رۆژی ٣ی ئۆكتۆبه‌ری ٢٠٢٦، ساڵێکی دیکە بەسەر ژیانئاوایی سەرۆک مام جەلال تێدەپەڕێت. ئەو سه‌ركرده‌یه‌ی تەنها پێشمەرگە، سەرۆککۆمار و سەرکردەیەکی سیاسی و دیپلۆماتكارێك نەبوو، بەڵکو له‌وه‌ش زیاتر چەترێکی نیشتمانی بوو کە تەواوی جیاوازییەکانی لە ژێر سێبەری خۆیدا کۆدەکردەوە. لەم ڕۆژەدا، نەتەوەیەک یاد و بیرەوەری ڕابەرێک دەکاتەوە کە بۆشاییە گەورەکەی دوای خۆی، تا ئەمڕۆش بە قووڵی لە گۆڕەپانی سیاسیی کوردستان و عێراق و ناوچه‌كه‌دا هەستی پێدەکرێت.

سه‌رۆك مام جه‌لال جگه‌له‌وه‌ی له‌گۆڕه‌پانی شۆڕشگێڕیدا له‌ناو مێژووی هاوچه‌رخی سیاسیی كوردا نمونه‌ی كه‌م بووه‌، لە پرۆسەی سیاسیی عێراقیش له‌ دوای ساڵی ٢٠٠٣دا، مام جەلال ڕۆڵێکی بێ وێنە و مێژوویی گێڕا وەک یەکەم سەرۆککۆماری کورد. ئەو تەنها نوێنەرایەتی نەتەوەکەی خۆی نەدەکرد، بەڵکوو بووە خاڵی بەیەکگەیشتنی سوننە، شیعە، عەرەب، کورد و سەرجەم پێکهاتە ئایینی و مه‌زهه‌بی و نەتەوەییەکانی تر بوو. بەهۆی ئەو ڕۆڵە کارایەی لە پاراستنی هاوسەنگی و ڕێگریکردن لە شەڕی تائیفی و مه‌زهه‌بیدا هەیبوو، بە شانازییەوە نازناوی "سەمامی ئامان" (صمام الأمان)ی پێبەخشرا. 

سه‌رۆك مام جەلال بە حیکمەت و دووربینی خۆی، نەخشەڕێگایەکی سیاسی دانا کە لەسەر بنەمای تەوافق و هاوسەنگی بنیات نرا، هەروەكچۆن ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە داڕشتنەوەی دەستووری هەمیشەیی عێراق له‌ساڵی ٢٠٠٥دا و جێگیرکردنی مافە ڕەواکانی گەلی کورد له‌و ده‌ستوره‌دا.

لە پرسی ئاشتەوایی و پێكه‌وه‌ژیان و مافی مرۆڤ و لێبوردەییدا، سه‌رۆك مام جەلال قوتابخانەیەکی بێهاوتا و بێوێنه‌ بوو. مام بەردەوام باوەڕی بە گفتوگۆ هەبوو و تەنانەت لەگەڵ نەیارە سیاسییەکانیدا تەنها لەبەر بەرژەوەندی گشتی و سەقامگیری و ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیاندا، هەرگیز دەرگای دایالۆگی دانەدەخست. لەسەر ئاستی ناوخۆی کوردستان، هەوڵە بەردەوامەکانی بۆ یەکڕیزیی ماڵی کورد و چارەسەرکردنی ناکۆکییە حزبی و سیاسییه‌كان، وایکردبوو کە ببێتە مەرجەعێکی نیشتمانی بۆ کردنەوەی گرێ کوێرەکان. ئەو دەیزانی کە هێزی گەلی کورد لە یەکگرتووییدایە، بۆیە هەمیشە دەستپێشخەر بوو بۆ ئاشتەوایی و کۆتاییهێنان بە گرژییەکان، بەو باوەڕەوەی کە سیاسەت هونەری گەیشتنە بە خاڵی هاوبەش.

