رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
سەرکردەکانی بزووتنەوەی حەماس فەرمانیان پێکراوە، کە مۆبایل بەلایەنی کەمەوە 70 مەتر لە شوێنی کۆبوونەوەکە دووربخەنەوە و هەر ئامێرێکی پزیشکی یان ئەلیکترۆنی بە سەعاتیشەوە قەدەغەیە، پێشیان وتراوە نابێت لە شوێنی کۆبوونەوەکاندا مۆدێمی ئینتەرنێت، شاشە و موبایلی ئایفۆن هەبێت.
دوای کوژرانی ژمارەیەک لە سەرکردەکانی، حەماس نیگەرانە و ترسی هەیە لە نیازی ئیسرائیل بۆ تیرۆرکردنی کەسایەتییە باڵاکانی ئەو گرووپە لە دەرەوەی فەلەستین و لە کاتی کۆبونەوەکاندا.
بەرپرسانی باڵای بزووتنەوەکە بە رۆژنامەی "الشرق الاوسط"ـیان راگەیاندووە، نیگەرانی هەیە لەوەی سەرکردە باڵاکانی حەماس بکرێنە ئامانج لە دوای کوژرانی هەیسەم تەباتبایی، کەسایەتییەکی باڵای حزبوڵای لوبنان.
سەرچاوەکان ئاماژەیان بەوەشکردووە، سەرەڕای ئەوەی ئەمریکا "پەیامی دڵنیاکەرەوە" بۆ ناوبژیوانان لە تورکیا، قەتەر و میسر کە ئۆپەراسیۆنی دەوحەی مانگی ئەیلولی ساڵی رابردوو دووبارە نابێتەوە،بەڵام سەرکردایەتی حەماس "متمانەیان بە ئیسرائیل نییە".
بە گوێرەی زانیارییەکان، حەماس زانیاری دەستکەوتوە، کە رەنگە سەرکردەکانی لەلایەن ئیسرائلەوە بکرێنە ئامانج.، بە تایبەتی سەرکردایەتی بزووتنەوەی حەماس لە دوای هەوڵی تیرۆرکردنی ئیسرائیل لە دەوحە، رێوشوێنە ئەمنییەکانی چڕتر کردووەتەوە و پێی وایە “ئیسرائیل رێگەی جۆراوجۆر بە تایبەت تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو بەکاردەهێنێت بۆ بەدواداچوون بۆ سەرکردەکان و دۆزینەوەی شوێنی نیشتەجێبوونیان”.
رۆژنامەی "الشرق الاوسط"کۆپییەکی لەو رێنماییانە دەستکەوتوە، کە بەسەر سەرکردەکانی بزووتنەوەی حەماسدا دابەشکراون بۆ زیادکردنی ئاسایشی کەسی لە دەرەوەی فەلەستین. ئەو رێنماییانە پێدەچێت لەلایەن پسپۆڕانی ئەمنیەوە داڕێژرابێت، جەخت لەسەر هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم کۆبوونەوە جێگیرەکان لە یەک شوێن و گۆڕینی کات و شوێنی کۆبونەوەکان دەکاتەوە.
دوای تێپەربونی ساڵێک بەسەر روخانی دەسەڵاتەکەی بەشار ئەسەددا و هەڵاتنی بۆ روسیا، ئاژانسی رۆیتەرز راپۆرتێکی بڵاوکردوەتەوە و ناوەڕۆکی راپۆرتەکە باس لەوە دەکات، بەشار ئەسەد خۆی لەگەڵ ژیانی پەنابەریدا راهێناوە، بە پێچەوانەوە ماهیری برای ژیانی پەنابەری قبوڵ نییە و لە هەوڵی بەدەستهێنانەوەی هێزدایە لە سوریا و بیرۆکەی لەدەستدانی دەسەڵاتی قبوڵ نەکردووە .
بە گوێرەی راپۆرتێکی ئاژانسی رۆیتەرز کە ئەمڕۆ هەینی بڵاویکردوەتەوە، لەسەر بنەمای بەڵگە و ئاڵوگۆڕی نامەی دەنگی و چاوپێکەوتن لەگەڵ 48 کەس کە زانیاری راستەوخۆیان لەسەر ئەو بابەتە هەبووە، دەرکەوتووە کە بەشار ئەسەدی سەرۆکی پێشوی سوریا خۆی گونجاندوە لەگەڵ ژیان کردن لەدەرەوەی وڵات .
