سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت، هێزەکانیان گورزی توندیان لە ئێران داوە و گەروی هورمزیش بە کراوەیی ماوەتەوە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، هێزەکانی وڵاتەکەی شەوی رابردوو "گورزی زۆر توند و بەهێزیان" لە ئێران داوە، ئەمەش وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ ئەو هێرشانەی تاران کردیانە سەر چەند کەشتییەک لە گەروی هورمزدا.

سەرۆکی ئەمریکا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی (NBC) ئاماژەی بەوەکرد، سەرەڕای ئەوەی تاران پێشتر داخرانی گەروی هورمزی راگەیاندبوو، بەڵام لە ئێستادا ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییە بە کراوەیی بە رووی هاتوچۆی دەریاییدا ماوەتەوە.

ترەمپ پەردەی لەسەر زانیارییەکی نوێ لادا و ئەوەی خستەڕوو، "رۆژی شەممە واشنتۆن و تاران لە لێواری گەیشتن بە رێککەوتنێک بوون و ئێرانییەکان ئامادەبوون دەستبەرداری هەموو شتێک ببن، بەڵام لەپڕێکدا و دوای دوو سەعات لەو کەشە، هێرشیان کردە سەر کەشتییەکان."

هاوکات فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' جەختیکردەوە، هێزەکانیان لە تەواوی ئامادەباشیدان بۆ دەستەبەرکردنی ئازادیی گەشتە دەریاییەکان، و راشیانگەیاند، ئێران هیچ کۆنترۆڵێکی بەسەر گەروی هورمزدا نییە و جووڵەی کەشتییە بازرگانییەکان بە شێوەیەکی سروشتی بەردەوامە.

ئەم گرژییە قورسە دوای ئەوە دێت کە ئێران رایگەیاندبوو، رێگە بە چوونەژوورەوەی هیچ کەشتییەک نادات بەبێ وەرگرتنی مۆڵەتی پێشوەختە لە تاران.

سەرچاوەیەكی رەسمی لوبنانی رایگەیاندووە، وڵاتەكەی رۆژانی 15 و 16ی ئەم مانگە لە شاری رۆمای پایتەختی ئیتاڵیا گەڕێكی نوێی دانوستانەكان لەگەڵ ئیسرائیل بەرێوەدەچێت.

ئەم بڕیارە دوای ئەوە دێت كە لوبنان مەرجی كشانەوەی هێزەكانی ئیسرائیلی لە دوو ناوچەی باشوری وڵاتەكەی دانابوو بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ.

هاوكات وەفدێكی سەربازیی ئەمریكا لە ئێستادا لە لوبنانە و لەگەڵ فەرماندەیی سوپای ئەو وڵاتە كۆدەبێتەوە بە مەبەستی دانانی میكانیزمێك بۆ كشانەوەی سوپای ئیسرائیل لەو ناوچانەی لەسەری رێككەوتوون.

 

نووسینگەی رەسمی سیناتۆری کۆماریی ئەمریکا، لیندزی گراهام، کۆچی دوایی سیناتۆر گراهامی بەهۆی تێکچوونی کتوپڕ و لەناکاوی باری تەندروستییەوە راگەیاند.

لە بەیاننامە رەسمییەکەدا کە لەلایەن نووسینگەکەیەوە لە واشنتۆن دەرکراوە، هاتووە: ئێوارەی رۆژی شەممە، سیناتۆری ئەمریکی لیندزی گراهام بەهۆی تێکچوونی کتوپڕ و لەناکاوی باری تەندروستییەوە کۆچی دوایی کرد، و بنەماڵەی سیناتۆرەکە داوا دەکەن لەم ماوە سەخت و تاقیکەرەوەیەدا رێز لە تایبەتمەندێتییان بگیرێت.

لیندزی گراهام بە یەکێک لە ئەندامە دیارەکانی پارتی کۆماری و ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا دادەنرێت، کە بۆ ماوەی چەندین ساڵ بە هەڵوێست و چالاکییەکانی لە دۆسیەکانی سیاسەتی دەرەوە، بەرگری و ئاسایشی نەتەوەییدا ناسرابوو، وەک نوێنەری ویلایەتی کارۆلاینای باشور لە کۆنگرێسی ئەمریکادا.

فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم) کۆتاییهاتنی خولی سێیەمی هێرشەکانی دژی ئێران راگەیاند، دوای ئەوەی هێزەکانی ئەمریکا نزیکەی 140 ئامانجی سەربازیی ئێرانییان پێکا.

بەرەبەیانی ئەمڕۆ یەکشەممە، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا دەستپێکردنی خولی سێیەمی هێرشە سەربازییەکانی دژی ئێران لەم هەفتەیەدا راگەیاند، ئەمەش بە فەرمانی راستەوخۆی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بوو.

