عیراق
د. حەیدەر بەرزنجی توێژەر لە کاروباری سیاسی و سەرۆکی دامەزراوەی "نارام سین" بۆ دیالۆگ و گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا لە بیری سیاسیی ئیسلامیدا، لە وتارێکدا تیشک دەخاتە سەر گرنگی وتارەکەی سەرۆکی یەکێتی و بە راگەیاندنی سەردەمێکی نوێی سیاسی ناوی دەبات.
دەقی وتارەکە:
وتارە دواییەکەی بافڵ تاڵەبانی بە زمانی عەرەبی، هەنگاوێکی سەرنجڕاکێش بوو لە کات و ناوەڕۆکدا، پەیامی ئاراستەی هەموو عیراقییەکانی دەکرد و تەنها لە چوارچێوەی جوگرافیای کوردیدا قەتیس نەبوو. ئەم دەرکەوتنە رەنگدانەوەی ئاراستەیەکی نوێیە لەناو یەکێتیی نیشتمانیی کوردستاندا بەرەو بەهێزکردنی ئامادەیی خۆی لە دیمەنی سیاسیی فیدراڵیدا، هەروەها داڕشتنەوەی رۆڵی وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە دەوڵەتی عیراقدا.
ئەو شێوازەی تاڵەبانی لە وتارەکەیدا بەکاریهێنا ئارام بوو، بەڵام راستەوخۆ بوو، هەروەها سوور بوو لەسەر جەختکردنەوە لە هاوبەشی، یەکێتیی چارەنووس و رێزگرتن لە فرەیی، لەگەڵ دەرخستنی رۆڵی سلێمانی و یەکێتیی نیشتمانی لە پاراستنی سەقامگیریی عیراق لە قۆناغە سەختەکاندا.
روون بوو کە یەکێتیی نیشتمانی خۆی ئامادە دەکات بۆ پێشکەشکردنی دیارترین کاندیدی خۆی بۆ پۆستی سەرۆکایەتیی کۆمار، بە پشتبەستن بە میراتێکی سیاسی و مێژوویی درێژ، و ئەمجارە بەنیازە بە متمانەوە هەنگاو بنێت دوور لە بژاردەی "کاندیدە یەدەگەکان" یان سازشەکانی دوا سات. لە سۆنگەی گۆڕانی هاوسەنگیی هێزەکان و دروستبوونی رێککەوتنی جیاواز.
ئەم وتارە ناتوانرێت تەنها وەک پەیامێکی راگەیاندن سەیر بکرێت، بەڵکو راگەیاندنی قۆناغێکی سیاسیی نوێیە، کە یەکێتیی نیشتمانی تێیدا هەوڵدەدات پێگە سروشتییەکەی خۆی لە هاوکێشەی نیشتمانیدا بەدەستبهێنێتەوە.
دەستەی کەشناسیی عیراق، ئەمڕۆ سێشەممە، رایگەیاند، لە ماوەی نێوان 1 بۆ 4ی تشرینی دووەمی 2025،114 بومەلەرزە لە عیراق و ناوچەکانی دەوروبەری تۆمارکراون.
دەستەکە لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، گوڕی بومەلەرزەکان لە نێوان 1 بۆ 4.6 پلەدا بووە و زۆربەیان پاشلەرزەی لاواز بوون و هەستیان پێ نەکراوە.
سەبارەت بەو بومەلەرزەیەی لە شاری خانەقین و نزیک سنووری عیراق-ئێران روویدا، دەستەکە روونیکردووەتەوە، ئەمە حاڵەتێکی ئاساییە کە دوای بومەلەرزەیەکی بەهێز روودەدات، چونکە لەسەر درێژایی زنجیرە قڵیشی خانەقین-مەندەلی-بەدرە بووە و تاوەکو توێکڵی زەوی دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی ئاسایی خۆی، ئەم پاشلەرزانە بەردەوام دەبن.
ئەمڕۆ سێشەممە، د. لەتیف جەمال رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق، دوای سەردانێکی رەسمی بۆ دەوڵەتی قەتەر و بەشداریکردنی لە کارەکانی دووەمین لووتکەی جیهانیی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی، گەڕایەوە وڵات.
سەرۆک کۆمار لە لووتکەکەدا کە لە دەوحەی پایتەخت بەڕێوەچوو، وتارێکی گرنگی پێشکەشکرد و تێیدا جەختی لە گرنگیی بەهێزکردنی هاریکاریی نێودەوڵەتی کردەوە بۆ بەدیهێنانی گەشەپێدانی گشتگیر و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی.
هەروەها تەئکیدی لە پێویستیی پشتیوانیکردنی هەوڵەکان کردەوە بەمەبەستی باشترکردنی بارودۆخی کۆمەڵگاکان و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لە جیهاندا.
لە وتارێکی دیکەدا، سەرۆک کۆمار بەناوی "گروپی 77 و چین"ـەوە قسەی کرد و هەڵوێستی گروپەکەی سەبارەت بە پرسەکانی پەرەپێدانی بەردەوام و ئەولەویەتەکانی وڵاتانی گەشەسەندوو لەم بوارەدا خستەڕوو.