ئاژانسەکە لەزاری چوار کەسی نزیک لەو بنەماڵەیە دەڵێت؛ ماهیری برای بەشار ئەسەد بیرۆکەی لەدەستدانی دەسەڵاتی قبوڵ نەکردووە و دوو لە کەسە نزیکەکانی ئەسەد، ژەنەراڵ کەمال حەسەن و رامی مەخلوف ئامۆزا ملیاردێرەکەی بەشار، هەوڵی پێکهێنانی میلیشیا لە ناوچەی کەناراوەکانی سوریا و لوبنان دەدەن، کە لە ئەندامانی عەلەوی پێکهاتوون و بەپێی زانیارییەکان، ئەو دوو کەسە لە هەوڵێکدا بۆ دەستەبەرکردنی دڵسۆزییان، پارەی زیاتر لە 50 هەزار چەکدار دابین دەکەن.
ئەو چوار کەسە ئاماژەیان بەوەشکردووە، ماهر ئەسەد کە هاوکات لە مۆسکۆ نیشتەجێیە و تا ئێستاش فەرماندەیەکی دڵخوازی هەزاران سەربازی پێشوە، بەڵام تا ئێستا هیچ فەرمانێکی دەرنەکردوە بۆیان.
لە درێژەی راپۆرتەکەدا هاتووە؛ دوای دەربەدەربوونیان لە مۆسکۆ، ئەسەد و براکەی هەوڵدەدەن سوریایەکی دابەشکراو ببینن، بەدوای کۆنترۆڵکردنی ناوچە زۆرینە عەلەوییەکانەوەن و بۆ ئەو مەبەستەش ملیۆنان دۆلاریان بۆ بنیاتنانی گروپە چەکدارە دڵسۆزەکانیان خەرج دەکەن.
رۆیتەرز لە زاری چەند سەرچاوەیەکی نزیک لە بنەمالەی ئەسەدەوە پشتراستی کردوەتەوە، ئەو خۆپیشاندانانەی لە ناوچەکانی عەلەوی دەکرێن و رەتیدەکەنەوە بچنە ناو حکومەتی ئێستای سوریاوە، دەستی ماهیر ئەسەدی برای بەشار ئەسەدی لەپشتەوەیە و ئەو یاریزانی سەرەکییە لە هەوڵەکان بۆ هاندان و خۆپیشاندن دژی حکومەتی ئێستای سوریا.
پوختەی كۆنوسی سەردانی وەفدی كۆمیسیۆنی ئاشتی پەرلەمانی بۆ لای عەبدوڵا ئۆجەلان لە پەرلەمانی توركیا خوێندرایەوە، ئۆجەلان دەڵێت، لەبارەی پرۆسەی ئاشتی و چەكدانان لەسەر بەڵێنەكانی خۆمم.
بەپێی كۆنوسی كۆمیسیۆنی ئاشتی پەرلەمانی توركیا عەبدوڵا ئۆجەلان وتویەتی، لە سەرەتای پرۆسەكەوە لەسەر ئەو بەڵێنانە بووە كە داویەتی و ئەگەر هەلومەرج لەبار بێت توانای تیۆری و كرداری هەیە بۆ جێبەجێكردنی، بە درێژی باسی لە پاشخانی مێژوویی كردووە و جەختی لە گرنگیی برایەتیی تورك و كورد كردوەتەوە.
عەبدوڵا ئۆجەلان رایگەیاندووە، وازی لە شێوازی چەكداری هێناوە و شێوازی سیاسیی گرتووەتەبەر و بانگەوازی 27ی شوبات بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەموو پێكهاتەكانی پەكەكە و دانانی چەك لەلایەن كۆمەڵگەوە پێشوازیی لێكراوە و خەڵك چاودێریی ئەم پێشهاتە دەكات و لە سوریا و عیراقیش كاریگەریی هەیە.
كاتێك پرسیاریشی لێكراوە لەبارەی مەزڵوم كۆبانێی وتویەتی، كەسێكی نزیكی خۆیەتی.
رادیۆی سوپای ئیسرائیل بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ پێنجشەممە، یاسر ئەبو شەباب، فەرماندەی گرووپێکی چەکداریی نەیاری حەماس، لە کەرتی غەززە کوژراوە.
بەپێی هەواڵەکە، روداوەکە لە شاری رەفەح رویداوە و ئەو فەرماندە سەربازییە لەلایەن چەکدارانی نەناسراوەوە کراوەتە ئامانج کوژراوە.
یاسر ئەبو شەباب، وەک فەرماندەی میلیشیایەک دەناسرا کە لە کەرتی غەززە دژایەتیی بزووتنەوەی حەماسی دەکرد.
مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران لە کۆبوونەوەیەکدا لە شاری یاسوج رایگەیاند، هۆکاری سەرەکیی هەڵاوسان لە وڵاتەکەیدا دەگەڕێتەوە بۆ پێدانی بەڵێنی ناواقعی و چاپکردنی پارەی بێ پشتیوان، جەختیشی کردەوە کە بڕیاریانداوە رێگری لەو هەنگاوە بکەن تەنانەت ئەگەر ببێتە هۆی بڕینی بودجەی هەندێک لایەنیش.