فەرماندەییەکە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند، هێرشەکان وەک وەڵامدانەوەیەک بوون بۆ هێرشێکی "ئاشکرا و بێشەرمانە" کە لەلایەن هێزەکانی سوپای پاسدارانی ئێرانەوە ئەنجامدرابوو دژی کەشتیی گواستنەوەی کۆنتێنەری (M/V GFS Galaxy) کە ئاڵای قوبرسی پێوەبوو لە کاتی تێپەڕبوونی بە گەرووی هورمزدا.

هێرشەکە بووە هۆی بێسەروشوێنبوونی یەکێک لە ئەندامانی تیمی مەدەنیی کەشتییەکە، هەروەها پەککەوتنی تەواوی کەشتییەکە دوای کەوتنەوەی ئاگر تێیدا و زیانگەیشتنێکی زۆر بە ژووری بزوێنەرەکانی، کە رێگر بوو لەوەی بەردەوام بێت لە گەشتەکەی.

لە بەیاننامەکەدا روونشکراوەتەوە کە دەرفەت درابوو بە ئێران بۆ سەلماندنی پابەندبوونی بە "مۆڵەتی لێکتێگەیشتن" دوای ئەوەی بەرپرسیارێتی هێرشەکانی پێشووی خرابووە ئەستۆ، بەڵام جارێکی دیکە سەرنەکەوت لەوەدا، بە پشتبەستن بەمە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا جەخت دەکاتەوە کە باجێکی قورس دەسەپێنێت لە رێگەی بەردەوامبوون لە لاوازکردنی تواناکانی ئێران بۆ بەئامانجگرتنی دەریاوانانی مەدەنی و کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروەکەدا.

لە پێشهاتێكی نائاسایی و مشتومڕهەڵگردا، لەسەر وروژاندنی بابەتی فڕۆكە قەتەرییەكەی ترەمپ، وەزارەتی دادی ئەمریكا بانگهێشتی ژمارەیەك رۆژنامەنووسی ئەمریكی دەكات.

رۆژنامەی " نیویۆڕك تایمز"ـی ئەمریكی بڵاویكردەوە، وەزارەتی دادی ئەمریكا لەسەر وروژاندنی بابەتی فڕۆكە قەتەرییەكەی ترەمپ، بانگهێشتنامەی ئاڕاستەی ژمارەیەك رۆژنامەنووس كردووە تاكو رۆژی چوارشەممەی داهاتوو لەبەردەم دەستەی دادوەریی باڵای فیدراڵی ئەمریكا ئامادەبن و وتەیان سەبارەت بەو بابەتە لێ وەربگیرێت.

ئەوەشی خستووەتەڕوو، بانگهێشتنامەی رۆژنامەنووسەكان بە فەرمانی 'جای كلایتۆن' داواكاری گشتی ئەمریكا بووە و گەیەندراوەتە رۆژنامەنووسەكان.

گەورە لێپرسراوێكی وەزارەتی دادی ئەمریكا بۆ رۆیتەرز ئاشكرایكردووە، ئەم هەنگاوە رۆژنامەنووسان ناكاتە نامانج، بەڵكو تەنها ئامانج لێی دۆزینەوە و بنبڕكردنی ئەو كەلێنانەیە كە زانیارییەكانی دزە پێكردووە.

کیشوەری ئەوروپا، کە لە دەیان وڵاتی سەربەخۆ پێکدێت، خاوەن مێژوویەکی گەورەیە لە جەنگ و ململانێ، بەڵگەکانی مێژوو شاهیدی زیاتر لە دوو هەزار شەرە لەو کیشوەرەدا، لە ململانێی دەوڵەتەکانی یۆنانەوە تا جەنگی روسیا و ئۆکراین ئەمەش دەرئەنجامی جوگرافیاکەیەتی، کە بە دەوڵەتە پارچەپارچەکراوەکان ناسراوە و هەریەکەیان بە سنوور و سەروەری خۆیانەوە لکێنراون.

کیشوەرەکە،بەهۆی پەیوەندییە نەتەوەیی و ئایینییە هەمەچەشنەکان، ویستی فراوانخوازی، ململانێ لەسەر سەرچاوەکان و گۆڕانی بەردەوام لە هاوپەیمانییەکاندا، بەردەوام  جەنگ بەشێک بووە لە مێژووەکەی و  ئەوە بەشێک بوە لە واقیعی کیشوەرەکە.

کیشوەری ئەوروپا دوای چەندین دەیە لە ژیان لەژێر سێبەری ئاشتیی درێژخایەندا، کە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی و روخانی یەکێتیی سۆڤییەتەوە دەستی پێکردبوو، ئێستا خۆی لەبەردەم کۆتاییهاتنی ئەو ژیانە خۆشەدا دەبینێتەوە و لەبەرانبەردا هەنگاو دەنێت بۆ قۆناغیكی نوێی جەنگ.

ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییە دوای زنجیرەیەک بەئاگاهاتنەوەی هات، کە سەرەتاکەی لە جەنگی بۆسنەوە دەستی پێکرد و بە گرتنی نیمچەدوورگەی قرم لە ساڵی 2014 و دواتریش هێرشی گشتگیری روسیا بۆ سەر ئۆکراین گەیشتە لوتکە.

