رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
پارتی بزووتنەوەی نەتەوەپەرستی تورکیا (مەهەپە) سەبارەت بە پرسی کورد، راپۆرتێکی ئامادەکردوە و ناڕەزایی توند دەردەبڕێت لە بەرانبەر خوێندن بە زمانی کوردی و بە قبوڵنەکراو ناوی بردوە، ئەمەش لە کاتێکدایە خوێندن بە زمانی کوردی یەکێکە لە داواکارییەکانی کوردی باکور لە تورکیا.
راپۆرتەكەی مەهەپە، كە لەلایەن دەوڵەت باخچەلییەوە سەرۆكایەتی دەكرێت و بە دەستپێشخەری پڕۆسەی چارەسەری ناودەبرێت، داواكارییەكانی كورد لە باكوری كوردستان و پارتەكان بۆ خوێندن بە زمانی دایك رەت دەكاتەوە.
بەپێی زانیارییەكانی میدیای توركیا، مەهەپە جەختیکردوەتەوە لەوەی خوێندن بە زمانی دایك بە هیچ جۆرێك رێگەپێدراو نییە و پێیان وایە دامەزراندنی دەوڵەتێكی یەكگرتووی فرەزمان لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی ناكۆكی و دابەشبوون.
مەهەپە دوپاتیکردوەتەوە، کە زمانی دەوڵەت تەنها زمانی رەسمییە و خوێندنیش بەو زمانە رەسمییە دەبێت، بیانوشیان بۆ ئەو قسەیە ئەوەیە لە وڵاتە پێشكەوتووەكانی جیهاندا، خوێندن بە زمانێكی بیانی یان بە زمانی دایك بوونی نییە و زمانی زانست و خوێندن زمانی رەسمییە.
لە راپۆرتەکەدا، مەهەپە بەکارهێنانی زمانی دایکی لە ژیانی رۆژانەدا بە مافێکی رەوا داناوە، بەڵام کردن بە رەسمی و خوێندنی لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا بە هەموو سیوەیەک رەتکردوەتەوە و پێیان وایە دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی یەکێتی نەتەوەیی لە تورکیا.
لە چاوپێکەوتنێکی تایبەتدا لەگەڵ کوردسات نیوز، ئالدار خەلیل، ئەندامی دەستەی سەرۆکایەتیی پەیەدە، رایگەیاند، حکومەتی نوێی سوریا بە کردەیی تەنها کۆنترۆڵی سێ پارێزگای کردووە و پەیوەندیی لەگەڵ دیمەشقی پایتەختدا پچڕاوە. هەروەها جەختیکردەوە کە هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) "هێڵی سورن" و ئاشکرایکرد کە حکومەتی دیمەشق بۆ تێکەڵکردنی هەسەدە لەگەڵ سوپای سوریا، پێویستی بە "گڵۆپی سەوزی تورکیا" هەیە.
"هەسەدە هێڵی سورە"
ئالدار خەلیل رایگەیاند، "سیستمی بەرگریی ئێمە کە لە هەسەدەدا خۆی دەبینێتەوە، هێڵی سورە و هەڕەشەکان هیچ گۆڕانکارییەک دروست ناکەن."
وتیشی، "هێرشەکانی حکومەتی سوریا بۆ سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقصود و ئەشرەفیە، پێویستیی مانەوەی چەکی بەدەست هەسەدەوە سەلماند، وەک گەرەنتییەک بۆ بەرگریکردن لە باکوری رۆژهەڵاتی سوریا."
ئەو بەرپرسەی پەیەدە جەختیکردەوە، "حکومەتی سوریا ناتوانێت رووبەڕووی هێزەکانی سوریای دیموکرات ببێتەوە، چونکە هەسەدە گەورەترین جەماوەری لە سوریا هەیە."
وردەکارییەکانی رێککەوتنی تێکەڵکردنی هەسەدە
خەلیل ئاشکرایکرد کە پێشتر هەسەدە و حکومەتی سوریا بە ئامادەبوونی نێوەندگیری ئەمریکی لەسەر میکانیزمێک بۆ تێکەڵکردنی هەسەدە و یەکینەکانی پاراستنی ژن (یەپەژە) رێککەوتوون. بەپێی رێککەوتنەکە، بڕیاربووە ئەو هێزانە لە چوارچێوەی "تیپ، لیوا، هێزی تایبەت و پاسەوانی سنور"دا تێکەڵ بکرێن.
