جیهان
لەگەڵ ئەوەی تەمەندرێژی خەونێکە زۆرکەس ئاواتی بۆ دەخوازن، بەڵام کۆمپانیاکانی ژاپۆن بەدەست تەمەندرێژی دانیشتوانی وڵاتەکەوە دەناڵێنن و باس لەوەدەکەن، بەشێکی زۆری دانیشتوانی ژاپۆن بەتەمەنن و وڵاتەکە گەنجی کەمە، ئەوەش کاریگەری کردووەتە سەر ئیشوکاری ئەوان.
حکومەتی ژاپۆن ئاماژەی بەوەکردووە، گرفتی کەمی دەستی کاریان هەیە لە وڵاتەکەدا، بەتایبەت لەو کۆمپانیایانەی کە شێوەی کارکردنیان بە جۆرێکە زیاتر پێویستیان بە گەنجە یان کۆمپانیای بچووکن.
ئاماژەی بەوەشکردووە، رێژەی کەمی کرێکار لە وڵاتەکەدا بە جۆرێکە، پێشتر نەگەیشتووەتە ئەو ئاستە و نیگەرانن لەوەی رێژەکە لە ساڵانی داهاتوودا ئەوەندە زیاد بکات کاریگەریی لەسەر گەشەی ئابووری ژاپۆن هەبێت.
لەلایەکی دیکەوە کۆمپانیای "تێیکۆکو دەیتا بانک" ئاماژەی بەوە کردووە، لە ساڵی ٢٠٢٤دا رێژەی کەمی کرێکاریان بە رێژەی ٣٢٪ بەرزبووەتەوە، بە جۆرێک ٣٤٢ کارمەندیان کەم بووە.
هاوکات، زۆرینەی کۆمپانیاکانی دیکەش باس لەوەدەکەن، لە ساڵی ٢٠٢٤دا رێژەی کرێکاریان بەشێوەیەکی بەرچاو کەمبووەتەوە و ئەوەش بووەتە هۆی ئەوەی گرفتیان لە ئیش و کارەکانیاندا بۆ دروست ببێت.
ژاپۆن یەکێکە لەو وڵاتانەی زۆرترین کەسانی بەتەمەنی تێدایە و تاوەکو مانگی ٩ی ساڵی رابردوو ریکۆردی جیهانی شکاند بەوەی، ٩٥ هەزار و ١٠٠ کەسی وڵاتەکە تەمەنیان گەیشتووەتە ١٠٠ ساڵ و زیاتر.
لە ساڵی نوێدا بەهۆی مەی ساختەوە تەنها لە ئیستانبوڵ 34 کەس گیانیان لەدەستداوە و دەیانی تریش دۆخی تەندروستییان تێکچووە و رەوانەی نەخۆشخانەکان کراون.
لە 48 سەعدا 23 کەس گیانیان لەدەستداوە
وێبسایتی پارێزگای ئیستانبوڵ رایگەیاندووە، " بەهۆی بەکارهێنانی مەی ساختە، حاڵەتی ژەهراویبوون لە سەرتاسەری ئیستانبوڵ زیادیکردووە، لە ماوەی 48 سەعاتی رابردوودا 66 حاڵەت تۆمارکراون، 23 یان گیانیان لەدەستداوە".
ئاماژە بەوەش کراوە، لە رۆژی سەری ساڵەوە تاکوو ئێستا، 34 کەس بەهۆی ئەو جۆرە مەیەوە ژەهراویبوون و گیانیان لەدەستداوە.
حکومەتی تورکیا بەدواداچوونی دەستپێکردووە و رێوشوێنە تەندروستییەکانی چڕتر کردووەتەوە، بەپێی میدیاکانی ئەو وڵاتە، توانراوە دەست بەسەر 29 تۆن مەی ساختەدا بگیرێت و 64 شوێنی بازرگانیش دابخرێن و مۆڵەتی کارکردنیان لێ بسەندرێتەوە.
ساڵی رابردوو 110 کەس گیانیان لەدەستداوە
بەپێی ئامارە رەسمییەکان، لە ساڵی 2024ـدا 110 کەس بە مەی ساختە ژەهراویبوونە و لەو ژمارەیەشدا 48 کەسیان گیانیان لەدەستداوە.
تا ئێستا تەواوی هۆکاری گیانلەدەستدانەکان بەهۆی ئەو جۆرە مەیە دیارنییە، بەڵام بەپێی زانیاریی چەند راپۆرتێک لە میدیا ئەورووپییەکان، هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بەکارهێنانی ماددەی "میتانۆل" لەبری ماددەی "ئیتانۆل"، کە تێچووەکەی هەرزانترە، بەڵام بۆ خواردنەوە ناشێت و دەبێتە هۆی ژەهراویبوون.
دوێنێ دوای ئەوەی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەنووسیدا جۆ بایدنی سەرۆکی ئەمریکا ئاگربەستی نێوان غەززە و ئیسرائیلی راگەیاند، لەوکاتەشدا رۆژنامەنووسێک لێی پرسی: گەیشتن بە ئاگربەست ئازایەتی کێ بوو؟.
