رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
وەزیری بەرگریی ئیسرائیل دەڵێت، لە حاڵەتی ئەنجامدانی هەر هێرشێکدا بۆ سەر وڵاتەکەی، ژێرخانی سەربازی و مەدەنیی تەواوی ئێران دەکەنە ئامانج.
یسرائیل کاتز، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل رایگەیاند، لە حاڵەتی ئەنجامدانی هەر هێرشێکدا بۆ سەر وڵاتەکەی لەلایەن تارانەوە، ئێران دەگەڕێننەوە بۆ "سەردەمی بەردین و تاریکی".
وەزیری بەرگریی ئیسرائیل ئاماژەی بەوەشکرد،، لە بەرانبەر هەر هێرشێکدا ژێرخانی سەربازی و مەدەنیی ئێران دەکەنە ئامانج.
ئەوەشی خستەڕوو، تاران بە باشی هۆکاری هێرشنەکردنە سەر ئیسرائیل دەزانێت، ئەمەش دوای ئەو زیانە گەورانەی کە لە ئۆپراسیۆنەکانی پێشوودا بەر بەتوانای سەربازی و ئەمنیی ئەو وڵاتە کەوتوون.
سوپای ئێران لە چوارچێوەی قۆناغی 31ی ئۆپراسیۆنی هەورەبرووسکە "صاعقة"، هێرشێکی بەرفراوانی مووشەکی و درۆنی بۆ سەر بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە کوەیت و ئیمارات راگەیاند، لە بەرانبەریشدا بەرگریی ئاسمانیی کوەیت بەرپەرچدانەوەی ئۆپراسیۆنەکەی ئاشکرا کرد.
پەیوەندییە گشتییەکانی سوپای ئێران، ئەمڕۆ پێنجشەممە، لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کردووە: بەرەبەیانی ئەمڕۆ هێزەکانیان سیستەمەکانی پەیوەندیی مانگی دەستکرد، کۆگاکانی کەلوپەل و ئامێر و ئاشیانی فڕۆکە جەنگییەکانی سوپای ئەمریکایان لە بنکەی "ئەحمەد جابڕ" لە کوەیت کردووەتە ئامانج.
بەپێی لایەنە ئێرانییەکان، هێرشەکان بوونەتە هۆی کەوتنەوەی زیان و پێکان لە سیستەمەکانی پەیوەندی و ئاشیانی فڕۆکەکاندا.
لە راگەیەندراوەکەدا هاتوە: لە چوارچێوەی هەمان ئۆپراسیۆندا، بنکە و شوێنی جێگیربوونی هێزەکان و سیستەمەکانی راداری سوپای ئەمریکا لە بنکەی "منهاد" لە ئیمارات ئامانجی هێرشی مووشەکی و درۆنی بوون.
سوپای ئێران جەختیشی کردەوە: بنکەی ئەحمەد جابڕ رۆڵێکی جەوهەری لە ئامادەیی و پشتیوانیکردنی سوپای ئەمریکا لە ناوچەکەدا دەگێڕێت، هەروەها دووپاتی کردووەتەوە: وەڵامدانەوەی هەر هێرشێکی ئەمریکا "توند و یەکلاکەرەوە دەبێت و تا تێکشکاندنی دەستدرێژیکار بەردەوام دەبێت.
لە بەرانبەردا، دەستەی ئەرکانی سوپای کوەیت لە راگەیەندراوێکدا بڵاوی کردەوە: سیستەمی بەرگریی ئاسمانیی وڵاتەکەیان بەرپەرچی هێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئەمریکای داوەتەوە کە بەهۆی "دەستدرێژیی ئێران"ەوە ئەنجام دراون، ئەمەش هاوكات بووە لەگەڵ لێدانی زەنگی ئاگادارکردنەوە لە سەرانسەری وڵاتدا.
پێشتریش هێزە وشکانییەکانی سوپای ئێران ئامادەیی و بڵاوبوونەوەی یەکە سەربازییەکانیانی لەسەر سنوورەکان بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر هەرەشەیەک پشتڕاست کردبووەوە.
دوای ئەو گرژییانەی دوێنێ لە غەززە رویاندا، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل دەڵێت، هێزەکانیان لە کەرتی غەززە ناکشێنەوە.
بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە وتارێکی ڤیدیۆییدا لەناو خاکی غەززەوە رایگەیاند، سوپای ئیسرائیل لە کەرتی غەززە ناکشێتەوە و لە ئێستادا کۆنترۆڵی %60ـی رووبەری کەرتەکەی کردووە و ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی فراوانتر دەکات.
جەختیشی کردەوە، حکومەتەکەی هەوڵ دەدات کەرتەکە بکاتە ناوچەیەکی داماڵدراو لە چەک تا هیچ مەترسییەک بۆ سەر ئیسرائیل دروست نەکات.
سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل ئاماژەی بە دەستگیرکردنی سەرکردەیەکی بزووتنەوەی حەماس کرد و وتی: "دوێنێ لێپرسراوی هەواڵگریی حەماسمان دەستگیرکردووە و بێگومان زانیاریی گرنگی لێوەردەگرین".
لەلایەکی ترەوە، یسرائیل کاتز، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل رایگەیاند، %70ـی رووبەری کەرتی غەززە وێران بووە و هیچ تونێل و ژێرخانێکی تێدا نەماوە، بە تەواویش لەژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی ئیسرائیلدایە.
لە بەرانبەردا، بزووتنەوەی حەماس لە راگەیەنراوێکدا داوای لە نێوەندگیرەکان کردووە زۆرترین فشار بخەنە سەر حکومەتی ئیسرائیل بۆ راگرتنی پێشێلکارییەکانی لە غەززە و پابەندکردنی بە جێبەجێکردنی رێککەوتنی ئاگربەست.
راوێژکاری موجتەبا خامنەیی رایدەگەیەنێت، ئێران ستراتیژییەکی نوێ لە جەنگ و رووبەڕووبوونەوەی گەمارۆ ئابورییەکان پەیڕەو دەکات.
موحسین رەزایی، راوێژکاری موجتەبا خامنەیی لە پەیامێکدا کە ئاراستەی ئەمریکای کردووە رایگەیاند، ئەو هەوڵانەی واشنتن دەیدات رزگاری ناکات لەو رەوشەی تێیکەوتووە و لە ئایندهیهكی نزیكدا دەردەکەوێت، کە ستراتیژییە نوێیەکەی تاران توانای رووبەڕووبوونەوەی فشارەکانی هەیە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، وڵاتەکەی ستراتیژییەکی نوێ لە جەنگ و دیپلۆماسی و رووبەڕووبوونەوەی گەمارۆ ئابوورییەکان پەیڕەو دەکات.
ئەم لێدواش لە کاتێکدایە، شەوی رابردوو سوپای ئەمریکا رایگەیاند، چەندین ئامانجی سوپای پاسدارانیان بۆردومان کرد، لەوانە سیستمی بەرگریی ئاسمانی و بنکەی دەریایی و ناوەندیی پەیوەندییەکان، لە بەرانبەریشدا، سوپای پاسداران رایگەیاند، بە موشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هێرشیانکردووەتە سەر پێگەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە.
هەریەك لە كوەیت و ئوردن و بەحرەین رایانگەیاند، بەرپەرچی هێرشی چەند موشەك و فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوانی ئێرانیان داوەتەوە.
لە وەڵامی هێرشەكانی ئەمریكا بۆسەرباشوری وڵاتەكەی دورگەی لارك و گەروی هورمز ئێران هێرشیكردە سەر بنكە سەربازیەكانی ئەمریكا لە بەحرەین و كوەیت و ئوردن.
سوپای پاسداران بڵاویكردەوە، بە موشەكی بالیستی بنكەیەكی ئەمریكایان لە ئوردن كردوتە ئامانج و لە بەرامبەردا هێزە چەكدارەكانی ئوردن رایگەیاند، بەرپەرچی10 موشەكی بالیستی ئێرانیان داوەتەوە، سێ موشەكیش لە ناوچەی چۆڵدا كەوتوونەتە خوارەوە و هیچ زیانێكی گیانیان لێنەكەوتووەتەوە.
هاوكات، هێزی بەرگری ئاسمانی بەحرەین رایگەیاند، چەند هێرشێكی ئاسمانی و درۆنی ئێرانیان پوچەڵكردووەتەوە كە خاكی وڵاتەكەیانی كردبووە ئامانج.