لەسەر پەراوێزی لووتکەکەشدا، سەرۆک کۆمار لەگەڵ ئاسف عەلی زەرداری، سەرۆکی پاکستان کۆبووەوە و رێگاکانی پەرەپێدانی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان و هاریکاریی هاوبەشیان تاوتوێکرد.
دەقی چاوپێکەوتنەکەی د.لەتیف رەشید:
پێش ئەوەی رژێم لە ساڵی 2003دا بڕوخێت ئێمە وەك ئۆپۆزسیۆنی كوردی و عیراقی بە شێوەیەكی چالاكانە بەشداریمان لە هەوڵەكاندا دەكرد، لە پەیوەندیدا بووین و پلانمان دادەڕشت چ لەگەڵ ئەمریكا یان ووڵاتانی ئەوروپا، زۆربەی ووڵاتانی ئەوروپا دانیان بە ئێمەدا نابوو لە ئاستی نێودەوڵەتی پێگەیەكی باشمان هەبوو بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانی گەلی عیراق. بۆیە ئێمە لە 2003دا چاوەڕێی ئەو گۆڕانەمان دەكرد، تەنانەت سوپای عیراق و بەرپرسانی ڕژێمیش چاوەڕوانی ئەو رووداوە بوون. بەڵام دیكتاتۆر سوور لەسەر ئەوەی كە لە دژی عیراقییەكان شەڕ بكات، لە ڕاستیدا ئێمە وەك ئۆپزسیۆni عیراقی لەگەڵ ئازادیكردنی گەلی عیراقدا بووین نەك داگیركردنی عیراق.
كاتێك كە هێزە نێودەوڵەتیەكان هاتنە ناو عیراق، ئێمەی عیراقیەكان پلانی جیاوازمان هەبوو، نەماندەویست گەلی عیراق نەهامەتی زیاتر بچێژێژێت ، نەماندەویست ئۆپەراسیۆنی سەربازی گەورە ئەنجامبدرێت، ڕژێم چەندین گروپی جیاوازی هەبوو كە بە ناوی ئەوەوە كار و چالاكیان دەكرد، نابێت ئەوەشمان لەبیربچێت كە پێش 2003 عیراق لە ژێر گەمارۆی ئابووریدا بوو كە زیانێكی گەورەی بە گەلی عیراق گەیاندبوو. بۆیە كاتێك كە ئێمە هاتین، عیراق ئەو عیراقە نەبوو كە كاتی بەجێمانهێشتبوو، ئەوەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە پێشتر هەواڵەكانی ناو عیراق نەدەگەیشتنە دەرەوە. بۆیە كەس پێشبینی ئەو زیانە زۆرەی نەدەكرد كە بەر عیراق كەوتبوو.
پێش 2003 هەموو لایەنە سیاسیەكانی عیراق پشتیوانیان لە گۆڕینی ڕژێم دەكرد، بەردەوام لە پەیوەندییەكانماندا لەگەڵ ووڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكا داوای گۆڕینی ڕژێمی دیكتاتوریمان دەكرد، چونكە گەیشتبووینە ئەو بڕوایەی كە گەلی عیراق لە سایەی ئەو ڕژێمەدا ڕزگاری نابێت و لە سایەی ئەو ڕژێمەدا ژیانێكی ئاسایی نابێت. بەڵام پێش ئەوەی ئێمە بێین، هەندێ لێكتێگەیشتنمان لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ووڵاتانی ئەوروپا هەبوو كە دەبێت پرۆگرامی داهاتووی حكومەتی عیراق دەبێت لەلایەن خوودی عیراقیەكانەوە دابڕێژرێت و جێبەجێ بكرێت. بەڵام بە داخەوە كاتێك بەڕێز برێمەر بووە حاكمی عیراق یەكەمین كارێك كە كردی بریتی بوو لە هەوڵوەشاندنەوەی سوپای عیراق. ئەوەش كارێكی ژیرانە نەبوو، زیانێكی زۆری بە ڕەوشی عیراق گەیاند.
لە 2004 و 2005دا كە تیرۆر لە عیراق سەریهەڵدا هەموو شتێكی لەناوبرد، تیرۆر هیوا و ژێرخانی لە ناوبرد، لەو كاتەوە تاكو 2015 بە دەست تیرۆرەوە نەهامەتی زۆرمان چەشت، جاری وا هەبوو لە ڕۆژێكدا 25 بۆ 30 ئۆتۆمبیلی بۆمبڕێژكراو دەتەقینەوە، هەزاران كەس بوونە قوربانی، بەڵام گەلی عیراق سووربوو لەسەرئەوەی كە كار بكات ڕەوشی ژیانی باشتر بكات، تیرۆریستان یەك لەسەر سێی ووڵاتیان داگیركرد. شارە گەورەكانیان داگیركرد، ووڵاتیان وێرانكرد، تەلار و مزگەوت و كڵێساكان و زانكۆكان و قوتابخانەكان و نەخۆشخانەكان و یاریگاكانیان وێرانكرد، بەڵام لە 2018ەوە دۆخەكە گۆڕا..
