جیهان
سەرۆكی ئەمریكا جارێكی تر هەڕەشەی هێرشكردنەسەر ئێران و روخانی دەسەڵاتەكەی دەكات.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە چاوپێككەوتنێكدا لەگەڵ گۆڤاری تایمی ئەمریكی رایگەیاند، دەسەڵاتی ئێران دەروخێنێت لە پێناوی هێنانەدی ئاشتی لە جیهاندا و خۆی ناو ناوە سەرۆكی ئاشتی.
دەشڵێت، تائێستا بڕیاری نەداوە جەنگەكە بوەستێت و چاوەڕێی كاتێكی دیاریكراو دەكات بۆ دەستپێكردنەوە جەنگ.
وتیشی، سوپای ئەمریكا بەهۆی بۆردومانی بنكە ئەتۆمییەكانی ئێرانەوە یۆرانیۆمی وڵاتەكەی خستوەتە ژێر خۆڵ و ناتوانرێت جارێكی تر دەستی پێبگات.
ترەمپ راشیگەیاند، 159 كەشتی ئێران نقومكراون و رادار و سیستمی بەرگری وڵاتەكە بە تەواوی تێكشكاون و بەهۆی گەمارۆی سوپای ئەمریكاوە ئێران هیچ چالاكییەكی لە بەندەرەكانی نەماوە.
سەرۆكی روسیا رایگەیاند، پێشنیازی گواستنەوەی بەشێك لە یۆرانیۆمی ئێران بۆ روسیا هێشتا ماوە و ئامانجی ئەم پێشنیازە هێوركردنەوەی رەوشەكە و لابردنی سزاكان و كردنەوەی گەروی هورمزە.
ڤلادیمیر پوتن سەرۆكی روسیا رایگەیاند، مۆسكۆ دژی جەنگە و داوای چارەسەری ئاشتییانە بۆ هەمو كێشەكان دەكات و پێشنیازی وڵاتەكەی بۆ گواستنەوەی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران بۆ خاكی روسیا هێشتا لەسەر مێزی دانوستانە.
وتیشی، ئەم پێشنیازە پێشتر باسكراوە و لەسەرەتای ئەمساڵدا ئێران، ئەمریكا و ئیسرائیل رەزامەند بون، بەڵام دواتر ئەمریكا هەڵوێستی خۆی گۆڕی و روسیا ئامادەیە هاوكاری دۆسیەی ئەتۆمی بكات و ئامانج لێی كۆتایی هاتنی جەنگە.
پوتن هیوای خواست سزاكانی سەر ئێران لاببرێن و و گەروی هورمز بكرێتەوە و چیتر هاتوچۆی كەشتییەكان لە گەروەكە سنوردار نەكرێت.
پێنتاگۆن گرێبەستێکی 24.4 ملیار دۆلاریمان بۆ پڕکردنەوەی پاشەکەوتی موشەکی ئیمزاکرد.
وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا (پێنتاگۆن) رایگەیاند کە گرێبەستێکی گەورەی بە بڕی 24.4 ملیار دۆلار لەگەڵ کۆمپانیای پیشەسازیی سەربازیی «رایسیۆن» ئیمزا کردووە. ئامانج لەم هەنگاوە خێراکردنی بەرهەمهێنانی موشەکە بەرگرییەکانی جۆری «ئێس ئێم-6» (SM-6)ـە بۆ پڕکردنەوەی ئەو کورتبەندانەی کە لە پاشەکەوتی سەربازیدا دروست بوون.
بەپێی راگەیەندراوی وەزارەتەکە، گرێبەستەکە بۆ ماوەی پێنج ساڵە و توانای درێژکردنەوەی بۆ دوو ساڵی تریشی هەیە، ئەمەش دەستەبەریی پێویست بۆ بەهێزکردنی زنجیرەی دابینکردن و هێزی کار دابین دەکات.
پێنتاگۆن ئاماژەی بەوەش داوە کە ئەم هەنگاوە دوای ئەوە دێت جەنگەکەی 28ی شوباتی ڕابردووی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، بەشێکی زۆر لە پاشەکەوتی موشەکیی ئەمریکای بەكار هێناوە و کێبڕکێی دابینکردنەوەی خێرای لاواز کردووە.