وتیشی، "هەسەدە لیستی ناوی فەرماندەکانی پێشکەشکرد بۆ دەستپێکردنی پرۆسەی تێکەڵکردنەوەکە، بەڵام تا ئێستا حکومەت وەڵامی نەداوەتەوە."
ئالدار خەلیل لێدوانەکانی وەزیری بەرگریی سوریا سەبارەت بە پێشنیازی پێشکەشکراو بە هەسەدەی بە "کاتکوشتن" ناوبرد و رایگەیاند، "ئەو لێدوانانە دوای رێککەوتنی نێوان هەسەدە و حکومەت دێن لەسەر پرۆسەی تێکەڵکردنەوەکە."
سەبارەت بە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ حکومەتی نوێی سوریا، ئالدار خەلیل وتی، "پەیوەندییەکانمان لەگەڵ شەرع سۆزدارانە نین تا لە دڵ و چاودا بین، ئێمە دەمانەوێت لە دەستور و سوپادا بین، دەمانەوێت لەگەڵ عەلەوی و دروز و مەسیحییەکاندا هاوبەش بین لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا."
وتیشی، "ناوەندێتیی حکومەتی سوریا پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی سوریای دابەشکردووە و لامەرکەزییەت بژاردەی ئێمەیە."
ئەو ئەندامەی دەستەی سەرۆکایەتیی پەیەدە رەخنەی لە سیاسەتەکانی حکومەتی نوێ گرت و رایگەیاند، "تورکیا بڕیارەکانی دیمەشقی وەک دەوڵەت زەوتکردووە و حکومەتەکەی شەرع پەیڕەوی سیاسەتی حەجاجی کوڕی یوسفی سەقەفی دەکات."
ئاماژەی بەوەشکرد، "ئەگەر حکومەتی سوریا سوپایەکی نیشتمانیی دەوێت، ئەوا هەسەدە سوپایەکی رێکخراوە، بەڵام پێویستی بە گڵۆپی سەوزی تورکیایە."
لە کۆتایی قسەکانیدا، ئالدار خەلیل ئاشکرایکرد کە عەبدوڵا ئۆجەلان داوای لێکردوون کە گفتوگۆ لەگەڵ دیمەشق بکەن بۆ دۆزینەوەی چارەسەر و رێککەوتن. وتیشی، "گفتوگۆکانی بەڕێز ئۆجەلان لەگەڵ تورکیا، دوژمنایەتیی دەوڵەتی تورکیای بەرامبەر باکوری رۆژهەڵاتی سوریا کەمکردەوە و بنەمای چارەسەریی کێشەی سوریا بەستراوەتەوە بە ئاشتی لە تورکیا."
سوپای ئەمریکا رایگەیاند، لە ئاکامی بۆسەیەکدا کە لەلایەن چەکدارێکی داعشەوە لە سوریا دانرابوو، سێ هاوڵاتی ئەمریکی کوژران کە یەکێکیان مەدەنییە، هاوکات سێ سەربازی دیکەش برینداربوون.
فەرماندەیی ناوەندیی سوپای ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا ئاشکرایکرد، ئەمڕۆ، چەکدارێکی داعش بە تەنها بۆسەی بۆ هێزەکانیان داناوە، بەهۆیەوە دوو سەرباز و هاووڵاتییەکی مەدەنی کە لەگەڵیاندا بووە کوژراون، سێ سەربازی دیکەش برینداربوون.
ئاماژە بەوەش کراوە، هێزەکانی ئەمریکا دەستبەجێ وەڵامی هێرشەکەیان داوەتەوە و لە ئەنجامدا چەکدارەکەی داعش کوژراوە.
بەپێی راگەیەندراوەکە، بەمەبەستی رێزگرتن لە خێزانەکانیان و بەپێی پەیڕەوی وەزارەتی بەرگری، ناسنامەی کوژراوەکان تا 24 سەعات دوای ئاگادارکردنەوەی کەسوکاریان بڵاوناکرێتەوە.
