بریندارێكی ئاگركەوتنەوەكەی گرتووخانەی كۆبانێ گیانی لەدەستدا و 17 گەنجی دەستگیركراویش لە زیندانی حەلەب ئازادكران.

میدیاكانی رۆژئاوای كوردستان بڵاویانكردەوە، ئاماری گیانلەدەستدان بەهۆی روداوی ئاگركەوتنەوەكەی گرتووخانەی كۆبانێ، بەهۆی گیانلەدەستدانی یەكێك لە بریندارەكانەوە بەناوی ئەحمەد عەقیل بۆ 10 حاڵەت بەرزبووەتەوە و بەوەش ئاماری بریندارەكان بووەتە 19 كەس كە رەوشی سێ كەسیان ناجێگیرە.

پەیامنێری كوردسات نیوزیش لە رۆژئاوای كوردستان رایگەیاند، 17 گەنجی كوردی دانیشتووی كۆبانێ كە لە دوو رۆژی رابردوودا بەهۆی دەربڕینی ناڕەزاییەوە دەستگیركرابوون و رەوانەی زیندانی حەلەب كرابوون، ئازادكران.

لە چەند رۆژی رابردوودا لە ئەنجامی ئاگركەوتنەوە لە گرتووخانەی كۆبانێ، نۆ كەس گیانیان لەدەستدا و 20 كەسی تریش برینداربوون، زۆربەشیان ئەو هاووڵاتیانەی رۆژئاوای كوردستان بوون كە لەسەر خۆپیشاندان دەستگیركرابوون لە دژی شەهیدكردنی شەڕڤانێك لەلایەن چەند چەكدارێكی عەرەبەوە.

د. ئارام محەمەد قادر، وەزیری خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی بە یاوەری وەفدێکی وەزارەت، سەردانی کونسوڵخانەی وڵاتی چینی لە هەولێر کرد، بە مەبەستی گەیاندنی هاوخەمی و بەدواداچوونی ورد بۆ کەیسی گیانلەدەستدانی خوێندکاری دکتۆرا (محەمەد سەعدالدین هادی) لە چین و ئاسانکاری بۆ هێنانەوەی تەرمەکەی.

لە کۆبوونەوەکەدا، وەزیری خوێندنی باڵا جەختی لەسەر بەدواداچوونی یاسایی کەیسەکە کردەوە و ئامادەیی وەزارەتی نیشاندا بۆ رەوانەکردنی وەفدێک بۆ چین بە مەبەستی روونکردنەوەی هۆکاری گیانلەدەستدانەکەی و ئاسانکاریکردن بۆ هێنانەوەی تەرمەکەی، تاوەکو ئەنجامی لێکۆڵینەوەکان دڵنیایی بداتە خانەوادەکەی و خوێندکارانی کورد لەو وڵاتە.

لە بەرانبەردا، کونسوڵی گشتیی چین هاوخەمیی خۆی دەربڕی و رایگەیاند، لە ئێستادا باڵیۆزخانەی عیراق لە چین لەگەڵ زانکۆی دەریایی چین و لایەنە پەیوەندیدارەکانی ناوچەکە لە پەیوەندیدان بۆ دیاریکردنی هۆکاری روداوەکە، و دڵنیاییدا کە کەیسەکە لەلایەن تیمێکی پیشەیییەوە بەدواداچوونی بۆ دەکرێت.

وەزارەتی کارەبای حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، لە ماوەی نزیکەی 40 رۆژی هەڵمەتی داشکاندنی قەرزی کۆندا (لە 3ی ئاب تا 10ی ئەم مانگە)، نزیکەی 800هەزار هاوبەش لە سەرانسەری هەرێم سوودیان لە بڕیاری داشکاندنی 50٪ی قەرزی کۆنی کارەبا وەرگرتووە.

بەپێی راگەیەندراوێکی وەزارەتەکە، ئەم بڕیارەی ئەنجومەنی وەزیران بە مەبەستی هاوکاریکردنی هاووڵاتییان و ئاسانکاری بۆ دانەوەی قەرزە کۆنەکان بووە پێش جێبەجێکردنی تەواوەتیی "پڕۆژەی رووناکی" و گواستنەوە بۆ سیستەمی نوێی دابینکردنی کارەبای 24 کاتژمێری.

