کوردستان
"سەڵاحەدین دەمیرتاش"ھاوسەرۆکی پێشووتری پارتی دیموکراتی گەلان"ھەدەپە"لە پەیامێکدا لە زیندانی ئەدیرنەوە وەڵامی قسەکانی"سولەیمان سۆیلو"وەزیری ناوخۆی تورکیای دایەوە سەبارەت بە ئاسایشی ھەڵبژاردنەکان کە رایگەیاندبوو، پاراستنی ئاسایشی ھەڵبژاردن بەوان سپێردراوە.
دەمیرتاش لە پەیامەکەیدا ئاماژەی بۆ ئەوەکردووە، ئەوە ھۆکارێکە بۆ ئەوەی پاراستنی ئاسایش گرنگترین پرس بێت سەبارەت بە ھەڵبژاردنەکان، بۆ ئەو مەبەستەش پێویستە ھەموو ئەکتەرە سیاسییەکان بە ڕێبازێکی سەروو حزبی مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسە بکەن.
جەختی لەوەشکردوەتەوە، ناتوانن ئاسایشی ھەڵبژاردن بە تەنیا بۆ ئەوان جێبھێڵین.
ئەوەش لە کاتێکدایە رۆژی ھەینی"سولەیمان سۆیلۆ"وەزیری ناوخۆی تورکیا رایگەیاندبوو، ماوەی ھەڵبژاردن ھاتۆتە پیشەوە، پاراستنی ھەڵبژاردنیش بەوان سپێردراوە، بە جەندرمە و بە پۆلیس سپێردراوە.
رێکخراوی ھەنگاو بۆ مافی مرۆڤ بڵاویکردەوە، بە بڕیاری دادگای تاوانەکان لە شاری خۆڕەمئاوای سەر بە پارێزگای لوڕستان،"حامید حەیدەری"بە تۆمەتی تێکدانی ئاسایشی گشتی و بە دروستکردنی قەرەباڵغی و ئاژاوە سزای ٧ مانگ و ١٦ رۆژ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێنرا، ھەروەھا بە تۆمەتی "ھاندانی خەڵک بۆ کردەوەی توندڕەوانە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان"، سزای ١٧ مانگ و ١٦ ڕۆژ بزیندانی بەسەردا سەپێنرا، ھەروەھا لە بنکەی دادسەرای گشتی شۆڕشی کئیسلامی لە شاری خۆڕەمئاوا سزای لێدانی ٦٠ قامچیی بەسەردا جێبەجێ دەکرێت.
رێکخراوەکە ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە،"ئەھوورا کەرەمی"خەڵکی کرماشان، دوای دوو مانگ دەستبەسەرکردنی، لەلایەن لقی ٢٦ی دادگای شۆڕشی تاران سزای پێنج ساڵ و ٨ مانگ زیندانی بەسەردا سەپێندرا.
ھاوسەرۆکانی ھەدەپە بۆ خەڵکی شاری ئامەد دەڵێن، ژیانێکی نوێ بنیاد دەنێین، وەرن با پێکەوە شان بە شان تێبکۆشین.
بەستنی کۆنگرەی ھەدەپەش لە کاتێکدایە، لەئێستادابەشێوەیەکی کاتی ھەژماری بانکی داخراوە و بودجەکەی بڕدراوە، ھەروەھا دۆسیەی داخستنی حزبەکەش لە دادگای دەستوری تورکیایە و ھێشتا یەکلایی نەبۆتەوە.
مدحەت سانجار ھاوسەرۆکی ھەدەپەش رایگەیاندوە، لە ڕێگەی پارێزەرەکەیانەوە، داوایان لە دادگای دەستووری تورکیا کردووە، دانیشتنی دادگایی لەبارەی دۆسیەی ھەدەپە دوا بخات بۆ دوای ھەڵبژاردن.
بەڕێوەبەرایەتی گشتی کەشناسی و بومەلەرزەزانی ھەرێمی کوردستان رایگەیاند، سبەینێ بە گشتی ئاسمانی ھەرێم ھەوری تەواو دەبێت لەگەڵ ئەگەری دەستپێکردنی بارینی نمەباران لە کاتەکانی نیوەڕۆدا لە ناوچەکانی گەرمیان و کەرکوک و ھەڵەبجە، ھەروەھا لە کاتەکانی ئێوارە و شەودا شەپۆلی بارانبارینەکە پارێزگای سلێمانیش دەگرێتەوە، پێشبینیش دەکرێت لە شەودا ڕێژەیەکی زیاتر باران لەو ناوچانە ببارێت.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکرد، لە ھەولێر ئاسمان ھەوری تەواو بێت لەگەڵ کەمێک نمە بارانی بچڕ بچڕ، بەڵام لە پارێزگای دھۆک تەنھا ئاسمان ھەوری تەواو دەبێت. کەشناسی ھەرێم پێشبینیش دەکات لە ناوچە شاخاوییەکانی رۆژھەڵات و باکوری ڕۆژھەڵاتی ھەرێم بەفر ببارێت و پلەکانی گەرما زیاتر نزم ببنەوە.
