دۆسیەی داراییە بلۆككراوەكانی ئێران لە قەتەر، كە بەها كەی دەگاتە شەش ملیار دۆلار، وەك یەكێك لە ئاڵۆزترین دۆسیە دارایی و دیپلۆماسییەكان لە قەڵەم دەدرێت، لەكاتێكدا تاران بەنیازی گەرانەوەیەتی و ئەمریكاش مەرجی هەیە بۆ ئازادكردنی.

مەسعود پزیشكیان سەرۆك كۆماری ئێران رایگەیاند، ئەو شەش ملیار دۆلارە لە قەتەر ئازاد دەكرێت و دەگەڕێتەوە بۆ وڵات، بێئەوەی ووردەكارییەكەی ئاشكرا بكات.

لەلایەكی دیكەوە، ماجید ئەنساری، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر، جەختی كردەوە، تا ئێستا هیچ بڕە پارەیەك لەو داراییە بلۆككراوانە نەگوێزراوەتەوە بۆ تاران و پرسی ئازادكردنی بە تەواوی بەستراوەتەوە بە پێشكەوتنی دانوستانەكانی نێوان واشنتۆن و تاران.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكاش پێشتر چەند جارێك باسی لەوەكردبوو كاتێك ئەو پارە بلۆكراوانە ئازاد دەكەن،  كەتەنها بۆ كڕینی كاڵای ئەمریكی بەكاربێن.

ئەو داراییانەی ئێستا لە هەژمارە بانكییەكانی قەتەردان، نوێ نین، بەڵكو بەشێكن لە تۆڕێكی گەورەی دارایی بلۆككراوی ئێران لە جیهاندا، كە سەرچاوەكەی بۆ داهاتی هەناردەكردنی نەوت دەگەڕێتەوە، پێش ئەوەی ئەمریكا سزای گشتگیر بەسەر ئێراند بسەپێنێت.

چیرۆكی گەیشتنی ئەو پارانە بۆ قەتەر دەگەڕێتەوە بۆ پاییزی ساڵی 2023، كاتێك نێوەندگیریی قەتەر سەركەوتوو بوو لە ئەنجامدانی گرێبەستێكی ئاڵوگۆڕی زیندانیان لە نێوان ئەمریكا و ئێراندا.

لە چوارچێوەی ئەو رێككەوتنەدا، واشنتۆن رەزامەندی دەربڕی لەسەر ئازادكردنی بڕی شەش ملیار دۆلار كە لە بانكەكانی كۆریای باشووردا بلۆككرابوون، و گواسترانەوە بۆ  هەژمارێكی تایبەت لەژێر چاودێری بانكی ناوەندی قەتەردا.

بەپێی خەمڵاندنەكانی بانكی نێودەوڵەتی و پەیمانگای دارایی نێودەوڵەتی، ئەو بڕە تەنها بەشێكی بچووكە لە سامانە بلۆككراوەكانی ئێران لە جیهاندا كە بە 100 بۆ 120 ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت.

دوای ماوەیەك لە دانانی پارەكان لە قەتەر، رەوشی سیاسی  ناوچەكە گۆڕا؛ دوای هەڵكشانی گرژییەكانی ناوچەكە و وەستانی دانوستانەكان، بڕیارێكی ئەمریكی دەرچوو بۆ دووبارە بلۆككردنەوەی ئەو پارانە و تا ئێستاش هەژمارەكە بە داخراوی ماونەتەوە.

چاودێرانی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەراست پێیانوایە ، ئەو پارانە ئەگەر ئازادیش بكرێن، ناچنە گەنجینەی ئێرانەوە بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی بودجە، زیادكردنی مووچە یان كاروباری سەربازی، چونكە بەپێی مەرجەكانی ئەمریكا   دەبێت تەنها بۆ كڕینی پێداویستییە مرۆییەكان خەرج بكرێن.

