ناونانی فڕۆكەخانە نێودەوڵەتییەكان لە بەشێك لە وڵاتانی جیهان، رێزلێنانە لە خەبات و تێكۆشانی ئەو كەسایەتی و سەركردانەی رۆڵ و پێگەی كاریگەرییان لە وڵاتەكانیاندا هەبووە و لە دژی ستەم و زۆرداری و دیكتارەكان وەستاونەتەوە، گۆڕینی ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانیش بۆ فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی، رێزلێنانە لە خەبات و تێكۆشانی سەرۆك مام جەلال هاوشێوەی سەركردەكانی تری جیهان.

لە زۆرێك لە وڵاتانی جیهان، ناونانی فڕۆكەخانە نێودەوڵەتییەكان بە ناوی سەرۆك، رابەر یان كەسایەتییە مێژوویی و نیشتمانییە ناودارەكان، بووەتە بەشێك لە كلتوری رێزلێنان لەو كەسانەی كاریگەرییان لەسەر چارەنووسی وڵاتەكانیان هەبووە، ئەو فڕۆكەخانانە تەنها ناونیشانی گواستنەوەی گەشتیاران نین، بەڵكو هەڵگری پەیامێكی مێژوویی و ناسنامەی نیشتمانین، چونكە یەكەم شوێنن كە زۆربەی میوانان و گەشتیاران لە كاتی چوونە ناو وڵاتێك پێی دەگەن.

لە هندستان، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی مەهاتما غاندی بە ناوی رابەری بزووتنەوەی سەربەخۆیی هندستان ناونراوە كە بە بێ توندوتیژی، خەباتی ئاشتیخوازانەی كردە هۆكاری كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی داگیركاری بەریتانیا، لە ئەمریكاش فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جۆن فیتزجێراڵد كێنیدی (JFK) بە ناوی 35مین سەرۆكی ئەو وڵاتەوە ناونراوە لە توركیا، فڕۆكەخانەی ئەتاتورك هەیە ساڵانێكی زۆر دەروازەی سەرەكیی ئەو وڵاتە بوو و بەناوی كەمال ئەتاتورك دامەزرێنەری كۆماری توركیاوە ناونراوە.

لە ئێرانیش، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی ئیمام خومەینی بە ناوی رابەری شۆڕشی ئیسلامی ناونراوە، لە ئیسرائیل، فڕۆكەخانەی دەیڤد بن گوریۆن هەیە كە ئەویش بە ناوی دامەزرێنەر و یەكەم سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتەوە ناونراوە، لە فەڕەنساش فڕۆكەخانەی شارل دیگۆل هەیە، كە سەرۆكی فەڕەنسا بووە لە ساڵانی نێوان 1959 بۆ 1969، لە باشووری ئەفریقاش فڕۆكەخانەی نێلسۆن ماندێلا هەیە كە نموونەیەكی ترە لەو نەریتی ناونانە.

ئەو هەنگاوە ئێستا لە هەرێمی كوردستانیش دەبینرێت، بەپێی بڕیارێكی رەسمی، ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی گۆڕدراوە بۆ فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی، ئەو گۆڕانكارییەش وەك رێزلێنانێك بۆ سەرۆك مام جەلال كە یەكەم سەرۆك كۆماری عیراق بووە لە دوای ساڵی 2003 و روخانی رژێمی بەعس و وەك سەركردەیەكی مێژوویی و كاریگەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان، كە ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە پاراستنی هاوسەنگیی سیاسی و كۆكەرەوەی دەنگە جیاوازەكان لە عیراق و یەكێكیشە لە دیارترین كەسایەتییە سیاسییەكانی كورد و عیراق.

سەرۆك مام جەلال بە هەوڵەكانی بۆ چارەسەری كێشە سیاسییەكان، پشتیوانیكردنی گفتوگۆ و ئاشتەوایی، و نزیككردنەوەی پێكهاتە جیاوازەكانی عیراق ناسراوە، چاودێرانیش دەڵێن سەرۆك مام جەلال رۆڵی كاریگەری لە نیاتنانی دیموكراسی و دامەزراندنی پرۆسەی سیاسی عیراقی نوێ‌ هەبووە.