وەزارەتی کارەبا ئاماژەی بەوەش کردووە، بەشێکی زۆری ئەو هاوبەشانەی قەرزیان لەسەر بووە توانیویانە لەو دەرفەتە سوودمەند ببن و جەختیشی کردووەتەوە کە لەسەر پشتیوانیکردنی هاووڵاتییان و دابینکردنی کارەبای بەردەوام بەردەوام دەبن.

نوسینگەی سەرۆك وەزیرانی عیراق رایگەیاند، زەیدی لە فەرەنسا و ئەڵمانی چەند یاداشتێك لە بواری وزە و ئاسایش و چەند كەرتێكی تر ئیمزا دەكات.  

بەپێی راگەیەنراوێكی نوسینگەی سەرۆك وەزیرانی عیراق، عەلی زەیدی لەسەر بانگهێشتی حكومەتی ئەڵمانیا و فەرەنسا دەكات و بە سەرۆكایەتی وەفدێكی باڵا گفتوگۆ لەگەڵ هەردوو لایەنی فەرەنسی و ئەڵمانیدا دەكات. 

دەشڵێت، ئەم سەردانە لە چوارچێوەی هەوڵەكان و سیاسەتی حكومەتدایە بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و فراوانكردنی ئاسۆی هاوبەش لەگەڵ فەرەنسا و ئەڵمانیا لە كەرتی وزە و ئاسایش و گواستنەوە و بوارە گرنگەكانی تردا.

راشیگەیاند، زەیدی لەگەڵ ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا و فرێدریك مێرتس راوێژكاری ئەڵمانیا كۆدەبێتەوە بۆ تاوتوێكردنی چەندین دۆسیە و پرسێكی هەرێمیی و نێودەوڵەتیی هاوبەش.

نوسینگەی زەیدی ئاماژە بەوەدەكات، وەفدی عیراق بەشداری لە گفتوگۆ فراوانەكاندا دەكات بۆ پتەوكردنی هاوبەشی ئابوری لە سایەی ئالنگارییەكانی ناوچەكە و جیهان و لە سەردانەكەدا چەندین یاداشتنامەی لێكتێگەیشتن لە چەند بوارێكدا ئیمزا دەكرێت. 

بەڕێوەبەرایەتیی هەواڵگریی سەربازی، ئەمڕۆ یەکشەممە، دەستگیرکردنی تیرۆریستێک بە ناوی (ئەبو ساهیر)، کە یەکێکە لە سەرکردە دیارەکانی رێکخراوی تیرۆریستی داعش لە کەرکوک راگەیاند.

بەڕێوەبەرایەتییەکە لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ یەکشەممە، لە ئۆپراسیۆنێکی پێشوەختە و ورددا، توانرا یەکێک لە تیرۆریستە داواکراوەکان بەپێی ماددەی (4/1) لە یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر دەستگیر بکرێت، کە بە (ئەبو ساهیر) ناسراوە و لەلایەن دەزگا ئەمنییەکانەوە بە ئامانجێکی ئاستبەرز و گرنگ هەژمار دەکرا.

ئاماژەی بەوەش کرد، دەستگیرکردنی ناوبراو دوای بەدواداچوونی چڕی هەواڵگری هات، کە بووە هۆی دەستنیشانکردنی شوێنی خۆحەشاردانی لە ناحیەی (یایچی) لە پارێزگای کەرکوک، و پرۆسەی هەڵکوتانە سەر شوێنەکە بە هەماهەنگی لەنێوان بەشی هەواڵگریی فیرقەی هەشت و هۆبەی هەواڵگریی یایچی ئەنجامدرا.

لە بەشێکی تری راگەیەندراوەکەدا هاتوو، زانیارییە هەواڵگرییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تیرۆریستە دەستگیرکراوەکە چەندین پۆستی لەوەی پێی دەوترا "ویلایەتی عیراق" وەرگرتووە؛ لەوانە کارکردن لە "فیرقەی یەرمووک" لە پارێزگای ئەنبار لە سنووری سەقڵاویە، جگە لە وەرگرتنی بەرپرسیاریەتی لەوەی پێی دەوترا "دیوانی خزمەتگوزارییەکان" لە سەردەمی دەسەڵاتی چەکدارانی داعش لە بەشێک لە ناوچەکانی ئەنبار.

سەرباری ئەوەش، جەخت کراوەتەوە کە رێکارە یاساییە پێویستەکان بەرانبەر تۆمەتبارەکە گیراونەتە بەر بە مەبەستی رەوانەکردنی بۆ دادگا بەپێی یاسا بەرکارەکان.

