عیراق
سەرۆك وەزیرانی عیراق رایگەیاند، ئاستەنگییەكانی بەردەمیان هەرچەند سەخت بێت پاشەكشە ناكەن لە راوەدونانی گەندەڵكاران و گێڕانەوەی موڵكی دەوڵەت، هاوکات سوپاسی یەکێتی نیشتیمانی کوردستانیش دەکات بۆ پشتیوانیکردن لە بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی.
عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس بڵاویكردەوە، حكومەتی عیراق بە خۆڕاگری و پێداگرییەوە هەنگاوی باشی ناوە لە راوەدونانی گەندەڵكاران، گێڕانەوەی موڵكی دەوڵەت و پتەوكردنی دامودەزگاكان و چەسپاندنی دادپەروەری، هەر چەند ئاستەنگییەكانی بەردەمیشیان سەخت بێت پاشەكشە ناكەن لەو رێبازەی گرتویانەتە بەر.
ئەویشی خستەڕو، سوپاسی و ستایشی هاوڵاتییان و هەموو ئەو لایەنە حكومی و ئەمنی و سیاسییانە دەكەن پشتیوانیان بوون لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لەنێو لایەنە سیاسییەكانیشدا یەكێتی نیشتمانی كوردستان.
سەرۆك وەزیرانی عیراق دەشڵێت، ئەو پشتیوانییە فراوانەی بۆ هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی هاتووەتە ئاراوە، دەرخەری ئەو راستییەیە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی تەنها ئەركی حكومەت نییە، بەڵكو ئەركێكە هەموو گەلی عیراق تێیدا یەكدەگرن بۆ بەرگریكردن لە موڵكی گستی، سەروەری یاسا و داهاتووی عیراق.
سەرۆک کۆماری عیراق مەرسومێکی کۆماریی دەرکرد، کە تێیدا بڕیاردراوە بە خانەنشینکردنی محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی پێشوو و ئەندامانی کابینە وزارییەکەی.
بەپێی ئەو بەڵگەنامەیەی کە بڵاوکراوەتەوە، مەرسومی کۆماریی ژمارە (24) پاڵپشت بە ئەحکامەکانی بەندی (حەوتمەم) لە مادەی (73)ی دەستور، و بەندی (یەکەم) لە مادەی (14)ی یاسای خانەنشینیی یەکگرتووی ژمارە (9)ی ساڵی 2014، و لەسەر پێشنیازی سەرۆک وەزیرانی ئێستای عیراق دەرکراوە.
بەپێی زانیارییەکان، ئەم مەرسومە ئەو وەزیرانە ناگرێتەوە کە لە پێکهاتەی حکومەتی نوێی ئێستادا پۆستەکانی خۆیان پاراستووە، لەوانەش فوئاد حوسێن، وەزیری دەرەوە و خالید شوانی، وەزیری داد.
مەرسومەکە لە بڕگەی یەکەمیدا بڕیاری داوە بە خانەنشینکردنی سەرۆک و ئەندامانی ئەنجومەنی وەزیرانی پێشوو کە ئەمانەن:
1-محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی پێشوو
2-حەیان عەبدولغەنی وەزیری نەوت
3- تەیف سامی وەزیری دارایی
4-عەبدولئەمیر کامیل عەبدوڵا وەزیری ناوخۆ
5-ساڵح مەهدی مەتڵەب وەزیری تەندروستی
6- خالید بەتال نەجم وەزیری پیشەسازی و کانزاکان
7-ئەسیر داود سەلمان وەزیری بازرگانی
8-عەون زیاب عەبدوڵا وەزیری سەرچاوەکانی ئاو
9-ئەحمەد فەکاک ئەحمەد وەزیری رۆشنبیری، گەشتوگوزار و شوێنەوار
10- ئەحمەد جاسم سابیر وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی
11-هەڵۆ مستەفا عەسکەری وەزیری ژینگە
12-بەنگین عەبدوڵا رێکانی وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردن و شارەوانییە گشتییەکان
پەرلەمانتارێكی سادقون دەڵێت، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی تەنها بە دەستگیركردنی كەسەكان كۆتایی نایەت و دەبێت سەرچاوەكانی گەندەڵی وشك بكرێن.