پزیشکیان لە کۆبوونەوەکەدا، بەراوردێکی لەنێوان دۆخی ئێستا و سەردەمی جەنگی عیراق-ئێران کرد و وتی، "دۆخی ئێستامان زۆر لە سەردەمی جەنگ ئاڵۆزتر و سەختترە، دوژمنان لە ئەمریکا و ئیسرائیلەوە چاوەڕێی ئەوەن کەلێن لە ریزەکانی ناوخۆدا دروستبێت تا پلانەکانیان جێبەجێ بکەن".
پزیشکیان ئاشکرایکرد، لە حکومەتدا بڕیاریانداوە گەشەی بودجە بۆ نزیکەی 2% سنوردار بکەن و بودجەی زیادەیان راگرتووە، وتیشی: "رەنگە هەندێک کەس بەهۆی بڕینی بودجەکانیانەوە ناڕازی بن، بەڵام ناکرێت بۆ رازیکردنی خەڵک پارە چاپ بکەین و هەڵاوسان دروست بکەین".
لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، پزیشکیان باسی لەوە کرد کە نابێت چاو لە دەستی بێگانە بن و وتی، "من جگە لە خودا و گەلی خۆم، هیوام بە هیچ هێزێکی دەرەکی نییە، کێ وتویەتی ئەگەر ئەوروپییەکان یارمەتیمان نەدەن لەناودەچین؟".
سەرۆک کۆماری ئێران ڕەخنەی لە شێوازی بەکارهێنان گرت و ئاماژەی بەوە کرد، ئێران رۆژانە نزیکەی 9 ملیۆن بەرمیل نەوت و گاز بەرهەم دەهێنێت، بەڵام بەهۆی زۆریی بەکارهێنانەوە ناچارن گازی کارگەکان بڕن.
فەرماندەیی ناوەندیی سوپای ئەمریكا، پێكهێنانی هێزێكی نوێی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست راگەیاند كە تایبەتە بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی هێرشبەری خۆكوژ.
ئەم هێزە درۆنییە بە ناوی "پێوەدانی دووپشکە" كە بە تێچووی كەم و مەودای دوور و توانای كاركردنی ئۆتۆماتیكی ناسراوە و دەكرێت لەسەر ئۆتۆمبێل و سەكۆی جیاوازەوە هەڵبدرێت.
ئەم بڕیارە چوار مانگ دوای فەرمانی پیت هیگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریكا دێت بۆ خێراكردنی گەیاندنی تەكنەلۆژیای پێشكەوتوو بە سەربازەكان لە مەیدانی جەنگ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
بڕاد كوپەر، فەرماندەی ناوەندی سوپای ئەمریكا دەڵێت، ئەم هەنگاوە وەك چەكێكی بەرپەرچدانەوە بەكاردەهێنێت دژی نەیارەكان و بەشێكە لە هەوڵە بەردەوامەكانی ئەمریكا بۆ گۆڕینی شێوازی جەنگ و پشت بەستن بە چەكی زیرەك و هەرزان، بەو پێیەی دەتوانن وەك موشەكی كروز كار بكەن و بە وردی ئامانجەكان بپێكن.
دەمپارتی وردەکاریی دیدارە چوار سەعاتییەکەی ئیمڕاڵی بڵاوکردەوە
وەفدی ئیمڕاڵی سەر بە دەم پارتی، ناوەڕۆکی دیدارەکەی ڕۆژی ڕابردووی خۆیان لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان بڵاوکردەوە و ڕایانگەیاند، ناوبراو هۆشداریداوە لە هەوڵەکان بۆ تێکدانی قۆناغی چارەسەری و داوای دەرکردنی "یاسای ئاشتی" کردووە.
بەپێی ڕاگەیەندراوەکەی دەم پارتی، دیدارەکە لە ڕۆژی 2ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ئیمڕاڵی ئەنجامدراوە و نزیکەی چوار کاتژمێری خایاندووە. لە کۆبوونەوەکەدا هەڵسەنگاندن بۆ ئەنجامە ئەرێنییەکانی کۆبوونەوەی هەفتەی ڕابردووی لیژنەی پەرلەمانی تورکیا کراوە.
هۆشداری لە "میکانیزمی کودەتا"
لەبارەی دژایەتیکردنی قۆناغی ئێستا، ئۆجەلان ئاماژەی بەوە کردووە کە "هەوڵی سابۆتاژ" هەیە و ئەمەی بە "میکانیزمی کودەتا" ناوبردووە. ئۆجەلان وتوویەتی: "ئەمە تەنها کودەتایەکی کلاسیکی نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ دروستکردنی ژینگەیەکی مەترسیدار و ناسک دژی هەر هەنگاوێک کە بۆ پێشخستنی پرۆسەکە دەنرێت."