سوپای ئیسرائیل بە هاوبەشی لەگەڵ دەزگای ئاسایشی گشتی (شاباک)، کوشتنی رائد سەعد، یەکێک لە سەرکردە باڵاکانی کەتیبەکانی قەسامی لە شاری غەززە راگەیاند، حەماسیش دەڵێت ئامانجی ئیسرائیل هەڵوەشاندنەوەی رێککەوتنی ئاگربەستە.
بەپێی راگەیەندراوێکی هاوبەشی بنیامین نەتەنیاهۆ، سەرۆک وەزیران و ییسرائیل کاتز، وەزیری بەرگری ئیسرائیل، بڕیاری کوشتنی رائد سەعد وەک وەڵامێک بووە بۆ تەقینەوەی بۆمبێک بە هێزێکی سوپادا.
سەرچاوە ئەمنییەکانی ئیسرائیل رائد سەعد بە "پیاوی دووەم"ی قەسام و ئەندازیاری پلانی هێرشەکەی 7ـی ئۆکتۆبەر ناودەبەن و ئاماژە بەوە دەکەن، ناوبراو لە ماوەی رابردوودا سەرقاڵی رێکخستنەوەی ریزەکانی حەماس و بەرهەمهێنانی چەک بووە، ئەوەش دوای ئەوەی لە جەنگدا لە چەندین هەوڵی تیرۆرکردن رزگاری ببوو.
رادیۆی سوپای ئیسرائیل ئاشکرای کردووە، نەتەنیاهۆ بەبێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەختەی ئەمریکا فەرمانی جێبەجێکردنی ئۆپراسیۆنەکەی داوە.
لە بەرامبەردا، بزوتنەوەی حەماس لە راگەیەندراوێکدا هێرشەکەی بە "پێشێلکارییەکی تاوانکاری" بۆ سەر رێککەوتنی ئاگربەست وەسفکرد و رایگەیاند: "ئەم تاوانە دەیسەلمێنێت کە ئیسرائیل بە ئەنقەست هەوڵی شکستپێهێنانی ئاگربەستەکە دەدات".
حەماس داواشی لە وڵاتانی نێوەندگیر و دەستەبەرکار (زامن) کردووە بەرپرسیارێتی خۆیان جێبەجێ بکەن و سنورێک بۆ پێشێلکارییەکانی ئیسرائیل دابنێن.
مەزڵوم کۆبانێ، فەرماندەی گشتیی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە)، لەپاش روداوەکەی تدمر، نیگەرانی خۆی بۆ برینداربوونی ژمارەیەک لە ئەندامانی ئاسایشی گشتی و سەربازانی ئەمریکا لە بیابانی سوریا دەربڕی و داوای هەوڵی هاوبەش دەکات.
مەزڵوم کۆبانێ لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس پەیامێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، بەداخەوەن بۆ برینداربوونی ژمارەیەک لە هێزەکانی ئاسایشی گشتی و سەربازانی ئەمریکا کە لەکاتی جێبەجێکردنی ئەرکەکانیاندا لە بیابانی سوریا (بادیە) روبەڕووی تەقەکردن بوونەتەوە.
فەرماندەی هەسەدە ئاماژەی بەوەشکردووە: "زیادبوونی ئەم هێرشانە پێویستی بە ئیرادەی زیاتر و خستنەگەڕی هەوڵی هاوبەش هەیە لەسەر ئاستی نیشتمانی، بۆ ئۆپراسیۆنەکانی روبەڕووبوونەوەی تیرۆر و شانەکانیان".
لە کۆتایی پەیامەکەیدا، مەزڵوم کۆبانێ هیوای چاکبوونەوەی خێرای بۆ بریندارەکانی ئەو رووداوە خواستووە.
لە نزیک شاری تدمر تەقە لە هێزێکی ئەمنی سوریا و هێزە ئەمریکییەکان کرا و بەهۆیەوە ژمارەیەک سەربازی هەردوولا برینداربوون، ئەوەش لە کاتێکدایە هێزەکان گەڕانێکی مەیدانی هاوبەشیان ئەنجامدەدا.