محەمەد بەلداوی پەرلەمانتاری فراكسیۆنی سادقون لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رایگەیاند، هەنگاوەكانی عەلی زەیدی سەرۆك وەزیران بۆ روبەڕوبوونەوەی گەندەڵی كارێكی باش و گرنگە، بەڵام پێویستە پارێزگاری لە هاوسەنگی سیاسی و سەقامگیریی عیراقیش بكرێت و رەوشی سیاسی نەشێوێنرێت، لەبەرئەوەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی تەنها بە دەستگیركردنی كەسەكان كۆتایی نایەت، بەڵكو دەبێت سەرچاوەكانی گەندەڵی وشك بكرێن بۆ رێگریكردن لە بەهەدەردانی سامانی گشتی لە داهاتوودا.
وتیشی، پێویستە هوشیاری لەسەر بڵاوكردنەوەی روبەڕوبوونەوەی گەندەڵی هەبێت، چونكە شێوازی بڵاوكردنەوەی هەواڵ وانیشانی جیهان دەدات، زۆرینەی گەلی عیراق تێوەگلاون، ئەوەش زیان بە ناوبانگی عیراق دەگەیەنێت.
عیراق و توركیا رێككەوتن لەسەر بەردەوامی هەناردەكردنی نەوتی عیراق بە نەوتی هەرێمی كوردستانیشەوە و لە ماوەیەكی نزیكدا رێككەوتنی نوێ ئیمزا بكەن.
وەزارەتی دەرەوەی عیراق رایگەیاند، وەفدێكی باڵا كە پێكهاتبوو لە محمەد بەحرعلوم، بریكاری وەزارەتی دەرەوە و نەزیر هنداوی، بریكاری وەزارەتی نەوت و ماجید لەجماوی، باڵیۆزی عیراق لە ئەنقەرە كۆبوونەوەیەكیان لەگەڵ ئەلپئەرسلان بەیرەقدار وەزیری وزە و سەرچاوە سروشتییەكانی توركیا ئەنجامدا.
لە كۆبوونەوەكەدا، میكانیزمەكانی بەهێزكردنی هاوكاری دووقۆڵی لە كەرتی وزەدا تاوتوێكران، لەگەڵ گرتنەبەری رێكاری پێویست بۆ بەردەوامی هەناردەكردنی نەوت بە شێوازێك كە خزمەت بە بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی هەردوو وڵات بكات.
ئاماژەی بەوەشكردووە، تاوتوێی رێككەوتننامەی هێڵی بۆری نەوتی عیراق - توركیا كرا و چەندین خولی دانوستان و كۆبوونەوەی تەكنیكی ئەنجامدران و هەردوولا رێككەوتن لەسەر بەردەوامی و راوێژ.
راشیگەیاند، چاوەڕوان دەكرێت لە قۆناغی داهاتوودا پرۆتۆكۆڵێك ئیمزابكرێت بۆ بەردەوامیی هەناردەكردنی نەوتی عیراق بە نەوتی هەرێمی كوردستانیشەوە و پرۆتۆكۆڵەش دەبێتە هەنگاوێكی گرنگ بۆ ئامادەكردنی رێككەوتننامەیەكی نوێ لە نێوان هەردوولادا، كە ماوەی ئیمزاكردنی ساڵێك تێپەڕ نەكات لە دوای كۆتاییهاتنی رێككەوتنی ئێستا.
راوێژكاری دارایی سەرۆك وەزیرانی عیراق رایگەیاند، نەخشەڕێگایەك بۆ چاكسازی لە كەرتی بانكی لە ماوەی 24 مانگدا دانراوە.
مەزهەر محەمەد ساڵح راوێژكاری دارایی سەرۆك وەزیرانی عیراق، رایگەیاند، تیمی شارەزایانی نێودەوڵەتی ئامانجیان كۆتاییهێنانە بە گۆشەگیریی بانكەكانی عیراق، ئاماژەی بەوەشكرد، زیادبوونی ژمارەی بانكە كارگوزارە نێودەوڵەتییەكان نیشانەیەكی روونی سەركەوتنی پرۆسەی چاكسازییە.
سەبارەت بە رەوشی پێشووی بانكەكان، راوێژكاری سەرۆك وەزیران روونیكردەوە، سیستمی بانكی عیراق بەدەست پێكهاتە كۆنەكان و كاریگەریی بارودۆخە سیاسییەكانی رابردووەوە ناڵاندوویەتی، ئەمەش بووەتە هۆی شێواندنی و دابڕانی لە جیهان، بۆیە چاكسازی پێویستی بە گۆڕانكارییە بەرەو پابەندبوونی دامەزراوەیی و بنیاتنانی بانكگەلێك كە بەپێی حوكمڕانیی دروست و شەفافییەت كاربكەن.