پێشنیاری "یاسای ئاشتی"
عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە دیدارەکەدا چارەسەری دۆخەکەی بە دەرکردنی یاسایەک بەستووەتەوە و وتوویەتی: "لە ڕێگەی دەرکردنی یاسایەکی ئاشتی کە پشت بە یاسایەکی تایبەت و گشتگیر ببەستێت، توندوتیژی سیاسی و دەستێوەردانی نا-دیموکراتی لە ڕۆژەڤی تورکیا نامێنێت. دەتوانین ناوی ئەمە بنێین 'یاسای پەڕینەوە بۆ سەدەی ئاشتی'."
بەشداریکردنی کورد لە کۆماردا
لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، ئۆجەلان جەختی کردووەتەوە کە ئەم قۆناغە بریتییە لە "بەشداریکردنی کورد لە کۆماردا لە ڕێگەی یاساوە و بونیادنانی کۆمارێکی دیموکراتیک بە بەرفراوانترین یەکێتیی کۆمەڵایەتی."
لە کۆتاییدا ئۆجەلان پەیامی ئەوەی داوە کە خاوەنی ئیرادەیەکی بەهێز و هەڵوێستێکی پێداگرە بۆ سەرخستنی ئەو قۆناغەی کە لە ئارادایە و داوای لە هەموو لایەنە سیاسییەکان کردووە بە شێوەیەکی یەکگرتوو مامەڵە لەگەڵ کێشە سیاسییەکاندا بکەن.
بزوتنەوەی حەماس لە راگەیەندراوێکی بەپەلەدا هۆشداری دەدات لە بەردەوامیی پێشێلکارییەکان و دەڵێت، سوپای ئیسرائیل بەردەوامە لە بەزاندنی رێککەوتنی ئاگربەست و تەنانەت ئەو ئاوارانەش دەکاتە ئامانج کە لە دەرەوەی "هێڵی زەرد" جێگیر بوون.
حەماس داوا لە وڵاتانی نێوەندگیر و لایەنە گرەنتیکەرەکان دەکات، بە جددی بێنە سەر هێڵ بۆ راگرتنی ئەو پێشێلکارییانە و ناچارکردنی ئیسرائیل بۆ ئەوەی پابەندی ئەو رێککەوتنە بێت کە واژوو کراوە.
بڕیارێکی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان دۆسیەی بەرزاییەکانی جۆلانی وروژاندەوە؛ لەکاتێکدا دیمەشق جەخت دەکاتەوە سازش لەسەر خاکەکەی ناکات، تەل ئەبیب بە راشکاوی دەڵێت "نە ئێستا و نە هیچ کاتێک" ناگەڕێنەوە بۆ سنورەکانی پێش نیو سەدە.
وەزارەتی دەرەوەی سوریا پێشوازی لە بڕیارەکەی ئەمڕۆی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد، کە داوای لە ئیسرائیل کردووە لە بەرزاییەکانی جۆلان بکشێتەوە و داگیرکارییەکەی بە "نایاسایی" وەسف کردووە.
لە بەیاننامەکەدا سوریا ئاماژەی بەوە کردووە، زیادبوونی ژمارەی ئەو وڵاتانەی دەنگیان بە بڕیارەکە داوە لە 97 وڵاتەوە لە ساڵی رابردوودا بۆ 123 وڵات لەمساڵدا، پەیامێکی رونی پشتیوانییە بۆ سوریا و پێداگرییە لەسەر ئەوەی جۆلان خاکێکی داگیرکراوە.
وەزارەتی دەرەوەی سوریا خاڵێکی گرنگی روونکردەوەتەوە و دەڵێت: "چوونە ناو گفتوگۆی جددی سەبارەت بە پرسە تەکنیکییەکان و ئەوانەی پەیوەستن بە ئاسایش و سەقامگیری ناوچەکە، بەو مانایە نییە کە ئێمە دەستبەرداری ئەوە بووبین جۆلان خاکێکی سورییە."
لە بەرامبەردا، دانی دانۆن، نوێنەری ئیسرائیل لە نەتەوە یەکگرتووەکان، بە توندی بڕیارەکەی رەتکردەوە و جۆلانی بە "هێڵێکی بەرگریی زیندوو" وەسفکرد بۆ پاراستنی هاووڵاتیانی ئیسرائیل.
دانۆن نەتەوە یەکگرتووەکانی تۆمەتبار کرد بەوەی "لە واقیع دابڕاون"، چونکە داوای کشانەوە دەکەن لەکاتێکدا بە وتەی ئەو "میحوەری ئێران" و گروپە چەکدارەکان لە سوریا هەڕەشەن.
نوێنەرەکەی ئیسرائیل لە پلاتفۆرمی (X) دوا قسەی خۆی کرد و نووسیویەتی: "ئیسرائیل نە دەگەڕێتەوە بۆ سنورەکانی 1967 و نە دەستبەرداری جۆلان دەبێت؛ نە ئێستا و نە هیچ کاتێکی دیکە."