فالح ساری، وەزیری دارایی عیراق ئەمڕۆ یەکشەممە رایگەیاند، لە چوارچێوەی رێکارەکانی وەزارەت بۆ یەکلاکردنەوەی قەرزە داراییەکانی سەر دەوڵەت بۆ کەرتی ک کشتوکاڵ، بڕی 500 ملیار دینار لە شایستە داراییەکانی جووتیاران لەم مانگی ئەیلوولەدا خەرج دەکرێت.

وەزیری دارایی روونیکردەوە، وەزارەتەکەی بەردەوام دەبێت لە جێبەجێکردنی رێکارەکان بۆ دانانی تەواوی شایستەی دارایی جووتیاران لە مانگەکانی داهاتوودا، تاوەکو بەپێی رێکارە داراییە پەسەندکراوەکان هەموو قەرزەکان بە تەواوی سفر دەکرێنەوە.

وەزیری دارایی ئاماژەی بە گرنگی کەرتی کشتوکاڵ و رۆڵی جووتیاران دا لە پەرەپێدانی بەرهەمی ناوخۆیی و بەهێزکردنی ئاسایشی خۆراک، و جەختی کردەوە لەسەر پەرۆشی وەزارەتی دارایی بۆ دابینکردنی پێداویستییە داراییەکان بە مەبەستی بەردەوامبوونی چالاکییە کشتوکاڵییەکان.

ناوبراو وتیشی: ئەم هەنگاوانە لە چوارچێوەی رێکخستنی پرۆسەی دانەوەی شایستە داراییەکاندایە، بە جۆرێک کە بەردەوامی تەمویلکردنی پێویست بۆ وەرزەکانی کشتوکاڵ و جێگیربوونی کەرتەکە لە وڵاتدا مسۆگەر بکات.

بەهۆی بڕیارەکانی تاڵیبان لە قەدەغەکردنی خوێندنی کچان، کەرتی تەندروستی ئەفغانستان تووشی قەیرانێکی قووڵ بووەتەوە و لە چەندین پارێزگا هیچ پزیشکێکی پسپۆڕی ژنان نەماوە؛ تەندروستی جیهانیش هۆشداری دەدات کە لە ئاستی وڵاتەکەدا لە هەر سەعاتێکدا دایکێک بەهۆی دووگیانی و منداڵبوونەوە گیان لەدەستدەدات.

ئەفغانستان باجی قەدەغەکردنی خوێندنی کچان دەدات، چەندین پارێزگا بە تەواوی خاڵی بوون لە پزیشکی پسپۆڕی ژنان، دوای ساڵانێک لە سەپاندنی زنجیرەیەک رێگریی بەردەوام لەسەر خوێندنی کچان لەلایەن حکومەتی تاڵیبانەوە لە قۆناغەکانی دوای پۆلی شەشەمەوە تا زانکۆکان و پەیمانگە تەندروستییەکان، کاریگەرییە مەترسیدارەکانی ئەو بڕیارانە بە روونی لە کەرتی تەندروستیدا دەرکەوتوون، بەجۆرێک راپۆرتەکان ئاشکرای دەکەن کە چەندین پارێزگای ئەو وڵاتە بە تەواوی لە پزیشکی پسپۆڕی ژنان خاڵی بوون. 

نەمانی پزیشکی پسپۆڕ لە ناوچە جیاوازەکان

بەپێی ڕاپۆرتە رۆژنامەوانییەکان، پارێزگاکانی هێلمەند، زابول و ئوروزگان لە باشوری ئەفغانستان هیچ پزیشکێکی پسپۆڕی ژنانیان تێدا نییە، و لە پارێزگای قەندەهاریش تەنها سێ پزیشکی پسپۆڕی ژنان کار دەکەن.

لە رۆژهەڵاتی ئەفغانستانیش، سەرچاوە تەندروستییەکان ئاماژە بەوەدەکەن، پارێزگای نورستان بە هەمان شێوە هیچ پزیشکێکی پسپۆڕی ژنانی تێدا نییە، لە کاتێکدا ژمارەی پسپۆڕان لە نه‌نگه‌رهار بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە دوای کۆچکردنی بەشێکیان بۆ کابول یان دەرەوەی وڵات.