مەزهەر محەمەد ساڵح ئاشكرایكرد، عیراق لە ئێستادا لە رێگەی هاوكاری لەگەڵ كۆمپانیاكانی وردبینی جیهانی، كار لەسەر جێبەجێكردنی نەخشەڕێگایەك دەكات بۆ چاكسازی لە كەرتی بانكی، ئاماژەی بەوەشكرد، لە ماوەی 24 مانگی داهاتوودا گۆڕانكارییەكی گەورە لە پێكهاتەی ئەو كەرتەدا روودەدات، بە شێوەیەك كە ژمارەی بانكەكان كەمدەبێتەوە لە بەرامبەر زیادبوونی سەرمایەكانیان و فراوانبوونی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ بانكە جیهانییەكاندا.
نزار ئامێدی سەرۆک کۆماری عیراق بە مەبەستی بەشداریکردن لە رێورەسمی بەخاکسپاردنی عەلی خامنەیی، گەشتە تاران.
ئەمڕۆ هەینی 3ـی 7ـی 2026، نزار ئامێدی سەرۆک کۆماری عیراق، بەغدادی پایتەختی بەرەو ئێران بەجێهێشت، بە مەبەستی بەشداریکردن لە رێوڕەسمی بەخاکسپاردن و ماڵئاواییکردن عەلی خامنەیی، گەشتە تاران.
بڕیارە لە چوارچێوەی سەردانەکەشیدا، فەخامەتیان لەگەڵ مەسعوود پزیشکیان سەرۆک کۆماری ئێران و ژمارەیەک لە لێپرسراوانی ئەو وڵاتە کۆببێتەوە، بۆ تاوتوێکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان هەردوو وڵات و هەردوو گەلی دۆست.
فەرمانگەی راگەیاندنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا داوای لە حکومەت دەکات، بە هیچ شێوەیەک چاوپۆشی لە کردنەوەی دۆسیە گەورەکانی گەندەڵی نەکات.
لە راگەیەندراوەکەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقدا هاتووە؛ گەندەڵی بۆ چەندین ساڵە وەک ئافاتێک جەستەی دەوڵەتی لاواز کردووە و بووەتە گەورەترین ئاڵنگاری بەردەم سیستمی سیاسی، بە جۆرێک لە رابردوودا دروشم و پلانەکانی دژەگەندەڵی تەنها وەک پەردەیەک بۆ دزینی زیاتری ماڵی گشتی بەکارهاتوون بەبێ ئەوەی هیچ ئەنجامێکی راستەقینەیان هەبێت.
ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رونیکردەوە، کە بڕیاری مێژوویی ئەنجومەنی نوێنەران لە رۆژی یەکشەممە (28ـی6ـی2026) بۆ لادانی پارێزبەندی لەسەر ژمارەیەک لە ئەندامانی، سەرەتای قۆناغێکی نوێیە کە دەرفەتی بە دەسەڵاتی دادوەری داوە پرۆسەیەکی بوێرانە بۆ راوەدونانی گەندەڵکاران دەستپێبکات.
بۆ ئەم مەبەستەش، ئەنجومەنی نوێنەران حکومەت پابەند دەکات، کە بە خشتەیەکی کاتیی دیاریکراو، گرنگترین دۆسیەکان بورووژێنێت؛ لەوانەش: دۆسیەی گەندەڵی باج (بەتایبەت دزینی سەدەی)، کەرتی وزە و گرێبەستە تریلیۆنییەکانی کارەبا، فەوزای مۆڵەتەکانی وەبەرهێنان، تێچووی زیادەکراوی پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون و ئاوەدانکردنەوە، کەرتی تەندروستی و هاوردەی دەرمان، گرێبەستەکانی کەرتی گواستنەوە و هێڵی ئاسن، لەگەڵ گرێبەستە وەهمییەکانی پڕچەککردن لە وەزارەتەکانی بەرگریی و ناوخۆ.
له کۆتاییدا، ئەنجومەنی نوێنەران جەختی کردەوەتەوە، لە رێگەی لێژنە تایبەتمەندەکانییەوە، تەواوی ئەو زانیارییانەی لەبەردەستیدان پێشکەشی لایەنە پەیوەندیدارەکانی دژەگەندەڵی دەکات.
هەروەها بڕیاردراوە لێژنەیەکی تایبەت بۆ چاودێری و بەدواداچوونی رێکارەکان پێکبهێنرێت، بە ئامانجی زامنکردنی گێڕانەوەی پارە دزراوەکان بۆ گەنجینەی دەوڵەت و بەکارهێنانی تەواوی دەسەڵاتە یاسایی و چاودێرییەکان بۆ بنبڕکردنی گەندەڵی لە ئێستا و داهاتوودا.