لای خۆیەوە، مانگی رابردوو پشکنەری گشتیی پێنتاگۆن ڕایگەیاندبوو کە بەکاربردنی موشەکەکان لە ئۆپەراسیۆنی ناسراو بە «تووڕەیی داستانی» (Operation Epic Fury) بووەتە هۆی کەمبوونی پاشەکەوتی ستراتیژی. هاوکات، نووسینگەی بودجەی کۆنگرێس هۆشداریی داوە کە ئەم دۆخە ئەمریکا بۆ چەندین ساڵ بە پاشەکەوتێکی کەمەوە دەهێڵێتەوە.
سەرۆکی روسیا هۆشداریی بەکارهێنانی چەکی کۆمەڵکوژ و ئەتۆمی دەدات و رایدەگەیەنێت، لە ئەگەری هەر هێرشێک بۆ سەر کاڵینینگراد، سەرجەم چەکەکانیان بەکاردێنن.
ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا رایگەیاند، ئەستەمە بە دڵنیاییەوە بگوترێت چەکی کۆمەڵکوژ هەرگیز بەکارناهێنرێت، جەختیشی لەسەر پێویستیی رێگریکردن لە رودانی سناریۆیەکی لەو شێوەیە کردەوە.
پوتن لە میانی وتارێکیدا لە کۆڕبەندی "ڤالادای" بۆ شارەزایانی نێودەوڵەتی لە موسکۆ وتی، "ئایا دەتوانین دڵنیا بین لەوەی ئەم چەکە هەرگیز بەکارنایەت؟ بە دڵنیاییەوە نەخێر، دەبێت ئەم بابەتە لەبەرچاو بگرین و لێی بەدوور بوین."
سەرۆکی روسیا ئاماژەی بەوەشکرد، لەگەڵ گۆڕانی نەخشەی جیهان، بەردەوامبوونی ململانێ نێودەوڵەتییەکان ئەگەرێکی زۆر بەهێزە، بەڵام هاوتەریب بە پاشەکشەی "هەژموونی رۆژئاوا" رەوشەکە بەرەو باشتربوون دەچێت.
هاوکات پوتن هۆشداریدا لەوەی ئەگەر هێزەکانی پەیمانی باکوری ئەتڵەسی (ناتۆ) هێرش بکەنە سەر هەرێمی "کاڵینینگراد"، موسکۆ بژاردەی بەکارهێنانی "تەواوی جۆرەکانی چەک" تاوتوێ دەکات، بە چەکی ئەتۆمیشەوە، بەڵام جەختی کردەوە کرملن نیازی نییە هێرش بکاتە سەر هیچ لایەنێک.
پوتن وتیشی: "ئەگەر بابەتەکە بگاتە هێرشی راستەوخۆ بۆ سەر روسیا و بە تایبەتی بۆ سەر کاڵینینگراد، ئەوا پرسی بەکارهێنانی سەرجەم ئەو چەکانەی هەمانە دەکەوێتە سەر مێز."
ئەم هۆشدارییانەی پوتن هاوکاتە لەگەڵ بەرزبوونەوەی ئاستی گرژییەکان لە دەوروبەری هەرێمی کاڵینینگراد، کە ناوچەیەکی دابڕاوی روسیایە و دەکەوێتە نێوان پۆڵەندا، لیتوانیا و دەریای بەڵتیک، لە مانگەکانی رابردوودا ناتۆ چەندین راهێنانی سەربازیی لە سنورەکانی ئەو ناوچەیە ئەنجامداوە، ئەمەش وایکرد موسکۆ هۆشداری رەسمی بداتە ناتۆ لە بەرانبەر بەرزبوونەوەی بێپێشینەی چالاکییە سەربازییەکانی لە سنورەکانی رۆژئاوای روسیا.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ئەمڕۆ پێنجشەممە جەختی لە پشتیوانیکردنی هەوڵەکانی عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق کردەوە بۆ چەسپاندنی سەروەریی نیشتمانیی وڵاتەکە.
