جیهان
تێدرۆس ئەدهانۆم غێبرێیسۆس، بەڕێوەبەری گشتیی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی رایگەیاند، کە نیگەرانە لە خێرایی و ئاستی بڵاوبوونەوەی پەتای "ئایبۆلا".
ئەدهانۆم غێبرێیسۆس لە حەفتا و نۆیەمین کۆبوونەوەی کۆمەڵەی گشتیی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی لە جنێف رایگەیاند: "لە ئێستادا زیاتر لە 500 حاڵەتی گۆمانلێکراو بە ڤایرۆسی (ئایبۆلا) و زیاتر لە 130 حاڵەتی گیانلەدەستدانی ئەگەرایمان لایە".
بەڕێوەبەری گشتیی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی جەختی لەوەش کردەوە، 30 حاڵەتی تووشبوون لە باکووری کۆماری کۆنگۆی دیموکرات و دوو حاڵەتیش لە ئۆگاندا پشتڕاستکراونەتەوە، ئاماژەی بەوەش کرد کە لە نێو تووشبوواندا هاووڵاتییەکی ئەمریکی هەیە کە بە مەبەستی وەرگرتنی چارەسەر گواستراوەتەوە بۆ ئەڵمانیا.
ناوبراو رونیشیکردەوە، بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکەوە باری نائاسایی راگەیاندووە، تەنانەت پێش بەڕێوەچوونی کۆبوونەوەی بەپەلەی گرووپی پسپۆڕانی رێکخراوی تەندروستیی جیھانی.
جێی وەبیرهێنانەوەیە، پێشتر رێکخراوی تەندروستیی جیھانی رایگەیاندبوو کە تەشەنەسەندنی ئایبۆلا لە کۆماری کۆنگۆی دیموکرات و ئۆگاندا، مەترسییەکی توندە بۆ سەر تەندروستیی گشتی و بووەتە جێی نیگەرانییەکی نێودەوڵەتی.
وەزارەتی بەرگریی روسیا راگەیەنراوێکی بڵاوکردووەتەوە و تێیدا ئاماژەی بەو پلانانەی وڵاتەکە کردووە کە بەنیازە جێبەجیی بکات لە تاقیکردنەوەی توانا ئەتۆمییەکانی و موشەکە بالیستییەکانی.
وەزارەتی بەرگریی روسیا ئاماژەی بەوەشداوە، بڕیارە لە چەند رۆژی داهاتوودا مانۆڕێکی سەربازیی فراوان دەستپێبکەن و مانۆڕەکەش وەک مەشقێکی سەربازی بەکاردەهێنرێت و تییدا، مەشق و راهێنان لەسەر ئامادەکردن و بەکارهێنانی هاوبەشی ئەو چەکە ئەتۆمییانە دەکرێت کە لە خاکی بیلاڕوس جێگیرکراون.
لە راگەیەنراوەکەدا ئەوەش هاتووە، بڕیاریشە هێزە موشەکییە ستراتیژییەکان، کەشتیگەلی باکور و زەریای هێمنی روسیا، فەرماندەیی فڕۆکەوانی دوورمەودا و یەکە سەربازییەکانی ناوچەکانی لینینگراد و ناوەڕاست لەم مانۆڕانەدا بەشدار بن.
هاوکات لە مانۆڕەکەدا، بەکۆی گشتیی زیاتر لە 64 هەزار کارمەند و زیاتر لە 7800 پارچە و
کەرەستەی سەربازی بەشدار دەبن، لەوانە:
1. یاتر لە 200 سەکۆی هەڵدانی موشەک.
2. زیاتر لە 140 فڕۆکەی جەنگی.
3. کەشتی و 13 ژێردەریای، کە هەشتیان ژێردەریایی ستراتیژین.
سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین بڵاوکراوەیدا لەسەر پلاتفۆرمی تروس سۆشیاڵ پلانێک ئاشکرادەکات کە بڕیاربووە سبەینێ هێرشەکانیان بۆسەر ئەو وڵاتە دەستپێبکەنەوە، بەڵام وڵاتانی کەنداو بوونەتە نێوەندگیر و بۆ ماوەیەکی کاتی پلانەکەیان وەستاندووە.
دەقی بڵاوکراوەکەی دۆناڵد ترەمپ:
لەلایەن تەمیم بن حەمەد ئەمیری قەتەر و محەمەد بن سەلمان جێنشینی سعودیە و محەمەد بن زاید سەرۆکی دەوڵەتی ئیمارات، داوام لێکراوە کە ئەو هێرشە سەربازییەی بۆ سەر ئێران پلانمان بۆ داڕشتبوو و بڕیاربوو سبەینێ ئەنجام بدرێت، رایبگرم.