دوای ١٥ مانگ لە جەنگی نێوان غەززە و ئیسرائیل شەوی رابردوو ئاگربەستی نێوان ئەو دوو وڵاتە راگەیەنرا، ئەوەش مشتومڕی لەناو پارتە سیاسییەکانی ئەمریکادا دروستکردووە کە کێ هۆکاری گەیشتن بووە بە ئاگربەست، ئیدارەی بایدن کە تەنها چوار رۆژی ماوە؟ یانیش ئیدارەکەی ترەمپ کە لە چوار رۆژی داهاتوودا دەستبەکار دەبێت؟
لەکاتی راگەیاندنی ئاگربەستی غەززەدا جۆ بایدن رایگەیاند، گەیشتن بە ئاگربەست دوای هەوڵ و ماندووبوونەکانی تیمەکەی دێت، بەتایبەت دوای ئەوەی لە مانگی ئایاری ساڵی رابردوودا پێشنیازی ئاگربەستی کردبوو. لەکاتی ئەو قسانەدا یەکێک لە رۆژنامەنووسەکان لێی پرسی: راگەیاندنی ئاگربەست ئازایەتی کێ بوو؟، بایدن بە پێکەنینەوە وتی: "ئەمە گاڵتەیە؟".
هاوکات، لە وتاری ماڵئاواییدا بایدن ئەوەی خستەروو، "لە کابینەکەی مندا تیمەکەم هەوڵی زۆریان بۆ ئەو پرسە داوە و گفتووگۆی جددیان لەسەر کردووە، جێبەجێکردنیشی بەشێوەیەکی بەرچاو دەکەوێتە سەر ئیدارەی داهاتووی ئەمریکا، بۆیە داوام لە تیمەکەم کردووە بە تەواوی ئەو پرسە بۆ ئیدارەی داهاتوو رون بکەنەوە".
لە بەرامبەر ئەو قسانەی بایدنیشدا، دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی هەڵبژێردراوی ئەمریکا کە بڕیارە لە ٢٠ی مانگدا دەستبەکار بێت رایگەیاندووە، راگەیاندنی ئاگربەست لە غەززە ئازایەتی ئەو بووە و دەڵێت، "ئاگربەستی غەززە بەبێ سەرکەوتنی من لە هەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا رووی نەدەدا، ئەمەش ئاماژەیە بۆئەوەی کە ئیدارەکەم بەدوای ئاشتیدا دەگەڕێت و دانوستان و رێککەوتن دەکات بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی ئەمریکییەکان و هاوپەیمانەکانیان".
هاوکات، بەکارهێنەرانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیش بەو پرسانەوە سەرقاڵن و دەڵێن، ترەمپ کاریگەریی لەسەر ئاگربەستی غەززە دروستکردووە، بەوپێیەی لەمێژە لەرێگای تۆڕەکۆمەڵایەتییەکانەوە هەڕەشەی ئەوە دەکات، لە ئەگەری چارەسەرنەبوونی کێشەکاندا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکاتە "جەهەنەم".
وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل رایگەیاند، ئیتاڵیا دڵنیای داوەتە وڵاتەكەی كە پابەندی بڕیارەكەی دادگای لاهای نابێت بۆ دەستگیركردنی ناتانیاهۆ.
میدیاكانی ئیسرائیل رایانگەیاند، وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل لە سەردانەكەیدا بۆ ڕۆما ڕایگەیاندوە، حكومەتی ئیتاڵیا دڵنیایی داوەتە وڵاتەكەیان كە ئەگەر بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل بچێتە ناو وڵاتەكەیەوە، دەستگیری ناكات.
هاوكات ئەنتۆنیۆ تایانی وەزیری دەرەوەی ئیتاڵیا لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، پارێزبەندی هەیە كە دەبێت ڕێزی لێبگیرێت.
دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەكان لاهای، بە تۆمەتی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لە شەڕی ئیسرائیل دژی حەماس لە غەززە، فەرمانی دەستگیركردنی بۆ هەردوو نەتانیاهۆ و وەزیری بەرگری پێشووی وڵاتەكەی دەركرد، ئەو بڕیارەش كاردانەوەی وڵاتانی لێكەوتەوە.
وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا رایگەیاند، واشنتن دەیەوێت دوای رێككەوتنی ئاگربەست ژمارەی بارهەڵگرەكانی هاوكاری بۆ غەززە، بگاتە زیاتر لە 500 بارهەڵگر لە رۆژێكدا.
ماتیۆ میلەر وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لە كۆنفرانسێكی ڕۆژنامەوانیدا دوای راگەیاندنی رێككەوتنەكە وتیشی، بەوپەڕی خۆشحاڵییەوە چاوەڕێی ناردنی بڕێكی زۆر لە هاوكاری دەكەین، دەشڵێت ئەم كارە بە ئاسانی رونادات، بەڵام دەمانەوێت رۆژانە بگەینە زیاتر لە 500 بارهەڵگر.
