتێک، کە نوێنەرایەتی هەموو پێکهاتەکانی گەل بکات و توانای ڕروبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی ئێستا و بەدیهێنانی خواستەکانی گەلی عیراقی هەبێت لە داهاتوودا.
بڕیارە ئەمڕۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لەبارەی تاوتوێكردنی داهاتە نانەوتییەكان كۆببێتەوە و گفتوگۆ لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەت بكات.
بەپێی كارنامەی كۆبونەوەكەی ئەمرۆی ئەنجومەنی نوێنەران، تەوەری سەرەكی كۆبوونەوەكە تەرخانكراوە بۆ تەواوكردنی گفتوگۆ گشتییەكان دەربارەی سەرچاوەكانی داهاتی نانەوتی لە عیراق.
بەكارنامەی كۆبونەوەكە ، لە بارەی ئەو بابەتەوە سێ لێپرسراوی باڵای حكومەت بانگهێشت كراون كە بریتین لە سەرۆكی دەستەی دەروازە سنورییەكان و بەڕێوەبەری گشتی دەستەی گشتی باجەكان و بەڕێوەبەری گشتی دەستەی گشتی گومرگ ئامادەی دانیشتنەكە دەبن.
چوارچێوەی هەماهەنگی نوری مالیکی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی عیراق کاندیدکرد و سودانیش کشایەوە.
عەباس بەیاتی سەركردەیەكی دەوڵەتی یاسا بە كوردسات نیوزی راگەیاند: چوارچێوەی هەماهەنگی نوری مالیكی بە تاكە كاندیدی خۆی بۆ پۆستی سەرۆك وەزیرانی عیراق كاندید دەكات.
وتیشی، كۆبوونەوەیەكی سێ قۆڵی لە نێوان نوری مالكی و محەمەد شیاع سودانی و لایەنێكی سێیەمی نەناسراو ئەنجامدراوە.
ئەو سەرکردەیەی دەوڵەتی یاسا راشیگەیاند، لە كۆبوونەوەكەدا محەمەد شیاع سودانی لە ركابەریكردن بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆك وەزیرانی عیراق پاشەكشەی كردووە.
راشیگەیاند، بە زۆرینەی دەنگی سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی بڕیاردراوە نوری مالیكی ببێتە كاندیدی سەرۆك وەزیرانی داهاتووی عیراق.
هاوكات چوارچێوەی هەماهەنگی بڵاویكردەوە، كۆبوونەوەی هەفتانەی سەركردەكانی چوارچێوە لە نوسینگەی موحسین مەندەلاوی ئەنجامدراوە و لە كەشێكی ئەرێنیدا تاوتوێی دوایین پێشهاتەكان كراوە بە تایبەت پێكهێنانی حكومەت و دیاریكردنی كاندیدی پۆستی سەرۆك وەزیران.
خانمی یەكەمی عیراق دەلێت، جیهان لە پرسی ئاشتیدا گیرۆدەی دووڕووییەكی نێودەوڵەتیە چونكە دژبەیەكیەكی قووڵ هەیە لەنێوان دروشمی بریقەداری ئازادی و ئەو واقیعە خوێناویەی لە جیهان هەیە، بەتایبەتیش لە حەلەب.
شاناز ئیبراهیم ئەحمەد خانمی یەكەمی عیراق، لە وتارێكی نوێیدا كە پێگەی سی ئێن ئێن عەرەبی بڵاویكردووەتەوە و وەك داكۆكیكاری مافەكانی مرۆڤ ناویبردووە، رایگەیاندووە، جیهان گیرۆدەی راستییەكی تاڵە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا ئەویش ئەوەیە "ئاشتی" بووەتە كاڵایەكی سیاسی و قوربانیی یەكەمی ئەو گەمەیەش، تەنها خەڵكی مەدەنین.
خانمی یەكەم لە وتارەكەیدا باس لەوە دەكات، لە كاتی سەردانەكەیدا بۆ قوبرس، لە چركەساتێكی پڕ هەست و سۆزدا و لەكاتی چڕینی سرودی ئازادیدا، فرمێسك لە چاوەكانی قەتیس بوون، چونكە سرودەكە باس یەكڕیزی و هیوا دەكات بۆ دوورگەی قوبرس كە نیو سەدەیە بەدەست دابەشكارییەوە دەناڵێنێت، هەروەها لە كاتێكدا لە شوێنێك پیرۆزبایی ئاشتی دەكرێت، لە شوێنێكی تری وەك حەلەب لە سوریا، خەڵكی كوردی مەدەنی و كەمینەكان لەژێر بۆردومان و گەمارۆدا بەربەرەكانێ لەگەڵ مەرگ دەكەن.
