مەزڵوم عەبدی فەرماندەی پێشووی هەسەدە پارێزگای حەسەكە و بنكەی هاوپەیمانان بەجێدەهێڵێت و دەچێتە دیمەشق و وەك راوێژكاری سەرۆكایەتی سوریا دەستبەكار دەبێت.

بەپێی سەرچاوەكان، لە  چەند هەفتەی داهاتوودا و بە رەسمی دەچێتە دیمەشق و لە پۆستە نوێكەیدا وەك راوێژكاری سەرۆكایەتی سوریا بۆ كاروباری كورد دەستبەكاربێت.

سەرەڕای ئەوەی لە نوسراوەكەی سەرۆكایەتی سوریادا دەسەڵاتەكانی مەزڵوم عەبدی وەك راوێژكار بە وردی دەستنیشان نەكراون، بەڵام ئەركی سەرەكیی عەبدی بریتی دەبێت لە بەڕێوەبردنی دۆسێی كورد لە ناوخۆ و دەرەوەی سوریادا، لەوانەش چاودێریكردنی كارەكانی ئەو لێژنە دەستووری و یاساییانەی لە داهاتوودا بۆ دەستەبەركردنی مافەكانی كورد لەو وڵاتە پێكدەهێنرێن.

لە چوار ساڵی رابردوودا لەسەر ئەركی كۆمپانیای ئانزۆ 300 خوێندنگە لە سنووری سلێمانی و هەڵەبجە نۆژەنكراونەتەوە و بەڕێوەبەری كۆمپانیاكەش دەڵێت، هەڵمەتی نۆژەنكردنەوەی خوێندنگەكان بەردەوام دەبێت.

هاوڕێ دارۆ شێخ نوری بەڕێوەبەری كۆمپانیای ئانزۆ رایگەیاندووە، بە ئەركی سەر شانی خۆیانیان زانیووە ئەو خوێندگایانەی پێویستیان بە نۆژەنكردنەوە هەبووە لە سنووری سلێمانی و هەڵەبجە نۆژەنیان بكەنەوە.

دەشڵێت، تەنها بە نۆژەنكردنەوەی ئەو 300 خوێندنگەیەوە ناوەستن و خوێندنگەی زیاتر نۆژەن دەكەنەوە.

بەرێوەبەری ئانزۆ هەروەها سوپاسی ئەو لایەنانە دەكات كە لە هەڵمەتی نۆژەنكردنەوەی خوێندنگەكانی سنووری سلێمانی و هەڵەبجە هاوكاریان بوون.

قەیرانی سوتەمەنی، بەتایبەت بەنزین  بەغداد و پارێزگاکانی تری گرتوەتەوە و وتەبێژی  وەزارەتی نەوتی عیراقیش بە کوردسات نیوز راگەیاند لە هەوڵەکانیان بەردەوامن و لە رۆژانی داهاتوودا کێشەکە چارەسەر دەکەن.

سەلیم رکابی، وتەبێژی وەزارەتی نەوتی عیراق رایگەیاند، بەرهەمهێنانی ناوخۆیی بەرهەمە نەوتییەکان، بەتایبەت بەنزین و جۆرەکانی دیکەی لە پاڵاوگەکانی عیراق، کەمترە لە خواستی بەکارهێنان و پێداویستی رۆژانەی شۆفێران.

وتەبێژی وەزارەتی نەوت ئاماژەی بەوە کرد، بۆ پڕکردنەوەی ئەو کەمییە، وەزارەت بڕیاریدابوو لە رێگەی گرێبەستێکەوە بەنزینی جۆری موحەسەن لە دەرەوەی وڵاتەوە هاوردە بکات، بەڵام بەهۆی گرژی و جەنگی  ئێران و ئەمریکاوە، ئاستەنگ و گرفت بۆ هاوردەکردن دروست بوە.

رکابی ئەوەشی خستوەتەڕوو، هەوڵەکانی وەزارەتی نەوت بەردەوامن بۆ پەیداکردنی رێگەچارەی گونجاو و تێپەڕاندنی ئەم رەوشە و هیوای خواست لە رۆژانی داهاتودا بە تەواوی کۆتایی بەو قەیرانە بهێنرێت و رەوشەکە ئاساییبێتەوە.

ئەمە لە کاتێکدایە هەرێمی کوردستانیش بە هەمانشێوە کێشەی کەمی سوتەمەنی و بەرزی نرخەکەی هەیە و بەهۆی بەرزی نرخی هەرسێ جۆرەکەی بەنزین کاریگەری کردوەتە سەر ژیانی رۆژانەی هاووڵاتیان بە گشتی و شۆفێرانیش بە تایبەتی.