سەرچاوەیەکی ئەمنی بە ئاژانسی هەواڵی سانای رەسمی سوریای راگەیاندووە، ئەمڕۆ لەکاتی ئەنجامدانی گەڕانێکی مەیدانی هاوبەشدا لە نزیک شاری تدمر، چەکدارێک تەقەی لە هێزەکان کردووە و بەهۆیەوە 2 کارمەندی هێزە ئەمنییەکانی سوریا و ژمارەیەک سەربازی ئەمریکی برینداربوون، هاوکات تەقەکەرەکەش دەستبەجێ کوژراوە.
سەرچاوەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، دوای روداوەکە جموجۆڵی فڕۆکە لە ئاسمانی ناوچەکەدا بە چڕی زیادیکردووە و بەهۆیەوە رێگەی نێودەوڵەتی دێرەزور – دیمەشق بە شێوەیەکی کاتی بەڕوی هاتووچۆدا داخراوە.
بەپێی زانیارییەکان، هەلیکۆپتەرەکانی ئەمریکا گەیشتوونەتە شوێنی روداوەکە و بریندارەکانیان بۆ بنکەی سەربازی تەنف گواستووەتەوە، تا ئێستاش هیچ زانیارییەک لەبارەی ناسنامەی چەکدارەکە و پاڵنەری هێرشەکە ئاشکرا نەکراوە.
فەرماندەی گشتیی هێزەكانی سوریای دیموكرات دەڵێت، ئامانجی شۆڕشی سوریا ئازادییە و ئەوانەی گوتاری رق بەكاردەهێنن شكستدەهێنن.
مەزڵوم كۆبانێ فەرماندەی گشتیی هێزەكانی سوریای دیموكرات (هەسەدە) رایگەیاند، ئامانجی شۆڕشی سوریا ئازادییە و روخاندنی رژێمەكەی بەشار ئەسەدیش تەنها قۆناغی یەكەمی هەنگاونانە بەرەو ئەو ئازادییە، وتیشی، بەندەكانی رێككەوتنی 10ی ئادار مێژوویین و دەبنە بنەمایەك بۆ بەهێزبوونی سوریا و هەسەدەش پابەندی ئەو رێككەوتنەیە، بەڵام ئەوانەی شەڕیان دەوێت و گوتاری رق و كینە بەكاردەهێنن شكستدەهێنن.
لەبارەی هەڵوێستی وڵاتانی دراوسێش لەسەر رێككەوتنەكە ئاماژەی بەوەكرد، وڵاتانی دراوسێ وەك پێشتر دژایەتیان ناكەن و پەیوەستن بە رێككەوتنەكەوە و وەفدەكانی هەسەدەش، وردەكارییان لەگەڵدا تاوتوێ دەكەن.
ئێران دەستیگرت بەسەر كەشتییەكدا كە شەش ملیۆن لیتر سوتەمەنی هەڵگرتووە
هێزە دەریاییەكانی ئێران لە گەروی هورمز و نزیك لە كەناراوەكانی عومان دەستیانگرت بەسەر كەشتییەكدا كە شەش ملیۆن لیتر سوتەمەنی هەڵگرتبوو.
میدیاكانی ئێران بڵاویانكردەوە، هێزی دەریایی ئەو وڵاتە لە گەرووی هورمز و لە نزیك كەناراوەكانی عومان دەستیگرتووە بەسەر كەشتییەكدا كە شەش ملیۆن لیتر سوتەمەنی هەڵگرتووە.
دەشڵێت، كەشتییەكە 18 كارمەندی هندی و سریلانكی و بەنگلادیشی تێدابووە و رێكاری یاساییش بەرامبەر كەشتییەكە و ستافەكەی دەگیرێتەبەر.
پێشتریش ئەمریكا دەستیگرت بەسەر كەشتییەكی نەوتهەڵگری ڤەنزوێلا و كۆمپانیای ئەمنی دەریایی ئیمبری ڤەنزوێلیش هۆشداریدا لە ئەگەری دەستبەسەرداگرتنی كەشتی نەوت و سوتەمەنی لە گەروی هەرمز.