هەر لەو وتارەدا، شاناز ئیبراهیم ئەحمەد بە راشكاوی رەخنەی لە سەردانەكەی ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین، سەرۆكی كۆمیسیۆنی ئەوروپا بۆ دیمەشق گرت و پرسی، چۆن دەكرێت بەڵێنی ئاوەدانكردنەوە بدرێت، بەبێ ئەوەی یەك وشە دەربارەی ئەو خەڵكە مەدەنیانە بوترێت كە رۆژانە لە حەلەب دەكوژرێن؟ ئاماژەی بەوەشكرد، ناتوانرێت باس لە بنیاتنانەوەی كۆمەڵگە بكرێت لە كاتێكدا پیشەسازیی سەربازیی جیهانی خەریكی پەرەپێدانی ئامێرەكانی لەناوبردن و وێرانكارییە.
خانمی یەكەم لە بەشێكی تری وتارەكەیدا تیشكی خستە سەر جیاكاریی لە گرنگیدان بە قەیرانەكان و وتی، لە كاتێكدا هەموو چاوەكان لەسەر ئۆكراین و غەززەن، كارەساتەكانی سودان و یەمەن، كە تیایدا ملیۆنان كەس بوونەتە قوربانی، فەرامۆش كراون، ئەوەش دووڕووییە لە پێوانەكان، ئەو دەوڵەتانەش كە ئاڵای ئاشتییان هەڵگرتووە، هەر خۆیان چەك دەفرۆشن و لە شەڕە بەوەكالەتەكاندا قازانج دەكەن.
شاناز ئیبراهیم ئەحمەد جەختیشیكردەوە، بە گۆڕینی دەسەڵات لە سوریا كۆتایی بە شەڕ نەهاتووە و رۆژانە راپۆرتەكان باس لە پێشێلكاریی بەردەوام بەرانبەر كەمینەكان دەكەن و هێشتا خوێنی بێتاوانەكان دەڕژێت. ئەوەش دەرخەری ئەوەیە ئاشتی تەنها وەهمێكە، چونكە كردار و لێپرسینەوەی جدی لەگەڵدا نییە.
لە كۆتایی وتارەكەیدا خانمی یەكەمی عیراق بانگەوازیكرد، ئاشتی نابێت تەنها دروشمێكی جوان یان دەقێكی ناو سرودەكان بێت، تا ئەو كاتەش قسە نەبێتە كردار، هیواكان بە بەدینەهاتوویی دەمێننەوە و خەڵكی بێتاوان باجی ساردوسڕی و بێدەنگیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەدەن.
د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق لە بەغداد لەگەڵ عەمار حەکیم، سەرۆکی رەوتی حیکمەی نیشتمانی کۆبووەوە، لە دیدارەکەدا باسیان لە پێشهاتەکانی رەوشی ناوچەکە کرد و هەڵوێستی عیراقیان لەبارەی گفتوگۆ و لێکتێگەیشتن دووپاتکردەوە.
لەمیانەی کۆبوونەوەکەدا باس لە پێشهاتەکانی رەوشی سیاسی و چۆنیەتی بەهێزکردنی لێکتێگەیشتن لەنێوان هێزەکانی نیشتمانیدا کرا، کە دەبێتە هۆی دەستەبەرکردن و جێبەجێکردنی شایستە دەستوورییەکان لەماوە دیاریکراوەکاندا، لەگەڵ تاوتوێیکردنی رەوشی ئابوریدا، جەختیان لە گرنگی چارەسەرێکی لۆژیکی کردەوە کە دەبێتە هۆکاری چەسپاندنی سەقامگیری و گەشەپێدان.
هەر لە دیدارەکەدا باسیان لە پێشهاتەکانی رەوشی ناوچەکە کرد و هەڵوێستی عیراقیان لەبارەی گفتوگۆ و لێکتێگەیشتنەوە دووپاتکردەوە، وەک ئامرازێک بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان و پەرەپێدانی ئاسایشی ناوچەکە.
بڕیارە ئەمڕۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق کۆببێتەوە و تەواوی دانیشتنەکە بۆ تاوتوێکردنی دۆسیەیەک تەرخان دەکات، کە ئامانج لێی کەمکردنەوەی پشتبەستنی ئابوری وڵاتە بە داهاتی نەوت.
