رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
لیژنەی داد لە پەرلەمانی توركیا رەشنووسی پرۆژەیاسای بەهێزكردنی پشتیوانی نیشتمانی و یەكگرتنی كۆمەڵایەتی پەسەندكرد و رەوانەی سەرۆكایەتی پەرلەمانی كرد.
دوای گفتوگۆكردن لەسەر رەشنووسی پرۆژەیاسای بەهێزكردنی پشتیوانی نیشتمانی و یەكگرتنی كۆمەڵایەتی بۆ ئاشتی لە توركیا و باكوری كوردستان، لیژنەی داد لە پەرلەمانی توركیا بە زۆرینەی دەنگ رەشنووسەكەی پەسەندكرد و رەوانەی سەرۆكایەتی پەرلەمانی توركیای كرد بۆئەوەی بخرێتە بەرنامەی كاری دانیشتنەكانی داهاتوو و دەنگی لەسەر بدرێت.
بە پەسەندكردنی رەسنووسی پرۆژەیاسای چوارچێوە، گەیشتینە قۆناغێكی نوێ و تاقەتپڕوكێن، ئێستا لە یەكێك لە قۆناغە مێژووییەكاندایین كە پرسی كوردی زیاتر لە سەدەیەك و قۆناغی ململانێی زیاتر لە 40 ساڵ لە زەمینەی توندوتیژییەوە دەگوازێتەوە بۆ زەمینەی یاسایی و سیاسی، كردنەوەی رێگە لەبەردەم بەشداریپێكردنی كورد لە كۆماردا لە سەدەی دووەمی توركیادا، مێژووییە، ئەم مێژوویی بوونە تەنها بە بێدەنگبوونی چەك سنووردار نییە. واتای سەرەكی ئەوەیە توانا و هێزی گواستنەوەی هەیە لە قۆناغی ئاشتی نەرێنییەوە بۆ قۆناغی ئاوەدانكردنەوەی ئەرێنی، پێویستە چوارچێوەیەكی یاسایی گشتگیر و چاكسازییەكانی دیموكراتی پەیڕەو بكرێت و ئەو هۆكارانە لەناو ببات كە ململانێ بەرهەم دەهێنن.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بۆ جاری هەشتەم هەڵوەشاندنەوەی تۆڕێكی دارایی نهێنیی ئاشكرا كرد كە سەدان ملیۆن دۆلاری بە نهێنی بۆ ئێران گواستووەتەوە.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا رایگەیاند، وەزارەتی گەنجینەی وڵاتەكە سزای نوێی بەسەر تۆڕێك لە كۆمپانیاكانی ئاڵوگۆڕی دراو و كۆمپانیا وەهمییەكانی ئێراندا سەپاندووە كە هاوكاریی ئێرانیان كردووە لە گواستنەوەی سەدان ملیۆن دۆلار بە نهێنی لە رێگەی سیستەمی دارایی نێودەوڵەتییەوە.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا راشیگەیاند، ئەو تۆڕە داراییەی كراوەتە ئامانج هاوكاری ئێرانی كردووە بۆ دەستگەیشتن بە داهاتەكانی نەوت و دەربازبوون لە سزاكانی ئەمریكا لە رێگەی بەكارهێنانی كۆمپانیای وەهمی و ئامرازی دارایی نهێنی بۆ سپیكردنەوەی پارە و گواستنەوەیان.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا، جەختی كردەوە، هەوڵەكانیان لە چوارچێوەی سیاسەتی دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكاوە دێت بە فشاركردنە سەر ئێران و لاوازكردنی سەرچاوە داراییەكانی ئێران و توانا سەربازییەكانی.
سەرۆک کۆماری تورکیا دەڵێت؛ رێککەوتنەکەمان لەگەڵ سعودیە و پاکستان هاوکارییە ئەمنی و بەرگرییەکان بەهێزتر دەکات.
رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆکی کۆماری تورکیا رایگەیاند، "رێککەوتنامەی مەککە بۆ بەرگریی هاوبەش" کە لەنێوان سعودیە، تورکیا و پاکستان ئیمزا کراوە، هەنگاوێکی ستراتیژییە بۆ بەهێزکردنی هاوکارییە ئەمنی و بەرگرییەکانی نێوان هەرسێ وڵات.