بەو پێیەی ئێستا دانوستانی جددی لە ئارادایە و بە بڕوای ئەوان وەک سەرکردەی گەورە و هاوپەیمان، ڕێککەوتنێک دێتە کایەوە کە بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هەموو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەرەوەش زۆر قبوڵکراو دەبێت. ئەم ڕێککەوتنە، بە شێوەیەکی سەرەکی، ئەوە دەگرێتەوە کە ئێران بە هیچ شێوەیەک چەکی ئەتۆمی نەبێت!
لەبەر ڕێزم بۆ ئەو سەرکردانەی کە ناویان هاتووە، ڕێنماییم داوە بە پیت هیگسێس وەزیری جەنگ و جەنەراڵ دانیال کەین سەرۆکی ئەرکانی هاوبەشی سوپا، سوپای ئەمریکا، سبەینێ ئەو هێرشە ئەنجام نەدەین کە کاتی بۆ دیاریکرابوو.
فەرمانیشم پێکردوون، ئامادەبن بۆ دەستپێکردنی هێرشێکی گشتگیر و بەرفراوان بۆ سەر ئێران لە هەر کاتێکدا بێت، ئەمەش لە حاڵەتێکدا رودەدات کە ئەگەر رێککەوتنێکی پەسەندکراو بەدەست نەهات.
ئاژانسی رۆیتەرز، بڵاویکردوەتەوە جەنگەی ئەمریکا و ئیسرائیل بەرانبەر بە ئێران تا ئێستا لانیکەم زیانی 25 ملیار دۆلاری لە کۆمپانیاکانی جیهان داوە و پێشبینیش دەکرێت قەبارەی ئەم زیانە داراییانە بەردەوام لە بەرزبونەوەدا بێت.
ئاژانی رۆیتەرز شیکارییەکی بۆ راگەیەندراوە رەسییەکانی ئەو کۆمپانیایانە کردوە، کە پشکەکانیان لە بازاڕە داراییەکانی ئەمریکا، ئەوروپا و ئاسیا تۆمارکراون لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەکەوە و دەرکەوتوە؛ کاریگەرییەکی تەواوی کردوەتە سەر بەهای پشکەکانیان.
ئاژانسەکە ئاماژەی بەوەکردوە، لە ئێستادا کەرتی کار و بازرگانی جیهانی بەدەست بەرزبوونەوەی بێپێشینەی نرخەکانی وزە، پچڕانی زنجیرەکانی دابینکردن، و پەککەوتنی رێڕەوە بازرگانییەکانەوە دەناڵێنێت، ئەمەش دوای ئەوەی ئێران گەروی هورموزی کۆنتڕۆڵکرد و هاتوچۆی تێدا قەدەغە کرد.
شیکارییەکەی رۆیتەرز ئاشکرای دەکات، کە لانیکەم 279 کۆمپانیا جەنگەکەیان وەک هۆکاری سەرەکی بۆ گرتنەبەری رێوشوێنی بەرگریی پێناسە کردووە بە مەبەستی کەمکردنەوەی زیانە داراییەکان؛ لەوانەش بەرزکردنەوەی نرخی کاڵاکان و کەمکردنەوەی قەبارەی بەرهەمهێنان.
هاوکات بەشێک لە کۆمپانیاکانی دیکە ناچاربوون دابەشکردنی قازانج یان کڕینەوەی پشکەکانیان رابگرن، مۆڵەت بەشێک لە کارمەندەکانیان بدەن، باجی زیادە بخەنە سەر تێچووی سووتەمەنی، یان داوای هاوکاری دارایی بەپەلە لە حکومەتەکانیان بکەن.
ئەمریكا ئەو وڵاتەی لەماوەی نزیكەی ساڵ و نیوێكدا بە سەرۆكایەتی ترەمپ، شەش بۆ هەشت جەنگی نێوان وڵاتانی راگرتووە، ئێستا گیرۆدە و شەكەتی جەنگی ئێرانە و دووریش نییە بەم نزیكانە بەرەیەكی تری جەنگ بەرویدا بكرێتەوە.
ماڵپەری ئەكسیۆس لە زاری چەند لێپرسراوێكی باڵای هەواڵگری ئەمریكاوە ئاشكرایكردووە، لە ساڵی 2023دا كوبا زیاتر لە 300 درۆنی سەربازیی لە روسیا و ئێران وەرگرتووە و لەوكاتەشەوە لە هاڤانای پایتەختی ئەو وڵاتە بەنهێنی هەڵگیراوە، سەرجەم درۆنەكانیش پێشكەوتوون و توانای جیاوازیان هەیە لە گۆڕەپانی جەنگدا.
بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەری ئەكسیۆس، بەم دواییانە كوبا دەستیكردووە بە ئامادەكردنی پلانێك بۆ هێرشكردنەسەر ئەمریكا بەو درۆنانە و ئامانجەكانیشی، سەربازگەیەكی ئەمریكا لە كەنداوی گوانتانامۆیە لەگەڵ كەشتییە سەربازییەكانی ئەمریكا لەو نزیكانە، ترسیش هەیە ئامانجێكی تری كوبا شار و دوورگەی گەشتیاریی كی وێست بێت لە ولایەتی فلۆریدا لە ئەمریكا، كە تەنها 90 میل لە باكووری هاڤاناوە دوورە.
ئەكسیۆس ئاماژەی بەوەشكردووە، زانیارییە هەواڵگرییەكان زۆر لەوە زیاترن كە ببنە پاساوی ئەمریكا بۆ هێرشكردنەسەر كوبا، كە لەئێستادا راوێژكاری سەربازیی و ناوەندی هەواڵگریی هەردوو گەورە دوژمنی ئەمریكا ئامادەییان هەیە ئەوانیش روسیا و ئێرانن.
لێپرسراوێكی هەواڵگری ئەمریكا بۆ ئەكسیۆس دەڵێت، ئەمریكا بە ئێستاشەوە ترسی لە كوبا نییە، بەڵكو ئەوەی ترسی بۆ دروستكردووە بوونی راوێژكاری سەربازیی دوو گەورەترین دوژمنی ئەمریكایە لەو وڵاتە لەگەڵ چەند گروپێكی مافیایی بازرگانی ماددەی هۆشبەر لە كوبا كە دەستڕۆیشتوون لەو وڵاتە، بەتایبەتی بەهۆی نزیكی شوێنی جوگرافییانەوە لە ئەمریكاوە.
دەشڵێت، ئاژانسی ناوەندیی هەواڵگری ئەمریكا پێداگری كردووە، نابێت كوبا ببێتە سەكۆیەك بۆ دوژمنانی ئەمریكا بۆئەوەی ئەجێندا دوژمنكارییەكانی تێدا جێبەجێ بكەن لە رۆژئاوا.
ئەكسیۆس ئاشكرایكردووە، مانگی رابردوو كوبا داوای درۆن و كەرەستەی سەربازیی لە روسیا كردووە و هەوڵیش دەدات، بەپێی شێوازەكانی ئێران بەرپەرچی هێرشەكانی ئەمریكا بداتەوە.
پیت هێگسێس وەزیری جەنگی ئەمریكاش رایگەیاندووە، ماوەیەكی زۆرە ئەمریكا ترسی لەوە هەیە دوژمنەكانی، كوبا بەكاربهێنن بۆ هێرشكردنەسەر كەناراوەكانی ئەمریكا، لێپرسراوێكی تری ئەمریكاش دەڵێت، سەربازانی كوبا بەشێكن لە یارییە دوژمنكارانەكەی روسیا دژی ئەمریكا و ئێستا فێری تەكتیكی شەڕی ئێران دەكرێن، پێشتریش پێنج هەزار سەربازیان بەشداری جەنگی دژی ئۆكراینیان لەگەڵ روسیا كردووە و لەوەوە ئاشنابوون بە گرنگیی و كاریگەریی بەكارهێنانی درۆن لە جەنگدا.
ترەمپ لە خولی یەكەم و دووەمی سەرۆكایەتیكردنی ئەمریكا، كوبای وەك دەوڵەتی پشتیوانی تیرۆر لە قەڵەم داوە و بە سەری مارەكە دەیبینێت بۆ بۆچوونی شۆڕشگێرانەی ئەمریكای لاتین، لە سەرەتاكانی ئەمساڵیشدا وتی، رەنگە ئەو شەرەفەی پێبڕێت كوبا داگیر بكات.
بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، سەركردایەتی حەماسیان لەناو بردووە و لە لێواری تەواوكردنی ئەركەكەیاندان بۆ لەناوبردنی سەرجەم داڕێژەرانی هێرشەكەی 7ی ئۆكتۆبەر.
ناتانیاهۆ ئاماژەی بەوەش كرد، چاویان لەسەر ئێرانەو ئامادەی هەموو سیناریۆیەكن، هەروەها بڕیارە لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكاش كۆببێتەوە بۆ تاوتوێكردنی سەردانەكەی ترەمپ بۆ چین و چەند پرسێكی دیكە.
سەبارەت بە شەڕی لوبنانیش، ئاشكرای كرد هێزەكانیان ناوچەی نوێ كۆنترۆڵ دەكەن و بەرگری لە شارۆچكەكانی ئیسرائیل دەكەن.