ئەم روداوانە بونە زەنگێکی ئاگادارکردنەوە و زلەیەکی میهرەبانی بۆ بەخەبەرهاتنی وڵاتانی کیشوەرەکە، چونکە روداوەکان ئەوروپایان ناچار کرد،  چاو بە سیاسەتی سەربازیی خۆیدا بخشێنێتەوە، کە بۆ چەندین ساڵ بەهۆی دڵنیایی زۆرەوە بودجەی بەرگریی کەمکردبووەوە و سەربازیی زۆرەملێی هەڵوەشاندبووەوە.

هاوکات لەگەڵ ئەم هەڕەشە ئەمنییانە، ئەوروپا بە قۆناغێکی پاشەکشەی دیاردا تێپەڕ دەبێت، کە خۆی لە سستبوونی گەشەی ئابوری کەمبوونەوەی بۆ 1.1٪ لە ساڵی 2026 و بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵاوسان و قەیرانی وزەدا دەبینێتەوە، ئەمەش وای لە دوو لەسەر سێی خێزانەکان کردووە خەرجییە سەرەکییەکانیان کەم بکەنەوە.

 لەلایەکی دیکەوە، بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، کیشوەرەکە روبەڕووی شەپۆلی سێیەمی ئۆتۆکراسی( دەسەڵات لە دەستی یەک کەس یاخود یەک گروپدا بێت) و داخورانی دیموکراسی بووەتەوە، بەتایبەت لە وڵاتانی وەک ئیتاڵیا، کرواتیا، سلۆڤاکیا، سلۆڤینیا و بەریتانیا، لەگەڵ توندکردنەوەی دووبارەی سنورەکان بەهۆی فشاری کۆچی نایاسایی و گرژییە کولتورییە ناوخۆییەکان.

ئەمەش وایکردوە، وڵاتانی ئەوروپا بە ناچاری کەوتوونەتە ناو شەپۆلێکی مێژوویی پڕچەککردنەوە بەشێوەیەک، کە خەرجییە سەربازییەکانیان لە ساڵی 2020ەوە بە رێژەی زیاتر لە 98٪ زیادی کردووە و پێشبینی دەکرێت لە ساڵی 2026دا بگاتە 454 ملیار یۆرۆ.

ئەم هەنگاوەی وڵاتانی ئەوروپا، دوای لێدوان و فشارە توندەکانی دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا هات، کە سیاسەتێکی بازرگانی و سزای بەرانبەر وڵاتانی وەک ئیسپانیا گرتەبەر و سێبەری پاراستنی ئەمریکای لەسەر ئەوروپا خستە ژێر پرسیارەوە، بە کشانەوەی هێزەکانی لەو کیشوەرە.

ئەم روداوانە، وایکردوە شرۆڤەکارانی ئەوروپی هۆشداری دەدەن لەوەی، کە دەبێت ئەوروپا لەگەڵ ئەوەدا خۆی رابهێنێت، کە لە سایەی ئەمریکا بێتەدەرەوە و لە ئێستاشدا وڵاتانی کیشوەرەکە کۆبوونەوە و هەوڵەکانیان بۆ ئەو ئامانجەیە.

شرۆڤەکارانی سەرباز ئاماژەیان بەوەکردوە، لە ئێستادا ئەمریکا خۆی پێویستی بە هاوپەیمانی بەهێز و متمانەپێکراو هەیە،بۆ روبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە جیۆپۆلەتیکییەکانی ئێستا و داهاتوو، بەهێزبونی وڵاتانی ئەوروپا وادەکات پێگەی ناتۆ و توانای وەڵامدانەوەی ناتۆ بۆ روداوەکان زیاتر بێت.

لە کۆتاییدا هەرچەندە چەک و بودجەی سەربازی بۆ دروستکردنی هێزی بەربەست لە بەرانبەر روسیا یاخود هەر ئاڵنگارییەکی تری بەردەم ئەوروپا پێویستن، بەڵام چاودێران و شارەزایان جەخت دەکەنەوە، کە ئاسایشی بەردەوامی کیشوەرەکە تەنیا بە کڕینی چەک دەستەبەر نابێت، بەڵکو پەیوەستە بە بەهێزیی دامەزراوە دیموکراتییەکان، پاراستنی سەروەری یاسا و یەکڕیزیی سیاسی ناوخۆیی و زیندوکردنەوەی هەستی نیشتمانی لای هاووڵاتیەکانیان لە بەرانبەر ئاڵنگارییە دەرەکییەکاندا.

 

لە بەردەوامیی جەنگی نێوان هەردوو وڵاتدا، سوپای روسیا بە دوو شەپۆلی موشەکیی بەهێز پایتەختی ئۆکراینی کردە ئامانج و بەهۆیەوە چەندین کەس بریندار بوون و زیانی مادی گەورەش بە ژێرخانی وزەی شارەکە گەیشت، هاوکات وەزارەتی بەرگریی روسیاش رایدەگەیەنێت؛ کۆمەڵگەی پیشەسازیی سەربازی و بەندەرەکانیان پێکاوە.