وەزارەتی نەوتی عیراق، ئەمڕۆ پێنجشەممە، رایگەیاند کە ژمارەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی لە بەغداد و پارێزگاکان سیستمی غازیان بۆ دابینکراوە، بەرزبووەتەوە بۆ 95 هەزار ئۆتۆمبێل.
ئەنوەر عەلی حسێن، بەڕێوەبەری گشتیی کۆمپانیای گشتیی پڕکردنەوە و خزمەتگوزارییەکانی غاز لە وەزارەتی نەوت، لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند: ژمارەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی کە سیستمی غازی شلیان (LPG) بۆ دابینکراوە، لە بەغداد و پارێزگاکان گەیشتووەتە نزیکەی 95 هەزار ئۆتۆمبێل. ئەمەش لە چوارچێوەی پڕۆژەی وەزارەتی نەوتدایە کە ئامانجی فراوانکردنی بەکارهێنانی غازی شلە لە کەرتی گواستنەوە و هەمەجۆرکردنی بژاردەکانی سووتەمەنییە لەبەردەم هاووڵاتیاندا.
حسێن روونی کردەوە کە کۆمپانیاکە کار دەکات بۆ جێبەجێکردنی پلانەکانی بە مەبەستی فراوانکردنی ئەم ئەزموونە و زیادکردنی ژمارەی ئەو ئۆتۆمبێلانەی سودمەند دەبن لە سیستمی غازی شل، بەهۆی ئەو سوودە ئابورییەی کە پڕۆژەکە پێشکەشی دەکات، کە خۆی لە کەمکردنەوەی تێچووی کارپێکردن و بەکارهێنانی غازی شل لەبری بەنزیندا دەبینێتەوە، جگە لە گرنگییە ژینگەییەکەی لە کەمکردنەوەی گازە ژەهراوییەکان و پشتبەستنی بە پێوەرە تەکنیکییەکان کە ڕەچاوی مەرجەکانی سەلامەتی و دڵنیایی دەکەن.
سەبارەت بە شوێنی پێشکەشکردنی ئەم خزمەتگوزارییە، حسێن وتی: خزمەتگوزارییەکانی بەستنی سیستمی غاز لە ئۆتۆمبێلەکاندا لە رێگەی 27 وەرشەی پسپۆڕەوە پێشکەش دەکرێن کە لە بەغداد و پارێزگاکاندا بڵاوبوونەتەوە، ئاماژەی بەوەش کرد کە کۆمپانیاکە هەوڵ دەدات توانای وەرگرتنی ئەم وەرشانە بەرز بکاتەوە و خزمەتگوزارییەکانیان پەرە پێبدات بە جۆرێک کە هاوتەریب بێت لەگەڵ زیادبوونی خواست لەسەر سووتەمەنی غازی شل.
هەروەها ئاشکرای کرد کە ژمارەی بنکەکانی دابینکردنی غازی شل بۆ ئۆتۆمبێلەکان گەیشتووەتە 171بنکە لە سەرانسەری پارێزگاکاندا، کە دابەشبوون بەسەر کۆمپانیای گشتیی پڕکردنەوە و خزمەتگوزارییەکانی غاز و کۆمپانیای دابەشکردنی بەرهەمە نەوتییەکاندا.
باسی لەوەش کرد کە چەندین بنکە و وەرشەی نوێ لە قۆناغی جێبەجێکردن دان لە چوارچێوەی پلانێکدا بۆ زیادکردنی بڵاوبوونەوەی خزمەتگوزارییەکە و ئاسانکاری بۆ دەستڕاگەیشتنی هاووڵاتیان.
لە کۆتاییدا، حسێن رایگەیاند کە فراوانبوون لە پڕۆژەی غازی ئۆتۆمبێلەکاندا لە چوارچێوەی ئاڕاستەکانی وەزارەتی نەوتدایە بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین سوود لە غازی شل (LPG) و پاڵپشتیکردنی ئەو پڕۆژانەی کە قازانجێکی ئابووری و ژینگەیی ڕاستەوخۆ بەدی دەهێنن و خزمەت بە هاووڵاتیان و بەرژەوەندی گشتی دەکەن.
راوێژكاریی یاسایی سەرۆك وەزیرانی عیراق دۆسیەی بەتاڵانبردنی پارەی 23 ساڵی عیراق ئاشکرا دەکات و دەڵێت: تائێستا دوو ترلیۆن دۆلار بەتاڵانبراوە.