ئەمڕۆ، لە کاتێکدا کە ناوچەکە، عێراق و هەرێمی کوردستان بە قۆناغێکی هەستیار و پڕ لە ئاڵنگاریی سیاسی و ئابووریدا تێدەپەڕن، زیاتر لە هەر کاتێکی تر بۆشایی ژیانئاوایی سه‌رۆك مام جه‌لال دەردەکەوێت. ئەو پێگەیەی کە مام جەلال لە بەغدا بە دیپلۆماسییەتێکی نەرم و زمانێکی شیرین دروستی کردبوو، هێزێکی گەورەی دابووە قەوارەی هەرێمی کوردستان. نەبوونی ئەو کاریزمایە، وایکردووە کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا، و تەنانەت ناکۆکییە ناوخۆییەکانی کوردستان، و گرژی هه‌رێمیش له‌ناوچه‌كه‌دا بە سەختی چارەسەرببن.

یادکردنەوەی ساڵڕۆژی ژیانئاوایی سه‌رۆك مام جەلال، دەبێت ببێتە وێستگەیەک بۆ پێداچوونەوە بە گوتاری سیاسی و گەڕانەوە بۆ ئەو بنەمایانەی کە ئەو ژیانی خۆی لەپێناویاندا تەرخان کرد و خه‌باتی بۆ كرد؛ کە بریتین لە یەکڕیزی، پێکەوەژیان، قبوڵکردنی جیاوازییەکان و خەباتی بەردەوام بۆ بەدیهێنانی مافە نەتەوەییەکان لە ڕێگەی ئاشتی و گفتوگۆوە. یاد و بیرەوەری ئەم سەرکردە مەزنە، هەمیشە لەپێشەنگی مێژووی نەتەوەیەکدا بە درەوشاوەیی دەمێنێتەوە.

پ.ی.د. په‌یمان رمضان احمد
سه‌رۆكی زانكۆی راپه‌ڕین

فراكسیۆنی یەكێتیی لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عیراق رایدەگەیەنێت، هزر و رێبازی سەرۆك مام جەلال بۆ هەمیشە رێنیشاندەریان دەبێت.

فراكسیۆنی یەكێتیی لە نۆیەمین ساڵیادی كۆچی دوایی سەرۆك مام جەلالدا پەیامێكی بڵاوكردەوە و رایگەیاند، هزر و رێبازی سەرۆك مام جەلال بۆ هەمیشە ڕێنیشاندەریان دەبێت.

دەشڵێت، یادی سەركردەیەك دەكەنەوە كە كاریگەرییەكی دیاری لەسەر ئاستی نیشتمانی و گۆڕەپانی سیاسی لە عیراق هەبووە.

فراكسیۆنی یەكێتی ئاماژەی بەوەش كردووە، سەرۆك مام جەلال لە قۆناغە سەختەكاندا چەترێكی كۆكەرەوە و خاوەنی هەڵوێستێكی میانرەوانە بووە و هێمای پێكەوەژیان و زامنی پاراستنی هاوسەنگییەكانی وڵات بووە و لەپای ئەو رۆڵە گەورە و كاریگەرەی كە دەیگێڕا نازناوی سەمامی ئەمانی پێبەخشراوە.

هەروەها ئاماژەی بەوە كردووە، سەرۆك مام جەلال تەمەنە پڕ بەخششەكەی بۆ خەبات و بەرگریكردن لە مافەكان تەرخان كرد، دووپاتیشیكردووەتەوە كە یاد و رێڕەوی سەرۆك مام جەلال هەمیشە بە بەرزی و زیندوویی لە ناخیاندا دەمێنێتەوە و هزر و رێبازەكەشی هەردەم رێنیشاندەر و مەشخەڵێك دەبێت.

بەمەبەستی داننان بە بڕوانامەی زانكۆ و پەیمانگەكانی رۆژئاوای كوردستان، مەزڵوم عەبدی لەگەڵ وەزیری پەروەردە و خوێندنی باڵای سوریا كۆبووەوە.