ئەمڕۆ شەممە، تیمور تکاچینکۆ، سەرۆکی کارگێڕیی سەربازیی کیێڤ رایگەیاند؛ بەهۆی هێرشە موشەکییەکانی روسیاوە بۆ سەر پایتەخت، دەنگی لانی کەم پێنج تەقینەوەی بەهێز بیستراوە و زەنگی ئاگادارکردنەوە لە شارەکەدا لێدراوە.

لای خۆشیەوە ڤیتالی کلیچکۆ، سەرۆکی شارەوانیی کیێڤ ئاماژەی بەوەکرد، هێرشەکان بوونەتە هۆی ئاگرکەوتنەوە لە وێستگەیەکی گواستنەوەی کارەبا، شکانی پەنجەرەی چەندین باڵەخانەی نیشتەجێبوون و برینداربوونی لانی کەم 10 کەس، بەپێی ڕاپۆرتی کارگێڕیی سەربازیی شارەکەش، زیان بە باڵەخانەیەکی کارگێڕی و چەندین شوێنی ناونیشتەجێبوون گەیشتووە و دووکەڵێکی زۆر ئاسمانی ناوچەکەی گرتووەتەوە.

لەلایەکی دیکەوە، وەزارەتی بەرگریی روسیا لە راگەیەنراوێکدا ئاشکرایکرد، هێزەکانیان بە چەکی زۆر ورد و پێشکەوتوو، دامەزراوەکانی کۆمەڵگەی پیشەسازیی سەربازیی ئۆکراینیان لە کیێڤ و ژێرخانی بەندەرەکانیان لە پارێزگای ئۆدیسا کردووەتە ئامانج.

مۆسکۆ جەختیشی کردووەتەوە، لە چوارچێوەی ئەم هێرشە بەکۆمەڵەدا، بەندەری "یوژنی"یان پێکاوە کە وەک ناوەندێکی لۆجستیی گرنگی هێزە چەکدارەکانی ئۆکراین و شوێنی هەناردەکردنی بەرهەمە کشتوکاڵی و کانزاییەکان بەکاردێت، تێیدا کۆگاکانی هەڵگرتنی کەرەستەی سەربازی و کۆگاکانی سووتەمەنی خاپوور کراون.

ئەمە لە کاتێکدایە توسیا لە چەند هەفتەی رابردوودا هێرشەکانی بۆ سەر پایتەختی ئۆکراینچڕتر کردووەتەوە، بە شێوەیەک کە لە سەرەتای ئەم مانگەوە تا ئێستا، بەهۆی بۆردومانەکانەوە بۆ سەر کیێڤ و دەوروبەری، زیاتر لە 60 کەس گیانیان لەدەستداوە.

دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی فیدراڵیی ئەمریکا ئاشکرایکرد، ناوی فڕۆکەخانەی "پاڵم بیچ" لە فلۆریدا بە رەسمی گۆڕدرا بۆ فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی "سەرۆک دۆناڵد جەی ترەمپ" و لە ناوەڕاستی مانگی داهاتووشەوە کۆدی فڕۆکەخانەکە دەبێتە (DJT).

دەسەڵاتی فڕۆکەوانیی فیدراڵیی ئەمریکا رایگەیاند، ناوی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی "پاڵم بیچ" لە ویلایەتی فلۆریدا بە رەسمی گۆڕدرا بۆ فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی "سەرۆک دۆناڵد جەی ترەمپ"؛ ئەمەش دوای ئەوەی پڕۆژەیاساکە لەلایەن پارێزگاری ویلایەتەکەوە ئیمزاکرا و سەرەڕای دژایەتیی بەهێزی دیموکراتەکان چووە بواری جێبەجێکردنەوە.

دوای ڕەزامەندیی پەرلەمانی ویلایەتی فلۆریدا، رۆن دیسانتیس، پارێزگاری فلۆریدا کە لە پارتی کۆمارییە، پڕۆژەیاسای گۆڕینی ناوی فڕۆکەخانەکەی ئیمزاکرد و لە بەیانیی رۆژی پێنجشەممەوە بڕیارەکە بووە رەسمی، ئەم هەنگاوە لە کاتێکدایە کە یاسادانەرانی پارتی دیموکرات لە ویلایەتەکە بە توندی دژی وەستانەوە و رایانگەیاند، گۆڕینی ناوەکە پێویستی بە نوێکردنەوەی هێماکان، نەخشەکان و پێداویستییەکانی دیکە هەیە، کە نزیکەی پێنج ملیۆن دۆلار لەسەر خەزێنەی دەوڵەت دەکەوێت.