میراتگرانی خاوەنە رەسەنەکانی بینای باڵیۆزخانەی فەرەنسا لە بەغداد، کە خێزانێکی جولەکەی عیراقین، سکاڵایەکی یاساییان لە پاریس تۆمار کردووە و داوای قەرەبویەک بە بڕی 21 ملیۆن و 500 هەزار یۆرۆ لە دەوڵەتی فەرەنسا دەکەن، وەک کرێی نەدراوی زیاتر لە 50 ساڵی رابردوی بیناکە.

مێژووی ئەم موڵکە دەگەڕێتەوە بۆ چڵەکانی سەدەی رابردوو، کە خاوەندارێتییەکەی بۆ دوو برای عیراقی دەگەڕایەوە پێش ئەوەی لەگەڵ شەپۆلی کۆچکردنی جولەکەکاندا عێراق جێبهێڵن.

لە ساڵی 1964دا، باڵیۆزخانەی فەرەنسا گرێبەستی بەکرێگرتنی بیناکەی لەگەڵ ئەو دوو برایە ئیمزا کردبوو، بەڵام دواتر بەهۆی دەرچوونی یاساکانی دەستبەسەرداگرتنی موڵکی جولەکە کۆچکردووەکان لەلایەن حکومەتی ئەوکاتی عیراقەوە، پاریس ئاڕاستەی گرێبەستەکەی گۆڕی بۆ بەغداد و کرێیەکەی دەدا بە دەسەڵاتدارانی عیراق.

لە بەرامبەردا، وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا رونیکردووەتەوە کە هۆکاری بەستنی گرێبەست لەگەڵ حکومەتی عیراق بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە خاوەنە رەسەنەکان بەپێی یاساکانی ئەوکاتی عیراق لە موڵکەکانیان بێبەش کرابوون، بۆیە ناچار بوون مامەڵە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی بەغداد بکەن.

سەرۆکی ئەمریکا جەنگی ئێرانی بە ململانێی سەربازی ناوبرد و رایگەیاند بۆ ئەوان هێندە گەورە نییە تا پێی بڵێن جەنگ، ئاماژەی بەوەشکرد رەنگە هێرش بکەنە سەر چیای قوڵنگیان.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، لە ئێستادا شەڕ ناکەن و گەروی هورمز کۆنترۆڵ کراوە، چونکە هیچ مینێکی تێدا نییە.

سەرۆکی ئەمریکاوتی زۆر کەس ئەو رەوشەی ئێستا بە جەنگ ناو دەبەن، بەڵام لە راستیدا تەنها ململانێی سەربازییە و بۆ ئەمریکا هێندە گەورە نیە تا ناوی بنێن جەنگ.

دۆناڵد ترەمپ دەشڵێت؛ ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنەکەیدا لە ڤەنزوێلا هیچ سەربازێکی لەدەست نەدا، بەڵام لە ململانێ لەگەڵ ئێران 18 سەربازیان کوژراون.

لە بارەی رەوشی هورزیشەوە، ترەمپ جەختدەکاتەوە گەروەکە کۆنتڕۆڵکراوە و لە ئێستادا بڕێکی زۆر نەوت لە بە گەروەکەدا تێدەپەرێت.

سێ سەرچاوەی باڵا لە تارانەوە ئاشكرایان كردووە، هەڵمەتی ئەمەریكا بۆ پەكخستنی ئابووری ئێران ڕێگە لە بەردەم دەستڕاگەیشتنی وڵاتەكە بە دراوی بیانی دادەخات، ئەمەش دوای ئەوەی ڕێكارە نوێیەكان كاریگەریی قورسیان لەسەر كەرتی نەوت و تۆڕەكانی بازرگانی دروستكردووە.

واشنتۆن لە هەفتەكانی ڕابردوودا فشارە ئابوورییەكانی بۆ سەر تاران زیاد كردووە، تاوەكو لە هەر دانوستانێكی ئایندەدا سازشی پێ بكات، ئەمەش لە كاتێكدا جەنگی ڕاستەوخۆ و روبەڕووبوونەوەی سەربازیی شەش مانگی ڕابردوو نەبووەتە هۆی بەدەستهێنانی دەستكەوتی سیاسی بۆ هیچ لایەكیان.

تاران كە بەردەوامە لە هێرشەكانی بۆ سەر كەشتیوانی لە گەرووی هورمز، روبەڕووی گەمارۆیەكی توندی ئەمەریكا بووەتەوە بۆ سەر هەناردەی نەوتەكەی.

بەپێی داتاكانی كۆمپانیای كەیپڵەر بۆ شیكاریی داتای كەشتیوانی و بازاڕی وزە، ئاستی رەوانەكردنی نەوتی خاوی ئێران لەم مانگەدا بۆ 260 هەزار بەرمیل لە رۆژێكدا دابەزیوە، لە كاتێكدا ساڵی ڕابردوو 1.7 ملیۆن بەرمیل بووە.