جەختی لەوەشکردەوە، ئەگەر سوریایەکی ئازاد نەبێت، کێشەکانیش چارەسەر نابێت، بە ھەموو لایەکیان راگەیاندوە، ھەرچی پێویست بێت بۆ ژیانی ھاوبەش دەیکەن، نەک بە فەرمانی تورکیا و سوریا و ئەمریکا یان روسیا.
ئاماژەی بۆ ئەوەشکردوە، پەیەدە و بەڕێوەبەری خۆسەر، بڕیارەکانیان لەدەستی خۆیاندایە و بەگوێرەی فەرمانی ھیچ کەسێک ناجووڵێینەوە، پێویستە بەڕێوەبەری دیمەشقیش ھەڵوێستی ئەرێنی ھەبێت و پێکەوە دانیشن و بڕیار بدەن، بۆ ئەو مەبەستەش دەبێت گەلانی سوریا بە کورد و عەرەب و ئاشوری و ھەموو نەتەوەکان لە بڕیاری سیاسیدا بەشداری بکەن.
سەرچاوەیەک لەمیحوەری کەرکوکی وەزارەتی پێشمەرگە بە کوردسات نیوزی راگەیاند، بڕیاری دروستکردنی ھەردوو فیرقەکە دراوە وەک قۆناغی یەکەم و لەدوای ئەوە دوو فیرقەی تریش دروستدەکرێت.
کوردسات نیوز ئەوەشی زانیوە کەماوەی چەند مانگێکە کار دەکرێت بۆ دروستکردنی ئەو فیرقانە و لەئێستادا ھەردوو فیرقەکە فەرمانی دامەزراندنی بۆ دەرچوە و ستافیشی بۆ دیاریکراوە.
بەپێی زانیارییەکان ھەردوو فیرقەکە سەر بە وەزارەتی پێشمەرگە دەبن و ھەر یەکێکیان سێ لیوای پێشمەرگە لەخۆ دەگرێت.
دروستکردنی ئەوفیرقە سەربازییانە دەچێتە چوارچێوەی ڕێکخستنەوی دامەزراوەکانی وەزارەتی پێشمەرگەوە.
وەزارەتی کشتوکاڵی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، بڕیارداوە بە رێگەدان بە ھاوردەکردنی ھێلکە لە کێڵگە پەرلەوەرییەکانی ھەرێمی کوردستانەوە بۆ پارێزگاکانی عێراق و بەپێچەوانەشەوە.
لە راگەیەندراوەکە ئاماژە بەوەشدراوە کە ئەو بڕیارە بۆ روبەڕوبوونەوەی بەرزبوونەوەی نرخی ھێلکەیە لە بازاڕەکانی ناوخۆدا.
ئەوەش لەکاتێکدایە کە دوێنێ نرخی ھێلکە لە ھەرێمی کوردستان بەرزبووەو و نرخی چوار ھێلکە لە بازاڕەکانی ھەرێم بوو بە ھەزار دینار، لە بازاڕەکانی عێراقیش بە کاریگەری دابەزینی بەھای دینار، نرخی تەبەقێک ھێلکە بۆ سەروو ٨٥٠٠ دینار بەرزبووەتەوە.
ڕێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو ئاشکرای کرد، بەرەبەیانی ڕۆژی چوارشەممە دوو ھاووڵاتی کورد بە ناوەکانی ئازاد دادوەند خەڵکی سەردەشت و کەیوان ئەمینی تەوەکولی خەڵکی بانە، بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددەی ھۆشبەر لە بەندیخانەی ناوەندیی ئەراک لەسێدارە دران.
راشیگەیاند، سێ کەسی دیکە لە سێدارە دراون تا ئێستا ناسنامەیان ئاشکرا نەبووە.