جەختیشی کردەوە، تێککەوتنەکە پشتبەستووە بە پرەنسیپی بەرپەرچدانەوەی بەکۆمەڵ و ئامانجی هیچ وڵاتێک نییە، بەڵکو بۆ پاڵپشتیکردنی ئاشتی و سەقامگیرییە لە ناوچەکەدا.
ئەردۆغان لە پەیامێکدا لە هەژماری رەسمی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "X" بڵاویکردەوە، بە وەڵامدانەوەی بانگهێشتی محەمەد بن سەلمان شازادەی جێنشینی سعودیە، بەشداریی لە کۆبوونەوەیەکی لووتکەدا کردووە لەگەڵ شەهباز شەریف سەرۆک وەزیرانی پاکستان، کە ئەنجامەکەی ئیمزاکردنی رێککەوتنامەی مەککە بۆ بەرگریی هاوبەش بووە.
سەرۆکی تورکیا ئاماژەی بەوەشکرد، رێککەوتنەکە بەشدار دەبێت لە بەهێزکردنی هاوکارییە ئەمنی و بەرگرییەکانی نێوان هەرسێ وڵات و پەرەپێدانی پڕۆژەی هاوبەش لە بوارەکانی پیشەسازیی بەرگریدا، لەگەڵ پاڵپشتیکردنی هەوڵەکانی رووبەڕووبوونەوەی تیرۆر، بەشێوەیەک ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەکە دەپارێزێت.
ئەوەشی خستەڕوو، رێککەوتنەکە پشتبەستووە بە پرەنسیپی بەرپەرچدانەوەی بەکۆمەڵ.
سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، جەنگی وڵاتەکەی لەگەڵ ئێران بەرەو کۆتایی دەچێت و تاران ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژتر لەسەر جەنگەکە بەردەوام بێت.
لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەنووسان دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکرد، پێشبینی دەکات جەنگەکە زۆر بەخێرایی کۆتایی پێبێت و وتی، "پێم وانییە ئێران بتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەر ئەم رەوشە بەردەوام بێت".
ئەم لێدوانانەی ترەمپ لە کاتێکدایە کە ئاژانسی هەواڵی "سی ئێن ئێن" بڵاویکردووەتەوە، سوپای ئەمریکا بەشێکی زۆری کۆگاکانی موشەکی دوورهاوێژی لەم جەنگەدا بەکارهێناوە کە چووەتە شەشەمین مانگی خۆیەوە.
لەلایەکی دیکەوە و لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە رەوشی کۆگاکانی چەک و تەقەمەنی، ترەمپ جەختیکردەوە، وڵاتەکەی خاوەنی بڕێکی زۆری چەکی بەهێزە و لە ئیستادا سەرقاڵی دروستکردنی کارگەی نوێن بۆ بەرهەمهێنانی زیاتری موشەک.
لەبارەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی و رەوشی ناوچەکەوە، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، گفتوگۆکان لەسەر گەروی هورمز بە باشی بەڕێوەدەچن و خۆی راستەوخۆ بەشدارە لە نەخشەرێگای دانوستانەکاندا.
ئەوەش لە کاتێکدایە، تاران رایگەیاندووە، ئێران سوورە لەسەر ئەوەی کۆنتڕۆڵی بەشێک لە گەروەکەی لەدەستدا بێت و وەک رێڕەوێکی نێودەوڵەتی کراوەی پێش جەنگەکەی لێنەیەتەوە.
جێی ئاماژەیە، شارەزایانی ئابوری هۆشیاری دەدەن؛ داخرانی گەروی بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی سوتەمەنی و کەلوپەل لە بازاڕەکانی جیهاندا و فشارێکی زۆری خستووەتە سەر ئابوری جیهانی.
حەوتەمین خولی دانوستانە راستەوخۆکانی نێوان بەیروت و تەلئەبیب لە رۆمای پایتەختی ئیتاڵیا، بەبێ گەیشتن بە رێککەوتن لەسەر کشانەوەی هێزەکانی ئیسرائیل لە باشوری لوبنان کۆتاییهات.
ئاژانسی ئەنادۆڵ بڵاویکردەوە، لێپرسراوێکی باڵای لوبنان رایگەیاندووە، نەخشەی جوگرافیی سەرانسەری ناوچە داگیرکراوەکان کێشراوە، بەڵام جێبەجێکردنی پلانی "ناوچە نموونەیییەکان" بۆ جێگیرکردنی سوپای لوبنان، هێشتا وەڵامێکی روون لەلایەن ئیسرایلەوە نەخراوەتەڕوو.