هەموو لایەن و پارتە سیاسیەكان لە عیراق ئاشتی و ئاسایش و سەقامگیریان بۆ عیراق دەوێت، هەردوو گەلی كورد و عەرەب لەگەڵ پێكهاتەكانی تردا دیموكراسی بۆ عیراق و بەدیهێنانی مافەكانی كورد دەوێت لەگەڵ چەسپاندنی ئاشتی سەقامگیر بۆ عیراق.
ئێمە لە سەردەمی كاری ئۆپزسیۆندا بە هیچ شێوەیەك پەیوەندیمان لەگەڵ ووڵاتانی دراوسێ و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەبچڕاندووە و گەلی عیراق بە هەموو پێكهاتەكانیەوە ئارەزووی پەیوەندی دۆستانە دەكەن لەگەڵ هەموو لایەك. بۆیە لە پرسی ئاشتی و سەقامگیریدا ئێمە پەیوەندی بە هەموو وڵاتانی دراوسێوە دەكەین و واقیعی بارودۆخەكە دەخەینە بەردەمیان، ئەو كارەمان لەگەڵ ووڵاتانی عەرەبی و ئێران و توركیا و تەنانەت ووڵاتەكانی تریشدا كردووە ئەوەش لە ڕێگەی ناردنی نێردە و پێشوازیكردن لە نێردەكانیان. عیراق ووڵاتێكی دەوڵەمەندە و دراوسێی شەش ووڵاتین لەگەڵ هەندێكیشیان لە ئاو و كارەبا و كشتوكاڵ و لە باری ئاینیشەوە هاوبەشین، بۆیە ناتوانین ناوچەكەی خۆمان پشتگوێ بخەین، ئەگەر پەیوەندی دۆستانەمان لەگەڵیان نەبێت و هاریكاری لە نێوانمان نەبێت زیان بە ووڵات و گەلەكەشمان دەكات، ئێمە ڕۆڵێكی باشمان گێڕا لە نێوان ئێران و سعوودیە، من بۆ خۆم ڕۆڵم هەبوو لە نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا. ئێمە خۆمان بە بەشێك لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەزانین بۆیە دەبێت ئاشتی و سەقامگیریی و نەرمیمان هەبێت.
ئێمە لە ئێستادا ڕووبەڕووی كێشەی نوێ بووین، بۆ نموونە ژمارەی دانیشتوانی عیراق نزیكەی 50 ملیۆنە ئەوە كێشەیە. دەبێت پلانمان هەبێت، نزیكە لە 80% داهاتمان كە هەمووی داهاتی نەوتە بۆ خەرجكردنی مووچە تەرخان دەكرێت، هیچ ووڵاتێك نیە كاری وا بكات، ناشكرێت بۆ هەتاهەتایە بەردەوام بێت، بۆیە دەبێت هەنگاوی زیاتر بگرینە بەر بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانە، بۆ ئەو كارەش ئێمە كەسانی لێهاتوو و شارەزامان هەیە و هەروەها دەبێت ڕاوێژ بەو ووڵاتانەش بكەین كە پێشتر ڕووبەڕووی ئەو كێشانە بوونەتەوە.
ئاواتەخوازم لە چەند ساڵی داهاتوودا چەند پرۆژە یاسایەكمان هەبێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ووڵات، هەروەها بەهێزكردنی پەیوەندییەكانمان لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ئێستا هەلی زۆر هەیە بۆ ئەنجامدانی وەبەرهێنان لە عیراق، لە هەمان كاتدا پێمخۆشە هانی كەرتی تایبەت بدەین و ئاسانكاری باشتریان بۆ بكەین، ئەنجامدانی وەبەرهێنان لە سامانی مرۆیی عیراقدا شتێكی ئێجگار گرنگە، ئێستاشی لەگەڵ بێت هەندێك لەو یاسانەی كە حكومەت كاریان پێدەكات یاساكانی سەردەمی دیكتاتۆریەتن كە بەهایەكی ئەوتۆیان نییە و دەبێت پەرلەمان چارەسەری بكات، هەروەها ڕێككەوتن لەسەر مەسەلەی نەوت و غاز لە نێوان حكومەت و هەرێمی كوردستان بە جۆرێك كە زۆرترین سوود لە بەرهەمی نەوت و گاز وەربگرین.
پێموابێت تاوەكو ساڵی 2045 دەبێت كۆمەڵگەكەمان فێربكەین كە زۆر پشت نەبەستن بە نەوت لە هەمان كاتدا تاكەكان لە سیستەمێكی دیموكراتێكی ڕاستەقینەدا بیروڕای ڕاستەقینەی خۆیان دەرببڕن.