نەمانی پزیشکی پسپۆڕ بە واتای نەبوونی تەواوەتی کارمەندانی ژن لە کەرتی تەندروستیدا نایەت؛ چونکە هێشتا پزیشکی گشتی، مامان و پەرستار لە هەندێک ناوچەدا کار دەکەن، بەڵام کەمییەکە لە پارێزگا و ناوچە دوورەدەستەکاندا زۆر توندترە، بەجۆرێک خێزانەکان ناچار دەبن نەخۆشەکانیان بۆ دوورییەکی زۆر بگوازنەوە بۆ وەرگرتنی چارەسەری پسپۆڕی.

لە مانگی ئایاری رابردوودا، کوبی ریتفێڵد، بەڕێوەبەری رێکخراوی "کردار دژی برسییەتی" لە ئەفغانستان، لە سەرچاوەیەکی خۆجێی لە پارێزگای هێلمەندەوە گواستییەوە کە رەوانەکردنی ژنێکی دووگیان بۆ وەرگرتنی چاودێری پزیشکی رەنگە پێویستی بە گەشتێک بێت کە نێوان هەشت بۆ 10 سەعات بخایەنێت.

 لە هۆشداریدانەوە بۆ واقیعی تاڵ

کەناڵەکانی راگەیاندن بڵاویانکردووەتەوە، لە کانونی یەکەمی ساڵی 2024دا لە سەرچاوەکانی ناو وەزارەتی تەندروستی تاڵیبانەوە ئاشکرای کردبوو، تاڵیبان بڕیارێکی زارەکی دەرکردووە بۆ قەدەغەکردنی خوێندنی کچان و ژنان لە پەیمانگە پزیشکی و تەندروستییەکاندا، و لێپرسراوانی وەزارەتەکەش لە کۆبوونەوەیەکی لەناکاودا سەرۆکی پەیمانگەکانیان بە بڕیارەکە ئاگادارکردووەتەوە.

راپۆرتە نوێیەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان جەخت دەکەنەوە کە رێگرییەکان لەسەر خوێندنی ژنان لە بواری پزیشکیدا هێشتا بەردەوامن،  ئەم بڕیارە دوای رێگریکردن لە خوێندنی ئامادەیی کچان و پاشان داخستنی زانکۆکان هات، تا دوا دەروازەکانی خوێندن لە بوارەکانی مامانی، پەرستاری و تاقیکاری پزیشکیدا دابخرێن.

لەو کاتەدا هۆشدارییەکان لەسەر پاشەڕۆژی کەرتی تەندروستی بوون، بەڵام واقیعی ئێستا نیشانی دەدات قەیرانەکە تەنها بە پاشەڕۆژەوە بەستراوە تەنیا نییە، بەڵکو کەرتی تەندروستی کادرە ژنەکانی خۆی بەهۆی کۆچکردن و رێگرییەکانەوە لەدەستدەدات لە کاتێکدا پرۆسەی پێگەیاندنی کادری نوێ راگیراوە. 

دەستەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ژنان رایگەیاندووە کە لە هەر سێ ژنێکی ئەفغانی، ژنێک دەڵێت دەستگەیشتنی بە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان خراپتر بووە، هەروەها سندوقی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دانیشتوان (UNFPA) لە ئابی ساڵی 2024دا هۆشداری دا کە ئەفغانستان پێویستییەکی بەپەلەی بە 18 هەزار مامانی کارامەی زیادە هەیە، بەو پێیەی مامانەکان دەتوانن %90ی پێداویستییە بنەڕەتییەکانی تەندروستی دایک و منداڵ دابین بکەن.

رۆژنامەی "تەلەگراف" لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە کە مامان "شێلا ئیبراهیمی"ی تەمەن 27 ساڵ، بووەتە تاقە کارمەندی تەندروستی لە بنکەی تەندروستی "گەنداب خرۆتی" لە ناوچەی تۆرا بۆرا لە نه‌نگه‌رهار، کە خزمەتگوزاری بە 11 هەزار کەس لە 13 کۆمەڵگەی نیشتەجێبوون پێشکەش دەکات، پێشتر بنکەکە نۆ کارمەندی تێدا بوو بە پزیشکێکیشەوە، بەڵام بڕینی هاوکارییە داراییەکانی ئەمریکا بووە هۆی کەمکردنەوەی میلاکات و مانەوەی شێلا بە تەنها بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکانی دووگیانی، منداڵبوون و رێکخستنی خێزان. 