لە دوای 15 مانگ لە شەڕكردن، دواجار حەماس و ئیسرائیل گەیشتنە رێككەوتن لەسەر ئاگربەست لە غەززە، هاوڵاتیانیش بەبۆنەی راگەیاندنی ئاگربەستەوە بە دڵخۆشیەوە رژانە سەرشەقامەکان و خۆشیان دەبڕی.
سەرۆک وەزیرانی قەتەر لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانیدا ئاگربەستی غەززەی راگەیاند و ئاماژەوەی بەوەکرد: ئاگربەستەکە هەردوو وڵاتی میسر و قەتەر گرەنتی جێبەجێکردنی دەکەن.
سەرۆک وەزیرانی قەتەر ئاماژەی بەوەشکرد: لە قۆناغی یەکەمدا حەماس بارمتەکان لە بەرانبەر ئازادکردنی ژمارەیەک دەستگیرکراو ئازاد دەکات، هاوکات هەموو ئاسانکاریەک بۆ کشانەوە سوپای ئیسرائیل لە غەززە دەکرێت.
وتیشی: ئاوارەکانی باکوری غەززە دەگەڕێنەوە بۆ ناوچەکانیان.
لەلای خۆشیەوە جۆ باین سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند: قۆناغی یەکەمی ئاگربەستەکە شەش هەفتە بەردەوام دەبێت.
ئاماژەی بەوەشکرد: ئیسرائیل و حەماس پابەندبن ئاگربەست لە غەززە دەبێتە هەمیشەیی.
گەیشتن بە ئاگربەست دوای 466 رۆژ دێت، بەپێی ئامارەکانی تەندروستی غەززەش تاوەکو ئێستا 46 هەزار و 645 کەس بەهۆی ئەو شەرەوە گیانیان لەدەستداوە.
بڕیارە لە چەند سەعاتی داهاتوودا ئاگربەستی نێوان حەماس و ئیسرائیل ڕابگەیەندرێت، بەمەش کۆتایی بەو شەڕە دەهێنێت کە نزیکەی 15 مانگە لە کەرتی غەززە بەردەوامە.
لای خۆیەوە ئەنتۆنی بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند: رەنگە لە چەند سەعاتی داهاتوودا ئاگربەست لەغەززە رابگەیەنرێت.
بلینکن وتیشی: ئەگەر ڕێککەوتنەکە بکرێت، ئەوا لەسەر بنەمای ئەو پلانە دەبێت کە جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە مانگی ئایاری رابردوودا پێشکەشی کردبوو.
ئاماژەی بەوەشکرد، پێویستە لە قۆناغی یەکەمدا دانوستان بکەین بۆ گەیشتن بە ئاگربەستی هەمیشەیی و کشانەوەی ئیسرائیل و نەگەڕانەوەی حەماس.
لەلای خۆشیەوە محەممەد مستەفا، سەرۆک وەزیرانی فەلەستین رایگەیاندوە، لەدوای ئاگربەست، ئازادکردنی زیندانیانی دەستبەسەرکراو لە غەززە ئەنجام دەدرێت، لە بەرانبەر ئازادکردنی زیندانیانی فەلەستینی لە ئیسرائیل.
لە ئێستاشدا هاوڵاتیانی غەزە ڕژاونەتە سەر شەقامەکان و ئاهەنگ دەگێرن و خۆشی دەردەبڕن لە بەرانبەر ڕاگەیاندنی ئاگربەست و دوورکەوتنەوە لە جەنگ.
لە 466 رۆژدا زیاتر لە 46 هەزار کەس کوژراون
سەبارەت بە ئاماری کوژراوان لە غەزە وەزارەتی تەندروستیی غەززە ئاشكرایکردووە، بەهۆی شەڕی نێوان وڵاتەکەیان لەگەڵ ئیسرائیلدا، تاوەکو ئێستا 46 هەزار و 645 کەس گیانیان لەدەستداوە.
میدیای ئیسرائیل رایگەیاند، ئەمشەو رێككەوتنی ئاگربەستی غەززە و ئازاكردنی بارمتەكان ئیمزا دەكرێت و سبەینێش رادەگەیەنرێت و یەكشەممە بارمتەكان ئاڵوگۆڕ دەكرێن.
میدیای ئیسرائیل لە زاری لێپرسراوێكی ئیسرائیلەوە رایگەیاند، ئەمشەو رێككەوتن لەگەڵ حەماس دەكرێت لەبارەی ئاگربەست و ئازادكردنی بارمتەكان كە رێككەوتنەكە سبەینێ رادەگەیەنرێت و رۆژی یەكشەممەش ئازادكردنی بارمتەكان دەستپێدەكات و لە قۆناغی یەكەمدا حەماس 33 بارمتە ئازاد دەكات و 600 بارهەڵگری هاوكاری مرۆیی دەگەیەنرێتە غەززە و شەڕ دەوەستێت.