لێپرسراوانی فڕۆکەوانی ئاماژەیان بەوەشکردووە، لە رۆژی 18ی ئابەوە کۆدی سێ پیتیی فڕۆکەخانەکە لە (PBI) رەسمی کۆنەوە دەگۆڕدرێت بۆ کورتکراوەی ناوی سەرۆکی ئەمریکا واتە (DJT).

ئەم فڕۆکەخانە نێودەوڵەتییە تەنها چەند میلێک دوورە لە "مار-ئا-لاگۆ" کە یانەی تایبەت و شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەکیی دۆناڵد ترەمپە لە ویلایەتی فلۆریدا.

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاشکرای کرد کە ئێران ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ئاگادارکردووەتەوە کە تەقەکردن لە کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمز "هەڵە" بووە، و جەختیشی لەسەر ئارەزووی خۆی بۆ بەردەوامبوونی دانوستانەکان کردووەتەوە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە گومانەکان لە ناوخۆی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکادا سەبارەت بە دەرفەتەکانی گەیشتن بە رێککەوتنێکی ئەتۆمی گشتگیر لەگەڵ تاراندا روو لە زیادبوونە.

رۆژنامەکە لە زاری بەرپرسێکی ئەمریکییەوە بڵاویکردووەتەوە، تاران لەم دواییانەدا واشنتۆنی ئاگادارکردووەتەوە کە بەئامانجگرتنی کەشتییە بازرگانییەکان بەبێ مەبەست بووە، و داوای کردووە رێڕەوی دانوستانەکانی نێوان هەردوولا بەردەوام بێت.

لە بەرانبەردا، رۆژنامەکە لە زاری بەرپرسانی باڵای ئیدارەی ترەمپەوە بڵاویکردەوە، دەرفەتەکانی گەیشتن بە رێککەوتنێکی ئەتۆمی کۆتایی کەمتر بووەتەوە، و هۆشداریشیان داوە کە هەر تێکدانێکی ئازادیی هاتوچۆی دەریایی لە گەروی هورمزدا رەنگە ببێتە هۆی دەرئەنجامی مەترسیدار.

راپۆرتەکە ئاماژەی بەوەش کردووە، واشنتۆن داوای لە ئێران کردووە راگەیەندراوێکی رەسمی بڵاوبکاتەوە کە تیایدا جەخت لە کراوەیی گەروی هورمز بە رووی هاتوچۆی نێودەوڵەتیدا بکاتەوە و کۆتایی بە بەئامانجگرتنی کەشتییە بازرگانییەکان بهێنێت، بەبێ ئەوەی وادەیەکی کۆتایی بۆ جێبەجێکردنی ئەم داواکارییە دەستنیشان بکات.

بەپێی وۆڵ ستریت جۆرناڵ، ئەم پێشهاتە دوای ئەوە دێت کە سەرۆکی ئەمریکا کۆتاییهاتنی ئاگربەستی لەگەڵ ئێراندا راگەیاند، لە کاتێکدا ئیدارەی ئەمریکا تاوتوێی بژاردەکانی دەکات لە نێوان بەردەوامبوون لەسەر رێڕەوی دیپلۆماسی یان گەڕانەوە بۆ بژاردە سەربازییەکان بە مەبەستی رێگریکردن لە تاران لە پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی.

بێڵ بۆڵت، سەرپەرشتیاری کارەکانی بەڕێوەبەری هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریکا، دەستپێکردنی خولێکی نوێی لەکارکەنارخستنی کارمەندانی لە ناوخۆی دەزگاکەدا راگەیاند.

بۆڵت لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس نووسیویەتی: هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمریکا لە ئێستادا بە بەرهەمداریی و کاراییەکی بەرزتر لە هەر کاتێکی تر کار دەکات، و ئەمڕۆ قۆناغی سێیەمی کەمکردنەوەی ژمارەی ئەو فەرمانبەرانەمان دەستپێکرد کە زیادە لە پێویستن یاخود ئەو پۆستانەیان هەیە کە گرنگییەکی بنەڕەتی و هەستیاریان نییە.

نووسینگەی بەڕێوەبەری هەواڵگریی نیشتمانی خاوەنی داهاتوویەکی زۆر گەشە و تەرکیز دەکاتە سەر پابەندبوون بە یاسا و دەقە تەشریعییەکان.

هاوکات تۆڕی هەواڵی CNN بڵاویکردەوە، بێڵ بۆڵت دەستی بە جێبەجێکردنی پلانێکی بەرفراوان کردووە بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی فەرمانبەرانی دەزگاکە، ئەمەش لە چوارچێوەی هەوڵەکان بۆ دووبارە داڕشتنەوەی پێکهاتەی دامەزراوەی هەواڵگری و رێکخستنەوەیدا.

ئەم هەنگاوەش لە چوارچێوەی هەوڵەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکادایە بۆ رێکخستنەوەی دامەزراوە ئەمنیی و هەواڵگرییەکان و کەمکردنەوەی خەرجییە حکومییەکان، ئەمەش لە کاتێکدایە کە مشتومڕێکی بەردەوام هەیە لەسەر رۆڵ و هەژموونی ئاژانسە فیدراڵییەکان لە ناوخۆی دەوڵەتی ئەمریکادا.