ناتانیاهۆ جەختیشی كردەوە كە پێش شەش ساڵ لە مەترسیی درۆنەكان هۆشداریی دابوو، ئێستاش رێنمایی دەركردووە بۆ دۆزینەوەی چارەسەری خێرا بۆ روبەڕووبوونەوەی هەر هەڕەشەیەكی هاوشێوە.
رێکخراوی تەندروستیی جیھانی، ئەمڕۆ یەکشەممە، باری نائاسایی تەندروستیی گشتیی راگەیاند کە دەبێتە جێی نیگەرانیی نێودەوڵەتی، ئەمەش لە پاشبنەمای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئێبۆلا لە هەریەکە لە کۆماری کۆنگۆی دیموکرات و ئۆگاندا.
تێدرۆس ئەدهانوم گێبرسیۆس، بەڕێوەبەری گشتیی رێکخراوەکە رایگەیاند: بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە کە بەستراوەتەوە بە سلالەی (بۆندیبۆجیۆ)، پێویستی بە بەرزکردنەوەی ئاستی ئامادەباشی هەیە لە وڵاتانی دراوسێ و کۆکردنەوەی پڵپشتیی نێودەوڵەتی"، هاوکات جەختیشی کردەوە کە دۆخەکە "لە ئێستادا نەگەیشتووەتە ئاستی پەتایەکی جیهانی.
بەپێی زانیارییەکانی رێکخراوەکە، کۆماری کۆنگۆی دیموکرات تا رۆژی شەممە 8 دۆخی پشتڕاستکراوەی تاقیگەیی و 246 دۆخی گومانلێکراوی تۆمارکردووە، جگە لە 80 حاڵەتی گیانلەدەستدانی گومانلێکراو لە پارێزگای ئیتۆری لە رۆژهەڵاتی وڵاتەکە، کە نزیکە لە سنوورەکانی ئۆگاندا و باشووری سوودان.
هاوکات ئۆگاندایش تۆمارکردنی دوو حاڵەتی پشتڕاستکراوەی لە کامپالای پایتەخت لە رۆژانی 15 و 16ی ئایاری 2026 راگەیاند، کە دانەیەکیان بە گیانلەدەستدان کۆتایی هاتووە، لە کاتێکدا هێشتا لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن بۆ دیاریکردنی پەیوەندییە پەتاگەراییەکان لە نێوان تووشبوواندا.
بەپێی پەیمانگای رۆبێرت کۆخ، ئێبۆلا بە یەکێک لە مەترسیدارترین نەخۆشییە ڤایرۆسییە گوازراوەکان دادەنرێت، بەوپێیەی لە رێگەی بەرکوتنی راستەوخۆ بە شلەمەنییەکانی جەستەی کەسی تووشبوو دەگوازرێتەوە، و لە حاڵەتی نەبوونی چاودێریی تەندروستیی خێرادا رێژەی گیانلەدەستدان تێیدا دەگاتە نزیکەی %90.
لەگەڵ تێکچوونی زیاتری رەوشی ناوچەکەدا، ئیسرائیل و ئەمریکا ئامادەکارییە سەربازییەکانیان بۆ دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێی ململانێ دژی تاران گەیاندووەتە بەرزترین ئاست.
بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان و زانیارییەکانی "نیویۆرک تایمز"ـی ئەمریکی، هەردوو وڵات نەخشەیەکی وردیان بۆ وەشاندنی گورزی سەربازیی هاوبەش داڕشتووە کە چەندین کەرتی ستراتیژی لە ناوخۆی ئێران دەکاتە ئامانج.
ئەم هەنگاوە لە کاتێکدایە کە فشارە نێودەوڵەتییەکان بۆ سەر تاران زیادیان کردووە و واشنتۆن دەیەوێت لە رێگەی ئەم پلانەوە هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا بگۆڕێت و رێگری لە پەرەپێدانی زیاتری تواناکانی تاران بکات.
ژێرخانی نیشتمانی و وزە:
کەناڵی 13ـی ئیسرائیل ئاشکرایکردووە، بانکی ئامانجەکانی ئەم هێرشە بە شێوەیەکی فراوان دیاریکراوە و لە چەندین ئاستی جیاواز پێکدێت، یەکەمین ئامانج، پێکانی ژێرخانی نیشتمانی و کەرتی وزەی ئێرانە، کە وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا و دامەزراوەکانی سوتەمەنی دەگرێتەوە، ئامانجی ئەم کارە پەکخستنی تەواوی جووڵەی ئابوری و خزمەتگوزارییە لە ناوخۆی وڵاتەکەدا.