دەشڵێت، 30 زیندانی فەڵەستینی بەرامبەر هەر بارمتەیەكی مەدەنی ئازاد دەكرێن و 50 زیندانیش بەرامبەر یەك سەرباز و لە قۆناغی دووەم سەرجەم بارمتەكان ئازاد دەكرێن و لە قۆناغی سێیەمیشدا تەرمی بارمتەكان رادەست دەكرێنەوە.
ئاژانسی رۆیتەرزیش رایگەیاند، حەماس بە نێوەندگیرەكانی راگەیاندووە رەزامەندە و ئیمزا لەسەر دەستپێشخەریەكە دەكات.
رۆژی دووشەممەی رابردوو ئەمریکا چەندین سزای نوێی بەسەر نەوتی روسیا سەپاند، بەمەش نرخی نەوت گەیشتە بەرزترین ئاست لەماوەی 4 مانگی رابردوودا، روسیاش دەڵێت: ئامادەیین بۆ وەڵامدانەوەی ئەو سزایانە.
ئەمڕۆ کۆشکی کرملن ئاشکرایکرد، سزا نوێیەکانی ئەمریکا کە بواری نەوت دەکەنە ئامانج، مەبەست لێی لاوازکردنی کەرتی وزەی روسیایە، ئاماژەی بەوەشکرد، مۆسکۆ ئامادەیە وەڵامی ئەو سزایانە بداتەوە.
دیمیتری پێسکۆڤ، وتەبێژی کریملین بەگوێرەی ئاژانسی رۆیتەرز رایگەیاندووە، "بە وردی شیکاری دۆخەکە دەکەین، رێوشوێنێکیش دەگرینەبەر کە لێکەوتەی ئەو کارە نایاساییانە کەم بکاتەوە و خزمەت بە بەرژەوەندی وڵاتەکەمان و کۆمپانیاکانمان بکات".
سەبارەت بە ئەگەری وەڵامدانەوەی روسیا بۆ سزاکانی ئەمریکا، پێسکۆڤ رایگەیاند: هیچ شتێک رەت ناکرێتەوە، ئەوەی باشترینە بۆ وڵاتەکەمان دەیکەین.
وەزارەتی خەزێنەی ئەمەریکا لە رۆژی 10ی ئەم مانگە سزای فراوانتری بەسەر نەوتی روسیا سەپاند و کۆمپانیاکانی گازپرۆم نەفت و سورگوتنەفت جازی کردە ئامانج، هەروەها سزاکان 183 کەشتیی گرتەوە کە نەوتی روسیایان ناردبوو.
رێکخراوی نیشتیمانی بۆ گەشتیاریی لە ژاپۆن رایگەیاند، لە ساڵی رابردوودا وڵاتەکە ژمارەی پێوانەیی لە بەرزی رێژەی گەشتیاردا شکاندووە و نزیکەی ٣٧ ملیۆن گەشتیار سەردانی ئەو وڵاتەی کردووە.
رێکخراوی نیشتیمانی بۆ گەشتیاریی لە ژاپۆن رایگەیاندووە، لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیاتر لە ٣٦ ملیۆن و ٨٠٠ هەزار گەشتیار سەردانی وڵاتەکەیان کردووە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەوە بەرزترین ژمارەیە تاوەکو ئێستا تۆمار کرابێت، بەوپێیەی زۆرترین رێژەی گەشتیار رووی لە ژاپۆن کردبێت لە ساڵی ٢٠١٩دا بووە و ژمارەکەش ٣٢ ملیۆن کەس بوو.
بەر لە بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا ژمارەی ئەو گەشتیارانەی روویان لە ژاپۆن دەکرد بەشێوەیەکی بەرچاو ساڵانە بەرزدەبووەوە، بە جۆرێک تەنها لە نێوان ساڵانی ٢٠١٢ بۆ ٢٠٢٠، پێنج هێندە بەراورد بە ساڵانی پێشووتر زیادی کردبوو.
بەپێی ئەو راپرسییانەشی ئەنجامدراون و شارەزایانی بواری گەشتیاری باسی دەکەن، بەرزی رێژەی گەشتیار لە ژاپۆن بۆ چەند هۆکارێک دەگەڕێتەوە لەوانەش دابەزینیبەهای دراوەکەی.
باس لەوەشدەکەن، وڵاتەکە شارەزایانە بازاڕ بۆ ناوچە گەشتیارییەکانی پەیدا دەکات و چەندین شوێنی گرنگی گەشتیاری لەناو سروشت و شاخەکاندا دابین کردووە، یەکێک لەوانەش شاخی فوجی و پەرستگا کۆنەکان و چێشتخانەکانی سوشین. کە بازاڕپەیداکردنەکەی بە جۆرێکە، لە زنجیرە و فیلم و ئەنیمەیشنەکانی بەرهەمیدەهێنێت، گرنگیان پێدەدات و باسیان دەکات.
ئۆجەلان رایگەیاند، سەرەڕای بانگەشەكان، دەسەڵاتی توركیا هەنگاوی راستەقینەی نەناوە بۆ دەستپێكردنەوەی پڕۆسەی ئاشتی و پرسی كورد لە توركیا.