بەپێی راگەیەندراوی نوسینگەی مەزڵوم عەبدی راوێژكاری سەرۆكایەتی سوریا، لە كۆبوونەوەكەدا گفتوگۆ لەبارەی جێبەجێكردنی میكانیزمەكانی تێكەڵكردنی زانكۆكانی رۆژئاوای كوردستان بە سوریا كراوە، هەروەها پرسی دابینكردنی پەرتووكی زمانی كوردی و مامۆستایانی زمانی كوردی بۆ خوێندگەكانی رۆژئاوای كوردستان گفوگۆ كراوە.

هەروەها تاوتوێی یەكخستنی كۆلێژ و زانكۆكانی رۆژئاوای كوردستان لە چوارچێوەی سیستەمی خوێندنی باڵای سوریا و پرسی داننان بە بڕوانامەكانیان كراوە.

هەردوولا گفتوگۆیان لەسەر رێكخستنی رەوشی خوێندكاران و دانانی پلانێك بۆ دروستكردنی زانكۆی نوێ لە هەردوو پارێزگای حەسەكە و رەققە كردووە.

ئەمڕۆ هەینی، وەزیری نەوتی عیراق لەگەڵ وەزیرانی وزە و سامانە سروشتییەکانی تورکیا کۆبوەوە و پرسی  دەستپێکردنی دانوستانەکان سەبارەت بە رێککەوتن لە بوارەکانی نەوت و غازدا تاوتوێ کرا.

ئەمڕۆ هەینی،  وەفدێکی عیراق، بە سەرۆکایەتیی، باسم محەمەدی لە شاری ئەنکەرە لەگەڵ وەفدی تورکیا بە سەرۆکایەتیی ، ئالب ئەرسلان ، وەزیری وەزە و سامانەسروشتییەکان کۆبووەوە بۆ دەستپێکردنی دانوستانەکان سەبارەت بە رێککەوتن لە بوارەکانی نەوت و غازدا.

 کۆبونەوەکە،  بە بەشداریی بریکاری وەزیر بۆ شوێنکەوتنی نەوت و بەڕێوەبەرە گشتییەکانی کۆمپانیاکانی سومۆ، نەوتی باکور، پڕۆژە نەوتییەکان بەڕێوەچوو.

وەک ئەوەی وەزارەتی نەوتی عیراق بڵاویکردوەتەوە،  لە کۆبونەوەکەدا نەخشەڕێگەی پێشنیازکراو بۆ بەهێزکردنی هاوکاریی دوو قۆڵی لە پەرەپێدانی ژێرخانی سێکتەرەکانی نەوت، غاز، پیشەسازیی پترۆکیمیایی و بازرگانیی پێداویستییەکانی وزە تاوتوێکرا، بە ئامانجی داڕشتنی بنەمایەکی هاوبەش و فراوانکردنی ئاستی هاوبەشی نێوان هەردوو وڵات.

گەشتی ئاسمانیی هێڵەکانی ئێران بۆ عیراق دەستپیدەکاتەوە؛ تەنها لە نێوان فڕۆکەخانەی نەجەفدا دەبێت و رۆژانە 40 گەشت ئەنجام دەدەن.

میدیاکانی ئێران بڵاویانکردوەتەوە، بە هەوڵەکانی عەلى زەیدى سەرۆک وەزیرانى عیراق و بە رەزامەندی ئەمریکا، گەشتە ئاسمانییەکانی کۆمپانیا ئێرانییەکان لە رێگەی  فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی نەجەفەوە بۆ عیراق دەستپیدەکەنەوە.

ئاماژەیان بەوەکردوە، دەستپێکردنەوەی گەشتەکان ئامانج لێی گواستنەوەی گەشتیار و زیارەتکارانە و تەواوی کۆمپانیا ئێرانییەکان دەگرێتەوە، جگە لە کۆمپانیای ماهان ئێر.