ئەمڕۆ سێشەممە، لە پەراوێزی دووەمین لووتکەی جیهانیی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی لە دەوحەی پایتەختی قەتەر، د. لەتیف رەشید، سەرۆک کۆماری عیراق لەگەڵ ئاسف عەلی زەرداری، سەرۆک کۆماری پاکستان کۆبووەوە.
لە کۆبوونەوەکەدا، کە وەفدی یاوەری هەردوولاشیان ئامادەیبوون، پەیوەندییە دووقۆڵییەکان، رێگاکانی پەرەپێدانیان لە بوارە جیاجیاکاندا و دوایین پێشهاتەکانی ناوچەکە و جیهان تاوتوێکران.
سەرۆک کۆمار لەتیف رەشید، جەختی لە پەرۆشیی عیراق بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە دۆستانەکانی لەگەڵ پاکستان کردەوە و رایگەیاند، پێویستە هەماهەنگی لەسەر پرسە هاوبەشەکان بکرێت بۆ چەسپاندنی سەقامگیری و بەدیهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام لە ناوچەکەدا.
لای خۆیەوە، سەرۆکی پاکستان خواستی وڵاتەکەی بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییەکان و فراوانکردنی بوارەکانی هاریکاریی دوولایەنە و ئاڵوگۆڕی ئەزموونەکان دووپاتکردەوە و ستایشی رۆڵی گرنگی عیراقی کرد لە پتەوکردنی ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکەدا.
سەرۆک کۆمار، د. لەتیف رەشید داوای کۆتاییهێنان بە دەستدرێژییەکان بۆ سەر غەززە کرد و لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی خواست بەرپرسیارێتییەکانی خۆی لە ئەستۆ بگرێت بۆ دڵنیابوون لە گەیاندنی خۆراک و هاوکاریی پزیشکی بە گەلی فەلەستین.
هاوکات، سەرۆک کۆمار هەڵوێستی نەگۆڕی پاکستانی لە پشتیوانیکردنی دۆزی فەلەستین و مافە رەواکانیان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ بەرز نرخاند.
هەردوولا جەختیان لە گرنگیی پشتیوانیکردنی هەوڵەکان بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکان و بەهێزکردنی زمانی دیالۆگ کردەوە، بەشێوەیەک کە یارمەتیدەر بێت بۆ پتەوکردنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی.
هەروەها، هەردوو سەرۆک بیروڕایان لەبارەی بابەتەکانی کارنامەی لووتکەی جیهانیی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی ئاڵوگۆڕکرد و تەئکیدیان لەوە کردەوە کە بڕیارەکانی کۆنفرانسەکە یارمەتیدەر بن بۆ پاڵپشتیی کێشەکانی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی لەسەر ئاستی هەرێمی و جیهان.
سەرۆک کۆماری عیراق دەڵێت: کار لەسەر بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دەکەین و پێشکەوتنی زۆرمان بەدەستهێناوە لە لە حكومڕانی و شەفافیەتدا.
د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق لە لوتکەی جیهانی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی لە دەوحەی پایتەختی قەتەر، وەک نوێنەری وڵاتانی جی 77 و چین وتارێکی پێشکەش کرد و دواتریش وەک نوێنەری عیراق وتارێکی پێشکەشکرد و ئاماژەی بەوەکرد، دەبێت نا دادپەروەری و نا سەقامگیری لە وڵاتان کەمبکرێتەوە.
سەرۆک کۆماری عیراق لە وتارەکەیدا رایگەیاند، ئەم لوتكەیە هەنگاوێك بێت بۆ هەماهەنگی زیاتر و پێویستە ئاماژە بە ئاڵنگارییەكان بكرێت.
وتیشی، ئێمە لەبەردەم قۆناغێکی نوێداین پێویستمان بە پاڵپشتی نێودەوڵەتی و پشتگیری زیاتر هەیە، بۆ رووبەڕووبونەوەی ئاڵەنگارییەکان.
د. لەتیف رەشید ئەوەشی خستەڕوو، عیراق دوایی دەیان ساڵ لە جەنگ و ئاڵەنگارییەکان بەرەو بنیادنانەوە هەنگاو دەنێت و هەوڵدەدات بۆ باشترکردنی کەرتەکانی تەندروستی و پەروەردەیی و بەرەوپێشبردنی سەرجەم خزمەتگوزارییەکان.
سەبارەت بە گۆڕانکاری کەشوهەوا و کێشە ژینگەییەکان سەرۆک کۆمار ئاماژەی بەوەکرد، عیراق بە دەست كێشەی ژینگەییەوە دەناڵێنێت و كار لەسەر زیادكردنی وزەی نوێبووەوە دەكەین، هەروەه بایەخ بە كشتوكاڵ دەدەین بۆ باشكردنی كوالێتی هەوا.
د. لەتیف رەشید تیشکی خستەسەر پێشکەوتنەکانی عیراق و رایگەیاند، عیراق لە چوار ساڵی رابردوودا پێشکەوتنی گەوەرەی لە دەستەبەری کۆمەڵایەتی بەدەستهێناوە و بەهۆی جاکسازییەکانەوە رێژەی هەژاری لە وڵاتەکەمان کەمبووەتەوە.
لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەوەستینەوە، بۆ بنیاتنانی جیاهانێکی دادپەروەرانەتر و یەکسانتر، کە شکۆی مرۆڤ پارێزراوبێت، "سەرۆک کۆماری عیراق وادەڵێت"
زیاتر لە 300 چاودێری نێودەوڵەتی و هەزار و 500 رۆژنامەنووس روماڵی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق دەكەن.
حەسەن سەلمان راوێژكاری یاسایی كۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عیراق رایگەیاند، 304 كەس وەك چاودێری نێودەوڵەتی دیاریكراون و بەسەر حەوت باڵیۆزخانە و رێكخراو و پەیمانگای نێودەوڵەتی دابەش دەكرێن، پێشبینیشی كرد كۆمكاری عەرەبی و نەتەوە یەكگرتووەكان بەشدار بن لە چاودێریكردنی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق.
حەسەن هادی زایر ئەندامی تیمی راگەیاندنی كۆمیسیۆنیش دەڵێت، ژمارەی ئەو رۆژنامەنووسە ناوخۆییانەی بۆ روماڵی هەڵبژاردن تۆماركراون هەزار و 350 رۆژنامەنووسە، ژمارەی رۆژنامەنووسانی نێودەوڵەتیش 200 رۆژنامەنووسە كە روماڵی هەڵبژاردن دەكەن، وتیشی، ئامادەكارییە ئەمنی و لۆجستییەكان بۆ گرەنتیكردنی هەڵبژاردن بەردەوامە.
محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیرانی عیراق رایدەگەیەنێت، دەوڵەت بەڵێنی داوە هەموو چەكەكانی دەرەوەی خۆی بخاتە ژێر كۆنترۆڵی خۆیەوە، بەڵام ئەوە سەركەوتوو نابێت تا ئەو كاتەی ئەمریكا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە وڵاتەكەدا بمێنێتەوە.
دەشڵێت، هەموو لایەنەكان لەسەر ئەوە كۆكن كە چەك لە دەرەوەی دامەزراوەكانی دەوڵەت نەمێنێ و پلانێكیش هەیە بۆ ئەوەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش تا مانگی ئەیلولی 2026 لە عیراق بكشێتەوە.
سودانی ئاماژە بەوەش دەكات، عیراق هەوڵدەدات رێگەیەك بۆ چەكداماڵینی گروپەكانی سەر بە ئێران لەژێر فشاری ئەمەریكادا بدۆزێتەوە كە ئێستا لەژێر چەتری حەشدی شەعبیدان.
هەروەها بەدووری زانیوە عیراق بخزێنرێتە ناو هیچ شەڕێكەوەو دەڵێت، ژمارەیەكی زۆر لە كۆمپانیا ئەمریكییەكان لە عیراقدا بوونیان هەیەو پەرە بە كێڵگە نەوتی و غازییەكان دەدەن.
سودانی باسی لەوەشكردووە، عیراق ساڵانە بە بەهای پێنج ملیار دۆلار غاز دەسوتێنێت و بە بەهای چوار ملیار دۆلاریش غاز هاوردە دەكات، ئەمەش سیاسەتێكی هەڵەیە، وەك خۆی دەڵێت، تا كۆتایی ساڵی 2027 هاوردەكردنی غاز لە ئێران رادەگرن.
هەروەها سودانی پێشبینی كردووە لە هەڵبژاردنی ئەمجارەدا سەركەوتنی گەورە بەدەست بهێنێت و بۆ خوولی دووەم لە پۆستەكەیدا بمێنێتەوە.
بە بڕوای سودانی، لەم هەڵبژاردنەدا رێژەی بەشداری دەنگدەران پێچەوانەی هەڵبژاردنی رابردوو، بەرز ببێتەوە.
سەرۆکی هاوپەیمانی یەکێتیی خەڵکی نەینەوا سوپاسنامەیەک ئاراستەی دەنگدەرانی یەکێتی لە موسڵ و شەنگال و مەخمور و دەوروبەری نەینەوا دەکات و دەڵێت: سەلماندتان موسڵ قەڵای سەوزی ھەمیشەیی یەکێتییە.
ئاراس محەمەد ئاغا سەرۆکی هاوپەیمانی یەکێتیی خەڵکی نەینەوا لە سوپاسنامەیەکدا کە ئاراستەی هاووڵاتیانی نەینەوای کردووە رایگەیاند، خەڵکی سەربەرزو بەوەفای پارێزگای نەینەوا، بەگشت پێکهاتەکانی و کادرو ئەندام و سەرجەم هێزە ئەمنییەکانی شارەکە و دەنگدەرانی یەکێتی لە موسڵ و شەنگال و مەخمور و دەوروبەری نەینەوا بەگشتی، سوپاس بۆ پێشوازی فراوان و دڵسۆزانەتان لە بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان و ئامادەبوونتان لە کەرنەڤاڵی سەرخستنی لیستی (٢٨١) ـی یەکێتی خەڵکی نەینەوا لە موسڵ، ئەوەی ئەمرۆی ئێوە یەکەم زەنگی سەرکەوتنی لیستەکەتان لە موسڵ لێدا، ئێوە سەلماندتان کە موسڵ قەڵای سەوزی ھەمیشەیی یەکێتییە و پێکهاتەکان خاوەنی یەکێتیین .
