وەزارەتی دارایی هەرێم لە بارەی ناردنی موچە لەلایەن حکومەتی فیدراڵییەوە راگەیەنراوێکی بڵاوکردووەتەوە و تێیدا هاتووە: بەغداد نزیکەی 100 موچەی موچەخۆرانی هەرێمی رەوانەنەکردووە.

لە راگەیەنراوەکەی وەزارەتی داراییدا ئەوەش هاتووە: لە 12 ساڵی رابردوو (2014 تا 2026)، دوای لێبڕینەکانی سەروەری و قەرز و پاپەندییەکانی تر بۆ هەرێمی کوردستان لەلایەن حکومەتی فیدراڵییەوە، دەکاتە تەنها رێژەی %2.4ـی بودجەی گشتیی عیراق لە جیاتی رێژەی 17% و رێژەی,%12.67 تایبەت بە پشکی هەرێمی کوردستان.

ئەوەشی روونکردووەتەوە، بڕی پارەی تەمویلکراو لەلایەن وەزارەتی دارایی فیدراڵ بۆ سەر هەژماری وەزارەتی دارایی و ئابوری هەرێمی کوردستان لەو ماوەیەدا، دەکاتە تەنها 41 ترلیۆن و 42 ملیار دینار بووە، ئەمەش لە کۆی 212 ترلیۆن و 671 ملیار دینار کە بەکارهاتووە بۆ تەمویل کردنی نزیکەی 46 موچەی فەرمانبەران و سوودمەندانی هەرێمی کوردستان لە کۆی 144 موچە لەو ماوەیەدا.

ئاماژەی بەوەشداوە: جگە لەوە ماوەی ساڵانی؛ 2014 و 2020 و 2022 حکومەتی فیدراڵ بەهۆی نەبوونی یاسای بودجە پارەی تەمویلکراوی بۆ هەرێمی کوردستان وەکو قەرز هەژمارکردووە، تا دواتر لە پشکی هەرێمی کوردستان لەگەڵ پەسەندکردنی بودجەی گشتی بیبڕێتەوە.

ئەو سێ منداڵەی خەڵکی سلێمانی کە لە تورکیا خنکان تا ئێستا تەرمی دووانیان دۆزراوەتەوە، دایکی مناڵەکان ئەو چیرۆکە کارەسات بارە بۆ کوردسات نیوز دەگێڕێتەوە.

فەرهاد یەشار، پەیامنێری کوردسات نیوز لە تورکیا رایگەیاند. کەمێک پێش ئێستا تەرمی مێلای تەمەن پێنج ساڵان لەلایەن پۆلیسی ئیدرنە لە تورکیا دۆزرایەوە، بەڵام هێشتا تەرمی براکەی نەدۆزراوەتەوە.

دایکی ئەو سێ منداڵەی لە تورکیا خنکان چیرۆکەکە بۆ کوردسات نیوز دەگێڕێتەوە و دەڵێت؛ قاچاخچییەکان وتیان ئاوەکە تا ئەژنۆیە و قوڵ نییە، دواتر زانیمان چوار مەتر قوڵە، دوو مەتر رۆشتین و کەوتینە ناو ئاوەکە.

دەشڵێت؛ "بە قاچاخچییەکانم وت توخوا با جەرگم نەسوتێت، بەڵام جێیان هێشتم".

جێگەی ئاماژەیە، رۆژی چوارشەممەی رابردوو ئەو خێزانەی خەڵکی سلێمانی لە رێگای چوون بۆ ئەوروپا کەوتنە ناو ئاو و لە ئەنجامدا سێ منداڵیان خنکان.

لەم لینکەوە تەواوی چیرۆکەکە لە زاری دایکی منداڵەکانەوە گوێبیست ببە...

پڕۆژەی رووناکی ئاشکرایکرد، تا ئێستا 180 هەزار هاوبەش لە داشکاندنی قەرزی کارەبا سوودمەند بوونە و داهاتەکەی زیاتر لە 420 ملیار دینار بووە.

پڕۆژەی رووناکی بڵاویکردەوە، لەدوو قۆناغی لێخۆشبوون بە گشتیی زیاتر 350 ملیار دینار لێخۆشبوون بۆ ئەو هاوبەشانە کراوە کە قەرزی کۆنی کارەبای پێش پڕۆژەی رووناکیان لەسەر بووە.

ئاماژەی بەوەشکرد، تا ئێستا 180 هەزار هاوبەش لە لێخۆشبوون قەرزی کۆنی کارەبا بە رێژەی ٪50 سوودمەند بوونە و 72 هەزار هاوبەشی دیکەیش ماون قەرزەکانیان بگەڕێننەوە.