ئەمە لە کاتێکدایە پێشتر، لە رۆژت 23ـی9ـی 2026 وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا هاتنی فڕۆکەی ئێرانی بۆ عیراق قەدەغە کردبوو، بەڵام بە هەوڵی عەلی زەیدی واشنتۆن  رازیبووە بە دەستپێکردنەوەی گەشتەکان.

راوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی عیراق رایگەیاند، عێراق ئێستا هەنگاو دەنێت بەرەو قۆناغێكی نوێ و  هاوكاری لەگەڵ هاوپەیمانان.

قاسم عەبودی راوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی عیراق رایگەیاند، لە قۆناغی سەركەوتن بەسەر داعشدا دەچنە قۆناغی چەسپاندنی توانای عیراق بۆ رێگریكردن لە گەڕانەوەیان و بەشداریكردنی كارا لە ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەكەدا.

وتیشی، دەسەڵاتی دادوەریی خاوەن ئەزموونێكی زۆرە بەهۆی قەبارەی ئاڵنگارییەكان كە هیچ دادگایەكی جیهان رووبەڕووی نەبووەتەوە،  لەسەر ئەو بنەمایشە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرپرسیارێتیی دادگاییكردنی 62 تۆمەتباری بیانی سپاردووە بە عیراق.

دەشڵێت، حكومەت جەخت لە  پابەندبوون خۆی بۆ كاركردن لەگەڵ هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دەكاتەوە بە مەبەستی لەناوبردنی یەكجاریی داعش 

ئاژانسی رۆیتەرز بە پشتبەستن بە سێ لێپرسراوی باڵای ئێران و سەرچاوەیەکی ئاگادار لەو بابەتە بڵاویکردەوە، تاران ئامادەکاری تەواوی کردوە و لە ئەگەری هێرشی ئەمریکادا وەڵامدانەوەکەی  فراوانتر و توندتر دەبێت لە چاو رابردودا.

رۆیتەرز رایگەیاندوە، لەئەگەری دەستپێکردنەوەی هێرشەکان، فەرماندە باڵاکانی ئێران پلانیان هەیە و  بیر لە زیادکردنی مەودای ئامانجە ئەگەرییەکان دەکەنەوە.

بەپێی راپۆرتەکە، ئەو پلانانەی کە لەبەرچاو دەگیرێن بریتین؛ لە فراوانکردنی مەودای ئامانجەکان لە بەرژەوەندییە پەیوەندیدارەکانی ئەمریکاوە بۆ ئەو وڵاتانەی کە پشتگیری لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی واشنتۆن دەکەن.

رۆیتەرز ئاشکرای کردوە، تاران نیازیەتی ئامانجەکانی دەرەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بگرێتەوە، بەڵام تا ئێستا بڕیاری کۆتایی لەسەر مەودا و کاتی وەڵامدانەوەی لەو شێوەیە نەدراوە.

ئەو سەرچاوانەی قسەیان بۆ رۆیتەرز کردوە، وتویانە؛ بە گوێرەی پلانەکان، وەڵامی ئێران بۆ ئەمریکا، جگە لە  گەروی هورمزە و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکە، لە دەرەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش دەبێت.

ئەمە لە کاتێکدایە پێشتر ئاژانسی رۆیتەرز رایگەیاند بوو، تاران داوای لە گروپە هاوپەیمانەکانی لە لوبنان، یەمەن و عیراق کردووە، ئەگەر ئەمریکا دەست بە هێرش بکاتەوە،ئامادەبن بۆ پشتیوانی لە کۆماری ئیسلامی ئێران.

سوپای پاسداران هەڕەشە دەکات و دەڵێت؛ هەڕەشەی بێباج کۆتاییهاتوە و دەستیان لەسەر پەلەپیتکەی چەکەکانیان و ئامادەی  وەڵامدانەوەی هەر هەڕەشەیەکن بکرێتە سەر ئێران.

سوپای پاسدارانی ئێران لە راگەیەندراوێكدا، بە بۆنەی دووەمین ساڵیادی هێرشەکانی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل، کە بە "ئۆپەراسیۆنی بەڵێنی راستەقینەی 2" ناسراوە،  بانگەشەی ئەوەدەکات، لە بەرانبەر هەر هەڕەشە یان هێرشێکدا، ئامادەی وەڵامدانەوەی خێرا و توندترە لەو ئۆپەراسیۆنە.