هاوكات بەهای دراوی ئێرانی دابەزینی مێژوویی تۆماركردووە و گەیشتووەتە 221 هەزار تمەن بەرانبەر بە یەك دۆلار.

هاوكات قەیرانی ئابووری كاریگەری زۆری لەسەر رەوشی ژیان هەیە، داتا رەسمیەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە تێكڕای هەڵاوسان لە ماوەی 12 مانگی ڕابردوودا گەیشتووەتە 69.9%.

نرخی خۆراك و خواردنەوە و تووتن بە نزیكەی دوو ئەوەندەی ئەو ڕێژەیە بەرزبوونەتەوە، ئەمەش هەڵاوسانی ئابووری بۆ نزیكەی 70% بەرزكردووەتەوە.

سەرچاوەیەك بە رۆیتەرزی راگەیاندووە، وڵاتەكە تەنها بڕی بەنزینی دوو مانگی لە كۆگاكانیدا ماوە و پێویستی بە هاوردەكردنی بەپەلەیە.

رۆیتەرز بە پشت بەستن بە سەرچاوە ئاگادارەكان ئاماژە بەوە دەكات، فشارە داراییەكان كاریگەرییان لەسەر هەوڵەكانی تاران دروستكردووە بۆ خۆدزینەوە لە سزاكان، چونكە ناتوانێت تێچووی بەرزی كۆمپانیا وەهمییەكان و تۆڕەكانی قاچاخچێتی دابین بكات.

هاوكات بڕیارەكەی ئیمارات لە 19ی ئاب بۆ ڕاگرتنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی و دارایی لەگەڵ ئێران، كەناڵێكی سەرەكی بازرگانی تاران خستووەتە مەترسییەوە.

مەسعود پزیشكیان، سەرۆك كۆماری ئێران ڕایگەیاندووە، قەبارەی بازرگانی وڵاتەكەی بەڕێژەی 25 بۆ 35% كەمی كردووە.

لەلایەكی دیكەوە، هەڵكشانی ڕێژەی بێكاری بۆ 9.1% و نزمبوونەوەی مووچەی مانگانە بۆ مامناوەندی 125 دۆلار، مەترسی دروستبوونی شەپۆلێكی نوێی خۆپیشاندانی جەماوەری لێكەوتووەتەوە.

لە كاتێكدا واشنتۆن هەوڵدەدات لە ڕێگەی سزاكانەوە بڕیاربەدەستانی ئێران سازش پێ بكات، تاران هۆشیاری داوە لەوەی ڕەنگە بە پەرەپێدانی زیاتری ئۆپراسیۆنە سەربازییەكانی، وەڵامی ئەم هەڵمەتە ئابوورییە بداتەوە، ئەمەش مەترسییەكان لە ناوچەكەدا بەرزتر دەكاتەوە.

ئەو فەرماندەیەی ئێران، وەک ئەوەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بانگەشەی بۆدەکات مەترسیدارە و توانایەکی زۆری لەجەنگی ئەلیکترۆنیدا هەیە.

وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەڵێت؛ فەرماندەکە ناوی ئەمیر یاریاب و گروپە ئەلیکترۆنییە مەترسیدارەکان ئاڕاستە دەکات کەئەمریکا دەکەنە ئامانج.

ئەمریکا لەرێگەی بەرنامەی "پاداشت بۆ دادپەروەری"یەوە، پاداشتێکی دارایی 10 ملیۆن دۆلاری راگەیاندوە بۆ هەر زانیارییەک کە ببێتە هۆی دەستگیرکردن یان ئاشکراکردنی شوێنی ئەو فەرماندەیە.

بەپێی هەڵسەنگاندنی دەزگا هەواڵگری و ئاسایشییەکانی ئەمریکا، ئەمیر یاریاب بەڕێوەبەری راستەوخۆی تۆڕێکی ئاڵۆز لە یەکە هێرشبەرەکان و گروپە هاكکەرە مەترسیدارەکانی دەکات.

کە هێرشەکانیان لە سیخوڕیی ئاساییەوە گۆڕاوە بۆ تێکدانی کرداریی ژێرخانە هەستیارەکانی وەک کۆمپانیاکانی وزە، سیستەمی دارایی، فڕۆکەخانەکان،  وێستگەکانی ئاو و کارەبا لە ئەمریکا، ئەوروپا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەم فەرماندەیە تۆڕەکەی بە شێوازێکی سەربەخۆ و گرنگ رێکخستووە، ئەمەش وایکردوە ئەمریکا هەراسان بکات؛  بەجۆرێک دەتوانێت هێرشە ئەلیکترۆنییەکان بە بەردەوامی ئەنجام بدات، تەنانەت لەو کاتانەشدا کە ئینتەرنێتی ناوخۆیی ئێران بە تەواوەتی پچڕاوە.