گەرانەوەی ئەو برەپارەیە بەستراوە، بە گۆڕانكارییە سیاسییەكانەوە چارەنووسیان لە نێوان هیوای تاران، مەرجە توندەكانی واشنتۆن و بێلایەنیی نێوەندگیریی قەتەردا بە هەڵواسراوی دەمێنێتەوە، بەتایبەتی دوای لێدوانەكەی ترەمپ لە بارەی   كۆتایی هاتنی ، لێكتگەیشتنەكەیان لەگەڵ ئێران

ئۆپراسیۆنی دژ بە گەندەڵی لە عیراق كە لەلایەن حكومەتەكەی عەلی زەیدییەوە دەستیپێكردووە،  ناكۆكی لە نێوان حكومەت و سەركردەكانی پارتە شیعەكاندا دروستكردووە و كە پێدەچێت ببێتە رێگر لەبەردەم جێبەجێكردنی فەرمانی دەستگیركردنی  تۆمەتبارانی دۆسییەكانی گەندەڵی.

بەپیی راپۆرتێكی رۆژنامەی شەرقولئەوسەت چوارچێوەی هەماهەنگی هەوڵدەدات رێوشوێنەكانی دەستگیركردن و دادگاییكردنی گەندەڵكاران بەپێی بەرژەوەندی خۆی دابڕێژێتەوە، بەڵام ئەو هەوڵە پێدەچێت تووشی بەربەست بێت بەهۆی ویستی ئەمریكاوە بۆ بەكارهێنانی ئەو ئۆپراسیۆنە بە مەبەستی وشككردنی سەرچاوەكانی قاچاخكردنی پارە بۆ ئێران.

هاوكات، زانیارییەكان ئاماژە بەوەدەكەن، دەسەڵاتداران دەستیانكردووە بە رێككەوتن و پێكهاتن لەگەڵ ژمارەیەكی دیاریكراو لە تۆمەتباران، بەو مەرجەی پارە دزراوەكان بۆ گەنجینەی دەوڵەت بگەڕێننەوە.
بەپێی ئەو راپۆرتە هاوپەیمانی ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدان بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سودانی، نیگەرانە لەو ئۆپراسیۆنەو  پێیوایە ئەو ئۆپراسیۆنە بە شێوەیەكی راستەوخۆ تەنهائەوان دەكاتە ئامانج.

ئۆپراسیۆنەكە دەستگیركردنەكان ترسی گەورەی لەناو پەرلەمانتاراندا دروستكردووە، بە جۆرێك هەندێكیان لە ترسی دەستگیركردن خۆیان لە ئامادەبوون لە دانیشتنەكانی پەرلەمان دەدزنەوە، لایەنەكان سەرۆكی پەرلەمان بەوە تۆمەتبار دەكەن كە بەشێوەیەكی بێلایەن كاری نەكردووە، پارێزگاری لە هەندێك پەرلەمانتار دەكات و پارێزبەندی لەسەر هەندێكی تر لادەبات.

لەم چوارچێوەیەدا، سەمیعە غەلاب، پەرلەمانتاری پارتی تەقەدووم بە سەرۆكایەتی محەمەد حەلبوسی، بە توندی رەخنەی لە شێوازی دەستگیركردنی پەرلەمانتاران گرت و شێوازەكەی بە نمایش وەسفكرد، دواتر، پارتی تەقەدووم دژایەتی خۆی بۆ لێدوانەكانی ئەو پەرلەمانتارەی نیشاندا و سزای لێپرسرینەوەی بەسەردا سەپاند.

چاودێرانیش پێیانوایە، پارتە سیاسییەكان سیاسیەتێكی دژبەیەك بەكاردەهێنن لەلایەك دەیانەوێت ئەو  ئۆپراسیۆنە نەگاتە كەسایەتیە هەستیارەكان، لە لایەكی دیكەوە دەیانەوێت بە گێرانەوەی ئەو  پارەیە و دەستگیكردنی چەند كەسێك توڕەی شەقامی عیراقی دابمركێنەوە و قەربووی ئەو زیانە بكەنەوە كە بەهۆی گەندەڵییەوە لە ساڵانی رابردوودا بە رناوبانگی عیراق كەتووە

لە هورمزەوە بۆ بانیاس، عیراق دەروازەكانی هەناردەكردنی نەوت هەمەجۆر دەكات و بیر لە رێگای نوێ دەكاتەوە.