گۆڕینی ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی تەنها گۆڕینی ناوێك نییە، بەڵكو بەشێكە لە هەوڵی پاراستنی بیرەوەریی مێژوویی و ناساندنی میراتی كەسایەتییەكەیە كە كاریگەری لەسەر مێژووی كوردستان و عیراق هەبووە، بەو شێوەیەش، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی ئێستا دەچێتە ریزی ئەو فڕۆكەخانە ناودارانەی جیهان كە بەناوی سەركردە و كەسایەتییە مێژووییەكانەوە كراون، هەر میوانێكیش كە دەگاتە سلێمانی، لە یەكەم ساتەنەوە بە ناوێكی مێژوویی و نیشتمانی پێشوازی لێدەكرێت.

مەفرەزەکانی پۆلیسی سلێمانی سێ تۆمەتباریان دەستگیرکرد کە دوای راگرتنیان، دانیان بە دزینی 12 ماتۆڕسکیلدا ناوە لە گەڕەکە جیاوازەکانی شارەکەدا.

بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی رایگەیاند، دوای ئەوەی هاووڵاتییەک لە نووسینگەی نەهێشتنی تاوانی بەکرەجۆ سکاڵای تۆمارکرد کە لەبەردەم ماڵەکەیدا دوو ماتۆڕسکیلی لێدزراوە، دەستبەجێ بە بڕیاری دادوەر پەڕاوی لێکۆڵینەوە بۆ روداوەکە کرایەوە.

ئاماژەی بەوەشکردووە، دوای بەدواداچوون و کۆکردنەوەی زانیاری و سوودوەرگرتن لە کامێراکانی چاودێری، مەفرەزەکانی نەهێشتنی تاوانی بەکرەجۆ توانییان هەر سێ تۆمەتبارەکە بدۆزنەوە و دەستگیریان بکەن، لە کاتی لێکۆڵینەوەکاندا جگە لەو دوو ماتۆڕسکیلە، دانیان بە دزینی 10 ماتۆڕسکیلی دیکەشدا ناوە لە گەڕەکەکانی شاری سلێمانی.

پۆلیسی سلێمانی ئاشکراشیکرد، لە ئێستادا هەر سێ تۆمەتبارەکە بە بڕیاری دادوەر و بەپێی 'مادەی 446'  لە یاسای سزادانی عیراقی راگیراون و لێکۆڵینەوە لەگەڵیاندا بەردەوامە.

بە فەرمانێكی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم، 195 فەرمانبەری گرێبەست لە شارەوانی سلێمانی دوورخرانەوە و وتەبێژی شارەوانیی سلێمانیش دەڵێت، ئەو كارمەندانە بەهۆی ئەوەی تەمەنیان لە 60 ساڵ زیاترە دوورخراونەتەوە و موچەی خانەنشینیش نایانگرێتەوە.

ئەنجومەن حەسەن، وتەبێژی شارەوانی سلێمانی لە لێدوانێكی تایبەتدا بۆ كوردسات نیوز ئاماژەی بەوەدا، بە فەرمانێكی سەرۆكایەتی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم، ئەو فەرمانبەرە گرێبەستانەی تەمەنیان گەیشتووەتە 60 ساڵ، دەبێت كۆتایی بە راژەكانیان بهێنرێت و لەكار دووربخرێنەوە.

ئەوەشی خستەڕو، پاڵپشت بەو بڕیارە 195 فەرمانبەری گرێبەستی شارەوانی دوورخراونەتەوە، كە تەمەنیان لە 60 ساڵ زیاتر بووە و لە بەشەكانی چاكسازی شەقام، خاوێنكردنەوە و باخچەكان كاریانكردووە.