ئەوەشی روونکردەوە، لەبارەی دۆسێی دیلەکانیشەوە، هەردوولا لیستی سەرەتایییان ئاڵوگۆڕ کردووە و بەیروتیش داوای ئازادکردنی خێرای ژمارەیەک لە دیلەکان دەکات.
ئاماژەی بەوەشداوە، هەردوولا گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە لیستێکی کورت بۆ دیاریکردنی لایەنی سێیەم، وەک نێوەندگیر دیاریبکەن، تا ئەرکی پشکنینی ئەمنی بۆ ناوچەکان بگرێتە ئەستۆ.
دەم پارتی هەڵوێستی خۆی لەبارەی یاسای چوارچێوەی ئاشتی راگەیاند و ئاماژەی بەوە كرد، رێگای بەرەو ئاشتی قۆناغ بە قۆناغە.
ئایشەگوڵ دۆغان، وتەبێژی دەم پارتی رایگەیاند پارتەكەی بۆ یەكەم جار مۆری خۆی لە رەشنووسێكی یاسایی داوە كە زەمینەی شەڕ بەرەو سیاسەتی دیموكراتی و یاسا دەبات و دەبێتە یەكەم دەرفەتی پرۆسەیەكی سیاسیی بەردەوام.
دۆغان ئاماژەی بەوە كرد رێگەی بەرەو ئاشتی قۆناغ بە قۆناغە و یاسای چوارچێوە لە ئەنجامی دانوستانی درێژخایەن پێكهاتووە، كە دەرگا بۆ گەڕانەوەی ئاوارەكان دەكاتەوە و بونیاتنانی هاوبەش لە سەدەی دووەمی كۆماردا دەستپێدەكات.
ناوبراو جەختی لەسەر پێویستیی رەخساندنی هەلومەرجی گونجاو كردەوە تا ئۆجەلان بەوپێیەی كارکتەری سەرەكییە، بتوانێت لە هەماهەنگی پرۆسەكەدا بەشدار بێت.
وتەبێژی دەم پارتی داواشی كرد هەموو لایەنەكان، بە تایبەت دەسەڵات، لەبری زمانی دژایەتی زمانێكی ئاشتییانە بەكاربهێنن.
هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا لە زنجیرەیەک لێدواندا سەبارەت بە گۆڕانکارییە سیاسی و ئەمنییەکانی ناوچەکە رایگەیاند، سوریا ئەمڕۆ بووەتە فاکتەرێکی بەشدار بۆ چەسپاندنی سەقامگیری لە ناوچەکەدا.
فیدان ئاماژەی بە پەیوەندییە مێژوویی و جوغرافیییەکانی نێوان ئەنقەرە و دیمەشق کرد و رایگەیاند، کەس ناتوانێت رێڕەوی تورکیا و سوریا لە یەکتر جیا بکانەوە.
ئاشکراشی کرد کە وڵاتەکەی کار بۆ بونیادنانی پەیوەندیی ئابووریی بەهێزتر دەکات لە رێگەی زیادکردنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەگەڵ سوریا و باشترکردنی رەوشی ناوچە سنوورییەکان.
وەزیری دەرەوەی تورکیا داوای لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کرد فشارەکانیان بۆ سەر ئیسرائیل زیاتر بکەن تاوەکو کۆتایی بە پێشێلکارییەکانی بهێنێت.
لە بەشێکی تری قسەکانیدا، فیدان رەخنەی توندی لە بنیامین نەتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل گرت و رایگەیاند کە ناوبراو داوای ئاشتی ناکات و سیاسەتەکانی کابینەکەی لە فەلەستین و لوبنان تەواو نەرێنین.
سەبارەت بە دۆسیەی ئەتۆمی و پەیوەندییەکانی ناوچەکەش، جەختی کردەوە تورکیا بەردەوام دەبێت لە پشتیوانیکردنی پرۆسەی دانوستانەکانی نێوان واشنتۆن و تاران بۆ گەیشتن بە رێککەوتن.
دەستەی ئۆپراسیۆنە بازرگانییە دەریاییەكانی بەریتانیا رایگەیاند، دوو تەقینەوە لە كەشتییەكی نەوت هەڵگر رویانداوە كاتێك بە گەروی هورمزدا تێپەڕیوە.