لە لایەكی ترەوە، سوپای كوەیت رایگەیاند، بەرپەرچی هێرشی چەند فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوانی ئێرانیان داوەتەوە كە لە ئاسمانی وڵاتەكەیاندا سوڕاونەتەوە.
باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە ئیسرائیل ئاگادارییەکی ئەمنیی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، بەهۆی کەڵەکەبوونی گرژییەکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، باری ئەمنی بە ئاڵۆزی دەمێنێتەوە و ئەگەری ئاڵۆزبوونی چاوەڕواننەکراوی رەوشەکە هەیە.
باڵیۆزخانەکە داوای لە تەواوی ئەو هاووڵاتییە ئەمریکییانە کرد کە لە ناوچەکەن، هوشیار بن و رەچاوی هەڵوەشاندنەوەی گەشتە ئاسمانییەکان، داخرانی ئاسمانی ناوچەکە و دروستبوونی ئاستەنگ لە هاتووچۆدا بکەن.
هەروەها رێنمایی دەداتە هاووڵاتییان: لە رێگەی هێڵە ئاسمانییەکان یان لە رێگەی ماڵپەڕی رەسمیی فڕۆکەخانەکانی تەلئەڤیڤ و حەیفاوە بەدواداچوون بۆ رەوشی گەشتەکانیان بکەن.
لەلایەکی ترەوە، ئاگادارییەکە ئاماژەی بەوە کردووە: ناوەندە دیپلۆماسییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە و دەرەوەی ناوچەکەش کراونەتە ئامانج، و هۆشداری دا لەوەی ئەگەری هەیە ئێران و گروپە هاوپەیمانەکانی ئامانجی تری ئەمریکی، لەوانە کۆمپانیا و دامەزراوە ئەمریکییەکان لە سەرانسەری جیهاندا بکەنە ئامانج.
لە کۆتاییدا باڵیۆزخانەی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کردووە: بەشە کۆنسوڵییەکانی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە قودس و نوسینگەی باڵیۆزخانە لە تەلئەڤیڤ کراوەن بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە کۆنسوڵییە ئاسایی و بەپەلەکان.
محەمەد باقر قاليباف، سەرۆکی مەجلیسی شوورای ئێران، هۆشداری دەدات لەبارەی نەخشەیەکی نوێی ئەمریکا هاوکات وهەڕەشەی "وەڵامی سەربازی" دەکات لەبەرانبەر سەپاندنی هەر گەمارۆیەکدا.
قاليباف، لە یەکەم وتاری تۆمارکراویدا بۆ گەلی ئێران، ئاماژەی بەوە کرد: ئەمریکا هەوڵ دەدات شکستی گەورەی خۆی لە کایەکانی سەربازی و دیپلۆماسیدا قەرەبوو بکاتەوە.
جەختیشی کردەوە: تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە هەستیارە پێویستی بە هۆشیاریی تەواو و یەکڕیزیی نیشتمانیی بەهێز هەیە لە نێوان بەرپرسان و هاووڵاتییاندا.
روونیشی کردەوە: دوای ئەوەی ئەمریکا تێگەیشت لەوەی ناتوانێت لە رێگەی رووبەڕووبوونەوەی راستەوخۆوە دەستکەوت بەدەستبهێنێت، پەنای بردووەتە بەر ستراتیژیی "جەنگی لێکدراو".
ئاماژەی بەوەش کرد: ئامانجی راشکاوانەی ئەم ستراتیژییە، هەڵگیرساندنی ئاڵۆزی و ئاژاوەیە لە ناوخۆی وڵاتدا، هاوکات لەگەڵ ئەنجامدانی کردەی تیرۆرکردن و هێرشی سەربازیی سنووردار و کورتخایەن.
سەرۆکی پەرلەمانی ئێران جەختی کردەوە: هەر هەوڵێک بۆ سەپاندنی گەمارۆی دەریایی، وەڵامی یەکلاکەرەوەی دەبێت.
ئاماژەی بەوەش دا: ئەم نەخشەیەی دوژمن بۆ تەواوی بەرپرسانی دەوڵەت روون بووەتەوە، کە ئەمەش پێویستی بە وشیاریی تەواو هەیە بۆ ئەوەی رانەکێشرێنە ناو هەوڵەکانی تێکدانی سەقامگیریی ناوخۆیی.