حكوومەتی عیراق بە نیازە رێڕەوی هەناردەكردنی نەوت لە رێگەی سووریاوە كارا بكاتەوە، ئەمەش لە چوارچێوەی هەوڵەكانیدا دێت بۆ هەمەجۆركردنی دەروازەكانی هەناردەكردن و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گەروی هورمز.
داخستنی گەروی هورمز لە گەرمەی گرژییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراست  كاریگەری نەرێنی لەسەر عیراق  دروستكرد تا ئێستاش بەردەوامە.

عاسم جیهاد، شارەزای نەوتی عیراقی، رایگەیاند، وڵاتەكەی زیانی گەورەی بەركەوتووە كە گەیشتووەتە نزیكەی سێ ملیۆن و 300 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا.

ئاماژەی بەوەشكرد، وەزارەتی نەوتی عیراق دەستیكردووە، بە گەڕان بەدوای ڕێڕەوی جێگرەوەدا، لە پێشەنگیشیاندا زیادكردنی بڕی نەوتی هەناردەكراو لە ڕێگەی بەندەری جەیهانی توركییەوە. لە ئێستادا هەناردەكردن لەو دەروازەیەوە لە نێوان 150 بۆ 200 هەزار بەرمیلدایە لە رۆژێكدا، لەگەڵ ئەگەری بەرزكردنەوەی بۆ 250  تا 300 هەزار بەرمیل.

روونیشكردەوە، وەزارەتی نەوت لە مانگی نیسانی رابردوودا نەوتی رەشی لە رێگەی بەندەری بانیاسەوە هەناردە كردووە و ئێستاش ئامادەكاری دەكات بۆ هەناردەكردنی نزیكەی 50 هەزار بەرمیلی دیكە لە رۆژێكدا لە نەوتی بەسرا لە رێگەی تانكەرەوە بۆ بەندەری بانیاس، وەك پێشەكییەك بۆ دووبارە هەناردەكردنەوەی بۆ بازاڕەكانی جیهان.

جەختیشیكردەوە، بۆری نەوتی نێوان عیراق و سوریا شیاوی بەكارهێنان نییە بۆ هەناردەكردن و دروستكردنی بۆری نوێ باشترین بژاردەیە بۆ بەگەرخستنەوەی ئە كەنالەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لەلایەكی دیكەوە، عەلی ناجی، سەرۆكی روانگەی ئیكۆ عیراق رایگەیاند، دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوتی عیراق لە رێگەی سوریاوە، رێڕەوێكی جێگرەوە بە عیراق دەبەخشێت، بەڵام سەرەڕای لایەنە ئەرێنییەكان، عەلی ناجی ئاماژەی بە چەند ئاڵنگاری كرد كە ڕووبەڕووی پڕۆژەكە دەبنەوە، لەوانە گواستنەوەی نەوت بە تانكەر تێچووی زۆر زیاترە بەراورد بە بۆرییەكان، هەروەها ئەو بڕە نەوتەی بەم شێوازە دەگوازرێتەوە كەم و سنووردارە، ئەمە جگە لە بەردەوامیی مەترسییە ئەمنییەكان بە درێژایی ڕێگا وشكانییەكان.

عیراق لە ئێستادا بۆ هەناردەكردنی زۆربەی نەوتی خاوی خۆی پشت بە بەندەرەكانی بەسر دەبەستێت لە رێگەی گەروی هورمزەوە، بەڵام پشێوییەكانی ئەم دواییەی ناوچەی كەنداو و هاتوچۆی دەریایی، حكوومەتی نەچار كردووە پەلە بكات لە گەڕان بەدوای دەروازەی نوێدا بۆ پاراستنی ئاسایشی نەوتەكەی.