جیهان
ئیلۆن مەسک، ملیاردێری ئەمریکی و خاوەنی کۆمپانیای (SpaceX)، گۆڕانکاریی گەورەی لە ئامانجە ئاسمانییەکانیدا کرد و رایگەیاند کە ئێستا لەپێشینەی کارەکانی کۆمپانیاکەی، بونیاتنانی شارێکی گەشەسەندوە لەسەر رووی مانگ، نەک مەریخ.
مەسک لە رێگەی پلاتفۆرمی (X)ـەوە ئاماژەی بەوە کرد کە ئامانجی سەرەکی پاراستنی ئایندەی شارستانییەتە و مانگ رێگەیەکی خێراترە بۆ گەیشتن بەو ئامانجە. روونیشی کردەوە کە بونیاتنانی شارێک لەسەر مانگ دەکرێت لە ماوەی کەمتر لە 10 ساڵدا ئەنجام بدرێت، لە کاتێکدا جێبەجێکردنی هەمان پلان بۆ مەریخ پێویستی بە زیاتر لە 20 ساڵ هەیە.
سەبارەت بە جیاوازیی نێوان هەردوو گەشتەکە، مەسک وتی: "گەشتکردن بۆ مەریخ تەنیا 26 مانگ جارێک و لە کاتی گونجابوونی شوێنی هەسارەکان دەکرێت و 6 مانگی پێ دەچێت، بەڵام بۆ مانگ دەتوانین 10 رۆژ جارێک گەشت بکەین و تەنیا 2 رۆژیش دەخایەنێت."
ئەم بڕیارە نوێیەی مەسک لە کاتێکدایە کە ساڵی رابردوو پڕۆژەی (Artemis)ـی ئاژانسی ناسای بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مانگ بە "سەرلێشێوان" وەسف کردبوو و رایگەیاندبوو کە دەبێت راستەوخۆ بەرەو مەریخ بڕۆن. بەڵام ئێستا پێ دەچێت مەسک هاوشێوەی پلانی حکومەتی ئەمریکا، کە لە سەردەمی خولی یەکەمی سەرۆکایەتیی ترەمپـەوە جەختی لەسەر دەکرێتەوە، مانگ وەک بونیاتێکی سەرەکی بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی ببینێت.
سەرەڕای ئەم گۆڕانکارییە، مەسک جەختی کردەوە کە هێشتا کۆمپانیاکەی پابەندە بە دروستکردنی شارێک لەسەر مەریخ، بەڵام دەستپێکردنی ئەو پڕۆژەیە بۆ 5 تا 7 ساڵی دیکە دواخراوە. هاوکات بڕیار وایە لە کۆتایی ساڵی 2026ـدا یەکەم کەشتیی ئاسمانیی بێ سەرنشین لەسەر رووی مەریخ بنیشێتەوە.
ئەم گۆڕانکارییانەی مەسک دوای ئەوە دێت کە هەفتەی رابردوو کۆمپانیای (SpaceX) کۆمپانیای (xAI)ی کڕی، ئەمەش بوە هۆی تێکەڵکردنی دوو لە گەورەترین کۆمپانیاکانی مەسک و گۆڕینیان بۆ بەهێزترین کۆمپانیای کەرتی تایبەت لە جیهاندا.
ئەندامێكی پەرلەمانی ئەوروپا دەڵێت، یەكێتی ئەوروپا خەونی هەیە لەرێگەی فشارخستنە سەر هاووڵاتیانی روسیا حكومەتی ئەو وڵاتە بڕوخێنێت، بەڵام ئەو خەونە بەدینایەت.
فێرناند كارتایزەر ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپا لە پشكی لۆكسمبۆرگ لە چاوپێكەوتنێكیدا لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی روسیا رایگەیاند، یەكێتیی ئەوروپا خەون بە گۆڕینی دەسەڵاتی روسیاوە دەبینێت، بەڵام رەوشی ناوخۆیی ئەو وڵاتە دەریدەخات ئەو خەونە بە هیچ شێوەیەك بەدینایەت.
وتیشی، یەكێتیی ئەوروپا لە رێگەی توندكردنەوەی مەرجەكانی پێدانی ڤیزا بە هاووڵاتیانی روسیا، هەوڵدەدات ناڕەزایی خەڵكی ئەو وڵاتە بەرامبەر بە حكومەتی مۆسكۆ بوروژێنێت، پاساوی ئەو سیاسەتەی یەكێتی ئەوروپاش شەڕی روسیایە لەگەڵ ئۆكراین.