لە رۆژی 28ی حوزەیرانەوە ئۆپەراسیۆنێك بۆ دەستگیركردنی دەیان لێپرسراوی باڵا بە تۆمەتی گەندەڵی، بووەتە جێی بایەخی میدیا ناوخۆی و جیهانیەكان.
بەپێی ئەو داتایانەی تا ئێستا راگەیەندراوە، تەنها لەو ئۆپەراسیۆنەدا، دەست بەسەر نزیكەی 130 ملیۆن دۆلاردا گیراوە، ئەوە جگە لە سەدان كیلۆ خشڵ و ئۆتۆمبێل و ڤێلا و كەلوپەلی گرانبەها.
مونیر حەداد راوێژكاریی یاسایی سەرۆك وەزیرانی عیراق ئاشكرایكردووە، كۆی گشتی پارە دزراوەكانی عیراق لە ساڵی 2003ـەوە تا ئێستا دەگاتە زیاتر لە دوو ترلیۆن دۆلار.
بەو پێیە بێت، هەر 100 دۆلارێك ئەگەر بە نرخی 150 هەزار دینار بشكێنرێتەوە و دابەشبكرێت بەسەر ژمارەی دانیشتووانی عیراقدا، هەر تاكێك 65 ملیۆن و 49 هەزار دیناری بەردەكەوێت.
خۆ ئەگەر ئەو پارەیە تەرخان بكرایە بۆ دامەزراندنی دەرچووانی زان كۆ و پەیمانگەكان، ئەوا تەنها بە 7.8%ـی ئەو دوو ترلیۆن دۆلارە دەتوانرا لە ساڵی 2014ـەوە هەموو ساڵێك سەرجەم دەرچووانی زانكۆ و پەیمانگەكان كە ژمارەیان دەگاتە 250 هەزار كەس بە تێكڕای موچەی یەك ملیۆن دینار دابمەزرێنرێن.
ئەگەر كێشەی كرێنشینی لە عیراق كۆتایی پێبهێنرێت، ئەوا تەنها بە 5.47%ی ئەو دوو ترلیۆن دۆلارە، دەتوانرێت خانووی مۆدێرن بۆ سەرجەم كرێنشینانی عیراق دابینبكرێت.
ئاشكراكردنی دزینی پارەی زەبەلاح لە عیرادا كەیسێكی نوێ نییە، لە ساڵی 2022شدا دۆسیەی دزیی سەدە جارێكی تر شەقامی عیراقی هەژاند، كە بەپێی لێكۆڵینەوەكانی لیژنەی دەستپاكی پەرلەمان، قەبارەی دزییەكە گەیشتووەتە هەشت ترلیۆن دیناری عیراقی كە هاوتایە بە نزیكەی پێنج ملیار دۆلار و لەرێگای 247 كارتیی بانقی و بە هاوكاریی ژمارەیەك لێپرسراوی باڵای پێشوو لە بانكی رافیدەیندا بە ناوی كۆمپانیای وەهمییەوە دزرابوون.
ئەو دزیەشی ئێستا لە عیراقدا كراوە، وەك مونیر حەداد باسی لێوەدەكات، هاوشێوەی دزیی سەدە لە لۆژیك دەرچووە و ناتوانرێت تەنها تۆمەتی گەندەڵی و دزینی پارەی بدرێتە پاڵ، بەڵكو ئاماژەیەكی روونە بۆ سپیكردنەوەی پارە.
رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی ئاشكرای كرد كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بڕیاریداوە بە ناردنەوەی دراوی دۆلار بۆ عیراق، ئەمەش دوای ماوەیەك لە راگرتنی وەك ئامرازێكی فشار.
بەپێی راپۆرتی ڕۆژنامەكە، واشنتۆن لە رێگەی راگرتنی ناردنی دۆلارەوە، دەیویست فشار بخاتە سەر بەغداد تاوەكو خۆی لە كۆماری ئیسلامی ئێران بەدوور بگرێت و پابەندی سزاكان بێت.
لەو چوارچێوەیەدا، حەیدەر عەبودی، وتەبێژی حكومەتی عیراق، دەستپێكردنەوەی پرۆسەی ناردنی دۆلاری لەلایەن ئەمریكاوە پشتڕاستكردەوە و ڕایگەیاند، ئەو كێشە و ئاستەنگانەی لەمبارەیەوە هەبوون، سەرجەمیان چارەسەر كراون.
پێشتر عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق تیشكی خستبووە سەر ئەم پرسە و دڵنیایی دابوو كە ئەمریكا ناردنی دۆلار بۆ عیراق دەستپێدەكاتەوە و هیچ كێشەیەكی جدی لە ئارادا نییە.