سری سورەیا ئۆندەر، ئەندامی وەفدی پارتی یەكسانی و دیموكراسی گەلان - دەم پارتی بە ئاژانسی هەواڵی مێزۆپۆتامیای راگەیاندوە؛ لە چاوپێكەوتنەكەی 28ی مانگی رابردوودا عەبدوڵا ئۆجەلان، رێبەری پارتی كرێكارانی كوردستان - پەكەكە بە بەرنامە و بە كرداریش لە حەوت خاڵدا ئامادەیی خۆی بۆ دەستپێكردنەوە پڕۆسەی چارەسەریی راگەیاندووە و لە بەرانبەردا تا ئێستا هەنگاوی راستەقینە لە لایەن دەسەڵاتی توركیا بەدی نەكراوە.
ئۆندەر وتیشی، ئۆجەلان بڕوای وایە دەسەڵاتی توركیا بە سەرۆكایەتی رەجەب تەیب ئەردۆغان و سەرۆكی پارتی بزوتنەوەی نەتەوەپەرست - مەهەپە هەنگاوی تەواویان نەناوە بۆ دەستپێكردنی دانوستان بۆ دەستپێكردنی پڕۆسەی ئاشتی و گفتوگۆكردن لەگەڵیدا.
ئۆجەلان وتویەتی: ئەگەر دەسەڵاتی توركیا بە تەواوتی دەست بە دانوستانەكانی پڕۆسەی ئاشتیی نەكات و سەرنج و تێبینییەكانی جێبەجێ نەكات ئەوا پڕۆسەكە سەركەوتو نابێت چونكە دەسەڵات لە لایەكەوە باسی ئاشتی دەكات و لە لایەكی دیكەشەوە ئاستی توندوتیژیی و جەنگی كەم نەكردوەتەوە.
راوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی كۆشكی سپی رایگەیاند، ئەمریكا لە مەترسییە ئەمنییەكانی توركیا تێدەگات، بەڵام ناكرێت بیكاتە بیانوو بۆ هێرشكردنە سەر كوردەكان.
جۆن كیربی راوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی كۆشكی سپی لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، واشنتۆن لە نیگەرانییە ئەمنییەكانی توركیا سەبارەت بە پاراستنی سنوورەكانی بە درێژای سوریا تێدەگات.
وتیشی، مافی تەواوی هەیە بەرگری لە وڵاتەكەی بكات لە هەر هەڕەشەك بۆ كۆتایهێنان بەو مەترسیانەش ئەمریكا بەردەوام لەگەڵ ئەو وڵاتە لە دانوستانداین.
كێربی راشیگەیاند، ئەو مەترسیانەی توركیا هەیەتی ناكرێت بیكاتە بیانوو بۆ هێرشكردنە سەر كوردەكانی سوریا، چونكە واشنتۆن هیچ كات نایەوێت سەرنجی هێزەكانی سوریای دیموكرات - هەسەدە بێجگە لە شەڕی داعش بۆ هیچ شتێكی دیكە رابكێشرێت.
ئەوەش لەکاتێکدایە، تورکیا لە سنووری نێووان وڵاتەکەی و سوریادا بەردەوام لەرێگای ئەو گروپە چەکدارانەی هەیەتی لەو ناوچانە هێرشی چەکداری ئەنجامدەدات و لەدوای رووخانی رژێمی بەشار ئەسەد لە ٨ی مانگی رابردووشدا، هێرشەکانی چڕتر کردووەتەوە و هاوڵاتیی مەدەنی ئەو ناوچانەش بە ئامانج دەگرێت، هێزەکانی سوریای دیموکراتیش بەردەوامن لە بەرپەرچدانەوەی ئەو هێرشانە.
یون سوک یۆل؛ ئەو سەرۆکەی بڕیارێکی تاکلایەنە لە سەرەتای مانگی ١٢ی ساڵی ربردوودا، وای کرد شەپۆلێکی چڕی ناڕەزایەتی لە دژی دەستپێبکات و هەر لە ناو حکومەت و پەرلەمانەوە تاوەکو شەقام لە دژی بووەستنەوە.
ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون و چەندین جار پەرلەمان دانیشتنی ئەنجامدا بۆ لێپرسینەوە لەو سەرۆکە، تاوەکو دواجار شەوی رابردوو بە تۆمەتی یاخیبوون و گەندەڵی، بۆ یەکەمجار لە مێژووی وڵاتەکەدا، سەرۆکی کۆریای باشوور دەستگیر کرا.
فەرمانگەی باڵای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی كۆریای باشوور رایگەیاند، بە تۆمەتی یاخیبون و گەندەڵی و چەند تۆمەتێكی دیكە، لەلایەن پۆلیسەوە یۆن سوك یۆلی سەرۆكی كۆریای باشووریان دەستگیر كردووە، کە لە كاتی دەستگیكردنیدا پێكدادان دروستبووە. ئاماژەی بەوەشکرد، یۆن لە دوای دەستگیكردنی رەوانەی كۆمەڵگەیەكی حكومی لە گواچۆن لە باشووری سیئۆل كراوە.