ئاماژەی بەوەشکرد، داوای لێبوردن لە هەموو هاووڵاتیانی خۆشەویستی خۆمان دەکەین ئەگەر ئەزیەتمان دابن بە هۆی قەرەباڵەغی زۆرەوە .
ئاراس محەمەد ئاغا راشیگەیاند، دڵنیابن یەکێتی دەبێتە ھێزی ھەموو خەڵکی نەینەوا بۆ ھەمیشە خزمەتکاری خەڵکی بەوەفای نەینەوا دەبین، دووبارە سوپاس بۆ وەفادرایتان هەرسەربەرز و سەرکەوتووبن.
لە کەرنەڤاڵێکی جەماوەریدا بۆ پشتیوانیکردن لە کاندیدانی لیستی "یەکێتیی خەڵکی نەینەوا"، بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، وتارێکی پێشکەشکرد و رایگەیاند، "شانازی بە خوێن و مێژووی موسڵەوە دەکەین."
سەرۆک بافڵ لە وتارەکەیدا ئاماژەی بەوەکرد، "کەم شار هێندەی موسڵ ئازاری بینیوە" و هاوڵاتیانی نەینەوا نەهامەتیی زۆریان چەشتووە، بەڵام جەختیشی کردەوە کە "قاعیدە و داعش نەیانتوانی موسڵ بڕوخێنن." راشیگەیاند، "پێویستە خەڵکی موسڵ لە نوێبوونەوەی عیراقدا هاوبەش بن، چونکە بەبێ سەقامگیریی موسڵ، عیراق سەقامگیر نابێت."
بافڵ جەلال تاڵەبانی رایگەیاند، "یەکێتی پڕۆژەی هەیە بۆ نوێبوونەوەی نەینەوا" و پێویستە پرۆسەی نۆژەنکردنەوەی موسڵ خێراتر و باشتر بکرێت. ئاماژەی بەوەشکرد، "گەنجانی موسڵ داینەمۆی ئاوەدانکردنەوەی پارێزگاکەن" و پێویستە گرنگیی زیاتر بە زانکۆی موسڵ بدرێت.
سەبارەت بە پێکەوەژیانی پێکهاتەکانیش وتی: "نەینەوا نموونەی چەپکە گوڵەکەی سەرۆک مام جەلالە" و "یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پاڵپشتیی هەموو لایەنەکانی نەینەوا دەکات."
سەرۆکی یەکێتی پەیامێکی تایبەتی ئاڕاستەی ئێزدییەکان کرد و وتی: "خەبات دەکەین بۆ ئەوەی خوشک و برا ئێزدییەکانمان سەربەرزانە بژین و دەمانەوێت بە ئازادی بگەڕێنەوە زێدی خۆیان." هەروەها جەختی لەوەشکردەوە کە "پێویستە هەموو ئاوارەکان بگەڕێنەوە ناوچەکانی خۆیان."
لە کۆتایی وتارەکەیدا، بافڵ جەلال تاڵەبانی رایگەیاند: "نەینەوا شوێنی ئەجێندای هیچ لایەن و وڵاتێک نییە" و دووپاتیکردەوە، "ئێمە بڕوامان بە دادپەروەرییە، نەک تۆڵەکردنەوە."
دەستەی دەستپاکی فیدراڵی رایگەیاند، توانیویانە بەڕێوەبەری وێستگەیەکی حکومیی دابەشکردنی سوتەمەنی لە پارێزگای نەینەوا دەستگیربکەن، بەهۆی بەهەدەردانی پارەی "فرۆشتنی بەرهەمە نەوتییەکانی وێستگەکە".
دەستەی دەستپاکی لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، تیمێکی بەڕێوەبەرایەتیی لێکۆڵینەوەی نەینەوا، چوونەتە یەکێک لە وێستگە حکومییەکانی دابەشکردنی سوتەمەنی لە پارێزگاکە و دوای لێکۆڵینەوە و وردبینی، بۆیان دەرکەوتووە کە بەڕێوەبەری وێستگەکە زیاتر لە (330,824,500) سێسەد و سی ملیۆن دیناری لە پارەی فرۆشتنی بەرهەمەکانی وێستگەکە بۆ مانگەکانی ئاب، ئەیلول و تشرینی یەکەمی ئەمساڵ بەهەدەرداوە.
لە راگەیەندراوەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، تۆمەتبارەکە ئەو بڕە پارەیەی نەخستووەتە سەر هەژماری کۆمپانیای دابەشکردنی بەرهەمە نەوتییەکان - لقی نەینەوا، سەرەڕای ئەوەی چەندین جار بە نووسراوی رەسمی داوایان لێکردووە پارەکە بگەڕێنێتەوە.