بەپێی ئاماری ڕێکخراوی ھەنگاو، لە ماوەی ١٢ ڕۆژی سەرەتایی ساڵی ٢٠٢٣، سزای لەسێدارەی ١٠ ھاووڵاتی کورد لە بەندیخانەکانی کرماشان، کەرەج، بەندەر عەباس و ئەراک جێبەجێکراوە.
تۆڕی مافی مرۆڤی کوردستان لە راپۆرتێکدا بڵاویکردەوە، لە چەند مانگی رابردوودا کە خۆپیشاندان دژی گیانلەدەستدانی ژینا ئەمینی لە شارەکانی ئێران و رۆژھەڵاتی کوردستان دەستیپێکردووە، لانی کەم ١٢١ ھاووڵاتی کورد کوژراون.
راشیگەیاند، ئەو ھاووڵاتیانە بە دەستی ھێزە ئەمنییەکانی سەر بە ئێران کوژراون و رەنگە ژمارەکەش لەو ئامارەی بڵاوکراوەتەوە زیاتر بێت.
بەپێی ئاژانسی "ھرنا" بۆ مافەکانی مرۆڤیش، تا ئێستا ٥١٦ خۆپیشاندەر کوژراون کە ٧٠یان منداڵن، زیاتر لە ١٩ ھەزار خۆپیشاندەریش دەستگیرکراون و دادگاکانیش حوکمیان بەسەر ٦٧٠ خۆپیشاندەر دەرکردووە.
نوسینگەی ڕێکخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەکان رایگەیاند، حکومەتی ھەرێمی کوردستان نموونەیەکی سەرکەوتووە بۆ دیموکراسی و بەرجەستەکردنی بەھا دیموکراتییەکان.
دەربارەی ئەو بابەتە یاساییانەی کە ھیومان ڕایتس وۆچ لەبارەی سزادانی رۆژنامەنووسانی بادینان باسی کردووە، دەڵێت، ئەو تێبینیانەی ڕاپۆرتی ناوبراو ئاماژەی پێداون لە کاتی لێکۆڵینەوەکان خراونەتەڕوو، ھەروەھا لە قۆناغی دادگاییکردندا پشتڕاستکراونەتەوە و ھیچ پەیوەندییەکیان بە کاری ڕۆژنامەوانی و چالاکوانی نەبووە.
سەبارەت بە پێکدادان و بۆردومانکردنی سنوورەکانی ھەرێمی کوردستان رایگەیاند، وەک نوسینگەی ڕێکخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەکان، داتا و زانیاری پێویستیان بە لایەنە نێودەوڵەتییەکان داوە و لەسەر ھێڵن لەگەڵیان بۆ ئاشکراکردنی لێکەوتە مرۆییەکانی بۆردوومانەکان و بەرگرتن لە دووبارەبوونەوەیان.
پەیامنێری کوردسات نیوز لە باکوری کوردستان رایگەیاند، لە شارۆچکەی (حەزۆ) سەر بە پارێزگای (باتمان) حەوت ھاووڵاتی دوای گەڕانەوەیان لە پرسەی کەسێک کە دوو رۆژ لەمەوبەر کوژراوە، تەقەیان لێکراوە، لە ئەنجامدا دوانیان کوژراون و پێنجیشیان برینداربوون.
وتیشی، قوربانییەکان سەرجەمیان کوردن و لەو کاتەی تەقەیان لێکراوە، لەناو مین پاسێکدا بوون ، دوان لە بریندارەکانیش باری تەندروستییان ناجێگیرە.
رێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو بڵاویکردەوە، لە ھەفتەی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٣، ١١ منداڵ و مێرمنداڵی خوار تەمەن ١٨ ساڵ، لە شارەکانی جوانڕۆ و مھاباد و سنە لە رۆژھەڵاتی کوردستان، لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە رفێندراون.
رێکخراوی ھەنگاو راشیگەیاند، لەو ١١ منداڵ و مێرمنداڵەی رفێندراون، نۆ کەسیان خەڵکی شاری جوانڕۆن، دووانەکەی تریش خەڵکی مھاباد و سنەن.
پێشتر رێکخراوی مافی مرۆڤی ھەنگاو ئاشکرایکرد بوو، لە ماوەی ٨٠ رۆژدا لە شارەکانی رۆژھەڵاتی کوردستان، زیاتر لە ١٣٠ منداڵ لەلایەن ھێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە رفێندراون.
د. سامان بەرزنجی وەزیری تەندروستی ھەرێمی کوردستان لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، ھەر رێکارێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی ھەر گومانێکی ڤایرۆسی نوێ بە مەبەستی بەرژەوەندی ھاووڵاتیان و خۆپارێزیە لە تەشەنەکردن.