ئەم پێشهاتانەش لە كاتێكدایە لە ماوەی ڕابردوودا بەهای دۆلار لە بازاڕەكانی عێراقدا بە شێوەیەكی بەرچاو بەرزبوونەوەی بەخۆوە بینیبوو و خواستی زۆری لەسەر دروست ببوو.
وەزارەتی دادی عیراق راگەیەنراوێکی لەبارەی ئەو هەواڵ و دەنگۆیانە بڵاوکردەوە کە باس لە دەستگیرکردنی بەڕێوەبەری نووسینگەی وەزیری داد بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە: ئەو هەواڵانە دوورن لە راستییەوە و دەنگۆی میدیای چەواشەکارن.
دەقی راگەیەنراوەکە:
لە چەند دەزگایەکی ڕاگەیاندن و پەیجى سوشیال میدیاى دیاری كراو وبەمەبەستی سیاسی و چەواشەكاری هەواڵی دەستگیرکردنی بەڕێوەبەری نووسینگەی وەزیری دادیان بڵاوكردۆتەوە، دەمانەوێت ڕایبگەیەنین کە ئەم هەواڵانە سەرلەبەریان ساختەن و دوورن لە ڕاستییەوە.
دووپاتی دەکەینەوە کە ناوبراو بەردەوامە لە ڕاپەڕاندنی ئەرکە رەسمییەکانی خۆی و نە لە ڕابردوو و نە لە ئێستادا هێچ كێشەیەكی یاسای نەبووە ونیەتی بەڵكو نمونەی فەرمانبەری دڵسۆز و دەستپاكە بە شەهادەتی راپۆرتی دەزگا چاودێرییەكان.
ئەم جۆرە چەواشەکارییانە ئامانجیان تەنها ناوزڕاندنی وەزارەتی داد و لێپرسراوەکانییەتی. بۆیە وەزارەتی داد سکاڵای یاسایی لەسەر هەموو ئەو کەناڵ و پەیج و دەزگایانە تۆمار دەکات کە ئەم هەواڵە ناڕاستەیان بڵاوکردووەتەوە و ڕووبەڕووی یاسایان دەکاتەوە.
فەرمانگەی ڕاگەیاندنی وەزارەتی داد
30,6,2026
بەپێی زانیارییەكان لە ناو دادگای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە بەغداد، بەمنزیكانە هەڵمەتی دەستگیركردنی تر دژی گەندەڵكاران لە عیراق ئەنجام دەدرێت و كەسایەتی ناو گروپە چەكدارەكانیش دەگرێتەوە.
دادوەرێك لە دادگای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە بەغداد بە ماڵپەری "عەرەبی جەدید"ی راگەیاند: لە لێكۆڵینەوە سەرەتاییەكاندا لەگەڵ ئەو لێپرسراوانەی لەسەر دۆسێی گەندەڵی دەستگیركراون، دانپێدانان هەبووە و ناوی چەندین لێپرسراوی تر ئاشكرا كراوە و بەڵگە خراوەتەڕوو، كە لەنێویاندا سیاسی و لێپرسراوانی دیار لە حكومەتەكەی محەمەد شیاع سودانی تێدایە، پەرلەمانتار و سەرۆكی كۆمپانیا و بریكاری وەزیرشی تێدایە، ئامادەكاریشكراوە بۆ دروستكردنی لیستێك لەبارەی ناوی ئەو كەسانەی بۆ دەرەوەی وڵات هەڵاتوون و چوونەتە توركیا و ئیمارات و لوبنان و ئوردن و ئێران، بۆئەوەی لە رێی ئینتەرپولەوە بیانگەڕێننەوە.
ئەو دادوەرە كە ناوەكەی ئاشكرا نەكردووە وتیشی: كۆی گشتی ئەو پارەیەی لە دۆسێی گەندەڵی وەزارەتی نەوتدا هەیە، رەنگە بگاتە 750 ملیار دیناری عیراقی، بە پارەی كاش و موڵك و زێڕ و ئۆتۆمبێل و بابەتی تر.
ئاشكراشیكردووە، لە قۆناغی دووەمی هەڵمەتەكەی عەلی زەیدیدا، چەندین كەسایەتی دیار لە گروپە چەكدارەكان دەگرێتەوە، لەگەڵ چالاكوانانی بواری ئابوری ئەو گروپانە لە سەڵاحەدین و نەینەوا و ئەنبار و بەغداد و بابل و دیالە.
سەرۆك وەزریرانی عیراق رایدەگەیەنێت لە جێبەجێكردنی یاسا و كۆنترۆڵكردنی چەكی بێمۆڵەت بەردەوام دەبن و گەندەڵكارانیش ناپارێزن.
عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ رۆژنامەی شەرق ئەوسەت رایگەیاند، پاشگەزنابێتەوە لە روبەڕوبوونەوەی گەندەڵی، چونكە لە ئێستادا بووەتە هەڕەشە لەسەر بوونی دەوڵەتی عیراق، وتیشی، چەندین لایەن هەن دەیانەوێت بۆ بەتاڵانبردن دەستوەردان لە عیراق بكەن نەك بۆ خزمەتگوزاریی، جەختیشیكردەوە، لاپەڕەیەكی نوێ بۆ عیراق دەنووسنەوە و وەزیری داراییشی راسپاردووە هەژمارێك بكاتەوە بۆ گەڕاندنەوەی پارە بەتاڵانبراوەكان.
زەیدی ئاماژەی بەوەشكرد، دوای كۆتاییهاتنی كابینەكەی، خۆی بۆ ویلایەتێكی تر كاندید ناكات و هیچ حزبێكیش دروست ناكات، جەختیشیكردەوە، بەرژەوەندی عیراقییەكانیش پێش هەموو شتێكە و پەیوەندییەكی باش لەگەڵ كۆمەڵی نێودەوڵەتی و وڵاتانی دراوسێ بنیاتدەنێن.
لەبارەی هێرشكردنەسەر وڵاتانی كەنداویش زەیدی وتی، لیژنەیان پێكهێناوە تایبەت بەو هێرشانەی دەوترێت لەخاكی عیراقەوە كراونەتەسەر ئەو وڵاتانە، بەڵام تائێستا ئەو بابەتە نەسەلمێندراوە و بە هێزە ئەمنییەكانیشیان وتووە بەرپەرچی هەر هەوڵێك بدەنەوە كە خاكی عیراق بۆ هێرشكردنەسەر وڵاتانی دراوسێ بەكاردەهێنن، زەیدی ئاشكراشیكرد، دوای سەردانەكەی بۆ ئەمریكا، سەردانی توركیا و سعودیە و ئێرانیش دەكات.
سەرچاوەیەكی باڵای ئەمنی بە میدیا ناوخۆییەكانی عیراقی راگەیاندووە، لە بازگەی عەباس جومای نێوان هەردوو پارێزگای سەڵاحەدین و دیالە، دەستیان بەسەر ئۆتۆمبێلێكی جۆری نیسان پاسفایندەردا گرت كە بڕی چوار ملیۆن دۆلاری ئەمریكی تێدا شارابووەوە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، پارەكە بەشێوەیەكی لێهاتووانە لەناو ئۆتۆمبێلەكەدا شاردرابووەوە و دوای پشكنینی ورد دۆزراوەتەوە.
ئەو سەرچاوەیە دەشڵێت: راستەوخۆ شۆفێرەكەیان دەستگیركردووە و دەستیان كردووە بە لێكۆڵینەوە لە روداوەكە بۆ ئاشكراكردنی سەرچاوەی پارەكە و ئەو شوێنەی بڕیاربووە بۆی بگوازرێتەوە.
ئەوەش لەدوای ئۆپەراسیۆنی هێرشی بەرەبەیان دێت لە رۆژی 28ی ئەم مانگەدا، كە تیایدا بەپێی راگەیاندنی رەسمی حكومەتی عیراق 21 لێپرسراوی باڵای تێدا دەستگیركرا و هەوڵەكان بۆ دەستگیركردنی ئەو لێپرسراوانەی تریش بەردەوامن كە هەڵهاتوون.
عیراق و سووریا ڕێككەوتنێكی ستراتیژی ئیمزا دەكەن و نۆژەنكردنەوەی بۆری نەوتی كەركووك_ بانیاس وەك جێگرەوەیەك بۆ گەرووی هورمز دەخەنەڕوو.
ئەمە یەكەم سەردانی بەرپرسێكی باڵای عیراقییە بۆ دیمەشق لە دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە كۆتاییەكانی ساڵی 2024، ئەوەش ڕەنگدانەوەی هەوڵەكانی كابینەی نوێی حكومەتی عێراقە بە سەرۆكایەتی عەلی زەیدی بۆ بەهێزكردنی پەیوەندییەكان و فراوانكردنی هاوكارییەكان لەگەڵ ئیدارەی نوێی سووریا، بەتایبەت دوای دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت لە ڕێگەی بەندەری بانیاس و كردنەوەی دەروازە سنوورییەكان.