دەستەی دەستپاکی ئەوەشی خستەڕوو، دوای وەرگرتنی وتەی تۆمەتبارەکە و بەدەستهێنانی بڕیاری دادوەر، تیمەکە دەستیان بە پشکنینی ماڵی تۆمەتبارەکە کردووە و لە ماڵەکەیدا دەستیان بەسەر بەشێک لە پارە بەهەدەر دراوەکە، لەگەڵ چەندین مۆر و تۆمار و بەڵگەنامەی تایبەت بە دەرکردنی سوتەمەنی بۆ وێستگەکە و دوو کارتی ماستەرکاردی تایبەت بە تۆمەتبارەکەدا گرتووە.
لە کۆتاییدا، دەستەکە رایگەیاندووە کە پەڕاوی رەسمی بۆ ئۆپەراسیۆنەکە رێکخراوە و لەگەڵ تۆمەتبارەکە و کەلوپەلە دەستبەسەرداگیراوەکاندا، رەوانەی بەردەم دادوەری دادگای لێکۆڵینەوەی تایبەت بە دۆسیەکانی دەستپاکی لە نەینەوا کراوە، کە بڕیاری راگرتنی داوە بەپێی حوکمەکانی مادەی (315) لە یاسای سزادان.
د. لەتیف رەشید سەرۆک کۆماری عیراق پێشوازیکرد لە هاکان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیا و وەفدی هاوڕێی.
لە میانی دیدارەکەدا کە ئەمڕۆ لە کۆشکی بەغداد بە ئامادەبوونی فوئاد حسێن، جێگری سەرۆک وەزیر و وەزیری دەرەوە بەڕێوەچوو ، پەیوەندیی دووقۆڵی نێوان هەردوو وڵات لە بوارە جیاجیاکان و بابەتەکانی جێی بەرژەوەندی هاوبەش تاوتوێ کرا ، هاوکات باس لە پێشهاتی هەرێمیی و هەوڵەکانی چەسپاندنی ئاسایش و ئاشتی ناوچەکە کرا.
سەرۆک کۆمار پابەندبوونی عیراقی بە سیاسەتی کراوەیی و بنیاتنانی هاوبەشی و پاراستنی پەیوەندی باشی دراوسێیەتی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە و جیهان دووپاتکردەوە، جەختیکردەوە لەسەر نەگۆڕی سیاسەتی نیشتمانی لەسەر بنەمای رێزگرتن لە سەروەری و کاری لە پێشینە کە بەرژەوەندیی هاوبەش بپارێزێت.
سەرۆک کۆمار داوای گرتنەبەری سیاسەتێکی دادپەروەرانەی کرد سەبارەت بە پشکی ئاو کە مافی عیراق لە رووبارەکانی دیجلە و فورات دەستەبەر بکات، لەسەر بنەمای باشترکردنی بەڕێوەبردنی ئاو بۆ کەمکردنەوەی پاشەڕۆ و هەڵرژانی بەردەوامی ئاو.
لای خۆیەوە وەزیری دەرەوەی تورکیا، پەرۆشی وڵاتەکەی بۆ پتەوکردنی پەیوەندیی دووقۆڵیی لەگەڵ عیراق و کردنەوەی ئاسۆی نوێ بۆ هاریکاری لە بوارە جیاجیاکاندا دووپات کردەوە و داوایکرد دەرفەتەکانی هاریکاری فراوان بکرێن لە نێوان هەردوو وڵات بە شێوەیەک کە خزمەت بە بەرژەوەندیی هاوبەش بکات.
سەرۆک وەزیرانی عیراق سەرپەرشتی رێوڕەسمی ئیمزاکردنی رێککەوتنی هاوکاری لە بواری ئاو لە نێوان عیراق و تورکیادا کرد و رێککەوتنەکە دەبێتە چارەسەرێکی گرنگ بۆ قەیرانی ئاو لە عیراق.
نوسینگەی راگەیاندنی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عیراق لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، سودانی سەرپەرشتی میکانیزمی جێبەجێکردنی رێککەوتنی چوارچێوەیی هاوکاری لەگەڵ تورکیا لە بواری ئاودا کرد، هەروەها ئاماژەی بەوەشکرد، رێککەوتنەکە دەبێتە یەکێک لە چارەسەرە بەردەوامەکانی قەیرانی ئاو لە عیراق.
ئەوەشی خستەڕوو، ئەو رێککەوتنە لە رێگەی کۆمەڵێک پڕۆژەی گەورەی هاوبەشەوە لە کەرتی ئاو جێبەجێ دەکرێن، بۆ رووبەڕووبوونەوە و بەڕێوەبردنی قەیرانی کەمی سەرچاوە ئاوییەکان.