ناوبراو وتیشی: ئەگەر ئەمریکا گەمارۆی دەریایی توندتر بکات، ئێمە بە رێگەی سەربازی وەڵام دەدەینەوە، چونکە گەمارۆدان یەکێکە لە شێوازەکانی رووبەڕووبوونەوەی سەربازی، وپێشتریش وتبوومان، ئەگەر ئێران نەتوانێت نەوتەکەی بنێرێتە دەرەوە، هیچ کەسی تر ناتوانێت نەوتەکەی هەناردەبکات.
سەرۆکی پەرلەمانی ئێران دەڵێت، واشنتۆن پێچەوانەی یاداشتی لێکتێگەیشتن دەیەوێت لە رێڕەوی باشوری گەرووی هورمزەوە تێپەڕێت، بەڵام تاران رێگە بەوە نادات.
محەمەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ئاماژەی بەوەکرد، سەڕەڕای ئەوەی دوژمن توانیویەتی چەند کەشتییەک لە گەروی هورمزەوە تێپەڕێنێت، بەڵام هێزەکانی ئێران کۆنترۆڵی گەروەکەیان کردووە و رێگە بە دەستپێکردنەوەی هاتووچۆ تێیدا نادەن.
سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ئاشکراشیکرد، لەگەڵ عومان گەیشتوونەتە لێکتێگەیشتن سەبارەت بە گەروی هورمز و سەپاندنی بەڕێوەبەرایەتیی ئێرانی بەسەر گەروەکەدا پێچەوانەی یاسا نێودەوڵەتییەکان نییە.
تاران بەرپرسیارییەتیی پێشێلکردنی رێککەوتنی ئیسلام ئاباد دەخاتە ئەستۆی واشنتۆن و جەخت دەکاتەوە ملکەچی داواکارییەکانی ئەمریکا نابێت.
ئیسماعیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە کۆنفراسنی رۆژنامەوانی هەفتانەیدا رایگەیاند، لە هەر گفتوگۆیەکدا لەبارەی لێکتێگەیشتنی ئیسلام ئاباد، نابێت ئەوە فەرامۆش بکرێت کە ئەمریکا رێککەوتنێک بە رەسمی لە بەرزترین ئاستی دەسەڵاتیدا ئیمزای لەسەر کردبوو، پێشێلیکردووە.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئاماژەی بەوەشکرد، لایەنی ئەمریکی تەنها 22 رۆژ دوای ئیمزا کردنی رێککەوتنەکە، بە ئاگادارییەوە بڕیاری پێشێلکردنی داوە، جەختیشی کردەوە، بەردەوامیی گەمارۆکان و گۆشەگیریی دەریایی لەلایەن ئەمریکاوە، بە کردەوەیەکی دوژمنکارانە هەژمار دەکرێت.
سەبارەت بە سەردانی سوپاسالاری پاکستان بۆ تاران، بەقائی روونیکردەوە کە ئەو سەردانە لە چوارچێوەی رۆڵی ئیسلام ئاباد بووە بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان، جەختیشی لەوە کردەوە کە ئێران بەرژەوەندیی نیشتمانی دەکاتە بنەما بۆ بڕیارەکانی و ملکەچی سەپاندنی داواکارییەکانی واشنتۆن نابێت.
ڤلادیمێر پوتنی سەرۆکی روسیا رایگەیاند، گەلی روسیا بە هاوسۆزییەوە لە پشت گەلی ئێران وەستاوە و بەرگریی لە بەرژەوەندییە باڵاکانی نێوانیان دەکەن و بەڵێنیش دەدات هاوکاری ئێران بکات.
لە میانی کۆبونەوەی لەگەڵ مەسعود پزیشکیانی سەرۆک کۆماری ئێران، لە لوتکەی رێکخراوی هاریکاریی شەنگهای ڤلادیمێر پوتنی سەرۆکی روسیا جەختی لە پەیوەندی نێوان هەردوو وڵات کردەوە.
پوتن رایگەیاند، روسیا و ئێران سەرەڕای رەوشی سەربازی و سیاسی، هاوشێوەی ساڵی رابردوو پەیوەندییە ئابورییەکانیان دەپارێزن .
ئاماژەی بەوەشکرد، لەم کاتە سەختەدا وەک روسیا هەوڵدەدەن هاوکاری تاران بکەن و کەلوپەلی پێویستی بۆ دابین بکەن.