دەشڵێت، ھیچ رێکارێک ناکەن بە بارگرانی بۆ کاروکەسابەتی ھاووڵاتی و ھەموو کات چاودێری دۆخی ھەموو نەخۆشیەکی گواستراوە دەکەن.
وەزیری تەندروستی راشیگەیاند، لە ھەرێمی کوردستان دوو ملیۆن و ٩٣١ ھەزار و ٤٧٤ ژەمە ڤاکسینی کۆرۆنا بە ھاووڵاتیان دراوە، کە بە نزیکەیی نیوەی دانیشتووانی ھەرێم، لانیکەم ژەمێک یان دوو ژەمی ڤاکسینی پێدراوە.
ئەو قسانەی وەزیری تەندروستی لە کاتێکدایە بە بڕیاری وەزارەتی تەندروستی و بەھۆی سەرھەڵدانی جۆرێکی نوێی کۆرۆنا لە چین، ھەر کەسێک لەو وڵاتەوە سەردانی ھەرێم بکات داوای پشکنینی پێشوەختی ڤایرۆسی کۆرۆنای لێدەکرێت.
کۆمسیۆنی ئەمریکا بۆ ئازادی ئایینەکان لە راپۆرتێکدا رایگەیاند، حکومەتی عێراق ویستی راستەقینەی نییە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی روبەڕوی کەمینەکان دەبێتەوە، بەڵام ئەمریکاش وەک ھاوبەشێک رۆڵی دەبێت لە ھاندانی بەغداد بۆ باشترکردنی ئازادی رادەربڕین و ئازادی ئاینییەکان، ئەوەش لەڕێی جێبەجێکردنی رێککەوتی شەنگال بە دانوستان لەگەڵ خودی ئێزدییەکان خۆیان.
لە راپۆرتەکەدا تیشک خراوەتە سەر یاسای رزگاربووانی ئێزدی کە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە مانگی ئاداری ساڵی ٢٠٢١ تێپەڕاندووە و جێی بایەخی جیھان بووە، بەوپێیەی ئەو یاسایە داوای قەرەبوو و پشتیوانی قوربانیانی جەنگ دەکات کە ئێزدییەکان و مەسیحی و تورکمان و شەبەک و پێکھاتەکانی دیکە دەگرێتەوە.
لە راپۆرتەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، ئەو قەیرانانەی عێراق پێیدا تێپەڕیووە کاریگەری لەسەر کەمینەکانی وڵاتەکە کردووە، بە تایبەت مەسیحی و ئێزدی و کاکاییەکان.
لە راپۆرتەکەی کۆمسیۆنی ئەمریکا ئامارێکی ئاژانسی کۆچی سەربە نەتەوە یەکگرتووەکانیش خراوەتەڕوو، کە تا ساڵی ٢٠٢٢ زیاتر لە سێ ھەزار ئێزدی کە زۆرینەیان ژنن بێسەروشوێنن و زیاتر لە ٢٠٠ ھەزاریشیان لە کەمپەکاندا لە ئاوارەیدا دەژین.
عەمید محەمەد روشدی بەڕێوەبەری بەشی پەیوەندی و راگەیاندن لە بەرێوەبەرایەتی گشتی ھاتووچۆی ھەرێم لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەنووسیدا رایگەیاند، ساڵی رابردوو سێ ھەزار و ٧٠٦ رووداوی ھاتووچۆ بە جۆرەکانی پێکدادان و وەرگەڕان و شێلان لە ھەرێم تۆمارکراون کە بەھۆیانەوە ٤٤٥ کەس گیانیان لەدەستداوە و حەوت ھەزار و ٢٢٥ کەسیش برینداربوون، لە کۆی ئەو رووداوانەش ٤٤٤یان بەھۆی ماتۆرسکیلەوە بووە.
راشیگەیاند، ژمارەی رووداوەکانی ھاتووچۆ لە ساڵی ٢٠٢٢دا، بەراورد بە ساڵی ٢٠٢١ کەمیکردووە، چونکە لەو ساڵەدا چوار ھەزار و ١٢٠ رووداوی ھاتووچۆ تۆمارکراون، بەوەش ٤١٤ رووداو کەمیکردووە. وتیشی، جگە لەسەرپێچی کامێراکانی چاودێری ٤٩٩ ھەزار و ٣٩٤ سەرپێچی ھەمەجۆر تۆمارکراوە.