سیستمی بەرگری و سەربازی:
سیستمی بەرگری و بنکە موشەکییەکان وەک بەشێکی سەرەکی لە پلانەکە دیاریکراون بۆ ئەوەی توانای وەڵامدانەوەی سەربازیی تاران بە رێژەیەکی بەرچاو کەم بکرێتەوە و رێگە بۆ هێرشی تر خۆش بکرێت.
تیرۆرکردنی لێپرسراوان:
میدیاکانی ئیسرائیل ئەوەشیان خستوەتەڕوو، لە رووی سیاسی و فەرماندەییەوە، پلانەکە هەوڵی "بێسەرکردەکردنی" ئێران دەدات، فڕۆکە جەنگییەکان و سیستمی موشەکیی پێشکەوتوو کار بۆ تیرۆرکردنی لێپرسراوە باڵاکانی تاران دەکەن تاوەکو ناوەندی بڕیاردان پەکبخەن.
جوڵاندنی هێزی زەمینی بۆ یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە:
جگە لەوەش، باس لە ئەگەری جووڵاندنی هێزی تایبەت بۆ سەر خاکی ئێران دەکرێت بە مەبەستی کۆنترۆڵکردنی ئەو شوێنانەی یۆرانیۆمی پیتێنراویان تێدایە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە ئۆپراسیۆنەکە تەنها لە ئاسمانەوە نابێت، بەڵکو رەنگە رەهەندی زەمینیشی هەبێت بۆ دەستبەسەرداگرتنی کەرەستە ئەتۆمییەکان.
ناوەندە ئەمنییەکانی ئیسرائیل پێشبینی دەکەن لە سەعاتەکانی سەرەتای هێرشەکەدا، ئێران بە هاویشتنی دەیان موشەکی بالیستی بۆ ناو قوڵایی خاکی ئیسرائیل وەڵام بداتەوە، بەپێی وتەی لێپرسراوە سەربازییەکان، پێشبینی دەکرێت بەهۆی توندیی گورزەکانەوە، قەبارەی وەڵامدانەوەکانی تاران بە تێپەڕبوونی کات بەرەو کەمی بچێت، ئامانجی کۆتایی واشنتۆن و تەلئەبیب ئەوەیە کە تاران ناچار بکەن لە پێگەیەکی لاوازەوە بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ و هەموو مەرجە پێشوەختەکان بۆ رێگری لە چەکی ئەتۆمی قبوڵ بکات.
ترەمپ بڕیار دەدات؟
دۆناڵد ترەمپ و راوێژکارەکانی رۆڵێکی سەرەکی لەم پلانەدا دەگێڕن و نەخشەی هێرشە گشتگیرەکەیان ئامادە کردووە، ترەمپ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ "فۆکس نیوز" رایگەیاندووە، تاران دەبێت لە نێوان رێککەوتن یان لەناوچوون یەکێکیان هەڵبژێرێت، ئاماژەی بەوەش کردووە کە ئێران هیچ هێزێکی دەریایی و ئاسمانیی ئەوتۆی نەماوە و رێگە نادەن ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی چونکە مەترسییە بۆ سەر جیهان، بڕیاری کۆتایی لەسەر کاتی دەستپێکردنی هێرشەکە دوای کۆبوونەوەی ترەمپ لەگەڵ سەرۆکی چین دەدرێت، تاوەکو هەموو رەهەندە نێودەوڵەتییەکان رەچاو بکرێن.
سەرۆکی ئەمریکا بە کەناڵی "بی ئێف ئێم"ی فەرەنسی راگەیاند، ئێران بە کاتێکی زۆر نالەباردا تێپەڕدەبێت ئەگەر نەگاتە رێککەوتن لەگەڵمان، ئاماژەی بەوەشكردووە، نازانم بەم زووانە دەگەنە رێککەوتن یان نا بەڵام باشترە ئێران رێککەوتن بکات.
ئەم ئامادەکارییە چڕانە نیشانەی ئەوەن کە ناوچەکە لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی و مەترسیداردایە، ئەگەر ئەم پلانە سەربازییە وەک ئەوەی داڕێژراوە جێبەجێ بکرێت، رەنگە نەخشەی سیاسی و سەربازیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تەواوی بگۆڕێت، ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر بڕیارەکانی واشنتۆن و تەلئەبیبن تا بزانرێت ئایا ئەم هەڕەشانە دەبنە راستییەکی مەیدانی یان وەک ئامرازێکی فشاری سیاسی بۆ سەر ئێران دەمێننەوە.
كەناڵی سی ئێن ئێن بڵاویكردووەتەوە، لێپرسراوانی ئەمریكا گومان دەكەن هاككەرە ئێرانییەكان لە پشت زنجیرەیەك هێرشی ئەلیكترۆنییەوە بن بۆ سەر سیستمی چاودێری كۆگاكانی سوتەمەنی و بەنزینخانەكان لە چەندین ناوچەی ئەمریكا.