رۆبیۆ: ترەمپ تاکە سەرکردەیە بتوانێت کۆتایی بە "قەیرانی سودان" بهێنێت
دۆسیەی سودان دەچێتە قۆناغێکی نوێوە؛ دۆناڵد ترەمپ بەڵێن دەدات "بە شەخسی" کۆتایی بە خوێنڕشتن لەو وڵاتە بهێنێت و وەزیرەکەشی دەڵێت، جگە لە ترەمپ هیچ سەرکردەیەک ناتوانێت ئەو گرێیە بکاتەوە.
مارکۆ روبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رۆژی سێشەممە رایگەیاند، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا "بە شەخسی" سەرپەرشتی دۆسیەی کۆتاییهێنان بە جەنگی سودان دەکات. روبیۆ بە راشکاوی وتی: "ترەمپ تاکە سەرکردەی جیهانە کە توانای ئەوەی هەبێت کۆتایی بە قەیرانی سودان بهێنێت".
هاوکات لەگەڵ هەوڵەکانی ئەمریکا، ئیڤێت کوپەر، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا لە پلاتفۆرمی (X) نووسیویەتی، دۆخی سودان پێویستی بە پاڵپشتی و پاڵنەرێکی جیهانی هەیە بۆ چەسپاندنی ئاشتی.
مانگی رابردوو ترەمپ ئاشکرای کردبوو کە کار لەگەڵ ئیمارات، سعودیە و میسر و هاوبەشەکانی دیکەی ناوچەکە دەکات بۆ راگرتنی ئەو جەنگە.
لە کۆنفرانسێکدا لە ئەمریکا، ترەمپ ئاماژەی بەوە کردبوو کە محەمەد بن سەلمان، جێنشینی سعودیە داوای لێکردووە هاوکارییان بکات بۆ وەستاندنی ناکۆکییەکان. ترەمپ بە شانازییەوە وتبووی "پێشتر 8 جەنگم کۆتایی پێهێناوە و ئەمجارەش بەدوای رۆڵێکی یەکلاکەرەوەدا دەگەڕێم".
ترەمپ دۆخی ئێستای سودانی بە "توندوتیژترین شوێن" و گەورەترین قەیرانی مرۆیی لە جیهاندا وەسفکردبوو، جەختیشی کردەوە کە سەرکردە نێودەوڵەتییەکان داوایان لێکردووە نفووزی سەرۆکایەتی ئەمریکا بەکاربهێنێت بۆ وەستاندنی ئەو دۆخە.
مەسەد بولس، گەورە راوێژکاری سەرۆکی ئەمریکا بۆ کاروباری عەرەبی و ئەفریقی، دووپاتی دەکاتەوە کە ترەمپ ئاشتی سودانی کردووەتە ئەولەویەتی کارەکانی.
مەیدانی جەنگ؛ ئاگربەستی یەک لایەنە و رەتکردنەوەی پلان
لەسەر ئاستی مەیدانی، مانگی رابردوو هێزەکانی پشتیوانی خێرا (دعم السریع) ئاگربەستێکی مرۆیی یەک لایەنەیان بۆ ماوەی 3 مانگ راگەیاند، ئەمەش دوای ئەوەی عەبدولفەتاح بورهان، فەرماندەی سوپای سودان پێشنیازێکی نێودەوڵەتی بۆ ئاگربەست رەتکردەوە.
محەمەد حەمدان دەقلو، فەرماندەی هێزەکانی پشتیوانی خێرا لە تۆمارێکی دەنگیدا وتی: "پابەند دەبین بە ئاسانکاری بۆ گەیشتنی تیمە تەندروستی و فریاگوزارییەکان بۆ کەمکردنەوەی ئازاری سودانییەکان". هەروەها ئاماژەی بەوەشکرد کە بەدەر لە "ئیخوان و بزوتنەوەی ئیسلامی"، رازین بە بەشداریکردنی هەموو لایەنەکان لە پرۆسەی سیاسی سوداندا.
ئەم پێشهاتانە دوای ئەوە دێن کە عەبدولفەتاح بورهان، فەرماندەی سوپای سودان نێوەندگیری "وڵاتانی چوارقۆڵی" رەتکردەوە بۆ چارەسەری قەیرانەکە کە لە نیسانی 2023ـەوە دەستیپێکردووە.
بورهان ئەو پلانەی بە "خراپترین پێشنیاز" وەسفکرد، چونکە بە وتەی ئەو "بوونی هێزە چەکدارەکان دەسڕێتەوە و داوای هەڵوەشاندنەوەی دەزگا ئەمنییەکان دەکات، لە بەرامبەردا میلیشیا یاخیبووەکان لە ناوچەکانی خۆیان دەهێڵێتەوە".