پڕۆژەی رووناکی ئەوەشی خستەڕوو، داهاتەکەی زیاتر لە 420 ملیار دینار بووە و ئێستا 60٪ هاوبەشی ماڵان هیچ قەرزێکی پێش پڕۆژەی رووناکییان لەسەر نییە.

ئاشکراشیکرد، 40٪ـی هاوبەشان قەرزی کۆنی کارەبایان لەسەر ماوە، نیوەیان قەرزەکەیان کەمترە لە 200 هەزار دینار.

جێگەی ئاماژەیە، لێخۆشبوونی قەرزی کارەبا تا دوو رۆژی تر بەردەوامە، لە 19ـی ئەم مانگەوە قەرزی هاوبەشانی کارەبا راستەوخۆ دەگۆڕێت بۆ قیستی مانگانە.

تەقینەوەیەکی بەهێز لەناو کۆگایەکی چەک و تەقەمەنیی حەشدی شەعبی لە بەغداد رویدا و بەو هۆیەوە چەند چەکدارێکی ئەو گروپە برینداربوون و فەرماندەی هێزە چەکدارەکانی عیراقیش بڕیاریدا بەپەلە لێکۆڵینەوە لە روداوەکە بکرێت. 

دەستەی حەشدی شەعبی رایگەیاند، تەقینەوەیەک لە کۆگایەکی چەک و تەقەمەنیی بەسەرچوودا لەناو یەکێک لە بارەگاکانیان لە ناوچەی رۆژهەڵاتی بەغداد رویدا، بەڵام هیچ کەسێک بەهۆی روداوەکەوە گیانی لەدەستنەدا.

هاوکات، دەستبەجێ دوای رووداوەکە، عەلی زەیدی سەرۆک وەزیران و فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانی عیراق بڕیاریدا بەپەلە لیژنەیەکی لێکۆڵینەوە پێکبهێنرێت، بۆ ئاشکراکردنی هۆکاری دروستبوونی تەقینەوەکە و جەختیشی لە گرتنەبەری تەواوی رێوشوێنە پێویستەکان کردەوە بۆ رێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە رووداوانە.

ئەوەش لە کاتێکدایە، روودانی تەقینەوە و ئاگرکەوتنەوە لە بنکە و کۆگاکانی چەک لە عیراق بووەتە دیاردەیەکی باو و زۆرجار هۆکارەکانیان بەنادیاری دەمێننەوە، پێشتریش بەهۆی گرژییەکانی ناوچەکەوە چەندین بارەگای حەشدی شەعبی لەلایەن ئەمریکاوە کرابوونە ئامانج.

لە یەكەم فەرمانیدا دوای وەرگرتنی پۆستەكەی، وەزیری بەرگری عیراق فەرمانیكرد بە هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم سزاكانی بەرزەفتی سەر سەربازان و ئەفسەران و موچەخۆران و پلەدارەكانی وەزارەتی بەرگریی عیراق.

نایف شەمەری وەزیری بەرگریی عیراق لە یەكەم فەرمانی وزاریدا بەمەبەستی بەرزنرخاندنی قوربانی و هەوڵەكانی سەربازان و فەرمانبەرانی سەر بە وەزارەتەكەی، فەرمانیكردووە بە هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم سزا بەرزەفتەكان لە وەزارەتەكەی.

بەپێی فەرمانە وزارییەكە، هەڵوەشاندنەوەی سزا بەرزەفتەكان سەرباز، ئەفسەر، پلەدار و موچەخۆرانی سەر بە وەزارەتی بەرگریی عیراق دەگرێتەوە.

رۆژی 15ی ئەم مانگە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق متمانەدرا بە نایف شەمەری بۆ وەرگرتنی  پۆستی وەزیری بەرگریی عیراق.

روانگەی ئیكۆ عیراق ئاشکرایکرد، عیراق لە نۆ مانگی سەرەتای ئەمساڵدا زیاتر لە 834 ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە و لەئێستاشدا ئاستی بەرهەمی رۆژانەی نەوتی نزیكەی چوار ملیۆن و 400 هەزار بەرمیلە.

روانگەی ئیكۆ عیراق بۆ كاروباری ئابووری رایگەیاند، لە نۆ مانگی سەرەتای ئەمساڵدا عیراق 834.7 ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەمهێناوە و لە مانگی ئەیلولیشدا ئاستی بەرهەمی رۆژانەی گەیشتووەتە بەرزترینی ئەمساڵ و 4.399 ملیۆن بەرمیل بووە.