تۆمی بیگۆت، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند: ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پرۆسەی کشانەوەی هێزەکانی لە عیراق تا 30ی ئەیلوول بە سەرکەوتوویی جێبەجێ کرد، ئەوەش بە تەواوی لەگەڵ ئەو خشتە زەمەنییەدا دەگونجێت کە پێشتر لەگەڵ حکومەتی فیدراڵیی عیراق لەسەری رێککەوتبووین.
بیگۆت رونیشی کردەوە کە ئەم کشانەوەیە: نیشانەی گەشەکردن و بەرزبوونەوەی تواناکانی هێزە ئەمنییەکانی عیراق و هێزەکانی پێشمەرگەیە لە هەرێمی کوردستان، هەروەها نوێنەرایەتی کردنی پەڕەیەکی نوێ و گرنگ دەکات لە رێڕەوی پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوان عیراق و ئەمریکا.
وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا جەختی لە پابەندبوونی وڵاتەکەی کردەوە بۆ بونیادنانی هاوبەشییەکی ئەمنی و ئابووریی بەهێز و تۆکمە لەگەڵ حکومەتی عیراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان.
ناوبراو هەروەها پاڵپشتیی تەواوی ئەمریکای دووپاتکردەوە بۆ هەوڵەکانی سەرۆک وەزیران عەلی زەیدی بە مەبەستی چەسپاندن و پەیڕەوکردنی سەروەریی عیراق، لە کاتێکدا عیراق بە سەرکردایەتی خۆی و لە چوارچێوەی هاوبەشییەکی تەواو لەگەڵ ئەمریکا، بە هەنگاوی جێگیر بەرەو قۆناغ و رێڕەوێکی نوێ هەنگاو دەنێت.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ گۆڤاری "تایم" رایگەیاند، ئەگەری زۆر هەیە دوای هەڵبژاردنە بەراییەکان بگەڕێنەوە بۆ بۆردومانکردنی چڕی ئێران، ئەگەر تاران نەێتە ژێر باری رێککەوتنێک کە واشنتۆن رازی بکات.
ترەمپ ئاماژەی بەوە کرد کە دوایین پێشنیازی ئێران لە ئاستی پێویستدا نەبووە و لە سێبەری رەفتارەکانی ئێستای تاراندا ئاشتی بەدی ناهێنرێت. وتیشی: لە سەرەتادا دەمویست جەنگی ئێران کورتخایەن بێت، بەڵام ئێستا ئەرکەکە تا کۆتایی بەردەوام دەکەم و وێرانکردنی ئێران کارێکی ڕێپێدراوە.
سەرۆکی ئەمریکا دانینا بەوەی کە کەمییەکی کەم لە کۆگاکانی هەندێک جۆری تەقەمەنیدا هەیە، بەڵام جەختی کردەوە تێچووی تەقەمەنییەکانی جەنگی ئێران زۆر کەمترە لەو داهاتەی لە ماوەی یەک مانگدا لە نەوتی ڤەنزوێلاوە دەستیان دەکەوێت.
لە بەشێکی تری لێدوانەکەیدا ترەمپ رایگەیاند، ئێران بۆ ماوەیەکی کورت گەروی هورمزی داخست، بەڵام ئێستا کۆنتڕۆڵەکە لە دەستی هێزەکانی ئەمریکادایە، هەروەها بەم زووانەش یەدەگی ستراتیژیی نەوت دەگەڕێننەوە بۆ ئاستەکانی پێشووی.
لە وەڵامی پرسیارێکیشدا سەبارەت بە پشتیوانیکردنی بنیامین نەتەنیاهۆ سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، ترەمپ رایگەیاند کە ئیتر خۆی تێکەڵی سیاسەتی ناوخۆیی ئیسرائیل ناکات.
رێککەوتننامەی هاوبەشی نێوان بەریتانیا و فەڕەنسا بۆ گەڕاندنەوە و ئاڵوگۆڕی کۆچبەرانی گەروی مانش گەیشتە وێستگەی کۆتایی و نوێ نەکراوەتەوە.
وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا رایگەیاند: پڕۆسەکە لەمەودوا کەیسی نوێ وەرناگرێت، بەڵام گەشتە ئاسمانییەکان بۆ گەڕاندنەوەی ئەو کۆچبەرانەی پێشتر ناویان تۆمارکراوە، بۆ چەند هەفتەیەکی تر بەردەوام دەبن.
ئەم رێککەوتنە لە تەممووزی 2025 لەسەر بنەمای «یەک بەرانبەر یەک» ئیمزا کرابوو؛ بەپێی رێککەوتنەکە، بەریتانیا ئەو پەنابەرانەی بە بەلەمی بچووک دەپەڕینەوە رەوانەی فەڕەنسا دەکردەوە، لە بەرانبەردا هەمان ژمارە لەو پەنابەرانەی لە فەڕەنسا داواکارییەکەیان پەسەند کرابوو، وەردەگرت.
بڕیاربوو پەیماننامەکە لە نیسانی 2026 بەسەرپچێت، بەڵام تا 1ی تشرینی یەکەم درێژکرایەوە. وەزارەتی ناوخۆی فەڕەنساش پشتڕاستی کردەوە کە ئێستا لەگەڵ لەندەن لە دانوستاندندان بۆ دیاریکردنی مەرجەکانی کۆتاییهێنان بەم بەرنامەیە.
کۆتاییهاتنی رێککەوتنەکە لە کاتێکدایە کە لە ساڵی 2026دا ژمارەی پەڕینەوەی نایاسایی بە بەلەمی بچووک زیاتر لە 40٪ کەمی کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، بەپێی راپۆرتێکی ئاژانسی "Ipsos"، بابەتی کۆچبەری هێشتا لە سەرووی نیگەرانییەکانی هاووڵاتیانی بەریتانیادایە و 44٪ی خەڵک وەک کێشەی سەرەکیی وڵاتەکەیان دەیناسێنن.
میدیایەکی ئەمریکی بڵاویکردوەتەوە، دوای ئەوەی لە گفتوگۆكانیاندا نەگەشتونەتە ئەنجام، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا بە وەفدی ئێرانی راگەیاندوە، دەستبەجێ خاكی ئەمریكا جێبهێڵن، لایەنی ئێرانیش ئەم هەواڵە رەت دەکاتەوە
پێگەی ئەکسیۆسی ئەمریکی ئاشکرای کردوە، دوای نەگەشتنە ئەنجام لە دانوستانەکانی نێوانیان لە رۆژی دووشيممەی رابردوو، مارکۆ رۆبیوە، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا دەستەبەجی فەرمانی دەرکردوە وەفدی ئێران خاکی ئەمریکا جێبهێڵن.
بە گوێرەی زانیارییەکانی ئەکسیۆس، دوای چەند سەعاتێک وەفدەکەی ئێران ئەمریکایان بەرە و قەتەر جێهێشتوە.
ئەمەش لە کاتێکدایە، دوای بڵاوبونەوەی ئەم هەواڵەی ئەکسیۆس، لایەنی ئێرانی رەتیدەکاتەوە و ئاماژەیان بەوەکردوە، وەفدەکەی ئێران بە سەرۆکایەتی عەباس عراقچی پێشتر لە پلانیدا بووە رۆژی دووشەممە، ئەمریکا جێبهێڵن.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە راگەیەنراوێکدا کۆتاییهاتنی تەواوەتیی ئەرکی هێزەکانی وڵاتەکەی لە عێراق راگەیاند و بە رۆژێکی مێژوویی و سەرکەوتنێکی گەورە بۆ ئەمریکا و عیراق وەسفی کرد.