پێشتریش ترەمپ لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ" رایگەیاندبوو فەرمانی بە بۆڵت کردووە دەست بە پرۆسەی بچووککردنەوەی دەزگاکە بکات، بەو پێیەی نووسینگەی بەڕێوەبەری هەواڵگریی نیشتمانی زیاد لە پێویست گەورە بووە و کواڵیتی و کارایی پێویستی نییە.

وەزارەتی دەرەوەی کۆریای باکور بە توندی سەرکۆنەی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەکات بەهۆی بەهێزکردنی هاوپەیمانێتییە سەربازییەکان، ئاشکراشیدەکات، لوتکەی ئەمدواییەی ناتۆ لە ئەنکەرە سەلماندی کە ئەو هاوپەیمانێتییە تەکەتولێکی ئامادەکراوە بۆ جەنگ و رووبەڕووبوونەوە.

ئەمڕۆ شەممە، وەزارەتی دەرەوەی کۆریای باکور لە راگەیەنراوێکدا کە ئاژانسی هەواڵی رەسمی وڵاتەکە بڵاویکردووەتەوە، سەرکردەکانی ناتۆی تۆمەتبار کرد بەوەی کە پەیڕەوکردنی مافە سەروەرییە رەواکانی پیۆنگیانگ وەک "هەڕەشە" پیشان دەدەن، ئەوەش لە کاتێکدایە لە لوتکەی رۆژی سێشەممەی ناتۆ لە تورکیا، رێککەوتنی کڕینی چەک و پیشەسازیی سەربازی بە بەهای زیاتر لە 50 ملیار دۆلار راگەیەندرا، ئەمەش لە ژێر فشاری بەردەوامی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەسەر هاوپەیمانە ئەوروپییەکان بۆ گرتنەئەستۆی پشکی شایستەی خۆیان لە تێچووی بەرگریی.

لە پەراوێزی ئەو لوتکەیەدا، لی جای میۆنگ، سەرۆکی کۆریای باشور هیوای خواستبوو کە سیئۆل هاوکارییەکانی لەگەڵ ئەندامانی ناتۆ لە بوارەکانی توێژینەوە، گەشەپێدان و تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی بەرهەمهێنانی چەکدا فراوانتر بکات.

لای خۆیەوە وەزارەتی دەرەوەی کۆریای باکور جەختی کردەوە؛ لوتکەکەی ناتۆ دەریخست کە ئەم هاوپەیمانێتییە تەنها بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندیی جیۆپۆلەتیکی بەرتەسک کار دەکات، ئەوەش لەسەر حیسابی ئاشتی و ئاسایشی ئەوروپا و ناوچەی ئاسیا و زەریای هێمن، راشیگەیاند کە پیۆنگیانگ لە رێگەی بەکارهێنانی بەرپرسیارانەی مافە سەروەرییەکانیەوە، پارێزگاری لە سەروەری، ئاسایش و ئاشتیی ناوچەیی دەکات.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، رایگەیاند کە هێزە چەکدارەکانی وڵاتەکەی لە ئامادەباشی تەواودان بۆ وەڵامدانەوەی هەر هەڕەشەیەک، ئاشکراشی کرد کە 1000 موشەک ئامادەکراون بۆ ئەوەی راستەوخۆ ئاڕاستەی ئێران بکرێن لە ئەگەری هەر هەوڵێک بۆ تیرۆرکردنی.

ترەمپ لە لێدوانێکدا رایگەیاند: 1000موشەک ئامادەی هاوێشتنن بەرەو ئێران ئەگەر ئەو وڵاتە سەرکێشی بکات و هەوڵی جێبەجێکردنی هەر پلانێک بۆ تیرۆرکردنم بدات. روونیشی کردەوە کە فەرمانی پێشوەختە لەو بارەیەوە دەرکراوە و لە کاتی رودانی هێرشێکی لەو شێوەیەدا، دەستبەجێ هەزاران موشەکی دیکە بەدوایاندا دێن.

سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەش کرد کە سوپای وڵاتەکەی لە تەواوی ئامادەکارییەکدایە بۆ جێبەجێکردنی ئەم فەرمانە سەربازییانە. جەختیشی کردەوە کە ئەم رێنمایی و بڕیارانە بۆ ماوەی ساڵێک بە کارپێکراوی دەمێننەوە و گۆڕانکارییان بەسەردا نایەت، لەگەڵ ئەگەری درێژکردنەوەی ماوەکەیان، ئەمەش لە پێناو بەرپەرچدانەوەی هەر هەڕەشەیەک کە ڕووبەڕووی ببێتەوە.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، رێککەوتون لەگەڵ ئێرانییەکاندا بەردەوام بن لە گفتوگۆکانیان، سەرەڕای کۆتایی هاتنی ئاگربەستی نێوانیان.