بەپێی راگەیەندراوی دەستەكە، بەیانی ئەمڕۆ راپۆرتێكیان لەلایەن كەشتیەكی نەوت هەڵگرەوە لە دووری 9 میل لە باشووری رۆژهەڵاتی ناوچەی كەمزار لە شانشینی عومان پێگەیشتووە.
بەپێی راپۆرتەكە، كاپتنی كەشتییەكە رایگەیاندووە كە دەنگی دوو تەقینەوەی بیستووە لە كاتێكدا كەشتییەكە بە گەروی هورمزدا تێپەڕیوە.
هەروەها جەختی كردەوە كە سەرجەم ئەندامانی كەشتییەكە و خودی كەشتییەكەش سەلامەتن و هیچ زیانێكی ژینگەیی لە ئەنجامی رووداوەكەدا تۆمار نەكراوە.
دواجار لە چوارچێوەی پرۆسەی ئاشتی لە توركیا و باكووری كوردستان، ناوەڕۆكی یاسای پتەوكردنی یەكگرتنی نەتەوەیی و یەكپارچەیی كۆمەڵایەتی بڵاوكرایەوە، كە لە 12 مادە پێكهاتووە.
لە مادەی یەكەمدا ئاماژە بەوەكراوە، یاسای چوارچێوە كاتێك دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەنجومەنی ئاسایشی توركیا لە رۆژنامەی رەسمیدا بڵاویبكاتەوە، كە پارتی كرێكارانی كوردستان "پەكەكە" و كۆما جڤاكێن كوردستان "كەجەكە" بە كردار هەڵوەشاونەتەوە و چەكیان رادەستكردووە، یاساكە ئەو تاوانانەش دەگرێتەوە كە پەیوەندیدارن بە دامەزراندن، بەڕێوەبردن و ئەندامبوون و هاوكاریكردنی پەكەكە.
ماددەی دووەمی یاساكە تایبەتە بە دەستەواژەكان، دەستەواژەی رێكخراو بەكاردەهێنرێت بۆ پەكەكە و كەجەكە، دەستەواژەی دەستە و ئەنجومەنیش تایبەتە بە لیژنەیەك كە چاودێری جێبەجێكردنی یاساكە دەكات.
ماددەی سێیەمی یاساكە، تایبەتە بە لێكۆڵینەوە و دادگاییكردن، بۆئەو كەسانەی تاوانەكانیان سزاكەی لەژێر 15 ساڵە زیندانیكردنەوەیە و جێبەجێكردنی سزاكەی بۆ ماوەی 5 ساڵ دوادەخرێت، ئەگەر ئەو كەسانە هیچ تاوانێك ئەنجام نەدەن، دۆسێكەیان دادەخرێت و سزاكەیان بە هەژماكردوو تۆمار دەكرێت، واتە ئازاد دەبن.
ئەو كەسانەشی تاوانەكانیان سزاكەی لەسەروی 15 ساڵ زیندانیكردنە، ماوەی جێبەجێكردنی سزاكەیان 10 ساڵ دوا دەخرێت و هاوشێوەی كەسانی سزای خوار 15 ساڵ زیندانی مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت.
یاساكە كوشتنی بە ئەنقەست ناگرێتەوە كە لە چوارچێوەی كاری رێكخراویی و لە پێش یەكی حوزەیرانی ساڵی 2006 ئەنجام درابێت، لایەنە پەیوەندیدارەكانیش دەتوانن لەماوەی دوو هەفتەدا پەڵپ لە بڕیاری دواخستنی سزاكان بگرن.
لە مادەی چوارەمدا هاتووە، دادگا یان داواكاری گشتی توركیا پێداچوونەوە بۆ بڕیارەكانی دەستبەسەركردن و چاودێریی دادوەری دەكات و ئەو دۆسێیانەشی لە دادگای پێداچوونەوە یان لە دادگای باڵادان، هەڵدەوەشێنرێنەوە.
مادەی پێنجەم و شەشەمی یاساكەش دەڵێت، بڕیارەكانی دواخستنی سزاكان لە سیستمێكی ئەلیكترۆنیدا تۆمار دەكرێن، ئەگەر سوودمەندبوویەكی بڕیارەكە تاوانی نوێ ئەنجام بدات، دواخستنی سزاكەی هەڵدەوەشێتەوە و سەرلەنوێ دادگایی دەكرێتەوە.