وەک کاردانەوەیەک بۆ روداوەکەی واشنتۆن، ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بڕیاریدا پرۆسەی پێدانی مافی مانەوەی هەمیشەیی (گرین کارت) و رەگەزنامە بە هاووڵاتیانی 19 وڵات رابگرێت، کە ئێران و چەند وڵاتێکی دیکەی ناوچەکە دەگرێتەوە.
بەپێی راگەیەندراوی فەرمانگەی خزمەتگوزارییەکانی کۆچ و رەگەزنامەی ئەمریکا، کە دوێنێ سێشەممە (2ـی کانونی یەکەم) دەرچووە، راگرتنەکە ئەو وڵاتانە دەگرێتەوە کە پێشتر لە مانگی حوزەیراندا ترەمپ قەدەغەی هاتنە ناوەوەی بۆ دەرکردبوون و بە وڵاتانی "جیهانی سێهەم" ناوی بردوون. لەو لیستەدا جگە لە ئێران؛ وڵاتانی سودان، ئەریتریا، هایتی، سۆماڵ و چەند وڵاتێکی دیکە هەن کە بەشێکیان بە وڵاتانی هەژار و ناسەقامگیر دادەنرێن
ئەم بڕیارە توندەی کۆشکی سپی راستەوخۆ پەیوەندی بە روداوەکەی هەفتەی رابردووی واشنتۆنەوە هەیە، کاتێک پەنابەرێکی ئەفغانی کە پێشتر هاوکاری دەزگای هەواڵگریی ئەمریکا (CIA) بووە، تەقەی لە دوو سەربازی پاسەوانی نیشتمانی کرد.
ترەمپ روداوەکەی بە "هەڕەشەی گەورە بۆ ئاسایشی نیشتمانی" وەسف کرد و بەڵێنیدا هەر بیانییەک کە "سەر بەم وڵاتە نییە" دەربکات. هەر لەو چوارچێوەیەدا بڕیارە پێداچوونەوە بۆ دۆسیەی ئەو کەسانەش بکرێت کە خەڵکی ئەو 19 وڵاتەن (بە تایبەت ئێران و ئەفغانستان) و لە ئێستادا خاوەنی گرین کارتن.
کریستی نۆم، وەزیری ئاسایشی ناوخۆی ئەمریکا رایگەیاندووە، داوای لە ترەمپ کردووە لیستی وڵاتە قەدەغەکراوەکان فراوانتر بکات و لانیکەم 10 وڵاتی دیکەی بۆ زیاد بکات. ئەمەش ئاماژەیە بۆ توندتربوونی سیاسەتی کۆچبەری لە خولی نوێی سەرۆکایەتی ترەمپدا.
داواکاری گشتیی ئەمریکا بە رەسمی تۆمەتی کوشتنی ئاراستەی رەحمانوڵڵا لاکانوال کردووە. رەحمانوڵڵا کە ساڵی 2021 لە ئەفغانستانەوە چووەتە ئەمریکا، لە کاتی دادگاییەکەدا کە بە ئۆنلاین لە نەخۆشخانەوە بەشدار بوو، رەتیکردەوە دان بە تاوانەکەیدا بنێت.
لەو روداوەدا، سەربازێکی پاسەوانی نیشتمانی بەناوی "سارا باکسترۆم" (20 ساڵ) گیانی لەدەستدا و "ئەندرۆ وۆڵف" (24 ساڵ) بە سەختی بریندار بوو. بەپێی سکاڵاکە، تەقەکەرەکە لە کاتی تەقەکردنەکەدا هاواری "الله اکبر"ی کردووە.
لە دەریای رەش هێرشكرایە سەر كەشتییەكی بازرگانی و نەتەوە یەكگرتووەكانیش داوای راگرتنی ئەو هێرشانە دەكات.
وەزارەتی گواستنەوە و ژێرخانی توركیا رایگەیاند، كەشتییەكی بازرگانی بە ناوی "مێدڤۆلگا 2" لە دەریای رەش لە دوری 80 كیلۆمەتر لە كەناراوەكانی توركیاوە كراوەتە ئامانج.
ئاماژەی بەوەشكردووە، ئەو كەشتییە لە روسیاوە بەرەو جۆرجیا رۆیشتووە و تائێستاش لە جوڵە نەوەستاوە و بەرەو بەندەری سینۆبی توركیا دەچێت و ژمارەی تیمی كەشتییەكەش 13 كەسن و تائێستا داوای هاوكارییان نەكردووە و هیچ لایەنێكیش بەرپرسیارێتی لە هێرشەكە رانەگەیاندووە.
ستیڤان دوجاریك وتەبێژی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان رایگەیاندبوو، نیگەرانن لەو هێرشانەی لە دەریای رەش دەكرێنە سەر كەشتییە بازرگانییەكان و پێویستە بە زووترین كات رابگیرێن.
عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران رایدەگەیەنێت، دەرگای دانوستان لەگەڵ ئەمریكا دانەخراوە، بەڵام مەرجیان هەیە بۆ دەستپێكردنەوەی هەر دانوستانێك.
عراقچی لە چاوپێكەوتنێكدا ئاشكرایكردووە، ئاستەنگی سەرەكی بەردەم دەستپێكردنەوەی دانوستانەكان چاوچنۆكی ئەمریكایە و هەوڵدەدات مەرجەكانی خۆی بسەپێنێت كە واقیعی نین.
وتیشی، ئەگەر ئەمریكا ئامادەیە بۆ رێككەوتنێكی هاوسەنگ كە لە بەرژەوەندی هەردوولا بێت، ئێرانیش ئامادە دەبێت، چونكە هیچ كات مێزی گفتوگۆیان بەجێنەهێشتووە و دیپلۆماسییەت بنەمایەكی سیاسی جێگری وڵاتەكەیانە.
عراقچی ئاماژەی بەوەشكرد، پێنج خولی دانوستان لەگەڵ ئەمریكا كە بە نێوەنگیری عومان بەڕێوەچوو، گەیشتە نیمچە لێكتێگەیشتن، بەڵام پێشنیازەكان لەلایەن واشنتۆنەوە رەتدەكرانەوە.
سەبارەت بە پرسی ئەتۆمیش، عراقچی وتی، ئەگەر ئەمریكا دەیەوێت ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆم بگەیەننە سفر رێككەوتن ناكەن، بەڵام ئەگەر دەیانەوێت چەكی ئەتۆمی دروست نەكەن، ئەگەری لێكتێگەیشتن هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا دەستبەرداری مافە سەرەكییەكانیان نابن.
وەزارەتی وزەی ئێران رایدەگەیەنێت، بارانبارین بەڕێژەی زیاتر لە 80% كەمبووەتەوە و رووبەڕووی بەهێزترین وشكەساڵی بونەتەوە لە ماوەی شەش دەیەدا.
بەپێی ئەو داتایانەی وەزارەتی وزەی ئێران بڵاویكردووەتەوە، ئەمساڵ خراپترین ساڵە لەڕووی كەمئاوییەوە لە ماوەی 60 ساڵدا، رێژەی باران بارینیش 84% كەمبووەتەوە، لە كاتێكدا ساڵی رابردوو رێژەكە 83% بوو.
وەزارەتەكە راشیگەیاندووە، لە سەرەتای مانگی تشرینی یەكەمەوە تا ئەم مانگە تەنها 5.6 میلیمەتر بارانباریوە، لە سەرەتای وەرزی بارانبارینی ئەمساڵیشەوە لە 10 پارێزگای وڵاتەكە هیچ باران نەباریووە، لە 10 پارێزگای دیکەش بارانبارین 90% بۆ 99% كەمبووەتەوە، هەروەها هەشت پارێزگا چوونەتە چوارچێوەی ئاگاداركردنەوەی سورەوە، بەهۆی كەمبوونەوەی باران و ئاوەوە.
لە رۆژئاوای ئێرانیش، لە پارێزگای ئیلام تەنها 39.9 میلیمەتر باران باریوە و بەڕێژەی 47% دابەزیوە و لە پارێزگاكانی وەك فارس، كرمان، سیستان و بلوچستان و ئەسفەهان و تاران و هەمەدان و ئەلبورز، كەمبوونەوەی باران گەیشتووەتە نزیكەی 100%.
ئەو ئامارانەش لەكاتێكدایە، كە شەشەم ساڵە ئێران رووبەڕووی وشكەساڵی بووەتەوە، هۆشدارییەكانیش سەبارەت بە كاریگەرییەكانی وشكەساڵییەكە لەسەر كشتوكاڵ و سەرچاوە ئاوییەكان زۆربوون و رێنمایی بە هاووڵاتیان دراوە سەبارەت بە بەكارهێنانی ئاو.
ئەمڕۆ یەکشەممە، سەرۆکایەتی ئیسرائیل رایگەیاند، بۆ یەکەمجار ناتانیاهۆ بە رەسمی داوایکردوە لێی خۆشببن لە پێناو بەرژەوەندی گشتیدا، ئەم هەواڵە کاردانەوەی لەناو ئیسرائیلدا لێکەوتەوە و نەیارەکانی ناتانیاهۆ و نزیکەکانی بۆچونی جیاوازیان هەیە.
دوابەدوای هەواڵەکە یایر لاپید، سەرۆکی ئۆپۆزسیۆنی ئیسرائیل رایگەیاند، بۆ ئەوەی سەرۆکایەتی وڵات لە ناتانیاهۆ خۆشبێت، پێویستە دان بەتاوانەکانیدا ببنێت و خانەنشین بێت.