وەفدی ئیمراڵی دەم پارتی كۆبوونەوەكانی لەگەڵ لایەنە سیاسییەكانی توركیا دەستپێكردووەەتەوە، ئەندامێكی وەفدەكەش دەڵێت، قۆناغی نوێی ئاشتی بەشێوازێكی نوێ بەردەوام دەبێت.
وەفدی ئیمراڵی پارتی یەكسانی و دیموكراتی گەلان "دەم پارتی" كە پێكهاتبوون لە پەروین بوڵدان، میدحەت سانجار و فایەق ئۆزگور ئەرۆل، لە هۆڵی پەرلەمانی توركیا لەگەڵ دەوڵەت باخچەلی سەرۆكی گشتی مەهەپە كۆبوونەوە، پەروین بوڵدان رایگەیاند، لەبارەی قۆناغی نوێی پرۆسەی ئاشتی و كۆبوونەوەكەی دووی كانوونی یەكەمی ئیمراڵی گفتوگۆیان كردووە.
راشیگەیاندووە، كۆبوونەوەكە گرنگ و ئەرێنی بووە و پرۆسەی ئاشتی پێی ناوەتە قۆناغی دووەم و دەبێت ئەو قۆناغەش بە شێوازێكی نوێ بەردەوامی پێبدرێت، كە پێویستی بە زەمینەی یاسایی هەیە و دەبێت یاسای ئاشتی هەبێت.
دەوڵەت باخچەلی سەرۆكی گشتی مەهەپەش رایگەیاند، پەروین بوڵدان زۆر راشكاوانە هەموو بابەتێكی باسكردووە و هاوڕایی هەموو قسەكانی بووە.
لەلایەكی ترەوە وەفدی ئیمراڵی دەم پارتی، لەگەڵ عەلی باباجان سەرۆكی گشتیی دەڤا، لە ناوەندی گشتی پارتەكە كۆبووەوە، بۆ هەڵسەنگاندنی دوا پێشهاتەكانی پرۆسەی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتی و ئەو راپۆرت و كارانەی لایەنە بەشداربووەكانی كۆمیسیۆنی پشتیوانی و برایەتی پێشكەشیان كردووە.
رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی (ئەمنستی) لە نوێترین راپۆرتیدا گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە بزوتنەوەی حەماس لە هێرشەکەی 7ی ئۆکتۆبەری 2023 و بەرامبەر بەو بارمتانەی دەستبەسەری کردبوون، "تاوانی دژی مرۆڤایەتی" ئەنجامداوە.
رێکخراوەکە کە بارەگاکەی لە لەندەنە، لە راپۆرتەکەیدا کە دوێنێ چوارشەممە بڵاوکراوەتەوە، شیکردنەوەی بۆ شێوازی هێرشەکە و پەیوەندیی نێوان چەکدارەکان کردووە. تیمەکانیان قسەیان لەگەڵ 70 کەس کردووە، لەوانە رزگاربووان، کەسوکاری قوربانیان، پسپۆڕانی پزیشکی دادوەری و کارمەندانی تەندروستی، هەروەها سەردانی شوێنی رووداوەکانیان کردووە و وردبینییان بۆ زیاتر لە 350 گرتە ڤیدیۆ و وێنە کردووە.
بەپێی ئەنجامی لێکۆڵینەوەکە، ئەو تاوانانەی ئەنجامدراون چوونەتە خانەی "تاوانی دژی مرۆڤایەتی"ـیەوە، کە بریتی بوون لە: کوشتن، قڕکردن، زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان و دەستدرێژی سێکسی.
رێکخراوەکە لە راگەیەندراوێکدا دەڵێت: "ئەم تاوانانە لە چوارچێوەی هێرشێکی بەرفراوان و رێکخراودا بۆ سەر دانیشتووانی مەدەنی ئەنجامدراون و چەکدارەکان فەرمانیان پێکراوە خەڵکی مەدەنی بکەنە ئامانج".