ئەو ئەندامەی پەرلەمانی ئەوروپا راشیگەیاند، پێنەدانی ڤیزا بە خەڵكی روسیا، وەك زۆرێك لە رێكارەكانی تری یەكێتیی ئەوروپا، بێسوودە و بەپێچەوانەشەوە، تاكە كاریگەرییەك كە هەیبێت ئەوەیە گەشتیارانی روسیا ئێستا شوێنی تر بۆ گەشتەكانیان هەڵدەبژێرن.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هیندستان، بە رەسمی ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی بازرگانیی کاتییان راگەیاند، کە وەک هەنگاوێکی جێبەجێکاریی خێرا دێت بۆ ئەو لێکتێگەیشتنە فراوانەی لە 13ی شوباتی 2025 لە نێوان دۆناڵد ترەمپ و ناریندرا مۆدی دەستی پێکردبوو.
بەپێی ڕاگەیەندراوێکی کۆشکی سپی، ئەم رێککەوتنە تەنها لە چوارچێوەی ئاڵوگۆڕی کاڵادا نییە، بەڵکو پابەندییەکی ستراتیژییە بۆ چەسپاندنی بازرگانییەکی هاوسەنگ و بەهێزکردنی زنجیرەی دابینکردنی کاڵا لەسەر ئاستی جیهان، بە جۆرێک کە مەودای زیاتر بە بازاڕەکان ببەخشێت و پشتبەستن بە لایەنی سێیەم کەم بکاتەوە.
ئەم هەنگاوە کە بە "وەرچەرخانێکی مێژویی" لە پەیوەندییەکانی واشنتۆن و نیودەلهی دادەنرێت، کارئاسانی بۆ گەیشتنی بەرهەمەکان بە بازاڕی هەردوولا دەکات و زەمینە خۆش دەکات بۆ رێککەوتنێکی گشتگیرتر لە داهاتوویەکی نزیکدا، کە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی هەردوو وڵات لە گەشەی بەردەوامدا بپارێزێت.
لای خۆشیەوە، سەرۆک وەزیرانی هیندستان لە پلاتفۆڕمی ئێکس رایگەیاندوە، ئەم چوارچێوەیە رەنگدانەوەی قوڵی متمانەی هەردوو وڵاتەکەیە و دەبێتە هۆی دەرفەتی نوێ بۆ جووتیاران، خاوەنکاران، کۆمپانیا بچووک و ناوەندەکان، داهێنەرانی دەستپێکردن، ماسیگرەکان و هیندییە ماندوونەناسەکانی تری وڵاتەکەیان.
ئەمە لە کاتێکدایە، ئەم رێککەوتنە بازرگانییە کاتییە، وەک وەڵامێکی کردەیی و کۆتاییهێنان بەو گرژییە ئابوورییە توندانەدادەنرێت، کە لە ساڵانی رابردوودا بەهۆی باجی گومرگی و ململانێی سەر کەرتی تەکنەلۆژیاوە لە نێوان هەردوو وڵاتدا دروست ببوو.
سەرۆکی ئۆکراین، وردەکاری نوێی دەربارەی فشارەکانی واشنتۆن بۆ راگرتنی جەنگی نێوان وڵاتەکەی و روسیا ئاشکراکرد و دەڵێت؛ ئیدارەی ترەمپ دەیەوێت تا پێش دەستپێکردنی وەرزی هاوین ئەم دۆسیەیە دابخات.
ڤۆلۆدیمێر زیلینسکی سەرۆکی ئۆکراین رایگەیاند، ئەمریکا تا مانگی حوزەیرانی داهاتووی وەک مۆڵەت دیاریکردووە بۆ گەیشتن بە رێککەوتن، بە پێچەوانەوە فشاری توند دەخاتە سەر کیێڤ و مۆسکۆ بۆ سازشکردن.
وتیشی، واشنتۆن بۆ یەکەمجار پێشنیازی کردووە میوانداری گفتوگۆی راستەوخۆی نێوان ئۆکراین و روسیا بکات، کە بڕیارە هەفتەی داهاتوو لە شاری "میامی" بەڕێوەبچێت.
زیلینسکی ئەوەی خستەڕوو، هیچ رێککەوتنێک لە نێوان واشنتۆن و مۆسکۆ بەبێ ئۆکراین قبوڵ ناکەن و دەبێت هەر بڕیارێک بدرێت لەگەڵ دەستوری وڵاتەکەیدا بگونجێت.
سەبارەت بە خاکە داگیرکراوەکانی وڵاتەکەی سەرۆکی ئۆکراین ئاشکرایکرد، لە ئێستادا روسیا ٪20ـی خاکی ئۆکراین لەژێر دەستدایە و داوای کشانەوەی هێزەکانی کیێڤ دەکات لە "دۆنباس"، کە ئەمەش وەک مەرجێکی قبوڵنەکراو دەبینن.
ئەم جموجۆڵە دپلۆماسییە نوێیەی ئەمریکا دوای ئەوە دێت کە خولی پێشوی گفتوگۆکان لە "ئەبوزەبی" بێ ئەنجام بوو، ئێستاش ئیدارەی ترەمپ دەیەوێت بە میوانداریکردنی گفتوگۆکان لە ناوخۆی ئەمریکا، گۆڕانکاریی جدی لە هاوکێشەکەدا دروست بکات.