ماددەی حەوتەمی یاساكە تایبەتە بە پێكهێنانی دەستەیەك لە گەورە لێپرسراوانی توركیا، كە بەدواداچوون بۆ جێبەجێكردنی یاساكە دەكات، دەسەڵاتی هەیە لیژنەی لاوەكی بۆ هەڵسەنگاندنی پرۆسەكە پێكبهێنێت و پێشنیازی یاسایی و ئیداریش پێشكەش دەكات، پەرلەمانی توركیاش لیژنەی چاودێری دروست دەكات بۆ بەدواداچوونی یاساكە و سەرۆكایەتی كۆماری توركیاش لێپرسراوی خانەی راپەڕاندنی لیژنەكە دەبێت.
ماددەی هەشتەمی یاساكە تایبەتە بە تۆماركردنی سەرجەم چەك و تەقەمەنی و كەرەستە جەنگییەكانی پەكەكە و كەجەكە دوای رادەستكردنیان و تۆماركردنیان لەلایەن وەزارەتەكانی ناوخۆ و بەرگری توركیاوە.
لە ماددەی نۆی یاساكەشدا ئاماژە بەوە كراوە، ئەو كەسانەی دەیانەوێت لە یاساكە سوودمەند بن، دەبێت لەماوەی شەش مانگدا دوای دەرچوونی بڕیاری جێبەجێكردنی یاساكە، داواكاری پێشكەشی داواكاری گشتی ناوچەكەیان بكەن.
ماددەی 10ی یاساكەش تایبەتە بە پارێزبەندی یاسایی، سەرجەم ئەو لایەنانەی بەشدار دەبن لە جێبەجێكردنی یاساكە پارێزبەندی یاساییان دەبێت، لە ماددەكانی 11 و 12ی یاساكەشدا هاتووە، یاساكە لە رۆژی بڵاوبوونەوەی لە رۆژنامەی رەسمی توركیا دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە و سەرۆك كۆماری توركیاش لێپرسراو دەبێت لە جێبەجێكردنی یاساكە.
سێنتکۆم رایدەگەیەنێت، تا 5ـی ئاب رێڕەوی 48 کەشتیی بازرگانییانی سەر بە ئێران لە کەنداو گۆڕیوە و چەندین کەشتیی تریشیان پەکخستووە.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمەریکا 'سێنتکۆم' رایگەیاند، هێزەکانیان لە سەرەتای دووبارە سەپاندنەوەی گەمارۆی دەریایی بۆ سەر ئێران، رێڕەوی 48 کەشتیی بازرگانییان گۆڕیوە.
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمەریکا لە راگەیەنراوێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی "ئێکس" ئاشکرای کرد، ئاماری ئۆپراسیۆنەکان تا 5ـی ئاب بریتی بووە لە گۆڕینی ئاراستەی 48 کەشتیی بازرگانی، پەکخستنی دوو کەشتی و دوو کەشتیی تریش پشکنین و دڵنیابوونەوەیان لە پابەندبوونیان بە رێکارە دیاریکراوەکان بۆ ئەنجامدراوە.
ئەم پێشهاتانە لە کاتێکدان کە گرژییەکانی کەنداو بەردەوامن و هاوکات هەوڵە دیپلۆماسییەکان لەلایەن نێوەندگیرانی ناوچەکەوە چڕکراونەتەوە، بە مەبەستی گەیشتن بە لێکتێگەیشتن لەگەڵ تاران بۆ دووبارە کردنەوەی گەروی هورمز و دەستەبەرکردنی ئازادیی کەشتیوانی.
ئێران و عوممان لەسەر دیاریکردنی رێڕەوێکی نوێ لە گەروی هورمز گەیشتنە رێککەوتن.
ئیسماعیل بەقائی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئێران رایگەیاند، لەگەڵ عومان لەسەر تایبەتمەندییە جوگرافییەکانی رێڕەوی کەشتیوانی لە گەروی هورمز گەیشتوونەتە رێککەوتن.
وتیشی، لە دوو مانگی رابردووەوە وەک دوو وڵاتی هاوسنوری گەروەکە دانوستانەکانیان بەردەوام بووە تا رێڕەوێکی ئارام بۆ کەشتیوانیی بازرگانی دیاری بکان و لایەنە تەکنیکی، یاسایی، ئاسایش و ژینگەیییەکانی لەلایەن دامەزراوە پەیوەندیدارەکانەوە تاوتوێ کراون.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران ئەوەشی خستەڕوو، "لە نەبوونی رێگریی لایەنی سێیەمدا"، راگەیەندراوی هەڵسەنگاندن و داڕشتنەوەی کۆتایی راگەیەندراوی هاوبەشی نێوان تاران و ەمسقەت بڵاودەکرێتەوە، بەڵام هاوكات جەختی کردەوە کە رێککەوتنی هەردوو وڵات "بە تەنیا" بە مانای ئارامبوونی گەرووی هورمز نایەت.