ئەمڕۆ هەینی، دۆناڵد ترەمپ پەیامێکی لە تۆڕی تروس سۆشیان، کە خۆی خاوەندارێتی دەکات بڵاوكردوەتەوە، دەڵێت؛ ئێرانییەکان داوایان لێکردوە بەردەوامی بدەن بە دانوستانەکانی نێوانیان.

سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکردوە، وڵاتەکەی رەزامەندی دەربڕیوە لەسەر بەردەوامبوونی گفتوگۆکان لەگەڵ ئێران، ئەمەش دوای ئەوەی تاران خۆی داوای درێژەدان بەو دانوستانانەی کردووە.

ترەمپ جەختی لەوە کردەوە، کە واشنتۆن بە شێوازێکی زۆر رون و بێ هیچ تەمومژێک بە لێپرسراوانی ئێرانی راگەیاندوو، کە رێککەوتنی ئاگربرست لە نێوان هەردوولادا کۆتایی پێهاتووە و چیتر کاری پێناکرێت.

ئەمە لە کاتێکدایە، ئاژانسی رۆیتەرزیش رایگەیاندوە، سەرەڕای گرژییەکان تیمی دانوستانکاری قەتەری لەتارانن بۆ کۆبوەنەوە لەگەڵ لێپرسراوانی ئێران و گفتوگۆکانیش بە هەماهەنگی کۆشی سپی ئەنجام دەدرێت.

شێرپەنجە ئەو نەخۆشییە كوشندەیەی ئێستا بەشێوەیەكی نا ئاسایی لە جیهاندا بڵاودەبێتەوە، ترسی خستووەتە دڵی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی و لەو بارەیەوە رێكخراوەكە زەنگی مەترسی لێدەدات.
رێكخراوی تەندروستیی جیهانی هۆشداریی دەدات لە بەرزبوونەوەی بەرچاوی رێژەی توشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجە لە جیهانداو دەڵێت، ئەگەر رێكاری خێرا نەگیرێتە بەر، تا 24 ساڵی تر رێژەی توشبوون لە جیهاندا بۆ 66.7% بەرزدەبێتەوە.
لە دوایین راپۆرتی خۆیدا رێكخراوی تەندروستی جیهانیی زەنگی مەترسی لەبارەی زیادبوونی نائاسایی توشبوون بە شێرپەنجە لە جیهاندا لێدەدات و باسی لەوە كردووە، ئەم بازدانە ترسناكە پەیوەستە بە زیادبوونی تەمەنی مرۆڤ، گەشەی دانیشتوان، زیادبوونی هۆكارەكانی وەك قەڵەوی، پیسبوونی ژینگە و كەمبوونەوەی چالاكیی جەستەیی.
راپۆرتەكە تیشك دەخاتە سەر گرفتی گەورە لە دابەشكردنی خزمەتگوزارییە پزیشكییەكاندا، چونكە زۆربەی ئەم بارگرانییە دەكەوێتە سەر شانی وڵاتانی كەم داهات.

رێكخراوەكە پێشبینی دەكات، زۆرترین رێژەی تووشبوون لە ئەفریقا بە رێژەی 125.2% و رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بە رێژەی 109.8% تۆماربكرێت، 

بۆ نموونە، رێژەی رزگاربوون لە شێرپەنجەی مەمك لە وڵاتە دەوڵەمەندەكاندا زیاترە لە 85 لەسەد، لە كاتێكدا لە وڵاتانی هەژاردا كەمترە لە  45 لەسەد، ئەمەش بەهۆی درەنگ دەستنیشانكردنی نەخۆشییەكە.

لەو بارەیەوە تێدرۆس ئەدهانۆم بەڕێوەبەری گشتیی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی رایگەیاندووە، نابێت ژیانی هیچ كەسێك بەهۆی شوێنی لەدایكبوون یان ئاستی داهاتییەوە بكەوێتە مەترسییەوە، ئەم نادادپەروەرییانە قەدەری نەگۆڕ نین، بەڵكو دەرەنجامی بڕیارە سیاسییەكانن.

سەرەڕای ئەوەی 82%ی وڵاتان پلانی نیشتمانییان هەیە، بەڵام وەك رێكخراوی تەندروستی جیهانیی ئاماژەی پێداوە، پێشكەوتنەكان خاون. 

تەندروستی جیهانیی داوا لە حكومەتەكان دەكات وەبەرهێنان لە سیستمی داتا و خۆپاراستندا بكەن، چونكە بڕیارەكانی ئێستا داهاتووی ملیۆنان نەخۆش دیاری دەكەن.