لەدوای دەستگیرکردنی لە پەیامێکی ڤیدیۆییدا یون سوک یۆل رایگەیاند، هەرچەندە دان بە یاساییبوونی ئەو لێکۆڵینەوەیەدا نانێت، بەڵام دەچێتە بەردەم لێکۆڵینەوە تەنها لەبەر ئەوەی خوێن نەڕژێت و شەڕ دروست نەبێت.
ئاماژەی بەوەشکردووە، "سەروەریی یاسا بە تەواوی داڕماوە".
سەپاندنی ئەو یاسایەی سەرۆکی کۆریای بەرەو ئەو چارەنووسە پەلکێش کرد
لە شەوی ٣ لەسەر ٤ی مانگی ١٢ی رابردوودا، یون سوک یۆل سەرۆکی کۆریای باشوور لەرێگای پەیامێکی ڤیدیۆییەوە رایگەیاند، یاسای سەربازی دەسەپێنن و حزبە ئۆپۆزسیۆنەکانی وڵاتەکەی تۆمەتبار کرد بەوەی کار بۆ کۆریای باکوور دەکەن.
ئەو سەرۆکە باسی لەوەکرد، ئەو حزبانە لەیاسا دەرچوون و کار دەکەنە سەر سەقامگیری و ئاسایشی وڵات و دەستیان گرتووە بەسەر پەرلەمان و بڕیارەکانیدا، چونکە یەکیان گرتووە لەسەر کۆمەڵێک پرس و لەناویشیاندا پێشنیازەکانی بودجەی حکومەت.
ناڕەزایەتییەکانی دوای بڕیارەکە
بڕیارە تاکلایەنەکەی سەرۆکی کۆریای باشوور ناڕەزایەتی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا و هاوڵاتیان دەستیان بە خۆپیشاندان کرد و بەردەم باڵەخانەی پەرلەمانیان تەنییەوە. هێزێکی سەربازی زۆر بەرەو باڵەخانەی پەرلەمان بەڕێکران و دەرەوە و ناوەوەی باڵەخانەکەیان گرت.
کیم یۆنگ هیون وەزیری بەرگری کۆریای باشوور کۆبوونەوەی بەپەلەی فەرماندە باڵاکانی راگەیاند بۆ ئامادەباشیکردن بۆ هەر ئەگەرێک.لەلایەکی دیکەوە لەسەر ئاستی حزبە سیاسییەکانیش ئەو بڕیارە ناڕەزایەتی تەواوی بەدوای خۆیدا هێنا و هەر بەپەلە دانیشتنی نائاسایی پەرلەمانیان ئەنجامدا.
لە دانیشتنی پەرلەماندا، بە دەنگی ١٩٠ پەرلەمانتار یاساکەیان رەتکردەوە و سەرۆکی پەرلەمانیش یاساکەی بە "پووچەڵ" ناوبرد.
لە دانیشتنەکەدا ١٩٠ پەرلەمانتار لە کۆی ٣٠٠ پەرلەمانتار ئامادە بوون و سەرجەمیان دەنگیان بە رەتکردنەوەی دا.
دوای ئەوەشی کە پەرلەمان سەپاندنی یاساکەی بە زۆرینەی دەنگ رەتکردەوە، یون لە پەیامێکی ڤیدیۆییدا هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکەی راگەیاند.
یاسای سەربازی کۆریای باشوور
یاسای سەربازی کۆریای باشوور ئەو یاسایەیە کە لە دۆخی لەناکاودا رادەگەیەنرێت و لەو کاتەدا سەرجەم دەسەڵاتە تەشریعییەکانی وڵات لادەبرێت و راستەوخۆ کار بەو یاسایە دەکرێت.
بەڵام رێکارەکانی ئەو یاسایە بە جۆرێکن کە بەپێی دەستووری پەرلەمانی کۆریا دەبێت ئەنجومەنی نیشتیمانی وڵاتەکە بە رەزامەندی زۆرینەی پەرلەمان داوای خستنەکاری یاساکە بکات.
بەکارخستنی یاسای سەربازی دەبێت لە دۆخێکدا بێت، کە وڵاتەکە بکەوێتە بارێکی نائاسایی وەک تێکچوونی دۆخی سیاسی، دۆخێکی لەناکاوی کۆمەڵایەتی یان کارەساتی سروشتی و هەر دۆخێکی دیکە کە ببێتە پرسێکی کتوپڕ و کار لە سەقامگیری و ئاسایشی وڵات و حکومەت بکات.
لە ساڵی ١٩٨٠ـەوە، ئەوە یەکەمجارە دۆخێکی لەو جۆرە لە کۆریای باشووردا رووبدات و یاسای سەربازی لەلایەن سەرۆکی وڵاتەکەوە بسەپێنرێت.
رووداوەکانی دوای رەتکردنەوەی سەپاندنی یاسای سەربازی
هەرچەندە بە زۆرینەی دەنگی پەرلەمانتاران سەپاندنی یاساکە رەتکرایەوە، بەڵام ئەوە ناڕەزایەتی خەڵک و حزبە سیاسییەکانی کپ نەکردەوە و حزبە ئۆپۆزسیۆنەکان بە تۆمەتی یاخیبوون سکاڵایان لەسەر تۆمار کرد و داوای دەستلەکارکێشانەوەی سەرۆکی کۆریایان دەکرد.