وتەبێژی شارەوانی سلێمانی ئاماژەی بەوەشدا، ئەو فەرمانبەرە گرێبەستانە بەهۆی ئەوەی خزمەتیان لە 15 ساڵ كەمترە مووچەی خانەنشینی نایانگرێتەوە ودوورخستنەوەشیان كێشەی گەورە بۆ شارەوانی سلێمانی دروست دەكات و هیچ بڕیارێكیش بۆ دامەزراندنی كەسانی نوێ لە جێگەیان نییە.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی پێشوازی لە عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عێراق کرد کە ئەمە یەکەمین سەردانی رەسمی دەرەکیی سەرۆک وەزیرانە لە دوای پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتەکەیەوە.

لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانی هاوبەشدا، هەردوولا قۆناغێکی نوێی پەیوەندییە سیاسی، ئەمنی و ئابوورییەکانی نێوان بەغداد و واشنتۆنیان راگەیاند و جەختیان لەسەر هاوبەشییەکی ستراتیژیی هەمیشەیی کردەوە.

لە سەرەتای کۆنگرە رۆژنامەوانییەکەدا، سەرۆکی ئەمریکا بە گەرمی بەخێرهاتنی وەفدی عیراقی کرد و رایگەیاند کە واشنتۆن عیراقی خۆش دەوێت و متمانەیەکی زۆری بە سەرۆک وەزیران هەیە کە بە باشترین شێوە نوێنەرایەتی وڵاتەکەی دەکات. 

لای خۆیەوە عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم سەردانە مێژووییە تەنها سەردانێکی ئاسایی و تێپەڕ نابێت، بەڵکو دەروازەیەک دەبێت بۆ راگەیاندنی هاوبەشییەکی ستراتیژیی درێژخایەن لە نێوان هەردوو دەوڵەتدا.

لەسەر پرسی ئەمنی وهێزە چەکدارەکان، زەیدی پەیامێکی توندی ئاراستەی سەرجەم لایەنەکان کرد و رایگەیاند: هێزە ئەمنییەکانی عیراق بە تەواوی توانای پاراستنی خاکی نیشتمانیان هەیە و دوای 30ی ئەیلوولی داهاتوو هیچ هۆکارێک بۆ مانەوەی گروپە چەکدارەکانی دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت بوونی نییە.

سەرۆک وەزیران ئاشکراشی کرد کە لە ماوەی رابردوودا دەوڵەت بە رەسمی چەکێکی زۆری لە بەشێک لەو گروپە چەکدارانە وەرگرتووەتەوە، و جەختی کردەوە کە دەرگای حکومەت بۆ هەر هێز و لایەنێک ئاوەڵایە کە بڕیار بدات چەک دابنێت و روو لە کایەی سیاسی بکات بۆ ئەوەی بە شێوازێکی یاسایی و مەدەنی هاوکاری تەواوی بکرێت.

لە کۆتایی کۆنگرە رۆژنامەوانییەکەدا، سەرۆک وەزیران باسی لە دۆخی ئابووری و بارگرانییەکانی جەنگی دژ بە تێرۆر کرد و ئاماژەی بەوە دا کە زیانەکانی عیراق لەم شەڕەدا گەیشتووەتە زیاتر لە 400 ملیار دۆلار و بووەتە هۆی وێرانبوونی ژێرخانی وڵات.

زەیدی وتی: هەرچەندە عیراق یەکێکە لە دەوڵەتە دامەزرێنەرەکانی رێکخراوی ئۆپێک، بەڵام بەهۆی ئەو بارگرانییە گەورەیەی بەسەریدا هاتووە، ئێستا داوای پشکێکی دادپەروەرانە لە هەناردەکردنی نەوتدا دەکات، هاوکات بەخێرهاتنی کۆمپانیا ئەمریکییەکانی کرد بۆ ئەوەی لە قۆناغی داهاتوودا بێنە ناو بازاڕەکانی عیراقەوە و بەشدار بن لە ئاوەدانکردنەوەی وڵاتدا.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆشکی سپی پێشوازی لە عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق کرد و جەختی لە پەیوەندییە بەهێزەکانی نێوان هەردوو وڵات کردەوە.