وەزارەتی جەنگی ئەمریكا كۆتایی بە هەموو پڕۆگرامەكانی مەشقی سەربازی و هاوكارییە زانستییەكانی لەگەڵ زانكۆی هارڤارد دەهێنێت و دەڵێت لەمەودوا هیچ پەیوەندییەكمان بەو زانكۆیەوە نییە.
پێت هیگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریكا رایگەیاند، وەزارەتەكەی بڕیاری داوە بە رەسمی هەموو پڕۆگرامەكانی خوێندنی سەربازی، دەرماڵە و بڕوانامە هاوبەشەكان لەگەڵ زانكۆی هارڤارد رابگرێت. هیگسێس لە پۆستێكدا لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس ئاماژەی بەوەكرد، زانكۆی هارڤارد چیتر شایستەی ئەو هاوكارییە سەربازییانە نییە.
ئەم رێكارەی وەزارەتی بەرگری بەشێكە لە هەڵمەتێكی فراوانتری ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ دژی زانكۆ گەورە و ناودارەكانی ئەمریكا، هۆكاری ئەم گرژییانە بۆ چەند بابەتێكی سەرەكی دەگەڕێتەوە، لەوانەش لەو خۆپیشاندانانەی كە لە ناو زانكۆكەدا دژی فەلەستین دەكران ئیدارەی زانكۆكە كەمتەرخەم بوون لە پاراستنی خوێندكارە جولەكەكان لە كاتی ئەو خۆپیشاندانانەی بۆ پشتگیری فەلەستین لە ناو زانكۆكەدا دەكران و پشتگیریكردنی رەگەزگۆڕین، هەروەها سیاسەتەكانی پەیوەست بە گۆڕانی كەشوهەوا كە ئیدارەی نوێی ئەمریكا دژیەتی.
لە هەنگاوێكی سیاسی گرنگدا بۆ پشتگیریكردن لە سەروەریی خاكی گرینلاند كەنەدا و فەرەنسا بە رەسمی كونسوڵخانەی خۆیان لە شاری نووكی پایتەختی ئەو هەرێمە كردەوە وەك وەڵامێكی ناڕاستەوخۆ دژی هەوڵەكانی ترەمپ بۆ داگیركردنی دورگەكە.
ئەنیتا ئاناند وەزیری دەرەوەی كەنەدا لە كاتی بەرزكردنەوەی ئاڵای وڵاتەكەی لە كونسوڵخانەی وڵاتەكەی لە گرنیلاند رایگەیاند، ئەمڕۆ رۆژێكی مێژووییە بۆ كەنەدا، كردنەوەی ئەم كونسوڵخانەیە ئاماژەیە بۆ گرنگیی ئەم ناوچەیە بۆ ئەوان.
لە لایەكی ترەوە ژان نوێل بوارێ كونسوڵی گشتی نوێی فەرەنسا لە گرینلاند دەستبەكاربوو و لەگەڵ سەرۆك وەزیرانی گرینلاند كۆبووەوە رایگەیاند، رەهەندی سیاسی ئەم هەنگاوە زۆر روونە بەتایبەت دوای ئەو مشتومڕانەی دەربارەی داهاتووی دوورگەكە دروست بوون.
ترەمپ لە سەرەتای خولی دووەمی سەرۆكایەتییەكەیەوە جەختی لەسەر پێویستی كۆنترۆڵكردنی گرینلاند كردوەتەوە و بەهۆی گرنگیی ستراتیژی و هەبوونی كانزای دەگمەن تێیدا.
سەرۆکی ئەمریکا نوێترین پێشهاتەکانی پەیوەست بە گفتوگۆکانی وڵاتەکەی لەگەڵ تاران ئاشکرا کرد و رایگەیاند، ئێران خوازیارە بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی نوێ.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا جەختی لەوەکردەوە، گفتوگۆکانیان لەگەڵ لایەنی ئێرانی "زۆر باش" بوون و تاران هەنگاوی ناوە بۆ نیشاندانی ویستی خۆی لەپێناو گەیشتن بە رێککەوتن.
ئەوەشی خستەڕوو، کەشتیگەلێکی جەنگیی گەورەیان لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڕێخستووە و لە چەند رۆژی داهاتوودا دەگەنە شوێنی مەبەست."
سەرۆکی ئەمریکا راشیگەیاند، رێگە نادەن ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، وتیشی: "دەمەوێت لە رێگەی رێککەوتنەوە ئەم کێشەیە چارەسەر بکەین."
جێگەی ئاماژەیە، بڕیارە لە هەفتەی داهاتووەوە گەڕێکی نوێی کۆبوونەوە و گفتوگۆکان لە نێوان هەردوولا دەستپێبکاتەوە.