هەروەها سەرۆکی پارتی ئیسرائیل بەیتینوش کە نەیارێکی تری ناتانیاهۆیەوە، ئاماژەی بەوەکردوە، ئەوەی نەتانیاهۆ کردی داوای لێبوردن نەبوو، بەڵکو رەشبگیری بوو لە رێگەی هەڕەشەوە.
بن گڤیر، وەزیری ئاسایشی نیشتمانی ئیسرائیلیش پشتگیری کردوە و رایگەیاندوە؛ هەرکەسێک بەدوای دادگاییکردنی ناتانیاهۆدا بگەڕێت، دەزانێت دۆسیەکەی هیچی لەسەر نییە و تۆمەتەکان بێ بنەمان، لێبوردنیش بۆی دەبێتە هۆی چاککردنەوەی ئەو کەلێنەی کە لە ناو گەلی ئیسرائیلدا دروستی کردوە.
ئەمە لەکاتێکدایە لە پەیامێکی ڤیدیۆیدا، ناتانیاهۆ رایگەیاندوە؛ لە بەرژەوەندی کەسی خۆیدایە، کە رێوشوێنە یاساییەکان تا کۆتایی تەواو بکات بۆ بەدەستهێنانی بێتاوانی، بەڵام "واقیعە سەربازی و نیشتمانییەکان و بەرژەوەندی نیشتمانی بە پێچەوانەوە بڕیار دەدەن"، ئاماژەی بەوەشکردووە؛ دادگاییکردنی بەتۆمەتی گەندەڵیی دەبێتە هۆی دووبەرەکی لە وڵاتەکەدا و داوایکرد سەرۆکی وڵاتەکەی لە تۆمەتەکانی خۆشبێت.
دوای ئەوەی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بە تۆمەتی گەندەڵی رووبەڕووی دادگاییکردنی درێژخایەن بوەتەوە نوسینگەی ئیسحاق هێرزۆگ، سەرۆکی ئیسرائیل رایگەیاند، بنیامین ناتانیاهۆی سەرۆک وەزیران بە رەسمی داوایەکی پێشکش کردوە بۆ ئەوەی لێی خۆشبن.
ئەمڕۆ یەکشەممە، نوسینگەی سەرۆک کۆماری ئیسرائیل بڵاوکردوەەوە، بنیامین ناتانیاهۆ، بە رەسمی داوای کردوە لێی خۆش بن لە پێناو بەرژەوەندی گشتی وڵاتەکەیدا.
نووسینگەی سەرۆکی ئیسرائیل ئەوەشی خستوەتەڕوو، کە ئەمە داواکارییەکی ناوازەیە و کاریگەرییەکی بەرچاوی دەبێت و دوای وەرگرتنی هەموو بۆچوونە پەیوەندیدارەکان، سەرۆک بە بەرپرسیارانە و دڵسۆزانە داواکارییەکە لەبەرچاو دەگرێت.
ئەو داواکارییەی ئاراستەی سەرۆک کۆماری ئیسرائیل کراوە بۆ لێخۆشبون دوو بەڵگەنامەی لەخۆگرتوە، کە بریتین لە نامەیەک کە واژۆی پارێزەری سەرۆک وەزیران و نامەیەکی دیکەی کەسی، کە واژۆی خودی ناتانیاهۆی لەسەرە.
لای خۆیەوە بنیامین ناتانیاهۆ، رایگەیاند؛ "کۆتاییهێنان بە دادگاییکردنی دەستبەجێ پاڵپشتی لە ئاشتەوایی نیشتمانی دەکات".
لە پەیامێکی ڤیدیۆیدا، ناتانیاهۆ رایگەیاندوە؛ لە بەرژەوەندی کەسی خۆیدایە، کە رێوشوێنە یاساییەکان تا کۆتایی تەواو بکات بۆ بەدەستهێنانی بێتاوانی، بەڵام "واقیعە سەربازی و نیشتمانییەکان و بەرژەوەندی نیشتمانی بە پێچەوانەوە بڕیار دەدەن"، ئاماژەی بەوەشکردووە؛ دادگاییکردنی بەتۆمەتی گەندەڵیی "دەبێتە هۆی دووبەرەکی لە وڵاتەکەدا".
ئەمە لە کاتێکدایە، نەتانیاهۆ لە ماوەی پێنج ساڵی رابردوودا بە تۆمەتی بەرتیلدان، ساختەکاری و شکاندنی متمانە لە پەیوەندی لەگەڵ سێ دۆسیەی جیاوازدا دادگایی دەکرێت و ناوبراو بەردەوام رەتیدەکاتەوە هیچ کارێکی نادروستی کردبێت و تا ئێستاش دادگایکردنەکەی بەردەوامە.