کاردانەوەکان:
لە بەرامبەردا، بزوتنەوەی حەماس لە راگەیەندراوێکدا بە توندی ناوەڕۆکی راپۆرتەکە رەتدەکاتەوە و بە "هەڵە و ناپیشەیی" ناوی دەبات. حەماس دەڵێت: "ئەو بانگەشانە رەتدەکەینەوە و داوا لە رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی دەکەین لە راپۆرتەکە پاشگەز ببێتەوە".
لەلایەکی دیکەوە وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل رایگەیاندووە، راپۆرتەکە هەموو ئەو "کارە دڕندانانەی" نەخستووەتەڕوو کە حەماس ئەنجامیداون.
قوربانییەکان و رابردوو:
بەپێی ئامارەکان، لە هێرشەکەی حەماسدا 1200 کەس کوژران کە زۆربەیان مەدەنی بوون و 251 کەسیش وەک بارمتە رفێندران. بەهۆی جەنگی ئیسرائیلیش بۆ سەر کەرتی غەززە، زیاتر لە 70 هەزار فەلەستینی کوژراون و وێرانییەکی گەورە رووی لە ناوچەکە کردووە.
جێی ئاماژەیە، رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی لە مانگی کانونى یەکەمی 2024ـدا، لە راپۆرتێکی دیکەدا ئیسرائیلی بە ئەنجامدانی "جینۆساید" دژی فەلەستینییەکان لە کەرتی غەززە تۆمەتبار کردبوو، بەڵام ئیسرائیل ئەو تۆمەتانەی رەتکردەوە.
بڕیارە سبەی هەینی، وەفدی ئیمراڵی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) لە ئەنکەرە زنجیرەیەک کۆبوونەوەی چارەنوسساز ئەنجام بدەن، کە دیارترینیان کۆبوونەوەیە لەگەڵ سەرۆکی مەهەپە و دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێی گفتوگۆکانە.
بەپێی زانیارییەکان، وەفدەکەی دەم پارتی کە پێکهاتوون لە پەروین بوڵدان، میتحەت سانجار و فایەق ئوزگور، سەرەتا سەعات 11ی پێشنیوەڕۆ لە بارەگای گشتیی پارتی دەڤا لەگەڵ عەلی باباجان، سەرۆکی ئەو حزبە کۆدەبنەوە.
دواتر و لە رووداوێکی گرنگی سیاسیدا، سەعات 2ی پاشنیوەڕۆ لە باڵەخانەی پەرلەمانی تورکیا، وەفدی ئیمراڵی سەردانی دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی پارتی بزوتنەوەی نەتەوەیی (مەهەپە) دەکەن.
سەرچاوەیەک لە دەم پارتی بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ئامانجی سەرەکیی ئەم کۆبوونەوانە گفتوگۆکردنە لەسەر "قۆناغی دووەمی پرۆسەی ئاشتی".
سەرچاوەکە ئاشکراشی کرد، ئامادەکارییەکان بەو ئاراستەیەن کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە کۆتاییەکانی ئەم مانگەدا، وەفدی ئیمراڵی مۆڵەتی پێبدرێت و جارێکی دیکە لە گرتوخانەی ئیمراڵی سەردانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان بکەنەوە.
تۆم باراک، نێردەی ئەمریکا بۆ سوریا رایگەیاند، ویلایەتە یەکگرتووەکان هێشتا پێی وایە سوپای تورکیا دەتوانێت رۆڵی هەبێت لەسەر زەوی لە کەرتی غەززە.
باراک لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی (جەروزالێم پۆست)ـی ئیسرائیلی ئاماژەی بەوەکردووە، هێزە وشکانییەکانی تورکیا گەورە و بە ئەزموونن، هەروەها پەیوەندییان لەگەڵ لایەنە جیاوازەکان هەیە کە ئەمەش دەتوانێت بەشداربێت لە هێورکردنەوەی دۆخەکە لە غەززە.
لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، نێردەکەی ئەمریکا باسی لە دۆخی سوریا کردووە و دەڵێت، دیمەشق "مەبەستی نییە دەستدرێژی بکاتە سەر ئیسرائیل"، بەڵکو لەبری ئەوە سەرقاڵی روبەڕوبوونەوەی هەڕەشەکانی رێکخراوی داعشە.