لە دوای نەخۆشییەكانی دڵ، شێرپەنجە بە دووەم هۆكاری سەرەكیی گیانلەدەستدان لە جیهان دادەنرێت. 
لە ساڵی 2024دا، نزیكەی 20.6 ملیۆن حاڵەتی نوێ و 9.7 ملیۆن گیانلەدەستدان بەهۆی شێرپەنجەوە تۆماركراون كە شێرپەنجەی سییەكان و پرۆستات لە نێوان پیاواندا و شێرپەنجەی مەمك و سییەكان لە نێوان ژناندا باوترینیانن.

ناوی محەمەد پێگەی خۆی وەک باوترین و بەربڵاوترین ناوی کوڕان لە ئینگلتەرا و وێڵز بەهێزتر کرد، دوای ئەوەی بۆ سێیەم ساڵی لەسەریەک لە پێشەنگی لیستی ناوی منداڵە تازەلەدایکبووەکاندا مایەوە.

بەپێی ئامارەکانی نووسینگەی نیشتمانی بۆ ئامار (ONS) لە ساڵی 2025دا، نزیکەی شەش هەزار کۆرپەلە ناوی محەمەدیان لێنراوە، کە ئەمەش بە جیاوازیی نزیکەی دوو هەزار منداڵ زیاترە لە ناوی نوح  (Noah)کە لە پلەی دووەمدایە.

ناوی محەمەد بە پلەی یەکەم و ناوی نوح بەپلەی دووەم، بۆ  ماوەی سێ ساڵە پێشەنگی ئەو ناوانەن، کە لە لیستەکەدان.

هاوکات لە لیستی ئەمساڵدا، ناوەکانی (لیۆ و لوکا) بۆ پلەکانی سێیەم و چوارەم بەرزبوونەتەوە و پێش ناوەکانی (ئارسەر، ئۆلیڤەر و جۆرج) کەوتوون، لە کاتێکدا ناوی "ئۆلیڤیا" (Olivia) وەک باوترین ناوی کچان لە پلەی یەکەمدا ماوەتەوە.

ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوی محەمەد بە رێنووسە جیاوازەکانییەوە پێگەیەکی مێژوویی هەیە؛ چونکە ناوی "Mohammed" بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1924دا چووەتە نێو لیستی 100 باوترین ناوەکان و لە ساڵی 2016ـشەوە هەمیشە لە نێو 10باوترین ناوەکاندایە.

نووسینگەی نیشتمانی بۆ ئامار رونی کردووەتەوە، کە زاڵبوونی ناوی محەمەد لە بەریتانیا بۆ چەند هۆکارێک دەگەڕێتەوە، لەوانەش گەشەکردنی بەردەوامی رێژەی کۆمەڵگەی موسڵمانان، کە لە ئێستادا ژمارەیان دەگاتە نزیکەی چوار ملیۆن کەس (واتە نزیکەی 6٪ی کۆی گشتی دانیشتوانی بەریتانیا).

ناوی محمەد، وەک نەریتێکی سەرەکی و هێمایەکی پاراستنی رەسەنایەتی و کەلەپوور لە نێو خێزانە موسڵمانەکاندا ماوەتەوە، لە کاتێکدا لە بەرانبەردا ناوی منداڵانی تری بەریتانیا زیاتر بەرەو هەمەجۆری رۆشتووە و چەندین ناوی تریش، کە بنچینەی بەریتانییان نییە هاتوونەتە نێو لیستەکە.

وەزارەتی بەرگریی روسیا، ئەمڕۆ هەینی رایگەیاند  هێزەکانی بەرگریی ئاسمانی لە شەوێکدا 376 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئۆکراینیان لە چەند ناوچەیەکی روسیادا خستوەتە خوارەوە.

وەزارەتەکە لە راگەیەندراوێکدا رایگەیاندوە،  لە سەعات هەشتی شەوی پێنجشممە تا سەعات حەوتی بەیانی ئەمڕۆ، سیستمی بەرگریی ئاسمانی 376 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئۆکراین لە 13 ناوچەی وڵاتەکەدا خراوەتە خوارەوە.

سێرگی سۆبیانین، سەرۆکی شارەوانی مۆسکۆ بە میدیای وڵاتەکەی راگەیاندوە، چوار درۆن کە ئامانجیان مۆسکۆبوە تێکشکێندراون، ئەمەش مەترسی درۆنەکانی ئۆکراین ئاشکرا دەکات کە دەتوانن بگەنە دڵی روسیا.

ئەمە لە کاتێکدایە، میدیای روسیا، رایگەیاندوە، لە ماوەی 24 سەعاتی رابردوودا، بەهۆی شيپۆلی هێرشيکانی ئۆکراینەوە، چەندین پاڵاوگەی نەوت کراونەتە ئامانج و ئاگریان لێ بەرز بوەتەوە.

جی باسە ماوەیەکی ئۆکراین تاکتیکی جەنگی بەرانبەر بە روسیا گۆڕیوە و لە دورەوە بە شەپۆلی درۆنی خۆکوژ، پاڵاوگە و کەتی وزەی روسیا دەکاتە ئامانج و ئەمەش بوەتە هۆکی کەمبونەوەی سوتەمەنی لەو وڵاتەدا.