ئەم لێدوانانەی ترەمپ لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لە بارودۆخێکی هەستیاردا دەگوزەرێت و چاودێرانی سیاسیش چاوەڕێی دەرەنجامی ئەو کۆبوونەوانەن کە بڕیارە هەفتەی داهاتوو بەڕێوەبچن.
کۆمسیۆنی ئەوروپا بڵاویکردەوە، لە کاتێکدا جەنگی روسیا بۆ سەر ئۆکراین بەرەو هەزارو500 رۆژ هەنگاو دەنێت، 20هەمین پاکێجی سزا ئابورییەکانیان دژ بە مۆسکۆ ئامادە کردووە، کە توندترین رێکارەکانی تێدایە بۆ وشککردنی سەرچاوە داراییەکانی ئەو وڵاتە.
لە پاکێجە نوێیەکەدا، یەکێتیی ئەوروپا قەدەغەی تەواوەتیی خزمەتگوزارییە دەریاییەکانی بۆ نەوتی خاوی روسیا راگەیاند، ئەمەش وادەکات دۆزینەوەی کڕیار بۆ نەوتەکەی قورستر بێت. هەروەها 43 کەشتیی دیکە خرانە لیستی سزاکانەوە کە بەشێکن لە "کەشتیگەلی سێبەر" و ژمارەیان گەیشتە 640 کەشتی؛ هاوکات رێگری دەکرێت لەوەی روسیا کەشتیی نەوتهەڵگری نوێ بکڕێت و خزمەتگوزاریی چاککردنەوەش بۆ کەشتییەکانی گواستنەوەی گازی سروشتی (LNG) قەدەغە کرا.
بۆ زیاتر لاوازکردنی بونیاتی ئابوریی روسیا، یەکێتیی ئەوروپا 20 بانکی ناوچەیی دیکەی روسیای خستە لیستی سزاکانەوە. هەروەها رێکاری توند بەرامبەر دراوە دیجیتاڵییەکان (کریتۆ) و ئەو پلاتفۆرمانە دەگیرێتەبەر کە رێگە بە مامەڵەکردن بەو دراوە دەدەن، تاوەکو روسیا نەتوانێت سزاکان بپێچێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو بانکانەی وڵاتی سێهەم کە هاوکاریی مۆسکۆ دەکەن لە بازرگانییە نایاساییەکاندا، سزادەدرێن.
پاکێجە نوێیەکە قەدەغەی هەناردەکردنی چەندین مادە و کەلوپەل بۆ روسیا دەگرێتەوە، لەوانە لاستیک، تراکتۆر و خزمەتگوزارییەکانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی کە بەهاکەیان زیاتر لە 360 ملیۆن یۆرۆیە. لە بەرامبەریشدا، هاوردەکردنی کانزا و مادە کیمیاییەکان و کانزا گرنگەکان لە روسیاوە قەدەغە کرا، کە بەهاکەیان 570 ملیۆن یۆرۆ دەبێت.
بەپێی زانیارییەکانی کۆمسیۆنی ئەوروپا، داهاتی نەوت و گازی روسیا لە ساڵی 2025دا بە رێژەی 24% دابەزیوە، ئەمەش نزمترین ئاستە لە دوای ساڵی 2020وە. بۆ پاڵپشتیکردنی ئۆکراین، ئەنجومەنی ئەوروپا قەرزێکی 90 ملیار یۆرۆیی بۆ کیێڤ پەسەند کرد، تاوەکو بتوانێت بەرگری لە سەروەریی خاکی خۆی بکات.
مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، کۆتاییهاتنی رێککەوتنی "ستارتی نوێ"ی بۆ کەمکردنەوەی چەکی ئەتۆمی راگەیاند و جەختی کردەوە کە واشنتن چیتر مەرجێک قبوڵ ناکات زیان بە بەرژەوەندییەکانی بگەیەنێت.
رۆبیۆ لە پەیامێکدا ئاماژەی بەوە کرد، لە 5ی شوباتی 2026، رێککەوتنی "ستارتی نوێ" (New START) بەسەرچوو. وتیشی: "ئەم رێککەوتنە لە سەردەمێکی جیاوازدا و بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگێکی جیاواز بونیات نرابوو، بۆیە ئێستا چیتر خزمەت بە ئامانجەکانی ناکات."
وەزیری دەرەوە جەختی کردەوە کە هەرچەندە ئەمریکا خواستی راستەقینەی بۆ کەمکردنەوەی هەڕەشە ئەتۆمییە جیهانییەکان هەیە، بەڵام "هیچ مەرجێک قبوڵ ناکەین کە زیان بە ویلایەتە یەکگرتووەکان بگەیەنێت، یان چاوپۆشی لە جێبەجێنەکردنی پابەندییەکان بکەین تەنیا لەپێناو ئەوەی بڵێین گەیشتوینەتە رێککەوتن."