لە میانی دیدارەکەدا پوتین داوای لە هاوتا ئێرانییەکەی کرد، سڵاوی خۆی بە موجتەبا خامنەیی رابەری باڵای ئێران بگەیەنێت و جەختیشی لەسەر قووڵایی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان کردەوە.
میدیاکانی سوریا رایانگەیاند، ئەمڕۆ سێشەممە کۆگایەکی تەقەمەنی لە سوریا تەقیوەتەوە.
بەپێی هەواڵێکی میدیاکانی سوریا: ئەمڕۆ کۆگایەکی تەقەمەنی لە گەڕەکی رۆژئاوا لە شارۆچکەی بنش لە گوندەواری ئیدلب لە باکوری رۆژئاوای سوریا تەقیوەتەوە، بەبێ ئەوەی تا ئێستا هۆکاری تەقینەوەکە بزانرێت.
ئاماژە بەوەش کراوە: هێزە ئەمنییەکان دەستبەجێ شوێنی روداوەکەیان گەمارۆ داوە و تیمەکانی بەرگریی شارستانیش دەستیان بە کوژاندنەوەی ئەو ئاگرە کردووە کە لە ئەنجامی تەقینەوەی کۆگاکەوە کەوتووەتەوە.
عەبدولناسر هیمەتی، سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئێران رایگەیاند، وڵاتەکەی توشی دارمانی ئابوری سەخت نەبووە و ئەگەری هەڵئاوسانی گەورەش لاوازە، جەختیش لە بونی دراوی بیانی پێوسیت دەکاتەوە
ئەمڕۆ سێشەممە، سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئێران رایگەیاند، گەمارۆ و سزاکانی ئەمریکا کاریگری گەورەی لەسەر وڵاتەکەی کردوە، بەڵام ئەگەری داڕمانی ئابوری وڵاتەکەی زۆر لاوازە.
شەوی رابردوو دۆناڵد ترەمپ رایگەیاند، ئابوری ئێران بە تەواوەتی داڕماوە و هیمەتی لە وەڵامی ئەو پەیامەدا دەڵێت؛ ئەو قسەیە بە هیچ شێوەیەک راست نییە.
ناوبراو ئاماژەی بەوەشکردوە، وڵاتەکی بڕی پێویست دراوای بیانی لە بەردەستدایە و بانکی ناوەندیی ئامادەیە زیاتر لە دوو ملیار یۆرۆ بخاتە بازاڕەوە.
ئەم لێدوانانەی سەرۆکی بانکی ناوەندی ئێڕان لە کاتێکدایە، بەهای تمەن بەرانبەر دۆلار بەردەوامە لە دابەزین و لە ئێستادا 100 دۆلاری ئەمریکی نزیکە لە 21 ملیۆن تمەن.
جی دی ڤانسی جێگری سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، سەرکردەکانی ئێران لە گەروی هورمزدا شێتانە رەفتاردەکەن و تەنانەت تەقە لە کەشتیی هاوپەیمانەکانیشیان دەکەن.
جێگری سەرۆکی ئەمریکا، لە لێدوانێکدا بۆ کەناڵی فۆکس نیوز سەبارەت بە جەنگی ئێران رایگەیاند، دەسەڵاتدارانی ئێران بەراستی شێتانە رەفتار دەکەن و فەرمانڕەوایانی ئەو وڵاتە لە بەرانبەر پێشهاتەکاندا ژیری و پلانی ستراتیژیی پێویستیان نییە.
ڤانس ئاماژەی بەوەداوە، کە لەلای ئەوە سەیرە، تەنها بە مەبەستی رێگریکردن لە رەوتی ئازادی هەناردەکردنی نەوت و گاز، ئێرانییەکان تەقە لە هاوپەیمانەکانی خۆشیان دەکەن.
ڤانس دەشڵێت؛ ئەوان پێشبینی ئەوکارەی تارانیان کردوە و تەواوی سەرنج و تەرکیزی ئەمریکا لەسەر دەستەبەرکردنی ئازادیی گەشەی بازرگانی و مسۆگەرکردنی هاتوچۆی کەشتییەکانە لە گەروی هورمزدا.
ئیسماعیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، رەخنەی توندی لە هەڵوێستی یەکێتیی ئەوروپا گرت بەرانبەر جەنگی ئابوریی ئەمریکا دژ بە وڵاتەکەی.
بەقائی رایگەیاند، پشتیوانیکردنی یەکێتیی ئەوروپا لە فشارە ئابورییەکانی واشنتن، پێشێلکردنی رونی یاسا نێودەوڵەتییەکان و یاساکانی خودی ئەوروپایە.
ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، ئەوکارە پێچەوانەی ئەو بەهایانەیە، کە یەکێتییەکە بانگەشەی بۆ دەکات.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران دەڵێت؛ ناکرێت ئەوروپا لەلایەکەوە هاوکار و پشتڕاستکەرەوەی تیرۆری ئابوریی ئەمریکا بێت بۆ سەر گەلی ئێران،لەلایەکی دیکەشەوە بانگەشەی هەوڵدان بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکان و چەسپاندنی سەقامگیری لە ناوچەکەدا بکات.
ئەمە لە کاتێکدایە رۆژی دووشەممە، یەکێتیی ئەوروپا رایگەیاند، لەگەڵ ئەمریکا و وڵاتانی گروپی حەوت لە فشارکردن بۆسەر ئێران بەردەوام دەبن.
پێگەی ئەکسیۆس بڵاویکردوەتەوە، بە ئامانجی رێگری لە ئێران لە دوبارە بنیاتنانەوەی توانا راداری و موشەکییەکانی دۆناڵد ترەمپ و یاریدەدەرە باڵاکانی تاوتوێی ئەنجامدانی هێرشی سەربازیی سنوردار دەکەن بۆسەر ئێران لە گەروی هورمز.
ئەکسیۆس لە زاری لێپرسراوانی باڵای ئەمریکاوە بڵاویکردوەتەوە، دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا دەیەوێت بە هێرشی سنوردار تواناکانی ئێران لە گەروی هورمز لاواز بکات.
ئەکشیۆس دەڵێت؛ پلانەکە لەلایەن فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا (سێنتکۆم) ئامادەکراوە و لەلایەن وەزیری جەنگییشەوە پاڵپشتی دەکرێت، ئامانج لەم پلانە کەمکردنەوەی مەترسیی هێرشەکانی ئێرانە بۆ سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکان و کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا.
ئەکسیۆس ئاشکرای کردوە، سێنتکۆم پێیوایە سوپا پێویستی بە ئەنجامدانی هێرشی خولیی و بەردەوام هەبێت بۆ رێگریکردن لە بەهێزبوونهوهی سیستمی بەرگریی ئاسمانی و موشەکیی ئێران، تا بتوانرێت هاتوچۆی رۆژانەی کەشتییەکان لە کەنداو بە ئارامی مسۆگەر بكرێت.
دوو دووگەری بچوکی ئێران، یەکێکیان شاریانی هەناردەی نەوتە و ئەوی دیکەیان سەنگەری رووبەڕووبوونەوەی سەربازی، تێکچوونی ئاسایشی هەر یەکێکیان، بەسە بۆ ئەوەی بازاڕەکانی جیهان و نرخی نەوت توشی شۆک بکات.
لە کۆگاکانی نەوت لە دورگەی خارگەوە تا رێڕەوە دەریاییە بەرتەسکەکانی نزیک لارک، هەردوو دوورگەکە لەسەر نەخشە بچووک دەبینرێن، بەڵام کێش و گرنگییان زۆر لە رووبەرە جوگرافییەکەیان گەورەترە، یەکێکیان شاریانی سەرەکیی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانە، لە کاتێکدا ئەوی دیکەیان بووەتە بنکەیەکی سەربازیی هەستیار کە راستەوخۆ دەڕوانێتە سەر یەکێک لە گرنگترین رێڕەوە دەریاییەکانی جیهان.