ترەمپ لە کاتی پێشوازیکردنی لە سەرۆک وەزیرانی عیراق رایگەیاند: عیراقمان خۆش دەوێت، هاوکات متمانەی خۆی بە سەرکردایەتییەکەی نیشان دا و وتی: زەیدی بە باشترین شێوە نوێنەرایەتی وڵاتەکەی دەکات.

ئەم دیدارە لوتکەیە ئەمڕۆ سێشەممە لە کۆشکی سپی بەڕێوەچوو، دوای ئەوەی عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق دوێنێ دووشەممە لەسەرۆکایەتی شاندێکی باڵای حکومیدا گەیشتە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

ئەمە یەکەمین سەردانی دەرەکیی رەسمی زەیدییە بۆ دەرەوەی وڵات لە دوای پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی عیراق.

بەرەبەیانی رۆژی 14 تەمموزی ساڵی 1958وەرچەرخانێكی گەورە عیراق و ناوچەكەی خستە قۆناغێكی نوێوە، كۆتایی بە سیستمێكی حوكمڕانی هێنرا و جۆرێكی تری دەسەڵات لە عیراقدا كاروباری گرتەدەست.

ئەو ڕۆژە ژمارەیەك ئەفسەری سوپای عیراق كە ناویان لەخۆیان نابوو ئەفسەرانی ئازادیخواز، نەخشەیەكی نهێنیان جێبەجێكرد و بەزەبری هێزی سەربازیی و پشتبەستوو بە پشتیوانیی خەڵكی عیراق، كۆشكی پاشایەتی و دامەزراوە گرنگەكانی حكومەتیان كۆنترۆڵكرد و لە ئەنجامیشدا دەسەڵاتی حوكمڕانییان لە پاشایەتییەوە گۆڕی بۆ كۆماریی.

روداوەكە بە هەموو پێوەرێكی ئەو سەردەمە و لە راونگەی سیاسەتی نێودەوڵەتی و جەمسەرگیرییە سیاسییەكانەوە دژی ئیمپریالزم و كۆنەپەرستی بوو، عیراقی لە كۆمەڵێك پابەندیی رزگاركرد و تائێستاش لەزۆربەی ئەدەبیاتی سیاسی و مێژووییدا بە شۆڕشی چواردەی تەمموز ناسراوە.

گەلی كورد وەك نەیەوەیەكی گرنگی گەلانی عیراق پێشوازی لە شۆڕشەكە كرد، عەبدولكەریم قاسم كەسایەتیی یەكەمی جێبەجێكەر و بەرپرسیاری شۆڕشەكە بوو، چەندین ئەفسەری كوردیش لە ئەنجومەنی ئەفسەرانی ئازادیخواز ئەندام بوون.

گۆڕانكارییەكە لەسیستمی حوكمڕانیدا پێشبینی ئەوەی لێدەكرا ببێتە دەستپێكی قۆناغی ئازادی و گەشانەوە و پێشكەوتنی عیراق، چەندین هەنگاوی گەورەش بەو ئاراستەیە نران وەك ئازادكردنی تەواوی زیندانییە سیاسییەكان و لێبوردنی گشتی بۆ هەموو دوورخراوەكان، داڕشتنی دەستووری كاتی و مۆڵەتدان بە دامەزراندنی سەندیكا و كۆمەڵە پیشەیی و جەماوەرییەكان و دابینكردنی ئازادییەكانی رادەربڕین و ڕۆژنامەوانیی ئاشكرا.

گەلی كورد لەسایەی دەستووری نوێی عیراقەوە بۆ یەكەمجار لە مێژوودا دان بە بوونیدا نرا وەك نەتەوەیەكی جیاواز و گەلێكی سەرەكی عیراق، دەقی بڕگەكەی دەستووریش دەڵێت كورد و عەرەب لەم وڵاتەدا هاوبەشن.