مارکۆ رۆبیۆ ئاماژەی بەوەش کرد، ئەمریکا پێوەرێکی باڵا بۆ هەموو ئەو وڵاتانە دادەنێت کە هاوتای ئەوان خاوەنی چەکی ئەتۆمین و وتی: "ئێمە هەمیشە لە پێگەی هێزەوە دانوستان دەکەین."
رێککەوتنی "ستارتی نوێ" کۆتا رێککەوتنی گەورەی نێوان ئەمریکا و روسیا بوو بۆ سنووردارکردنی کڵاوە ئەتۆمییە ستراتیژییەکانی هەردوو وڵات، کە ئێستا بە رەسمی کۆتایی هاتوە.
بەرپرسێکی باڵای کۆریای باشور رایگەیاند، چاوەڕوان دەکرێت لە چەند رۆژی داهاتوودا هەندێک پێشکەوتن لە دۆسیەی کۆریای باکووردا بێتە ئاراوە.
ئەم لێدوانانەی ئەو بەرپرسە کۆرییە لە دیدارێکدا لەگەڵ رۆژنامەنوسان لە واشنتن هات، لە کاتێکدا دەنگۆی ئەوە هەیە کە ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا هەوڵ دەدات لە مانگی نیسانی داهاتوودا و لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ وڵاتی چین، لەگەڵ کیم جۆنگ ئون، رێبەری کۆریای باکوور کۆببێتەوە.
بەرپرسە باڵاکەی کۆریای باشور رونیکردەوە: "رەنگە لە رۆژانی داهاتوودا پێشکەوتنی نوێ رووبدات، کە پێشکەوتنێکی گەورە نابێت، بەڵکو تەنیا نیشانەیەکی نییەتپاکی دەبێت و دەکرێت ببێتە بونیاتێکی سەرەتایی بۆ دەستپێکردنەوەی دیپلۆماسی لەگەڵ کۆریای باکوور."
لە کۆتایی قسەکانیدا، ئەو بەرپرسە ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم جوڵانە ناگەنە ئاستی دانوستانی رەسمی لە نێوان ئەمریکا و کۆریای باکووردا، چونکە لە ئێستادا پیۆنگیانگ هیچ بایەخێک بە دیپلۆماسی نادات، نە لەگەڵ سیئۆل و نە لەگەڵ واشنتن.
دواجار واشنتۆن بێدەنگیی لەبارەی رێككەوتنی ئەتۆمی نیو ستارت لەنێوان وڵاتەكەی و روسیا شكاند و سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، پێویستیان بە نوێكردنەوەی ئەو پەیماننامەیە نییە.
دوێنێ پێنجشەممە، وادەی گەورەترین رێككەوتننامەی سنورداركردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی نێوان ئەمریكا و روسیا كۆتاییهات و بێدەنگی واشنتۆن لەو بارەیەوە نیگەرانی دروست كردبوو، تا ئەو كاتەی شەوی رابردوو دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، چیتر پێویستیان بەوە نییە پەیماننامەی نیو ستارت نوێ بكەنەوە، داواشی لە روسیا كرد، رێككەوتنێكی نوێ و باشتر ئەنجام بدەن.
ترەمپ لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس ئاماژەی بەوە كردووە، پێویستە داوا لە پسپۆڕانی ئەتۆمی وڵاتەكەیان بكەن، كار لەسەر رێككەوتنێكی نوێ بكەن كە بتوانن لە داهاتوودا بەردەوامی پێبدەن.
سەرۆكی ئەمریكا رێككەوتننامەی نیو ستارت بە رێككەوتنێكی خراپ ناو دەبات و دەڵێت: نیو ستارت بە جدیی پێشێل دەكرێت.
ئەمەش لە كاتێكدایە، روسیا پێنج مانگ بەر لە كۆتاییهاتنی رێككەوتننامەكە خواستی خۆی بۆ نوێكردنەوەی پشانداوە و لە دوایین لێدوانیشیدا، وتەبێژی كۆشكی كرملن رایگەیاند، سەرەڕای كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە بەڵام وەك هێزێكی ئەتۆمی بەرپرسیار هەڵسوكەوت دەكەن.
دواجار واشنتۆن بێدەنگیی لەبارەی كۆتاییهاتنی وادەی رێككەوتنی ئەتۆمی نیو ستارت لەنێوان وڵاتەكەی و روسیا شكاند.
وادەی پەیماننامەی سنورداركردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لە نێوان ئەمریكا و روسیا كۆتایی هات، واشنتۆن بێدەنگە و مۆسكۆ راشكاوانە باس لە گریمانەی هەڵوەشاندنەوەی دەكات.
پەیماننامەی نیو ستارت؛ كە ناوە رەسمییەكەی بریتییە لە رێوشوێنەكانی كەمكردنەوە و سنورداركردنی چەكی هێرشبەری ستراتیژیی، لە ساڵی 2010 لەنێوان ئەمریكا و روسیا ئیمزا كراوە، كە ئەمڕۆ پێنجشەممە 5ی شوبات، كۆتایی هات.