 لە  راگەیەندراوەکەدا، سوپای پاسداران رایگەیاندوە، سەردەمی هەڕەشەی بێباج کۆتاییهاتووە و هەر دەستدرێژییەک وەڵامێکی پەشیمانکەرەوە و ئازاربەخشی بەدوادا دێت.

ئاماژەی بەوەکراوە، بە پەیڕەوکردنی رێنماییەکانی موجتەبا خامنەیی، رێبەری  باڵای ئێران، جەختکراوەتەوە، دەستیان لەسەر پەلەپیتکەیە بۆ وەڵامدانەوەی راستەوخۆ و خێرا،  پەشیمانکەرەوە و کوشندەتر لە ئۆپراسیۆنی پێشوو بۆ هەر هەڕەشە یان هەڵەیەکی ئەگەر دژیان بکرێت.

جێی باسە ئۆپەراسیۆنی "بەڵێنی راستەقینەی 2" لە وەڵامی کوژرانی ئیسماعیل هەنیە، حەسەن نەسروڵڵا دژی ئیسرائیل ئەنجام درابوو.

لە ترسی هێرشەکانی ئێران، ئەمریکا ژمارەی پاتریۆتەکانی لە سعودییە و قەتەر زیاد دەکات بەمەبەستی پاراستنی کەرتی وزەی ئەو دوو وڵاتە.

بەگوێرەی راپۆرتێکی پێگەی ئاکسیۆس و بە پشتبەستن بە زانیاریی دوو لێپرسراوی ئەمریکی، ئەمریکا لە هەفتەکانی رابردودا دوو سیستمی بەرگریی موشەکیی پاتریۆتی تری رەوانەی عەرەبستانی سەعودییە و قەتەر کردووە.

ئاکسیۆس دەڵێت؛ ئامانج لە جێگیرکردنی ئەم سیستمە بەرگرییانە، پاراستنی دامەزراوە گرنگەکانی نەوت و غازی ئەو دوو وڵاتەیە لە ئەگەری دەستپێکردنەوەی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی بەربڵاوی ئەمریکا دژی ئیران.

دوو پاتریۆتەکە، کە یەکێکیان بۆ بەرگریی لە دامەزراوەیەکی نەوتی لە سەعودییە و ئەوی دیکەیان بۆ پاراستنی کێڵگەیەکی غازی سروشتی لە قەتەر تەرخان کراوە.

ئەم هەنگاوەی واشنتن وەک وەڵامەکە بۆ رەواندنەوەی نیگەرانییەکانی سەعودییە و قەتەر و دڵنیاکردنەوەیان لە پارێزراویی ژێرخانی وزەی وڵاتەکانیان.

 پێشتر ئەو دوو وڵاتە،  لە مانگی ئابدا داوایان لە دۆناڵد ترەمپ،  کردبوو خۆ لە بەئامانجگرتنی دامەزراوە وزەیییەکانی ئێران بپارێزێت، چونکە نەیاندەویست وڵاتەکانیان ببنە ئامانجی هێرشی تۆڵەسێنەرەوەی تاران بۆ سەر کێڵگە نەوتی و غازییەکانیان.

لێپرسراوانی ئەمریکا بە ئەکسیۆسیان راگەیاندوە  ئەم نیگەرانییانەی وڵاتانی کەنداو هۆکارێکی سەرەکی بوون لەوەی ترەمپ لەو قۆناغەدا لەبری پەنابردن بۆ ئۆپراسیۆنی بەربڵاوی سەربازی، جەخت لەسەر بەردەوامیی  گوشاری ئابوری بکاتەوە، ئێستاش بە جێگیرکردنی ئەم سیستمە بەرگرییانە هەوڵی بەهێزکردنی ئاسایشی هاوپەیمانەکانی دەدات.