ترەمپ ئاماژەی بەوەکرد، بەشداربوونی ئەمریکا لەم جەنگە درێژخایەنەدا سەرەتا بەهۆی بڕیاری هەڵەوە بووە، بەڵام ئێستا ئەو لاپەڕەیە دەبێتە بەشێک لە مێژوو. راشیگەیاند: "ئێمە لە کاتێکدا عیراق جێدەهێڵین کە سەرۆک وەزیرانێکی نوێ و نایابی هەیە کە ئەویش عەلی زەیدییە، کە لە سەرەتاوە پشتیوانیی تەواوم کردووە و توانیی سەرکەوتنێکی چاوەڕواننەکراو بەدەستبهێنێت."
سەرۆکی ئەمریکا وتیشی، ئێمە هاتین بۆ ئەوەی شەڕی خەلافەت بکەین، ئێستا خەلافەت نەماوە و کاتی ئەوەیە ئەمریکا بگەڕێتەوە ماڵەوە."
ترەمپ جەختی لەوەکردەوە، بەپێچەوانەی کشانەوە لە ئەفغانستان، چوونەدەرەوەی هێزەکان و ئامێرە سەربازییەکانی هاوپەیمانان لە بنکەی ئاسمانیی هەولێر بە رێکخراویی و بەبێ جێهێشتنی کەلوپەلی سەربازی ئەنجامدراوە، ئەمەش کۆتایی بە گەشتێکی زۆر گرانبەها هێنا.
لە کۆتاییدا، سەرۆکی ئەمریکا جەختی کردەوە، ئەرکێکی روونی بۆ فەرماندەکان دیاریکردبوو و رێگەی نەدا ئامادەییەکی کاتی ببێتە هەمیشەیی، بەوپێیەی کاتی ئەوە هاتبوو ئەمریکا لە عیراق بکشێتەوە و ئەرکی پاراستنی ئاسایش رادەستی سەرۆک وەزیرانی نوێ بکات.
لەدوای کۆتاییهاتنی ئەرکی سەربازیی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە عیراق، بەریتانیا قۆناغێکی نوێی پەیوەندییە سەربازییەکان لەگەڵ بەغداد دەستپێدەکات.
وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، هاوکارییە سەربازییەکانی نێوان بەریتانیا و عیراق دەچنە قۆناغێکی نوێوە، ئەمەش دوای ئەوەی ئەرکی سەربازیی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش لە عێراق بە سەرکەوتوویی کۆتایی هات و هێزەکانی هاوپەیمانان - لە نێویاندا هێزەکانی بەریتانیا - دەستیان بە کشانەوە کرد.
ئاماژەی بەوەشکرد، دوای زیاتر لە دەیەیەک لە ئەنجامدانی راهێنان، راوێژکاری و بەهێزکردنی تواناکان، هێزە ئەمنییەکانی عیراق و هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان توانیویانە تێکشکاندنی رێکخراوی داعش لە تەواوی خاکی عیراق بەدەستبهێنن، لە ئێستاشدا هێزە ناوخۆییەکان لە ئامادەیی تەواودان بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتیی یەکەم و سەرەکیی پاراستنی ئاسایشی وڵات لە ئەستۆ بگرن.
وەزارەتی بەرگریی بەریتانیا ئاشکراشیکرد، وەک بەشێک لە پرۆسەی رێکخستنەوەی نوێی ئاسایشی بە سەرکردایەتیی حکومەتی عیراق، هێزەکانی هاوپەیمانان کشانەوە، بەهێزبوونی توانای هێزە ئەمنییەکان لە سەرانسەری عیراق رێگەی خۆشکردووە بۆ گەڕانەوەی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان و ئاوەدانکردنەوەی ئەو ناوچانەی بەهۆی شەڕەوە زیانیان بەرکەوتووە، بەمەش لاپەڕەیەکی نوێ لە پەیوەندییەکان بۆ هاوکاریی درێژخایەنی ئاسایشی بە سەرکردایەتیی عیراق دەستپێدەکات.
ئەوەشی خستەڕوو، لەسەر داوای حکومەتی عیراق، هێزەکانی بەریتانیا راهێنانیان بە زیاتر لە 111 هەزار ئەندامی هێزە ئەمنییەکانی عیراق کردووە، کە زیاتر لە 21 هەزار پێشمەرگەی کوردستان لەخۆدەگرێت، راهێنانەکان لە بوارەکانی پیادە، چاککردنەوەی چەک، هەڵوەشاندنەوەی بۆمب و مادە تەقێنەرەوەکان، تەندروستی و ئەندازیاریی سەربازیدا بوون.