ئەوەشی خستووەتەڕوو، بەهۆی شەڕ و پێكدادانەكانی ناوچەكەوە لە مانگەكانی سەرەتای ئەمساڵدا ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت لە عیراق لە مانگی ئایاردا گەیشتووەتە 1.406 ملیۆن بەرمیل، بەڵام دواتر بە چەند قۆناغێك ئاستی بەرهەمهێنان بەرزبووەتەوە.

ئەوەش لەكاتێكدایە، حكومەتی عیراق هەڵمەتێكی فراوانی دەستپێكردووە بۆ بەرەوپێشبردنی ژێرخان و كەرتی وزەی وڵاتەكە و كاریش دەكات بۆ دۆزینەوەی رێڕەوی تری هەناردەی نەوت جگە لە گەروی هورمز، كە ئێستا بەهۆی جەنگی ئێران و ئەمریكاوە جوڵەی كەشتیوانی تێیدا سەخت بووە.

سەرۆكی ئێران لەبارەی یەکگرتنی وڵاتانی موسڵمانەوە وتارێکی پێشکەشکرد و لە وتارەکەشدا وتی: پێویستە مسوڵمانان یەكگرتووبن و ئامادەن بەشداری رێككەوتنی مەككەدا بكەن.

مەسعود پزیشكیان سەرۆكی ئێران لە چاوپێككەوتنێكدا لە بارەی رێككەوتنی مەككە لە نێوان سعودیە و پاكستان و توركیاوە رایگەیاند، ئەمە هەنگاوێكی ئەرێنییەوە و پێویستە مسوڵمانان یەكڕیزبن و ئەوان ئامادەن بەشداری لەو رێككەوتنە بكەن.

وتیشی، ئەوان تائێستا بڕیارییان نەداوە بەشداری بكەن، بەڵام یەكگرتویی مسوڵمانان بە گرنگ دەزانن.

ئاماژەی بەوەشدا، پێویستە وڵاتانی موسڵمان ناكۆكی نەكەوێتە نێوانیان و ببن بە چەند گروپێكەوە و دژی یەكتر بوەستنەوە، بەڵکو دەبێت لەپشتی یەکدی بن و وەک یەک هێزی کاریگەر مامەڵە بکەن.

کەشتییەکی نەوتهەڵگر لە گەروی هورمز بە مینێکی دەریاییدا تەقییەوە کە زیاتر لە دوو ملیۆن بەرمیل نەوتی خاوی هه‌ڵگرتبوو.

ئەمڕۆ ، میدیاکانی ئێران لە زاری سوپای پاسدارانەوە بڵاویانکردەوە، کەشتییەکی گه‌وره‌ی نه‌وت لە کاتی تێپەڕبوونی بە گەروی هورمزدا، بەر مینی دەریایی کەوتووە و تەقیوەتەوە.

سوپای پاسداران ئاشکرایکرد، کەشتییەکە زیاتر لە دوو ملیۆن بەرمیل نەوتی خاوی هەڵگرتبوو، هەوڵیداوە بە "شێوەیەکی نایاسایی و لە رێگەیەکی مۆڵەتپێنەدراو" لەلایەن ئێرانەوە، لەو رێڕەوە ئاوە ستراتیژییە تێپەڕێت.

سوپای پاسداران دەشڵێت، گەروی هورمز داخراوە و لە ژێر كۆنترۆڵی ئێراندایە، لە ئەنجامی پێشێلكردنی هەر یاسایەكی تێپەڕینیش لە گەروەكەوە، كەشتی سەرپێچیكار دەكرێتە ئامانج.

پێشتر سوپای ئەمەریکا رۆژی پێنجشەممە رایگەیاندبوو، سوپای پاسدارانی ئێران بە موشەک هێرشی کردووە سەر کەشتییەکی کۆنتێنەر لە گەروی هورمز.

سەرۆک کۆماری ئێران لەبارەی دوایین رەوشی دانوستانیان لەگەڵ ئەمریکادا چەند بابەتێکی جیاوازی بە پوختیی خستەڕوو و هۆشداریشی دایە ئەمریکا لەسەر بەردەوامیدان بە سزاکانیان لەسەر وڵاتەکەی.

مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران رایگەیاند، بەردەوامبوونی سزاکانی ئەمریکا دەبێتە هۆی خراپتربوونی رەوشەکە.

وتیشی، سزاکانی ئەمریکا کێشەی بۆ ئێران و جیهانیش دروستکردووە.

ئاماژەی بەوەشدا، ئەمریکا باشترە بە زمانی دیالۆگ و گفتوگۆ لەگەڵ ئێران مامەڵە بکات، لە جیاتی زمانی هێز.