فشارە نێودەوڵەتییەکان
لەدوای رووداوەکەوە فشارە نێودەوڵەتییەکانیش بۆسەر یونی سەرۆک دەستی پێکرد، لەو کاتەدا ئەنتۆنی بلینکن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا داوای لە سەرۆکی کۆریای باشوور کرد، بڕیارەکەی بکشێنێتەوە و وتی، "ئەمریکا چاودێری ئەو دۆخە دەکات کە چی روودەدات و چاوەڕوانین بە شێوەیەکی ئارام و ئەو گژییە سیاسییە چارەسەر بکرێت".
ئەگەر چی فشارەکانی ئەمریکا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، هەروەها ناڕەزایەتی شەقام و رەتکردنەوەی بڕیارەکە لە پەرلەمانی کۆریا کۆتایی بەو پرسە هێنا، بەڵام کۆتایی بە ناڕەزایەتییەکان دژی یون سوک یول نەهێنا و خەڵک و حزبەکان سووربوون لەسەر ئەوەی یون دەستلەکار بکێشێتەوە، ئەوە جگە لەوەی ژمارەیەک لە یاریدەدەر و راوێژکارەکانی دەستلەکارکێشانەوەی بەکۆمەڵیان پێشکەش کرد.
دواتریش پەرلەمانی وڵاتەکە دەستی کرد بە ئەنجامدانی چەندین دانیشتن لەسەر ئەو پرسە و لە ١٤ی ١٢دا بە زۆرینەی دەنگ سەرۆکی وڵاتەکەیان سڕ کرد.
یون سوک یۆل
یون یوک سۆل لە ساڵی ١٩٦٠ لە کۆریا لەدایکبووە، پارێزەرەو و هەردوو بڕوانامەی بەکالۆریۆس و ماستەری لە بوارەکەیدا لە زانکۆی نیشتمانی سیئۆل، لە ساڵەکانی ١٩٨٣ و ١٩٨٨دا بەدەستهێناوە.
لە سەرەتادا بە کاری پارێزەری دەستی بەکار کردووە، لەو ماوەیەشدا یەکێک بووە لە پارێزەرە سەرکەوتووەکان.
لەماوەی ژیانیدا چەندین پۆست و بەرپرسیارێتی هەبووە و لە ساڵی ٢٠١٧دا داواکاری گشتیی ناوچەی ناوەندیی سیئۆل بووە، دواتر لە ساڵی ٢٠١٩دا وەک داواکاری گشتی ئیدارەی سەربەخۆی مون ژای ئین دیاریکرا و ئەوەش لەلایەن بەشێکی حزبەکانی کۆریای باشوورەوە پێشوازی لێکرا و لەلایەن هەندێکیانەوە رەتکرایەوە.
لە ساڵی ٢٠٢١ـەوە لەگەڵ حزبی هێزی گەلدا بووە و هەر لە هەمان ساڵدا پەیوەندی لەگەڵ حزبی سەربەخۆییدا هەبووە، لە ساڵی ٢٠٢٢شەوە بووە بە سەرۆکی کۆریای باشوور.
ماوەی دوو ساڵە پێگەی یون لاواز بووە
لەم دوو ساڵەی دواییدا یون رووبەڕووی لەدەستدانی بەشێکی پاڵپشتییە جەماوەری و حزبییەکانی بووەتەوە و بە زەحمەت یاسا و پێشنیازەکانی لە پەرلەمانی وڵاتەکەدا تێدەپەڕێنرێن، لە ساڵی ٢٠٢٢وەوە بە شێوەیەکی گشتی ئۆپۆزسیۆن زیاتر باڵادەستە.
ئەمەش دوای ئەو پرسە دێت، کە لە ناوەڕاستی ئەمساڵدا هاوسەری یون سوک یول بووە جێگای سەرنجی میدیاکان و باس لەو جانتا گرانبەهایە دەکرا کە بەدەستییەوە بوو.
جانتاکەی دەستی هاوسەرەکەی یون بە دیاری وەری گرتبوو لە براندی کریستیان دیۆر بوو و بەهاکەی نزیکەی دوو هەزار و ٢٠٠ دۆلار بوو، کە ئەوەش دژی دەستووری وڵاتەکەیە و هاوسەری سەرۆک کۆمار رێگەپێدراو نییە هیچ دیارییەکی گرانبەها وەربگرێت کە بەهاکەی لە ٨٠٠ دۆلار زیاتر بێت.
وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند، وڵاتانی ئەوروپا جدیین لە دەستپێكردنەوەی دانوستانەكان سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران.