ئاشکراشیکردووە، هاككەرەكان سودیان لەو سیستمە ئۆتۆماتیكییانە وەرگرتووە كە بەبێ وشەی نهێنی بە ئینتەرنێتەوە بەستراونەتەوە، لەو رێگەیەوە دەستكاریی زانیارییەكانی سیستمەكەیان كردووە.
كەناڵەكە ئاماژەی بەوەشكردووە، هێرشەكان زیانی مادییان لێنەكەوتووەتەوە، بەڵام مەترسی ئەمنییان دروستكردووە بەهۆی دەستڕاگەیشتن بەو سیستمانە، دەكرێت دزەكردنی سوتەمەنی بشاردرێتەوە و زیانی ئابوری لە بەنزینخانەكان بدات.
پەرەسەندنی گرژییەکان لە گەروی هورمز بەردەوامە و ئەمریکا گەمارۆ دەریاییەکان بەسەر ئێراندا توندتر دەکاتەوە.
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا'سێنتکۆم' ئاشکرایکرد، لە سەرەتای جێبەجێکردنی گەمارۆ دەریاییەکانی سەر ئێران، تا ئەمڕۆ 78 کەشتی بازرگانی رێرەوییەکان گۆڕدراوە.
ئاماژەی بەوەشکرد، چوار کەشتی بە مەبەستی ناچارکردنیان بە گەمارۆ دەریاییەکان لە کار خراون.
سێنتکۆم راشیگەیاند، هێلیکۆپتەرەکانی سوپای ئەمریکا بە بەردەوامی بەسەر ئاوەکانی ناوچەکەدا دەفڕن بۆ چاودێریکردنی جوڵەی کەشتییە بازرگانییەکان.
ئەوەشی خستەڕوو، ئەم هەنگاوە لە چوارچێوەی هەوڵەکانی واشنتۆندایە بۆ جێبەجێکردنی گەمارۆیەکی توندی دەریایی بەسەر ئێراندا.
ئەم پەرەسەندنانە ئاماژەن بۆ قووڵبوونەوەی زیاتری قەیرانی نێوان واشنتۆن و تاران لە یەکێک لە گرنگترین رێڕەوە ئاوییەکانی جیهاندا، کە کاریگەری راستەوخۆی لەسەر بازاڕی وزە و ئاسایشی دەریایی نێودەوڵەتی دەبێت.
وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا، رایگەیاند کە وەزیری بەرگری، پیت هیگسێت، ئەمرۆ شەممە، پێشوازی لە گەورەترین کەشتیی فڕۆکەهەڵگری جیهان دەکات لە کاتی گەڕانەوەیدا دوای کۆتاییهاتنی ئەرکێکی کورتخایەن کە 11 مانگی خایاندووە.
بەپێی ئەو زانیارییانەی کە ماڵپەڕی هەواڵیی (USNI)ی سەر بە پەیمانگای دەریایی ئەمریکا کۆی کردوونەتەوە، ئەو ماوەیەی کە کەشتیی فڕۆکەهەڵگری "جێراڵد فۆرد" لە دەریادا بەسەری بردووە و 326 رۆژ بووە، بە درێژترین ماوەی بڵاوەپێکردنی کەشتییە فڕۆکەهەڵگرەکان لە ماوەی 50 ساڵی رابردوودا دادەنرێت، هەروەها سێیەم درێژترین ماوەیە لە دوای جەنگی ڤێتنامەوە.
درێژترین ماوەکانی بڵاوەپێکردن لە مێژوودا لە ساڵی 1973 دابو کاتێک کەشتیی فڕۆکەهەڵگری "USS Midway" بۆ ماوەی 332 رۆژ لە ئەرکدا بوو، هەروەها لە ساڵی 1965 کەشتیی فڕۆکەهەڵگری "USS Coral Sea" بۆ ماوەی 329 رۆژ لە ئەرکدا بوو، وکەشتیی "جێراڵد فۆرد" بۆ ماوەی 326 رۆژ لە دەریادا بوو.
کەشتیی فڕۆکەهەڵگری "جێراڵد فۆرد" بەشداریی لەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەدا کرد کە بووە هۆی دەستگیرکردنی نیکۆلاس مادۆرۆ، سەرۆکی ڤەنزوێلا.
دواتر کەشتییەکە رووبەڕووی شەڕی زیاتر بووەوە، کاتێک لەگەڵ بەرزبوونەوەی گرژییەکان لەگەڵ ئێراندا بەرەو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڕێکەوت.