دوورگەی خارک، دڵی نەوتی ئێران
لە کەنداو، لەو شوێنەی رێگاکانی وزە و بازرگانی لەگەڵ هاوکێشە سەربازییەکاندا بەیەک دەگەن، دوورگەی خارگ وەک دڵی نەوتیی ئێران دەردەکەوێت، دوورگەکە بەرانبەر کەناراوەکانی ئێران هەڵکەوتووە و یەکێک لە گرنگترین و گەورەترین دامەزراوەکانی هەناردەکردنی نەوتی خاوی وڵاتەکەی تێدایە، بەپێی ئیدارەی زانیاریی وزەی ئەمریکا، وێستگەی خارگ گەورەترین وێستگەی هەناردەکردنی نەوتی خاوە لە ئێران و بۆ وەرگرتنی بڕێکی زۆر لە نەوت و لەخۆگرتنی نەوتهەڵگەرە زەبەلاحەکان دروستکراوە.
گرنگیی خارگ لە پێگە دەریاییەکەی و بەستراوەیی بە تۆڕێکی فراوانی هێڵەکانی بۆڕی و دامەزراوە نەوتییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، سەرچاوە نوێیەکان مەزەندە دەکەن کە نزیکەی %90ـی هەناردەی نەوتی خاوی ئێران لەم دوورگەیەوە تێپەڕ دەبێت، ئەمەش وا دەکات هەر شڵەژانێک لە دامەزراوەکانیدا نەخوازراو کاریگەری لەسەر ئابوریی ئێران و بازاڕەکانی وزەی جیهانیش دروست بکات.
گرنگیی خارگ تەنها لە کەرتی ئابوریدا کورت نابێتەوە، ئەو دوورگەیەی کە بۆ چەندین سەدە وەک وێستگەیەکی دەریایی و بازرگانی سەیر دەکرا، لە سەدەی بیستەمدا بووە ناوەندێکی بنەڕەتیی نەوتی لە ئێران، بە بڵاوبوونەوە و فراوانبوونی بەرهەمهێنانی نەوت، نەوتهەڵگرە زەبەلاحەکان لە بەندەرەکانیدا لەنگەریان دەگرت بۆ بارکردنی نەوت بەرەو بازاڕەکانی جیهان، ئەمەش بەهایەکی ستراتیژیی ناوازەی بە دوورگەکە بەخشی.
لارک.. ئەو چاوەی دەڕوانێتە سەر گەروی هورمز
لە دیمەنێکی دیکەی دوور لە نەوت، دوورگەی لارک وەک توخمێکی گرنگ لە هاوکێشەی سەربازی و دەریاییدا دەردەکەوێت، دوورگەکە لە ئاوەکانی گەروی هورمزدا دەکەوێتە نزیک رێڕەوە کەشتیوانییەکان، کە یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوەکانی وزە لە جیهاندا.
شیکارییە ستراتیژییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لارک، جیا لە دوورگەکانی قشم و هورمز، کۆمەڵە دوورگەیەک پێکدەهێنن کە ئامادەییی و گرنگییەکی تایبەتیان لە دەروازەی گەروەکەدا هەیە، پێگە نزیکەکەی لە هێڵەکانی کەشتیوانی، مۆڵەتی چاودێریکردنی جوڵەی کەشتییەکانی پێدەبەخشێت، هەروەها دامەزراوەی سەربازیی سەر بە سوپای پاسدارانیشی تێدایە.
گرنگیی لارک زیاتر دەبێت کاتێک دەخرێتە چوارچێوەی سروشتی خودی گەروی هورمزەوە، گەرووەکە کەنداو بە کەنداوی عومان و دەریای عەرەبەوە دەبەستێتەوە، و بڕێکی زۆر لە نەوت و گازیشی پێدا تێپەڕدەبێت، بەپێی ئیدارەی زانیاریی وزەی ئەمریکا، تێکڕای رێژەی رۆشتنی نەوت و مادە خاوەکان لە رێگەی گەروەکەوە لە نیوەی یەکەمی ساڵی 2025دا گەیشتووەتە 20.9 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا، کە ئەمەش بەرانبەر بە %20ـی جیهانیی مادە نەوتییەکانە.
بۆچی لارک تا ئەم رادەیە هەستیارە؟
وەڵامەکە لە جوگرافیادا شاراوەیە، ئەو کەشتییانەی لە گەروەکەوە تێپەڕدەبن لە ناو رێڕەوی دەریایی سنورداردا دەجووڵێنەوە، ئەمەش وا دەکات ئەو دوورگانەی لەم رێڕەوانەوە نزیکن ببنیە خاڵی گرنگ بۆ روانگە، چاودێری و کاریگەرییدانان لەسەر جووڵەی کەشتیوانی.