بنکەکە ئامێری سۆنەر، هۆڵی نەشتەرگەری و ئۆتۆمبێلی فریاکەوتنی تێدا نییە، و بارودۆخە سەختەکان ناچار دەبن رێگا شاخاوییە سەختەکان ببڕن بۆ گەیشتن بە نەخۆشخانە. "شێلا" باسی لەوەکردووە، ژنێکی دووگیانی تەمەن 20 ساڵ بەهۆی خوێنبەربوونی توندەوە گیانی لەدەستدا، دوای ئەوەی سەرەتا پەنای بۆ دەرمانخانەیەک بردووە و نەیتوانیوە باری تەندروستی خۆی بۆ دەرمانسازە پیاوەکە روون بکاتەوە، و دواتر بە تێکچوونی رەوشەکەیە بە درەنگی گەیشتووەتە بنکەکە. 

کەمبوونەوەی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان قەیرانی کەرتی تەندروستی ئەفغانستانی خراپتر کردووە، چونکە چەندین بنکەی تەندروستی داخران یان خزمەتگوزارییەکانیان کەم کردەوە.

رێکخراوی تەندروستی جیهانی لە ئایاردا رایگەیاندبوو، رێژەی منداڵبوون لەژێر چاودێری کادری کارامەدا لە %24ی ساڵی 2007ەوە بەرزبووەتەوە بۆ %67، بەڵام جیاوازییەکی زۆر لە نێوان شار و دێهاتەکاندا هەیە؛ بەجۆرێک لە کابول رێژەکە %94 تێدەپەڕێنێت، بەڵام لە نورستان دادەبەزێت بۆ نزیکەی %5.9.

تەندروستی جیهانی خەمڵاندوویەتی کە خەریکە لە هەر سەعاتێکدایە دایکێک بەهۆی کێشە تەندروستییەکانی دووگیانی و منداڵبوونەوە گیان لەدەستدەدات، کە زۆربەیان دەکرا رێگرییان لێ بکرێت.

هاوكات رێکخراوی یونیسێف هۆشداری داوە کە بەردەوامبوونی ئەم رێگرییانە تا ساڵی 2030 دەبێتە هۆی کەمیی نزیکەی 25 هەزار مامۆستا و کارمەندی تەندروستی ژن لە ئەفغانستان.

وەزارەتی وزەی ئێران، لە پێناو کەمکردنەوەی بەکاربردنی سووتەمەنی و لە سۆنگەی قووڵبوونەوەی قەیرانی دابینکردنی وزە لە وڵاتدا، دەستپێشخەریی "رۆژێک بێ ئۆتۆمبێل"ی لە ناو بەڕێوەبەرایەتییەکانی وەزارەتەکەیدا دەستپێکرد.

عەباس عەلی ئابادی، وەزیری وزەی ئێران رایگەیاند، وەزارەتەکەیان کارمەندان هان دەدات بۆ بەکارهێنانی هۆکارەکانی گواستنەوەی جێگرەوە و دەستبەرداربوون لە ئۆتۆمبێلی تایبەتی خۆیان.

جەختیشی کردەوە کە حکومەت هەوڵ دەدات پرۆسەی دەست بەسەرەوەگرتن و رێکخستنی بەکاربردنی وزە لە دامەزراوە رەسمییەکانی خۆیەوە دەستپێبکات.

ئەم دەستپێشخەرییە لە وەڵامی رێنماییەکانی مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێراندا هاتوو، کە تیایدا داوای کردبوو هەفتانە رۆژێک لە دامەزراوە حکومییەکاندا بکەرێتە رۆژی بێ ئۆتۆمبێل، هاوشانی کارکردن بۆ گەشەپێدانی گواستنەوەی گشتی و زیادکردنی بەرهەمهێنانی ئۆتۆمبێلی هایبرید.

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند، سبەینێ دووشەممە لە کۆبوونەوەیەکدا لە عومان، عیراق و وڵاتانی کەنداو لە وردەکارییەکانی رێڕەوە دەریاییە نوێیەکە لە گەروی هورمز ئاگادار دەکەنەوە.

عراقچی روونیکردەوە، کارنامەی کۆبوونەوەکەی مەسقەت بە پلەی یەکەم تەرخانکراوە بۆ رێکخستن و ئالیەتی کەشتیوانی لە رێڕەوە دەریاییە نوێیەکە لە ناو گەروەکەدا.

وەزیری دەرەوەی ئێران جەختیشی کردەوە، مەرجی وڵاتەکەی بۆ دووبارە کردنەوەی تەواوەتیی گەروی هورمز، گەڕانەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە بۆ پابەندبوونی بە بڕگەکان و جێبەجێکردنی "یاداشتی ئیسلام ئاباد".