هەروەها لە کاتی جێگیربوونیدا لە دەریای سووردا، کەشتییەکە تووشی روداوێکی ئاگرکەوتنەوە بوو، ئەمەش وایکرد بۆ ماوەی چەند هەفتەیەک لە دەریای ناوەڕاستدا دووربکەوێتەوە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، ئۆپەراسیۆنێکی هاوبەشی هێزەکانی وڵاتەکەی و هێزە چەکدارەکانی نێجیریای ڕاگەیاند، کە تێیدا سەرکەوتووبوون لە لەناوبردنی "ئەبو بیلال ئەلمینۆکی" کە بە پیاوی دووەمی رێکخراوی "داعش" لەسەر ئاستی جیهان دادەنرێت، لە کاتی ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی جۆریدا لە ئەفریقا.
ترەمپ لە پۆستێکدا لە رێگەی تروس سۆشیاڵ ەوە رایگەیاند: بە فەرمانی من، هێزە ئازاکانی ئەمریکا بە هاوکاری هێزە چەکدارەکانی نێجیریا، ئۆپەراسیۆنێکی ورد و زۆر ئاڵۆزیان بە سەرکەوتووییەکی تەواوەوە ئەنجامدا، بۆ لەناوبردنی مەترسیدارترین تیرۆریستی چالاک لە جیهاندا».
سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەش کرد، "ئەلمینۆکی" پێی وابووە دەتوانێت لە ناو کیشوەری ئەفریقادا خۆی حەشار بدات و مانۆڕ بکات، جەختیشی کردەوە کە هەواڵگری ئەمریکا سەرچاوەی وردی هەبووە کە چاودێری جووڵە و چالاکییەکانی کردووە.
وتیشی: ئەلمینۆکی چیتر ناگەڕێتەوە بۆ تیرۆرکردنی گەلانی ئەفریقا یاخود هاوکاریکردن لە پلاندانان بۆ ئەو ئۆپەراسیۆنانەی کە هاووڵاتیانی ئەمریکی دەکەنە ئامانج.
ترەمپ جەختی لەوە کردەوە کە کوشتنی پیاوی دووەمی رێکخراوەکە، بە "گورزێکی گەورە و کوشندە" بۆ سەر چالاکییە جیهانییەکانی داعش دادەنرێت و بە شێوەیەکی بەرچاو توانای سەرکردایەتی و جێبەجێکردنی هێزەکانیان لاواز دەکات.
لە کۆتایی راگەیەندراوەکەیدا، سەرۆکی ئەمریکا سوپاس و پێزانینی خۆی ئاراستەی حکومەتی نێجیریا کرد و ستایشی ئاستی هاوبەشی و هەماهەنگییە باڵاکەیانی کرد لە قۆناغەکانی پلاندانان و جێبەجێکردنی ئەم ئۆپەراسیۆنە ئاڵۆزەدا.
لە رێکارێکی ئەمنیی تونددا، بۆ خۆپاراستن لە ئەگەری سیخوری، دەزگا ئەمنییەکانی ئەمریکا رێگەیان نەدا ئەو رۆژنامەنوس و کەسانەی یاوەری دۆناڵد ترەمپ بوون، هیچ جۆرە دیاری و ئامێرێکی ئەلیکترۆنی لە چینەوە ببەنە ناو فڕۆکەی سەرۆکایەتییەوە.
ئێمیلی گودین، پەیامنێری رۆژنامەی نیویۆرک پۆست، کە لەو گەشتەدا یاوەری دۆناڵد ترەمپی کردبوو رایگەیاند، چەند خولەکێک پێش ئەوەی سەر فرۆکەکەی دۆناڵد ترەمپ بکەون و پەکین جێبهێڵن، فەرمانیان پێکراوە تەواوی ئەو دیارییانەی پێیان بەخشراوە، مۆبایل و لاپتۆپەکانیان و تەنانەت دەرزییەکانی سەر یەخەیان رادەستی تیمە ئەمنییەکان بکەن.
شارەزایانیش ئاماژە بەوە دەکەن، کە ئەم هەنگاوە لە ترسی چاندنی ئامێری سیخوڕی و پرۆگرامی هاککردن بووە لەلایەن حکومەتی چینەوە، بۆیە بڕیاردراوە ئەو کەلوپەلانە بە فڕۆکەیەکی جیاواز بگەڕێندرێنەوە بۆ ئەمریکا بە مەبەستی پشکنین و دواتر رادەستی خاوەنەکانیان دەکرێتەوە.
دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، لاری نییە لەوەی ئێران بەرنامە ئەتۆمییەکانی بۆ ماوەی 20 سآڵ رابگرێت، بەڵام دەبێت بەڵین بدەن راستگۆ بن و پابەندی بەڵێنەکەیان بن.
سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت؛ سوپای ئێرانیان لەناوبردووە، رەنگە پێویست بێت ئۆپراسیۆنی بچوک دژی ئێران ئەنجام بدەن و جەختیکردەوە ئێران هەرگیز چەکی ئەتۆمی بەدەست ناهێنێت و لە هیچ رەوشێکدا دەرفەتی ئەوەی نابێت.
لەبارەی سەردانەکەی بۆ وڵاتی چین ئەوەی خستەڕوو، سەرۆکی چین دڵنیای کردوەتەوە، پاڵپشتی رێگریکردن لە ئێران دەکات بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی و دەیەوێت گەروی هورمز بکاتەوە.
دۆناڵد ترەمپ وتویەتی؛ سەبارەت بە تایوان هیچ بەڵێنێکی بە سەرۆکی چین نەداوە و داوای هیچ شتێکیشی لە سەرۆکی چین نەکردووە کە پەیوەندی بە ئێرانەوە هەبێت.
ئاماژەی بەوەشکردوە، لە ماوەی چەند رۆژێکدا بڕیارێک دەدات سەبارەت بە هەڵگرتنی سزاکانی سەر کۆمپانیا نەوتییەکانی چین کە نەوتی ئێران دەکڕن.
ترەمپ: سەرۆکی چین پاڵپشتی ڕێگری لە ئێران دەکات بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی و دەیەوێت گەرووی هورمز بکاتەوە.
رۆژنامەی نیویۆرک پۆست بڵاویکردەوە کە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ چین مۆبایلە تایبەتەکەی بەکارنەهێناوە، وبە ئەگەرێکی زۆرەوە پۆستەکانی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە واشنتنەوە بڵاودەکرانەوە.
ترەمپ و تەواوی ئەندامانی شاندی ئەمریکا رێنمایییان پێدرابوو کە مۆبایلە تایبەتەکانیان بەکارنەهێنن، ئەوەش بەهۆی مەترسیی هاککردن.
کۆشکی سپی بۆ ڕۆژنامەکە پشتڕاستی کردەوە کە ترەمپ لەناو خاکی چیندا دەست بۆ مۆبایلە تایبەتەکەی نەبردوە.
نیویۆرک پۆست ئاماژەی بەوە کردووە کە چالاکییەکانی ترەمپ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە کاتی سەردانەکەیدا بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردبوو.
جەختیشیکردەوە: کارمەندانی ئیدارەی ئەمریکا کە یاوەری سەرۆک بون، مۆبایل و ئەژماری ئیمێڵی کاتیان بەکاهێناوە.
رۆژنامەکە وتیشی: هەموو ئامێرە ئەلیکترۆنییە تایبەتەکانی بەرپرسانی ئەمریکا لەناو "قەفەسی فارادای"دا (Faraday cages) هەڵگیراون، کە دەیانپارێزێت لە شەپۆلە کارۆموگناتیسییە دەرەکییەکان. ئەم ئامێرانە لەناو فڕۆکەی سەرۆکایەتی "ئێر فۆرس وەن"دا پارێزراوبون و تەنها دوای گەڕانەوەیان دەستیان پێیان دەگاتەوە.
جێی ئاماژەیە سەرۆکی ئەمریکا لە ماوەی نێوان 13بۆ 15ی ئایار سەردانی چینی کرد، و ئەمڕۆ هەینی دوایین کۆبوونەوەی لەگەڵ "شی جین بینگ" ئەنجامدا و دواتر خاکی چینی جێهێشت.
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا جەخت لەسەر كەمبوونەوەی رێژەی 90٪ی توانا سەربازییەكانی ئێران دەكاتەوە و دەشڵێت: مەترسی ئێران بۆسەر ناوچەكە كەمبووەتەوە.
براد كوپەر فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا 'سێنتكۆم' رایگەیاند: بەهۆی هێرشەكانی ماوەی رابردوو بۆسەر ئێران، توانا سەربازیی و بەرگرییەكانی ئەو وڵاتە بە رێژەی 90٪ كەمی كردووە و ئێستا مەترسی و هەڕەشەكانی ئێران بۆسەر وڵاتانی دراوسێی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە بە تەواوی كەمبووەتەوە.
براد كوپەر جەختی لەوەشكردەوە، ئێستا ئێران ناتوانێت چەك و هاوكاری بگەیەنێتە گروپە چەكدارەكانی نزیك لە وڵاتەكەی لە ناوچەكەدا و سەرجەم رێگەكانی گواستنەوەی ئەو هاوكاریی و چەكانە لەنێوانیاندا پچڕێنراون.