روداوەكەی چواردەی تەمموز، شۆڕش بوو، بەڵام ئەنجومەنی ئەفسەرانی ئازادیخواز بەرنامەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی دیاریكراویان نەبوو بۆ بەڕێوەبردنی عیراق، ئەوەش كۆنەپەرستان و نەتەوەییە شۆڤینییەكان و هێزە ناوچەییەكان و جیهانییەكان سوودیان لێ وەرگرت و بە چەندین پیلان و نەخشە لە دژی كەوتنە كار و شۆڕشەكە لە رێڕەوی خۆی لایدا، تاكڕەوی زاڵ بوو، دووبەرەكی و جەمسەرگیری جۆراوجۆر سەریان هەڵدا و حكومەت لە زوربەی بەڵێنەكانی پێشووی پەشیمان بووەوە، گەلی كوردیش زیانی زۆری پێگەیشت لەو پاشەكشەیەی شۆڕش و ناچاركرا بۆ بەرگریی لە دەستكەوتە نەتەوەییەكانی چەكی شۆڕش هەڵبگرێت.

سەرەنجام حكومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم لە كودەتایەكی خوێناویی بەعسی و نەتەوەییەكاندا، لە 8ی شوباتی ساڵی 1963دا روخێنرا.

ئێستا كە 68 ساڵ بەسەر چواردەی تەمموزی ساڵی 1958 تێدەپەڕێت، ئەوەی بە نەگۆڕی ماوەتەوە راستی چارەنوسی گەلانە، راستی ئەوەی كە هیچ زەبر و زەنگێك ناتوانێت هەتاسەر دەنگی ئازادیخوازیی گەلانی زۆرلێكراو كپ و خامۆش بكات.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە کاتی پێشوازیکردنی لە عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرانی عیراق لە کۆشکی سپی رایگەیاند کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کار دەکات بۆ ئەنجامدانی چەندین گرێبەستی جۆراوجۆر لەگەڵ عیراقدا و ئاماژەی بەوە کرد کە ئاراستەیەکی روون هەیە بۆ دروستکردنی هاوبەشییەکی بەهێز لە کەرتی نەوتدا لە نێوان هەردوو وڵات کە لە داهاتوویەکی نزیکدا بە رەسمی رادەگەیەنرێت.

ترەمپ جەختی کردەوە کە کۆمپانیا نەوتییە ئەمریکییەکان بە ئاستێکی بێپێشینە دەچنە ناو بازاڕی عیراقەوە، هاوکات ئاشکرای کرد کە واشنتۆن و پێویست نابینێت هێزە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناو خاکی عیراقدا بمێننەوە و بەردەوام بن.

سەبارەت بە دۆخی ناوچەکە، سەرۆکی ئەمریکا تیشکی خستە سەر رۆڵی تاران و رایگەیاند کە ئێران بووەتە بارگرانییەکی گەورە بەسەر شانی عیراق و تەواوی ناوچەکەوە، بەڵام هاوکات ئاماژەی بەوە دا کە دەرفەتێکی بە ئێران بەخشیوە بۆ ئەوەی بگەنە رێککەوتن.

ترەمپ باسی لە کێشەکانی دەریایی و گەروی هورمز کرد و روونیکردەوە کە ئەمریکا کار بۆ پاراستنی گەرووەکە دەکات و دوای ئەنجامدانی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە، بڕیاری پاشەکشەکردنی داوە لەسەر پرسی سەپاندنی باج لەسەر تێپەڕبوونی کەشتییەکان لە گەروەکەدا، ئەمەش لە بەرانبەر پابەندبوونی ئەو وڵاتانە بە ئەنجامدانی وەبەرهێنانی هاوبەش.