بەپێی کارنامەی دانیشتنەکە، کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆ تەنها لە یەک بڕگە پێکهاتووە، ئەویش گفتوگۆکردنە لەبارەی داهاتە نانەوتییەکانی عیراق و چۆنێتی زیادکردن و رێکخستنەوەیان.
عەلی کینانی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق لەوبارەیەوە رایگەیاندووە، کردنەوەی دۆسیەی داهاتە نانەوتییەکان لەم کاتەدا "پێویستییەکی نیشتمانییە" و گرنگیدان بەم سێکتەرە رۆڵی سەرەکی دەبێت لەوەی عیراق رزگاری ببێت لە ئابورییەک کە تەنها پشت بە نەوت دەبەستێت.
د. لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمڕۆ لە بەغداد، پێشوازیکرد لە فوئاد حوسێن، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و وەزیری دەرەوەی عیراق.
لە دیدارەکەدا باس لە کۆمەڵێک پرسی ناوچەیی و نێودەوڵەتی کرا، سەرۆک کۆمار جەختی لە گرنگی بەردەوامبوونی هەوڵە دیپلۆماسییەکان کردەوە بە جۆرێک کە خزمەت بە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان بکات و پێگەی عیراق لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بەهێز بکات، ئاماژەی بەوەش کرد، کە گرنگە ئاسۆکانی هاوکاری لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییە جیاوازەکان فراوانتر بکرێت بۆ روبەڕوبوونەوەی تەحەدییەکانی ئێستا و بەشداریکردن لە پاڵپشتیکردنی ئاسایش و سەقامگیری و ئاشتی لە هەموو ئاستەکاندا.
لای خۆیەوە، وەزیری دەرەوە پابەندبوونی وەزارەتەکەی بە بەردەوامبوون لە کارە دیپلۆماسییەکان و پشتگیریکردنی هەڵوێستەکانی عیراق لە ناوەندە جیاجیاکاندا دوپاتکردەوە، بە شێوەیەک کە ببێتە هۆی بەهێزکردنی پێگەی وڵات و پاراستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی.
سەرۆک کۆماری عیراق، پیرۆزبایی 104 ساڵەی دامەزراندنی پۆلسی عیراق دەکات و دەڵێت؛ ئەو دامەزراوە قەڵغانی بەهێزی عیراق بووە و هەرواش دەمێنێتەوە، ئەوان مێژووی قوربانیدان و قارەمانێتییان بە خوێنی خۆیان نوسیوە.
ئەمڕۆ هەینی، د.لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق بەبۆنەی 104 ساڵە دامەزراندنی پۆلیسی عیراقەوە پەامێکی پیرۆزبایی بڵاوکردەوە و ئاماژەی بەوەکردوە گەرمترین پیرۆزبایی ئاراستەی پاڵەوانەکانی وەزارەتی ناوخۆ لە ئەفسەران و کارمەندان دەکەن، بەبۆنەی 104هەمین ساڵیادی دامەزراندنی پۆلیسی عیراقەوە.
د.لەتیف رەشید وتوشیەتی؛ ئەم یادە مێژویەکی پڕ لە قوربانیدان و قارەمانێتی بەرجەستە دەکات، کە بە خوێنی پاکی ئەفسەر و کارمەندانی پۆلیسی عیراق نووسراوە ، کە رووبەڕووی تیرۆر دەبنەوە و پیلانەکانی تێکدانی ئاسایشی وڵات پووچەڵ دەکەنەوە.
سەرۆک کۆمار جەختیشیکردوەتەوە کە پۆلیسی وڵاتەکەمان ئەو چاوە وریایانەن، کە هەرگیز ناخەون و دەستە متمانەپێکراوەکانن کە سەروەری یاسا دەپارێزن و سەقامگیری بۆ هەر بستێکی خاکی عیراق مسۆگەر دەکەن.
لە کۆتایدا سەرۆک کۆمار پشتیوانی تەواوی بۆ وەزارەتی ناوخۆ دووپاتکردوەتەوە لە بەردەوامبوون لە بنیاتنانی تواناکانی و پەرەپێدانی دامەزراوە ئەمنییەکانی و پەرەپێدانی پیشەیی و دیسیپلین و چەسپاندنی سەروەری یاسا بە شێوەیەک کە ویستی گەلی عیراق بەدیبهێنێت.