عەباس عراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران لە كۆتایی دانوستانەكانی ژنێڤ لە چاوپێكەوتنێكی تەلەفزیۆنیدا رایگەیاند، ئەڵمانیا و فەرەنسا و بەریتانیا جدیین لە دەستپێكردنەوەی دانوستانەكان لەبارەی بەرنامە ئەتۆمییە مشتومڕاوییەكەی وڵاتەكەی.
راشیگەیاند، دانوستانەكان ئەرێنی بوون و هەستیان بە جددیەتی و ئیرادەی ئەو وڵاتانە كردووە بۆ گەیشتن بە چارەسەرێكی بنەڕەتی، بەڵام نازانن ئیدارەی نوێی ئەمریكا بەنیازە دانوستانەكان دەستپێبكاتەوە یاخود نا.
پێشتریش عەباس عراقچی رایگەیاندبوو، ساڵی ٢٠٢٥ بۆ ئێران لەبارەی ئەتۆمەوە گرنگ دەبێت.
پەیماننامەی ئەتۆمی ساڵی ٢٠١٥ لەنێوان هەریەک لە وڵاتانی ئێران، ئەمریکا، چین، روسیا، فەڕەنسا، ئیماڕات و ئەڵمانیا ئیمزا کرا. بەڵام دۆناڵد ترەمپ تاکلایەنە لە پەیمانەکە کشایەوە و سزای بەسەر ئێراندا سەپاند، لەوکاتەشەوە تاران بەردەوامە لە بەرهەمهێنانی ئەتۆم.
بەهۆی شەپۆلی سەرماوە و راگرتنی غازی روسیا سەرچاوەكانی غازی بەریتانیا كەمیان کردووە و گەورەترین كۆمپانیای وزەی ئەو وڵاتەش هۆشداریشی داوە، غازەكایان تەنها بەشی هەفتەیەكی وڵاتەكە دەكات.
كۆمپانیای سێنتریكا بۆ بەرهەمهێنانی وزە لە بەریتانیا لە بەیاننامەیەكدا هۆشداریی داوە، بەهۆی شەپۆلی سەرما و راگرتنی غازی روسیا، ئاستی غاز لە كۆگاكانی بەریتانیا بەشێوەیەكی بەرچاو كەمی كردووە و تەنها بەشی حەوت رۆژ غاز لە كۆگاكاندا ماوە.
ئەو كۆمپانیایە ئاماژەی بەوە كردووە، سەرما لە بەریتانیا وای كردووە بەكارهێنانی سوتەمەنیی بەشێوەیەكی بەرچاو بەرز ببێتەوە و لە بەرانبەریشدا راگرتنی گواستنەوەی غازی روسیا بۆ ئەوروپا لە لایەن ئۆكراین وای كردووە دابینكردنی غاز رووبەڕووی ئاستەنگ ببێتەوە.
پێشتر ئۆكراین رایگەیاند، رێگە نادات گرێبەستی پێنج ساڵەی گواستنەوەی غازی روسیا لە رێگەی وڵاتەكەیەوە بۆ ئەوروپا نوێ بكرێتەوە و لەگەڵ هاتنی ساڵی نوێ هەناردەی غازی روسیای راگرت.
لەگەڵ دەستپێكردنی هێرشەكانی روسیا بۆسەر ئۆكراین لە ساڵی ٢٠٢٢دا هەناردەی غازی روسیا بۆ ئەوروپا بەشێوەیەكی بەرچاو كەمی كرد، ئەوەش جگە لە بەرزبونەوەی نرخی غاز قەیرانی كەمیی ئەو سوتەمەنیەشی لێكەوتووەتەوە.
سەرۆك كۆماری ئیران رایگەیاند، هیچ كات هەوڵی كوشتنی ترەمپیان نەداوە، ئەو كارانە پیلانی ئیسرائیلە بۆ قۆڵكردنەوەی ناكۆكییەكان. دەشڵێت، بەردەوامبونی ئاڵوزییەكان جەنگی لێدەكەوێتەوە.
مەسعود پزیشكان سەرۆك كۆماری ئێران لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی ئێن بی سی نیوزی ئەمریكی رایگەیاند، وڵاتەكەی هیچ كات هەوڵی كوشتنی ترەمپی نەداوە، ئەو كارانە پیلانی ئیسرائیلە بۆ قۆڵكردنەوەی ناكۆكییەكانی نێوان تاران و واشنتۆن. پزیشكیان هیواشی خواست ترەمپ پێچەوانەی ئەوەی چاوەروانی لێدەكرێت كاربكات بۆ گێرانەوەی ئاشتی و سەقامگیری بۆ ناوچەكە، نەك بەشداربێت لە خوێن ڕشتنی زیاتر، چونكە بەردەوامبونی ئاڵوزییەكان جەنگی لێدەكەوێتەوە.
جەختی لەوەش كردەوە، تاران بەدوای بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمییەوە نییە. سەبارەت بە ئەگەری هێرشكردنە سەر دامەزراوە ئەتۆمییەكانیان لە لایەن ئیسرائیلەوە، پزیشكیان وتی، لە شەڕ ناترسن و وەڵامی هەر هێرشێك دەدەنەوە، بەڵام بەدواییدا ناگەڕێن.