نیو ستارت، كۆگاكانی ئەمریكا و روسیا سنوردار دەكات بەوەی نەتوانن زیاتر لە هەزار و 550 كڵاوەی ئەتۆمی ستراتیژی و 800 بۆمبهاوێژی قورس بەرهەمبهێنن.
ئەمریكا هێشتا هیچ لێدوانێكی لەبارەی كۆتاییهاتن و نوێكردنەوەی پەیماننامەكەوە نییە. هەرچی روسیایە لەنێوان دوێنێ و ئەمڕۆدا هەڵوێستی خۆی گۆڕیوە.
پێشتر و لە مانگی ئەیلولی رابردوودا ڤلادیمێر پوتنی سەرۆكی روسیا پێشنیازی نوێكردنەوەی پەیماننامەكەی كرد تا ساڵی 2027 و رایگەیاند، تاوەكو ساڵێك دوای كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە پابەند دەبن بە خاڵەكانی رێككەوتنەكەوە، بەڵام رۆژی چوارشەممە سەرۆكی روسیا لەگەڵ هاوتا چینییەكەیدا جەختی لەوە كردەوە، دوای كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە بە شێوەیەكی هاوسەنگ و بەرپرسیارانە مامەڵە دەكەن. بەڵام دواتر وەزارەتی دەرەوەی روسیا لە لێدوانێكی جیاوازدا رایگەیاند، چیتر پابەند نین بە پەیماننامەی نیو ستارت و گریمانەی ئەوەیان داناوە كە هیچ كام لە لایەنەكان پابەندی خاڵەكانی رێككەوتنەكە نین.
لەلایەكی دیكەوە، ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان داوای لە ئەمریكا و روسیا كرد، پەلە بكەن لە ئیمزاكردنی رێككەوتننامەیەكی نوێ. وتیشی، لەماوەی زیاتر لە نیو سەدەدا، یەكەمجارە رووبەڕووی جیهانێك دەبنەوە كە هیچ سنورێكی پابەندكەری نییە بۆ چەكە ئەتۆمییەكانی روسیا و ئەمریكا.
هەر لەبارەی نیو ستارتەوە، پێشتر، میدیاكانی ئەمریكا ئەوەیان ئاشكرا كردووە، ترەمپ دەیەوێت بۆ نوێكردنەوەی پەیماننامەكە چین رازی بكات بە بەشداریكردن. بەڵام چین بە رەسمی رایگەیاند، لەم قۆناغەدا بەشداریكردن لە دانوستانی ئەتۆمی رەتدەكەنەوە، دەشڵێت: توانا ئەتۆمییەكانمان لەگەڵ ئەو دوو وڵاتەدا جیاوازە.
كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە سنورداركردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لەسەر دوو وڵاتی زلهێزی جیهان هەڵدەگرێت. كۆتاییهاتنەكەشی لەكاتێكدایە، دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا تاكلایەنانە بەردەوامە لە كشانەوەی لە چەندین رێككەوتن و رێكخراوی جیهانی گرنگ، كە هەڵوێست و كارەكانی ئەمریكا سنوردار دەكەن.
بنیامین نەتانیاھۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، لە میانی دانیشتنێکی نهێنی و هەستیاری لیژنەی کاروباری دەرەوە و ئاسایش لە پەرلەمانی وڵاتەکەی، چەندین زانیاری نوێی دەربارەی هێرشەکەی حەماس خستەڕوو، بۆ یەکەمجاریش دانە بەوەدا دەنێت، کە روداوەکە شکستی هەواڵگری بوە نەک خیانەت.
ئەمڕۆ پێنجشەممە، نەتانیاھۆ بە هەڵگرتنی چەندین دۆسیە و کۆنوسی کۆبونەوەکانی پێش هێرشەکە، جەختی لەوە کردەوە، کە روداوەکانی7ی ئۆکتۆبەر یەکێکە لە گەورەترین "شکستی هەواڵگری" لە مێژوی وڵاتەکەیدا.
سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، بە توندی ئەو دەنگۆیانەی رەتکردەوە، کە باس لە بوونی "خیانەتی ناوخۆیی" دەکەن و رایگەیاند؛ کە ئەوەی رویدا تەنها ئەنجامی باوەڕێکی هەڵەی دەزگا ئەمنییەکان بووە کە بۆ چەندین ساڵ بەردەوام بووە.
لە بەشێکی تری قسەکانیدا، نەتانیاھۆ پەنای بۆ وتەی بەرپرسانی باڵای ئێستا و پێوی وەک نەفتالی بینیت و گادی ئایزنکۆت و سەرۆکی "شاباک" برد، بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە هیچ کام لەو دامەزراوانە پێشبینی هێرشێکی وەهایان نەکردووە.
ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە تەنانەت مشتومڕە ناوخۆییەکانی ئیسرائیل و کێشە یاساییەکان وایکردبوو، پێشبینی هێرش وانەکەن لە حەماس و وایاندەزانی کە ئیسرائیل لە ناوخۆدا خەریکی پارچەپارچەبوونە و پێویستی بە هێرش نییە، ئەمەش وایکردووە ئامادەکارییەکانی ئەو گروپە لەبەر چاوی هەواڵگری ون ببن.
ئەم لێدوانانەی نەتانیاھۆ لە کاتێکدایە کە روبەڕوی رەخنەی توندی ئەندامانی ئۆپۆزسیۆن بووەوە لە ناو هۆڵی کۆبوونەوەکە، کە داوایان لێکرد لە جیاتی گەڕان بەناو کۆنووسە کۆنەکان بۆ پاکانەکردنی خۆی، تیشک بخاتە سەر بەرەکانی جەنگ و دۆخی ئێستای وڵات و هەوڵ نەدات بۆ دورخستنەوەی بەرپرسیارێتییە سیاسییەکان لەسەر شانی خۆی و دابەشکردنی ئەو شکستە بەسەر تەواوی دامەزراوە ئەمنی و سیاسییەکانی پێشوو و ئێستای ئیسرائیلدا
دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) رۆژی چوارشەممە رایگەیاند، پاش زیاتر لە 60 ساڵ لە کارکردن، بڵاوکردنەوەی سەرچاوە زانیارییە بەناوبانگەکەی بە ناوی (World Factbook) رادەگرێت.
لەو راگەیەندراوەدا کە لە ماڵپەڕی رەسمیی دەزگاکە بڵاوکراوەتەوە، هیچ هۆکارێکی رون بۆ ئەم بڕیارە دیاری نەکراوە، بەڵام ئەم هەنگاوە دوای بەڵێنێکی جۆن راتکلیف، بەڕێوەبەری دەزگاکە دێت بۆ کۆتاییهێنان بەو پڕۆگرامانەی کە لە چوارچێوەی ئەرکە سەرەکی و بنەڕەتییەکانی دەزگاکەدا نین.
ئەم پڕۆژەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1962 وەک سەرچاوەیەکی چاپکراوی نهێنی بۆ ئەفسەرانی هەواڵگری دەستی پێکرد، کە تێیدا وێنەیەکی وردی دەربارەی ئابوری، سوپا، سەرچاوەکان و کۆمەڵگەی وڵاتانی دیکە دەخرایە روو. دواتر بەهۆی گرنگیی زانیارییەکانیەوە، دەزگا فیدراڵییەکانی دیکەش بەکاریان دەهێنا و پاش تێپەڕبوونی 10 ساڵ، وەشانێکی رەسمیی بۆ هەموو هاووڵاتییان بڵاوکرایەوە.
لە ساڵی 1997ـەوە ئەم سەرچاوەیە خرایە سەر هێڵی ئینتەرنێت و ساڵانە ملیۆنان کەس لە رۆژنامەنوسان و قوتابیان وەک سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بەکاریان دەهێنا. بەڵام لە ئێستادا و لە دەستپێکی خولی دووەمی سەرۆکایەتیی ترەمپدا، کۆشکی سپی پلانی کەمکردنەوەی میلاکی کارمەندانی لە CIA و ئاژانسی ئاسایشی نیشتمانی جێبەجێ کردووە، ئەمەش وای کردووە دەزگاکە ناچار بێت تەنیا تیشک بخاتە سەر ئەرکە هەواڵگرییە سەرەکییەکانی و دەستبەرداری پڕۆژە لاوەکییەکانی ببێت.
کتێبی راستییەکانی جیهان کە بە (The World Factbook) ناسراوە، سەرچاوەیەکی زانیاریی گشتگیر و وەک "ئینسلۆپیدیایەک" وایە کە لە لایەن دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) ئامادە دەکرێت. ئەم کتێبە زانیاریی ورد و رەسمی دەربارەی 267 وڵات و ناوچەی جیاوازی جیهان لەخۆدەگرێت.
ئەم کتێبە تیشک دەخاتە سەر ئەم بوارە سەرەکییانە:
1. جوگرافیا: زانیاریی ورد دەربارەی سنورەکان، رووبەر، کەشوهەوا، سەرچاوە سروشتییەکان و نەخشەی رەسمی و وردی وڵاتان.
2. خەڵک و کۆمەڵگە: ئاماری دانیشتوان، ئایینەکان، زمانەکان، رەوشی تەندروستی، پەروەردە و منداڵان.
3. حکومەت: جۆری سیستەمی سیاسی، پایتەخت، دەستور، سیستەمی یاسایی و ئەندامبوون لە رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.
4. ئابوری: بەرهەمی ناوخۆیی (GDP)، بودجە، کەرتی کار، کشتوکاڵ، پیشەسازی و زانیارییەکانی بانک و بازرگانی.