ئەمە لە کاتێکدایە کە مشتومڕی بەردەوام لەسەر ئامادەیی سوپای تورکیا لە غەززە هەیە و ئیسرائیل و دەسەڵاتدارانی دژی ئەوەن.
رێبەری باڵای کۆماری ئیسلامیی ئێران رایگەیاند، خەڵکی ئێران پیلانەکانی دوژمنیان بۆ گۆڕینی ناسنامەی وڵاتەکەیان پوچەڵ کردوەتەوە و لە ئێستاشدا لە جەرگەی جەنگێکی میدیایی و پروپاگەندەی فراواندان.
ئەمڕۆ چوارشەممە، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، رێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، بە بۆنەی ساڵیادی لەدایکبوونی فاتیمەی کچی پێغەمبەری ئیسلام (د.خ) پێشوازی لە ژمارەیەک لە ستاییشکارانی ئەهلی بەیت و شاعیران کرد و لە میانی وتارەکەیدا ئاماژەی بەوەکرد، خەڵکی ئێران بە "بەرخودانی نیشتمانی" هەوڵە بەردەوامەکانی دوژمنیان بۆ گۆڕینی "ناسنامەی ئاینی و مێژوویی و رۆشنبیری" وڵاتەکەیان شکست پێهێناوە. وتیشی: "ئەمڕۆ پێویستە لە بەرامبەر چالاکییە تەبلیغاتی و میدیاییەکانی دوژمن کە هێرش دەکەنە سەر مێشک و دڵ و باوەڕەکان، ئامادەکاریی بەرگری و هێرشبەریمان هەبێت".
لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا، خامنەیی جەختی لەوە کردەوە کە وڵاتەکەی لە ناوەند و جەرگەی "جەنگێکی پروپاگەندە و میدیایی" فراواندایە، چونکە "دوژمن تێگەیشتووە ئەم خاکە بە فشار و هێرشی سەربازی تەسلیم نابێت و داگیر ناکرێت". ئاماژەی بەوەشدا کە ئەمریكا لە سەری ڕمی ئەو بەرەیەدایە و هەندێک وڵاتی ئەوروپیش لە دەوورین.
خامنەیی ئاماژەی بەوەشکرد، ئامانجی دوژمن لەناوبردنی ئامانج و چەمکەکانی شۆڕش و لەبیربردنەوەی خومەینییە، بۆیە داوای کرد لەم جەنگە میدیاییەدا گرنگی بە "مەعریفەی ئیسلامی و شۆڕشگێڕی" بدرێت.
لە کۆتایی دیدارەکەدا، و لە وەڵامی قسەی یەکێک لە ئامادەبووان سەبارەت بە کێشەی خۆڵبارین لە پارێزگای خوزستان، ئایەتەڵڵا خامنەیی وتی: "ئەوە یەکێکە لە کێشە بچووکەکان و کەمکورتی و کێشە لە سەرتاسەری وڵاتدا زۆرن، بەڵام گەلی ئێران بە خۆڕاگری و راستگۆیی رۆژ بە رۆژ ئابرۆ و دەسەڵات بۆ ئێران و ئیسلام پەیدا دەکات و وڵات لە حاڵەتی پێشکەوتندایە".
ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا بە زۆرینەی دەنگ و بەبێ هیچ مەرجێك سزای قەیسەری لەسەر سوریا هەڵگرت، لە دیمەشق پێشوازی گەرم لە بڕیارەكە كرا.
ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا رایگەیاند، بە زۆرینەی دەنگ و بە 312 دەنگی بەڵێ لەبەراnبەر 112 دەنگی نەخێر، بڕیاریدا بە هەڵگرتنی سزاكانی قەیسەر لەسەر سوریا و لە بودجەی بەرگریی ساڵی داهاتوودا بڕگەیەك تایبەت دەكەن بەو پرسە.
ئاماژەی بەوەشكردووە، بە هەڵگرتنی ئەو سزایانە ئابوری سوریا دەبوژێتەوە.