لە پێشهاتێکی زۆر بەرچاو کە لە 30ـی ئابی 2026دا رویدا، سەرچاوە ئەمریکییەکان رایانگەیاند، هێزەکانی ئەمریکا هێرشیان کردووەتە سەر دوو سەکۆی هەڵدانی موشەکی ئێرانی لە نزیک دوورگەی لارک، دوای ئەوەی واشنتۆن، ئآکرایکرد، هێزەکانی ئێران ئامادەکارییان دەکرد بۆ بەکارهێنانی موشەک و مینی دەریایی.
ئاژانسی رۆیتەرز پشتڕاستی کردەوە، هێرشەکە دوو شوێنی هەڵدانی موشەکی لە دوورگەکەدا کردووەتە ئامانج، ئەمەش وەک ئاڵۆزبوونی نوێ لە دەوری ئاسایشی دەریادەوانی لە گەروی هورمزدا.
دەکرێت گرنگیی هەردوو دوورگەکە لە هاوکێشەیەکی روندا کورت بکرێتەوە، خارگ دەروازەی نەوتی ئێرانە بۆ جیهان، لە کاتێکدا لارک یەکێکە لە خاڵە جێگیر و سەربازییەکانی ئێران لە نزیک دەروازەی دەریایی کەنداو.
خارگ لە بنەڕەتدا بە ژێرخانی نەوتی و هەناردەکردنەوە بەستراوەتەوە، لە کاتێکدا لارک بە چاودێری، بەرگری و بوونی سەربازی لە نزیک هێڵەکانی کەشتیوانییەوە بەستراوەتەوە، بەڵام پێگەی هەردوو دوورگەکە لە ناو سیستمی جوگرافیی کەنداو، دەیانکاتە بەشێک لە یەک هاوکێشە: وزە لە لایەک، و ئاسایشی رێگاکانی وزە لە لایەکی دیکەوە.
هەستیاریی ئەم هاوکێشەیە دوو بەرانبەر دەبێتەوە چونکە هەر شڵەژانێک لە گەرووی هورمزدا روبدات لە ناوچەکەدا سنوردار نابێت و کاریگەری زۆر دەبێت، ئیدارەی زانیاریی وزەی ئەمریکا جەختی کردووەتەوە، گەرووەکە یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوە بەرتەسکە دەریاییەکانی نەوت لە جیهاندا، و ئەو جێگرانەی لەبەردەستدان بۆ تێپەڕاندنی گەروەکە ناتوانن تەواوی ئەو بڕانە لەخۆبگرن کە پێیدا تێپەڕ دەبن.
لە دوو دوورگەوە بۆ کارتی فشاری نێودەوڵەتی
لەبەر ئەم هۆکارە، خارگ و لارک لە دوو دوورگەی ئاسایی ئێرانییەوە لە کەنداو بوونەتە دوو کارتی ستراتیژی لە ململانێیەکی گەورەتردا لەسەر ئاسایشی وزە و کەشتیوانی.
ئەوەی توانای پاراستنی دامەزراوەکانی خارگی هەبێت، بەشێکی گرنگی کلیلی بەردەوامیی هەناردەی نەوتی ئێرانی لەدەستدایە، و ئەوەشی کۆنتڕۆڵی ناوچەکانی نزیک لە لارک و رێڕەوەکانی هورمز ببات، توانایەکی گەورەتری دەبێت بۆ چاودێریکردنی یەکێک لە گرنگترین شاریانەکانی بازرگانیی دەریایی لە جیهاندا.
لە سایەی گرژییەکانی ئێستادا، گرنگیی هەردوو دوورگەکە تەنها وەک پرسێکی ناوخۆیی ئێران نەماوەتەوە، بەڵکو راستەوخۆ بە نرخەکانی نەوت، جوڵەی نەوتهەڵگرەکان و ئاسایشی بازرگانیی جیهانییەوە بەستراوەتەوە، ئاڵۆزییەکانی دوایی دەوروبەری لارک و گەروی هورمز راستەوخۆ رەنگدانەوەی لەسەر بازاڕەکان هەبووە، بەوپێیەی نرخەکانی نەوت بەهۆی نوێبوونەوەی مەترسییەکان لەسەر جوڵەی کەشتیگەلەکان لە گەروەکەدا بەرزبوونەوە.