بانكی ناوەندیی سوریا پڕۆسەی گۆڕینەوەی دراوی كۆن بە دراوی نوێی لە سێ پارێزگای رۆژهەڵاتی وڵاتەكە تا 20ی ئاب درێژكردەوە.
سەفوەت رەسڵان، پارێزگاری بانكی ناوەندیی سوریا لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس بڵاویكردەوە، بڕیاریان داوە پڕۆسەی گۆڕینەوەی دراوە كۆنەكانی وڵاتەكە بە دراوی نوێ لە پارێزگاكانی حەسەكە و رەققە و دێرەزوور تا 20ی ئاب درێژ بكەنەوە.
ئاماژەی بەوەشكرد، هاووڵاتییان دەتوانن لە رێگەی لقەكانی بانكی ناوەندیی سوریا و ناوەندەكانی دامەزراوەی پۆستەی سوریاوە تا ئەو رێكەوتە دراوە كۆنەكانیان رادەست بكەن و دراوی نوێ وەربگرن.
جەختیشی كردەوە، ئەوان لە كاریگەرییەكانی قۆناغەكە لەسەر ژیانی هاووڵاتییان تێدەگەن و بە بەرپرسیارێتی خۆیانی دەزانن لە واقیعەوە نزیك بن و بەدواداچوون بۆ پێویستییەكانی هاووڵاتییان بكەن.
پڕۆژەیاسایەکی 12 ماددەیی پێشکەش بە پەرلەمانی تورکیا دەکرێت، کە تیایدا لێخۆشبوون لە زیندانیان بەستراوەتەوە بە هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی پەکەکە و رادەستکردنی هەموو چەکەکانیان.
ئاژانسی ئەندۆڵ رایگەیاند، ئەمڕۆ پڕۆژەیاسای چوارچێوەی پرۆسەی چارەسەری رەوانەی پەرلەمان دەکرێت و بڕیارە تا رۆژی یەکشەممە ببێتە یاسا.
ئاماژەی بەوەشداوە، مەرجی سەرەکی بۆ جێبەجێکردنی ئەم یاسایە ئەوەیە کە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی تورکیا پشتڕاستی بکاتەوە کە رێکخراوی پەکەکە و هەموو لقەکانی خۆیان هەڵوەشاندووەتەوە و چەکەکانیان رادەستکردووە.
ئەوەشی روونکردووەتەوە، پڕۆژەیاساکە چەند مەرجێکی قورسی تێدایە، بە جۆرێک تاوانەکانی کوشتنی بە ئەنقەست و ئەو سزایانەی پێش 1/6/2005 بەهۆی تاوانی قورسەوە دراون، ناگرێتەوە؛ بەمەش رێگری لە سوودمەندبوونی عەبدوڵا ئۆجەلان دەکات، بەڵام بۆ زیندانیانی دیکە، سزاکانیان بەم شێوەیە رادەگیرێن:
-
ئەو سزایانەی کەمترن لە 15 ساڵ، بۆ 5 ئەگەر دوای دادگاییکردن و چاودێریی چڕ و ئەنجامنەدانی تاوان، کەمدەبێتەوە.
-
ئەو سزایانەشی لە سەروو 15 ساڵ یان سزای هەتاهەتایین، بۆ ماوەی 10 ساڵ رادەگیرێن.
-
ئەگەر لەو ماوەیەدا کەسی سوودمەند تاوانی دیکە ئەنجام نەدات، سزا و دۆسیەکەی بە یەکجاری دادەخرێت.
بۆ چاودێری و جێبەجێکردنی یاساکە، "ئەنجومەنی هەڵسەنگاندن و هەماهەنگی" بە سەرۆکایەتی جێگری سەرۆک کۆمار و ئەندامییەتی وەزیرانی داد، دەرەوە، ناوخۆ، بەرگری و سەرۆکی میت پێکدەهێنرێت. هەروەها لە ناو پەرلەمان لیژنەیەکی چاودێری لە 17 ئەندام پێکدەهێنرێت.