ئامانجی سەرەكی عیراق لەم ڕێككەوتنە، دۆزینەوەی جێگرەوەیەكی ئارام و بەردەوامە بۆ گەرووی هورمز بە مەبەستی هەناردەكردنی نەوت بۆ بازاڕەكانی جیهان، بەتایبەت لەژێر ڕۆشنایی گرژییە هەرێمییەكان و جەنگی ئێران لەگەڵ ئەمریكا و ئیسرائیل.
عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق ڕایگەیاندووە كە دەیانەوێت ئاستی هەناردەی نەوت بگەیەننە حەوت ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا، لە كاتێكدا پێش بەرپابوونی ئەم جەنگە، توانای هەناردەی ڕۆژانەی عیراق زیاتر لە سێ ملیۆن بەرمیل بووە.
كاراكردنەوەی ئەم بۆرییە دەبێتە هۆی زیادبوونی بەرچاوی ئاستی هەناردەكردن.
بۆری نەوتی كەركووك_ بانیاس مێژوویەكی كۆنی هەیەو لە ساڵی 1934 بە تیرەی 12 ئینج و توانای 85 هەزار بەرمیل دروستكرا، دواتر و لە ساڵی 1952 بۆ 16 ئینج فراوانكرا و لە كۆتایی شەستەكانیشدا دوو بۆری 30 بۆ 22 ئینجی لێدرا.
بەڵام لە ساڵی 1982 بەهۆی پشتیوانیكردنی سووریا لە ئێران لە جەنگی عیراق-ئێراندا، هەناردەكردنەكەی ڕاگیرا.
لە ساڵی 2007یشدا هەوڵێكی دیكە بۆ دروستكردنەوەی هێڵی بۆری نەوتی بانیاس كەركوك لە ڕێگەی كۆمپانیایەكی ڕووسی درا، بەڵام لە 2009 بەهۆی گرانی تێچووەوە هەڵوەشایەوە.
ئێستا بۆرییەكە پێویستی بە نۆژەنكردنەوەی هەمەلایەنە هەیە، لەناو خاكی سووریادا درێژییەكەی 850 كیلۆمەترە و بەتەواوی پێویستی بە كاركردنە.
لە دیوی عیراقیشەوە بۆرییەكە دوو بەشە، بەشی كەركووك بۆ بێجی كە 120 كیلۆمەترە، كێشەی نییە و بە تیرەی 42 ئینج توانای گواستنەوەی 600 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانەی هەیە، بەڵام بەشەكەی دیكەی پێویستی بە چاككردنە، وەك ئەوەی محەمەد بەشیر لە ئابی ساڵی ڕابردوودا لە كۆبوونەوەی لەگەڵ حەیان عەبدولغەنی، وەزیری پێشووی نەوتی عیراقدا ئاماژەی پێ دابوو.
ئەم پڕۆژەیە تەنها بۆ عیراق گرنگ نییە، بەڵكو لە ڕووی ئابوورییەوە سوودێكی گەورە بە سوریا دەگەیەنێت، بەو پێیەی دیمەشق ساڵانە بڕی 200 ملیۆن دۆلار وەك كرێی تێپەڕبوونی نەوتەكە لە عیراق وەردەگرێت، ئەمەش پاڵپشتییەكی دارایی باش دەبێت بۆ ئابووری وڵاتەكە لەم قۆناغە نوێیەدا.
چوارچێوەی هەماهەنگی پشتیوانی خۆی بۆ پرۆسەی دژایەتیكردنی گەندەڵكاران دووپات دەكاتەوە.
بە ئامادەبوونی عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی عیراق، سەركردەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی لە نووسینگەی سەرۆكی هاوپەیمانیی نەهجی نیشتمانی كۆبوونەوە.
لە راگەیەندراوێكدا، چوارچێوەی هەماهەنگی پاڵپشتی خۆی بۆ هەوڵەكانی دژایەتیكردنی گەندەڵی و پڕۆسەی ئۆپراسیۆنی بەرەبەیان دوپاتكردەوە.
هاوكات پاڵپشتی و پشتگیریی خۆیان بۆ هەنگاوەكانی حكومەت و دەسەڵاتی دادوەری دەربڕی كە دەبێتە هۆی گێڕانەوەی متمانە بە پڕۆسەی سیاسی، هاوكات جەختیان لەسەر پێویستیی بەردەوامبوونی ئەو هەوڵانە و پاككردنەوەی دامەزراوەكانی دەوڵەت لە گەندەڵكاران و كەمتەرخەمەكان، و ڕاگرتنی بەفیڕۆدانی ماڵی گشتی كردەوە.