بەرگریی بەریتانیا راشیگەیاند، هاوکات هێزی ئاسمانیی شاهانەی بەریتانیا بە فڕۆکەی (RAF) هەزاران فڕینی ئەنجامداوە و زیاتر لە دوو هەزار و 300 ئامانجی داعشی پێکاوە، بێجگە لە دابینکردنی زانیاریی هەواڵگری و چاودێری بۆ پشتیوانی لە ئۆپراسیۆنە زەمینییەکانی هێزە عیراقییەکان.
بەریتانیا جەخت لە پەیوەندییەکانی وڵاتەکەی وعیراق دەکاتەوە بەرەو هاوبەشییەکی دووقۆڵیی درێژخایەن لە باری بەرگریدا، دەشڵێت؛ ئەم هاوبەشییە نوێیە سەرنج دەخاتە دەکاتە سەر هاوکاری لە رووبەڕووبوونەوەی تیرۆر، پەروەردەی سەربازی، پەرەپێدانی تواناکان، هاوکاری لە پیشەسازیی بەرگری و پاراستنی بەرژەوەندییە ئاسایشییە هاوبەشەکان.
هەروەها وەزارەتی بەرگری بەریتانیا، ئامادەیی وڵاتەکەی بۆ پابەندبوون سەقامگیریی عیراق و رێگری لە بڵاوبوونەوەی بیری توندڕەوی و پروپاگەندەی رێکخراوە تێرۆریستییەکان نیشاندا.
ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردوەتەوە، سەرەڕای کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عیراق، واشنتۆن هەژمونی تەواوەتی بەسەر ئەو وڵاتەدا دەمێنێتەوە لە رێگەی کۆنتڕۆڵکردنی داهاتی نەوتەکەی کە 90٪ بودجەی گشتی عیراق پێکدەهێنێت.
بەپێی راپۆرتێکی ئاژانسی رۆیتەرز، سەرەڕای کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە کۆتا بنکەکانیان لە عیراق، واشنتۆن لە رێگەی بانکی یەدەکی فیدراڵییەکەی نیویۆرکەوە کۆنتڕۆڵی راستەوخۆ و کاریگەری لەسەر داھاتی نەوتی عیراق پاراستووە.
رۆیتەرز ئاماژەی بەوەکردوە، کۆنتڕۆڵی داهاتی نەوتی عیراق لەلایەن ئەمریکاوە سیستمێکە، لە ساڵی 2003وە بۆ پاراستنی دارایی عیراق لە داواکارییە یاساییەکانی سەردەمی سەدام حوسێن دامەزراوە، کە 90٪ی بودجەی گشتیی بەغداد پێکدەهێنێت.
ئەم سیستمە، بووەتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ فشارخستنەسەر حکومەتی عیراق تاوەکو ئاڵوگۆڕی دۆلار بۆ ئێران و لایەنە سزادراوەکان رابگرێت.
لێپرسراوانی عیراقی ئاماژە بەوە دەکەن کە بەردەوامیی ئەم رێککەوتنە هاوکارە لە بەرقەرارکردنی سەقامگیریی دراو، بەرزکردنەوەی متمانەی نێودەوڵەتی بە ئابوریی وڵاتەکە و دابینکردنی ئاسانی دۆلار بۆ بازرگانیی دەرەکی.
توندکردنەوەی کۆنتڕۆڵی واشنتۆن لە سەرەتای ساڵی 2025ـوە، بەسەر گواستنەوەی دۆلاردا لە عیراق بووە هۆی راگرتنی سیستمی زیادکردنی دۆلار و ئەمەش بازاری رەشی لێکەوتوە، کە بوە هۆی جیاوازی لە نێوان بەهای رەسمی و بەهای ئازادی دۆلار لە بازاڕەکاندا.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، کە ئێران لە کۆتاییدا ناچار دەبێت خۆی بەدەستەوە بدات و جەختیشی کردەوە کە تاران لە ئێستادا بەڕێوەبەرایەتیی دۆخێکی زۆر دژوار و خراپ دەکات.