بڕیارلایشە هەفتەی داهاتوو ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكاش پرۆژە بڕیارەكە پەسەند بكات بۆ ئەوەی ببێت بە بریاری كۆتایی.
هاوكات ئاژانسی هەواڵی سوریا بڵاویكردەوە، بەهۆی بڕیارەكە ئەمریكا لە چەند ناوچەیەك خەڵك بۆ دەربڕینی خۆشحاڵیی ئاهەنگیان گیڕاوە و حكومەتی سوریاش پێشوازی گەرمی لە بڕیارەكە كردووە.
سزاكانی قەیسەر چەند سزایەكی توندن لە بواری دارایی و ئابوری و نەوت و لە ساڵی 2019 ئەمریكا سەپاندی بەسەر حكومەتەكەی بەشار ئەسەددا، لەگەڵ ژمارەیەك كەسایەتی و دامەزراوە و كۆمپانیا كە لە لە سوریا باڵادەستبوون.
سزاكانی قەیسەر؛ بەهۆی ئەنجامدانی تاوانی جەنگ و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ سەرجەم ئەو لایەنانە لەخۆ دەگرێت كە هاوكاریی حكومەتی سوریا دەكەن.
رۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز، بە پشت بەستن بە سەرچاوە ئاگادارەکان بڵاویکردوەتەوە؛ تۆنی بلێری سەرۆک وەزیرانی پێشووی بەریتانیا لە لیستی کاندیدەکانی ئەندامێتی لە ئەنجومەنی ئاشتی غەززە دوور خرایەوە، ئەمەش دوای ناڕەزایەتی وڵاتانی عەرەبی و موسڵمان.
ئەمڕۆ دووشەممە، لە راپۆرتێکدا، رۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز ئاشکرای کردوە، تۆنی بلێر دورخراوەتەوە لە کاندید بوون بۆ ئەنجومەنی ئاشتی غەززە، ئەمەش دوای ئەودێت، کە ناوبراو تاکە کەس بوو سەرەتا بۆ ئەندامێتی دەستنیشانکرا، کاتێک دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە کۆتایی مانگی ئەیلولدا پلانە 20 خاڵیەکەی خۆی بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕی نێوان ئیسرائیل و حەماس خستەڕوو.
رۆژنامە بەریتانییەکە بڵاویکردووەتەوە، بلێر ئەو پلانەی ئەوکاتی ترەمپی بە پلانێکی "بوێر و زیرەکانە" وەسف کردووە و رایگەیاندوە؛ بە دڵخۆشیەوە پەیوەندی بە ئەنجومەنەکەوە دەکات، کە سەرۆکی ئەمریکا سەرۆکایەتی دەکات.
دوای دەستنیشانکردنی تۆن بلێر بۆ ئەو پۆستە، ژمارەیەک لە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی دژی بەشداریکردنی ئەو بوون، بەشێکی هۆکارەکەش بۆ خراپی ناوبانگی تۆنی بلێر دەگەڕێتەوە، کە پاڵپشتییەکی بەهێزی ئەو لەشکرکێشیەی ئەمریکا دەکرد بۆ سەر عیراق لە ساڵی 2003دا.
رۆژنامە بەریاتانییەکە، لە زاری یەکێک لە هاوپەیمانەکانی بلێرەوە رایگەیاندووە، کە سەرۆک وەزیرانی پێشوو ئەندامی ئەنجومەنی ئاشتی نابێت و جەختیشیکردوەتەوە لەوەی ئەنجومەنەکە لە سەرکردەکانی ئێستای جیهان پێکدێت،بەڵام ئەنجومەنێکی جێبەجێکاری بچووکتر لەژێر دەستی تۆنی بلێردا دەبێت.
سەرچاوەکە ئەوەشیخستوەتەڕوو، پێشبینی دەکرێت بلێر ئەندامی دەستەی کارگێڕی بێت، لەگەڵ جارێد کوشنەر، زاوای ترەمپ و ستیڤ ویتکۆف، راوێژکاری سەرۆکی ئەمریکا، لەگەڵ بەرپرسانی باڵای وڵاتانی عەرەبی و رۆژئاوایی.