5. سەربازی و ئەمنی: توانا و ژمارەی هێزە چەکدارەکان، بودجەی سەربازی و ئەو کێشە و روداوانەی کە مەترسین بۆ سەر ئاسایش.
6. وزە و گواستنەوە: بەرهەمهێنانی کارەبا، نەوت، گاز، هەروەها ژێرخانی هێڵی شەمەندەفەر، بەندەر و فڕۆکەخانەکان.
ئەم سەرچاوەیە بۆ ماوەی زیاتر لە 60 ساڵ، یەکێک بووە لە باوەڕپێکراوترین سەرچاوەکان بۆ توێژەران، رۆژنامەنوسان، قوتابیان و بەرپرسانی حکومی لە هەموو جیهاندا، چونکە زانیارییەکانی لە لایەن دەزگا هەواڵگرییەکانەوە کۆدەکرانەوە و بە وردی پشکنینیان بۆ دەکرا.
ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ بۆ ئەرکەکانی ئاشتی، گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێی لە نێوان روسیا و ئۆکراین بۆ ئاڵوگۆڕکردنی زیندانیانی جەنگ راگەیاند.
بەپێی راگەیەندراوێکی رەسمیی نووسینگەی نێردەی تایبەتی ئەمریکا، وەفدەکانی ئەمریکا، ئۆکراین و روسیا رێککەوتوون لەسەر ئاڵوگۆڕی 314 زیندانی، کە ئەمە یەکەم پڕۆسەی لەو شێوەیەیە لە ماوەی 5 مانگی رابردوودا بەڕێوەبچێت. ویتکۆف ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەمە بەرهەمی گفتوگۆکانی ئاشتییە کە بە وردی و بەرهەمهێنەرانە بەڕێوەچوون.
نێردەی تایبەتی ئەمریکا رایگەیاند، هەرچەندە کارێکی زۆر ماوە بۆ ئەنجامدان، بەڵام ئەم هەنگاوانە دەیسەلمێنن کە بەردەوامیی هەوڵە دیپلۆماسییەکان ئەنجامی بەرچاویان هەیە و هەوڵەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆکراین بەرەو پێش دەبەن. بڕیاریشە لە هەفتەکانی داهاتوودا گفتوگۆکان بەردەوام بن و چاوەڕوانی پێشکەوتنی دیکە دەکرێت.
ستیڤ ویتکۆف لە راگەیەندراوەکەدا سوپاسی دەوڵەتی ئیماراتی کرد بۆ میوانداریکردنی گفتوگۆکان، هاوکات ستایشی رۆڵ و رێبەرایەتیی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکای کرد لە بونیاتنانی ئەم رێککەوتنە و رەخساندنی هەلی سەرکەوتنی پڕۆسەکە.
وەزارەتی دەرەوەی روسیا، ئەمڕۆ پێنجشەممە، دەرکردنی دیپلۆماتکارێکی ئەڵمانیای راگەیاند، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ هەنگاوێکی هاوشێوەی حکومەتی ئەڵمانیا بەرانبەر بە دیپلۆماتکارێکی روسی.
وەزارەتی دەرەوەی روسیا لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوە کرد، یاداشتێکی رەسمییان رادەستی سەرۆکی نێردە دیپلۆماسییەکەی ئەڵمانیا کردووە و تێیدا یەکێک لە کارمەندانی باڵیۆزخانەی ئەڵمانیایان وەک "کەسی نەخوازراو" ناساندووە و بڕیاری دەرکردنیان بۆ دەرکردووە. مۆسکۆ جەختی کردەوە کە حکومەتی ئەڵمانیا "بەرپرسیاری تەواوی ئەم ئاڵۆزییە نوێیەیە لە پەیوەندییە دوقۆڵییەکاندا."
ئەم بڕیارەی مۆسکۆ دوای ئەوە دێت کە لە 22ی کانونی دووەمی رابردوو، ئەڵمانیا دیپلۆماتکارێکی روسیای بە تۆمەتی سیخوڕی دەرکردبوو. وەزارەتی دەرەوەی روسیا ئەو تۆمەتانەی بە "بێ بنەما" ناوبرد و رایگەیاند، ئەمە تەنیا لە چوارچێوەی ئەو "کرژییە سیخوڕییانەدایە"یەدایە کە بەرپرسانی ئەڵمانیا پەرەی پێدەدەن.
لە بەشێکی دیکەی راگەیەندراوەکەدا، مۆسکۆ تۆمەتەکانی بەرلینی بە توندی رەتکردەوە و بە "ئیستیفزازێکی هەرزان و پیلانێک" وەسفی کرد کە ئامانج لێی لەکەدارکردنی ناوبانگی نێردە دیپلۆماسییەکانی روسیایە لە ئەڵمانیا. ئەم روداوە ئاستی گرژییەکانی نێوان هەردوو وڵاتی گەیاندووەتە قۆناغێکی نوێ و پێدەچێت کاریگەریی نەرێنی لەسەر پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی داهاتوویان هەبێت.