سەرۆکی ئەمەریکا ئاماژەی بەوەدا، کە لە چەند هەفتەی رابردوودا وڵاتەکەی زیاتر لە هەر قۆناغێکی تری مێژوویی، نەوتی لە رێگەی گەرووی هورمزەوە گواستووەتەوە و دووپاتی کردەوە کە تاران لە ئێستادا «لە دۆخێکی باشدا نییە.
ترەمپ وتیشی، هێشتا بە وردی نازانم کە ئایا خۆیان بەدەستەوە دەدەن یان نا، بەڵام بێگومان لە کۆتاییدا خۆیان بەدەستەوە دەدەن. لەگەڵ ئەوەشدا، بارودۆخی ئێستایان زۆر خراپە.
کۆشکی کرێملین بەڕەسمی رەتیکردەوە ئێران لە پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوکردنەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT) بکشێتەوە و جەختی کردەوە کە پێویستە تاران وەک ئەندامێکی بەرپڕس لەم پەیماننامەیەدا بباتەوە.
دیمیتری پیسکۆڤ، وتەبێژی کرێملین رایگەیاند: موسکۆ دژی هەر هەنگاوێکە بۆ کشانەوەی ئێران لە پەیماننامەکە، چونکە ئەم پەیماننامەیە بە بەردی بناغەی سیستەمی رێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی دادەنرێت. هیواشی خواست تاران بە بەردەوامی وەک ئەندامێکی گرنگ و بەرپڕس لە چوارچێوەی بەڵێننامەکەدا بمێنێتەوە.
ئەم هەڵوێستەی کرێملین دوای ئەوە هات کە عەلی نێکزاد، جێگری سەرۆکی پەرلەمانی ئێران و عەباس گودەرزی، ئەندامی دەستەی سەرۆکایەتی پەرلەمان ئاماژەیان بەوە کردبوو کە تاران تاوتوێی کشانەوە لە پەیماننامەکە دەکات وەک "هەنگاوێکی واقیعی و ئاسان بۆ جێبەجێکردن".
پیسکۆڤ لەم بارەیەوە روونی کردەوە: کۆشکی کرێملین چاودێری ئەو لێدوانانەی پەرلەمانی ئێرانی کردووە و پێویستیان بە روونکردنەوەی زیاتر هەیە.
وتەبێژی کرێملین ئەوەشی خستەڕوو کە هاوبەشە ئێرانییەکان لەسەر بەرزترین ئاستەکان بەردەوام جەختیان لەوە کردووەتەوە کە تاران هیچ کارێک ناکات و هیچ پلانێکی نییە بۆ دروستکردنی چەکی ئەتۆمی، بەڵکو پابەندە بە بەڵێنەکانی لە چوارچێوەی سیستەمی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی و تەنیا مەبەستی پەرەپێدانی کەرتی ئاشتییانەی ئانۆژیی ئەتۆمییە.
سەرۆکی رووسیا فەرمانێکی بۆ زیادکردنی ژمارەی سەربازانی سوپا دەرکرد.
ڤلادیمێر پوتن، سەرۆکی روسیا، فەرمانێکی سەرۆکایەتیی ئیمزا کرد کە تێیدا ژمارەی گشتیی ئەندامانی هێزە چەکدارەکانی روسیا بۆ دوو ملیۆن و 441 هەزار و 630 کەس زیاد دەکات.
بەپێی ئەو فەرمانەی کە لە سیستمی زانیاریی حکومیی روسیا بۆ یاساکان بڵاوکرایەوە و لە دوێنیوە دووشەممە لە کاتی ئیمزاکردنیدا کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، لە کۆی گشتیی ئەندامان، ملیۆنێک و 550 هەزار و 500 کەسیان سەربازی جەنگاوەر دەبن. بەم بڕیارە نوێیە، ژمارەی سەربازانی سوپای روسیا بڕی 15 هەزار و 500 کەس زیادیکرد.