لە کۆتاییدا جەختی کردەوە کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پێشوازی لە وەبەرهێنانەکان دەکات لە بەرانبەر دابینکردنی پاراستنی تەواو بۆ رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییەکانی جیهان.

محەمەد خالید حەنەفی، وەزیری فەرمان بە چاکە و نەهی لە خراپە لە حکومەتی تاڵیبان، رەخنە نێودەوڵەتییەکانی دژ بە توندکردنی یاساکانی پۆشینی جلوبەرگی ژنان لە شاری هیرات رەتکردەوە و رایگەیاند: ئەم رێوشوێنانە بۆ "پاراستنی کەرامەتە" و پێچەوانەی پروپاگەندەی میدیاکان، ئەمانە رێسای تاڵیبان نین بەڵکو "فەرمانی خودان".

ئەم لێدوانانەی وەزیری تاڵیبان لە کاتێکدایە کە لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی رابردووەوە، پۆلیسی ئادابی ئەو وڵاتە کەمپینێکی توندی بۆ دەستبەسەرکردنی ئەو ژنانە دەستپێکردووە کە پابەندی پۆشینی باڵای تەواو (حیجاب و نیقاب) نین، ئەمەش ترس و دڵەڕاوکێیەکی زۆری لەناو ژناندا دروستکردووە.

بەپێی راپۆرتەکان، ئەم بڕیارە نوێیانە کاریگەریی نەرێنی راستەوخۆیان لەسەر ژیانی رۆژانە و کەرتی ئابووری هیرات جێهێشتووە، خاوەن دوکان و شۆفێران دەڵێن بازاڕ بە تەواوی کز بووە، چونکە زۆربەی ژنان لە ترسی دەستبەسەرکردنیان لەلایەن پۆلیسی ئادابەوە، مانەوەیان لە ماڵەوە هەڵبژاردووە و تەنها بۆ کاری زۆر پێویست نەیەنە دەرەوە.

وتەبێژی سوپای ئێران دەڵێت، دەستبەرداری گەروی هورمز نابن و بەرپرسیارێتی هەر جۆرە تێپەڕبوونێكیش لەو گەروە لە ئەستۆی ئێراندایە.

محەممەد ئەكرەمی نیا وتەبێژی سوپای ئێران رایگەیاند، تەنها رێگە بۆ كردنەوەی گەروی هورمز رێزگرتنە لە مافەكانی گەلی ئێران و پابەندبوونی ئەمریكا بە بڕگەكانی یاداشتنامەی لێكتێگەیشتن بۆ كۆتایی هێنان بە شەڕ.

وتیشی، ئەمریكا هەوڵ دەدات بە دەستوەردانی نەگونجاو رێڕەوێكی نادروست لە باشوری گەروی هورمز بچەسپێنێت، ئەوەش پێچەوانەی ئەو لێكتێگەیشتنەیە كە لە نێوان ئێران و ئەمریكا ئیمزاكراوە و بووەتە هۆی نائارامی بۆ ناوچەكە.

وتەبێژی سوپای ئێران ئاماژەی بەوەشكردووە، بەپێی یاداشتی لێكتێگەیشتن، بەرپرسیارێتی هەر جۆرە هاتووچۆ و تێپەڕبوونێك لە گەروی هورمزدا خراوەتە ئەستۆی ئێران، ئیرانیش هەوڵ دەدات لەگەڵ عومان، بگاتە لێكتێگەیشتن و رێوشوێنی هاوبەش لە ناوچەكەدا جێگیر بكات.

جەختیشیكردووەتەوە، ئێران بەپێی ئەو بڕگانەی لە لێكتێگەیشتنەكەدا هاتووە، بەرگری لە مافەكانی خۆی دەكات و پێویستە ئەمریكاش دەست لە دەستوەردانی ناوچەكە هەڵبگرێت و ملبدات بۆ ناوەڕۆكی لێكتێگەیشتنەكە، ئاسایشی وڵاتانی ناوچەكە لەبەرچاو بگرێت.