لە راگەیەنراوەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، رێککەوتنی میکانیزمی دارایی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی لەگەڵ تورکیا بەهێز دەکات و بەشدار دەبێت لە گەشەسەندنیان لە بوارە جیاوازەکاندا، بە شێوەیەک کە بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی هەردوو وڵات بەدیبهێنێت.
ئەمڕۆ یەکشەممە ، سەرۆک کۆمار د.لەتیف رەشید، لە کۆشکی بەغدا، پێشوازی لە بەڕێز عەبدولئەمیر شمەری، وەزیری ناوخۆ کرد و تاوتوێی بەڕێوەچونی هەڵبژاردن و دڵنیابونەوە لەسەرکەوتنی کرا.
لە دیدارەکەدا، گفتوگۆ دەربارەی ئامادەکارییەکانی بەڕێوەچوونی پڕۆسەی هەڵبژاردنی داهاتوو و رێگاکانی دڵنیابوون لە سەرکەوتنی کرا، بە شێوەیەک کە رێڕەوی دیموکراسی لە وڵاتدا بەهێزتر بکات.
سەرۆک کۆمار ئاماژەی بە گرنگی دابینکردنی کەشێکی ئارام و جێگیر کرد، تا هەڵبژاردنەکان و بەکارهێنانی مافی دەستووری هاووڵاتیان لە دەنگداندا زیاتر ئازادی و شەفافیەت لە وڵاتدا مسۆگەر بکەن.
هەروەها جەختی لە گرنگی رۆڵی وەزارەتی ناوخۆ لە پاراستنی ناوەندەکانی هەڵبژاردن و دڵنیابوون لە پڕۆسەی دەنگدان لە رێگەی جێبەجێکردنی پلانێکی ئەمنی لە بەغدا و پارێزگاکانی دیکەدا کردەوە بۆ مسۆگەرکردنی سەلامەتی بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەکان.
لەلای خۆیەوە، بەڕێز وەزیری ناوخۆ پلانی تایبەتی وەزارەتەکەی بۆ پاراستنی ناوەندەکانی دەنگدان و پاراستنی پڕۆسەی هەڵبژاردن خستەڕوو، جەختی لەسەر ئامادەیی هێزە ئەمنییەکان کردەوە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان و بە شێوەیەک کە هەڵبژاردنەکان لە کەشێکی ئەمنی و رێک و پێکدا بەڕێوەبچن.
هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا سەردانی بەغدادی کرد و لەگەڵ فواد حسێن، وەزیری دەرەوەی عیراق کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیان کرد و هاکان فیدان رایگەیاند؛ سەرۆکایەتییەکانی عیراق هاوکار بوون لە چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوانیان .
لە کۆنفڕانسەکەدا وەزیری دەرەوەی عیراق رایگەیاند لەسەر پرسی ئاو لەگەڵ تورکیا گەشتوینەتە رێککەوتن و باسیان لە کێشەی ئاو ووزە و ئەمنیەکانی نێوان هەردوو وڵات کردوە.
وتیشی؛ بەڵگەنامەیەک واژۆ دەکەن لە چوارچێوەی رێککەوتنێک سەبارەت بە بەڕێوەبردنی ئاو لەگەڵ تورکیا و بە تەواوەتی پشتگیری لە گفتوگۆ بەردەوامەکانی نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) دەکەن.
لای خۆشیەوە هاکان فیدان رایگەیاند، سەرۆکایەتییەکانی عیراق هاوکار بوون لە چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوانیان و جەختیکردەوە ئەو سەقامگیرییە ئێستا هەیە لە عیراق بۆ هەمولایەک گرنگە.
لەبارەی پرسی ئەمنیشەوە رایگەیاند، دەبێت پارتی كرێكارانی كوردستان هاوشێوەی كشانەوەی لە توركیا، لە عێراق و سوریاش بكشێتەوە.
كۆمیسۆنی هەڵبژاردنەكانی عیراق رایگەیاند، لە رۆژی شەممەوە رێگە بە بارهەڵگرەكان نادرێت بێنە ناو شارەكانەوە و خۆپیشاندان و كۆبونەوەی خەڵكی قەدەغەیە.
كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكانی عیراق لە راگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، لە 8 بۆ 12ی ئەم مانگە شەوانە هاتوچۆی بارهەڵگر و ماتۆڕسكیل لە ناو شارەكان قەدەغەیە و كۆبونەوەی خەڵك و خۆپیشاندان لە 6ی ئەم مانگەوە رێگاپێنەدراوە و تەنیا رۆژی دەنگدانی گشتی 11ی مانگ پشووە جگە لە فەرمانگە خزمەتگوزارییەكان.
راشیگەیاند، بەكارهێنانی درۆن بۆ گرتەڤیدیۆیی و هەر مەبەستێكی تر بەبێ رەزامەندی قەدەغەیە و بە ئامانج دەگیرێت.
باسی لەوەشكردووە، كەلوپەلی تیژ و چەك لە ناو وێستگەكانی دەنگدان و دەوروبەری رێگە پێنەدراوە و تەنانەت ئەوانەی مۆڵەتی چەكیشتیان هەبێت.