جێی باسە پوتن لە مانگی تەممووزی رابردووشدا بە فەرمانێکی دیکە ژمارەی ئەندامانی سوپای روسیای بۆ دوو ملیۆن و 426 هەزار و 130 کەس زیاد کردووە.
سەرۆكی ئەمریكا رەتیدەكاتەوە بەنیاز بێت سزاكانی سەر ئێران كەم بكاتەوە، لێپرسراوێكی ئەمریكاش دەڵێت تا دۆسێی ئەتۆمی چارەسەر نەكرێت، رێككەوتن ئەستەمە.
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكاوە بڵاویكردووەتەوە، سەرجەم ئەو زانیاری و دەنگۆیانەی ئەكسیۆس بڵاویكردوونەتەوە و باس لەوە دەكەن بە نیاز بێت سزاكانی سەر ئێران كەم بكاتەوە و پارە بلۆككراوەكانی ئازاد بكات، دورن لە راستییەوە و رەتیاندەكاتەوە.
لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكاش بە تۆڕی ئەی بی سی نیوزی راگەیاندووە، تائێستا دانوستانەكانی نێوان وڵاتەكەی و ئێران بە باشی بەڕێوەدەچێت، بەڵام بەهیچ شێوەیەك ناگەنە رێككەوتن تا ئەو كاتەی دۆسێی ئەتۆمی ئێران چارەسەر نەكرێت و بۆئەو مەبەستەش تاران نەرمی نواندووە.
ئەو لێپرسراوەی ئەمریكا ئاماژەی بەوەشكردووە، هۆكارێكی سەرەكی نەگەیشتنە رێككەوتن لە نێوان تاران و واشنتۆندا، بێمتمانەییانە بەرانبەر یەكتر و هیچ لایەك متمانەی بە لایەنەكەی تر نییە بۆ پابەندبوون بە رێككەوتنەكانەوە.
ئەد میڵیباند، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا رایگەیاند، کردارەکانی ئیسرائیل لە غەززە و کەرتی رۆژئاوا، شەرمەزارییە بۆ ویژدانی جیهان و جەختی کردەوە، هەڕەشەکان پاساو بۆ ئەو دەستدرێژییانە ناهێننەوە.
وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، لە کۆنفرانسی ساڵانەی پارتی کرێکاران لە لیڤەرپول رەخنەی توندی لە حکومەتەکەی ناتانیاهۆ گرت.
ئەد میڵیباند بە رەسمی ئیدانەی پاکتاوی رەگەزی لەلایەن نیشتەجێبووە ئیسرائیلییەکان لە کەرتی رۆژئاوا و بەڵگەکان لەسەر تاوانی جەنگ لە غەززە و داگیرکارییە ناڕەواکەی ئیسرائیلی کرد.
ناوبراو ئاماژەی بەوەکرد، ئەوان کێشەیان لەگەڵ گەلی ئیسرائیل نییە، بەڵکو لەگەڵ رەفتار و کردەوەکانی حکومەتەکەی نەتانیاهۆدا هەیە.
سەبارەت بە چارەسەری دوو دەوڵەتی، میلیباند هۆشداری دا، لە هەوڵدان بۆ تێکدانی ئەگەری دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین لە پاڵ ئیسرائیل و دووپاتی کردەوە، پارتی کرێکاران دژایەتی هەر هەنگاوێک دەکات کە هەڕەشە لەم چارەسەرە بکات.
ئەم هەڵوێستەی بەریتانیا لەکاتێکدایە کە فشارە ئەوروپییەکان بۆ سەر ئیسرائیل زیادیان کردووە، بەتایبەت دوای ئەوەی 12 وڵات لە نێویاندا بەریتانیا، فەرەنسا و ئیسپانیا رایانگیاندبوو، بازرگانی لەگەڵ ئەو شوێنەوارانەی ئیسرائیل، کە لەسەر خاکی داگیرکراوی فەلەستین دروستکراو قەدەغەیە.