هەر کەسێک بیەوێت لەم یاسایە سوودمەند بێت، دەبێت لە ماوەی 6 مانگدا دوای بڵاوکردنەوەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی لە رۆژنامەی فەرمی، داواکاریی نووسراو پێشکەش بکات.
بانكی ناوەندیی سوریا پڕۆسەی گۆڕینەوەی دراوی كۆن بە دراوی نوێی لە سێ پارێزگای رۆژهەڵاتی وڵاتەكە تا 20ی ئاب درێژكردەوە.
سەفوەت رەسڵان، پارێزگاری بانكی ناوەندیی سوریا لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس بڵاویكردەوە، بڕیاریان داوە پڕۆسەی گۆڕینەوەی دراوە كۆنەكانی وڵاتەكە بە دراوی نوێ لە پارێزگاكانی حەسەكە و رەققە و دێرەزوور تا 20ی ئاب درێژ بكەنەوە.
ئاماژەی بەوەشكرد، هاووڵاتییان دەتوانن لە رێگەی لقەكانی بانكی ناوەندیی سوریا و ناوەندەكانی دامەزراوەی پۆستەی سوریاوە تا ئەو رێكەوتە دراوە كۆنەكانیان رادەست بكەن و دراوی نوێ وەربگرن.
جەختیشی كردەوە، ئەوان لە كاریگەرییەكانی قۆناغەكە لەسەر ژیانی هاووڵاتییان تێدەگەن و بە بەرپرسیارێتی خۆیانی دەزانن لە واقیعەوە نزیك بن و بەدواداچوون بۆ پێویستییەكانی هاووڵاتییان بكەن.
وتەبێژێكی هەسەدە رەتیدەكاتەوە هیچ خشتەیەكی كاتیی بۆ تێكەڵبوونیان لەگەڵ سوپای سوریا دیاریكرابێت و هۆكاری دواكەوتنی پڕۆسەكەش ئاشكرادەكات.
مەحمود حەبیب، وتەبێژی هێزەكانی باكووری هێزەكانی سوریای دیموكرات-هەسەدە- رایگەیاند: تێكەڵكردنی هەسەدە لەگەڵ سوپای سوریا بەپێی قۆناغە دیاریكراوەكان بەڕێوەدەچێت، لە چوارچێوەی پرۆسەی تێكەڵكردنەكەشدا ژمارەیەك لە فەرماندە سەربازییەكان دەستنیشانكراون.
رونیشیكردەوە، هۆكاری دواكەوتنی جێبەجێكردنی پرۆسەی تێكەڵكردنەكە دەگەڕێتەوە بۆ رێكارە كارگێرییەكان، تا ئێستاش هیچ خشتەیەكی كاتیی دیاریكراو بۆ تەواوكردنی سەرجەم قۆناغەكانی پرۆسەكە یەكلا نەكراوەتەوە.
جەختیشیكردەوە، هەر یەك لە مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتی هەسەدە و ئەحمەد شەرع، سەرۆكی سوریا، پێداگرن لەسەر ئەوەی پرۆسەی تێكەڵكردنەكە لە خێراترین كاتدا كۆتایی بێت.
سێنتکۆم جێبەجێکردنی زنجیرەیەک ئۆپراسیۆنی لە گەروی هورمز راگەیاند، کە تێیدا 45 کەشتیی بازرگانی ناچار بە گۆڕینی رێڕەو کراون و چەند کەشتییەکی تریش پەکخراون.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' ئاشکرایکرد، لە چوارچێوەی جێبەجێکردنی گەمارۆ دەریاییەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران، تا 4ـی ئاب هێزەکانیان 45 کەشتیی بازرگانییان ناچارکردووە رێڕەوییەکانیان بگۆڕن.
سێنتکۆم لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەشکردووە، جگە لە گۆڕینی رێڕەوی ئەو 45 کەشتییە، دوو کەشتیی دیکەیان پەکخستووە و چونەتە سەر دوو کەشتیی تریش بۆ پشکنین، بە مەبەستی دڵنیاوبوونەوە لە پابەندبوونیان بە بڕیاری گەمارۆکانەوە.
پێشتر و لە 14ی تەمموزی رابردوودا، ئەمریکا بەهۆی داخستنی گەرووی هورمز لەلایەن تارانەوە، گەمارۆی دەریایی بۆ سەر ئێران سەپاندەوە.