كەتیبەكانی حزبوڵای عیراق ئەركی عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی نوێی عیراق  بۆ كۆكردنەوەی چەك لەدەستی دەوڵەت سەخت دەكەن  چونكە ئامادەنین چەكەكانیان رادەست بكەن.

كەتیبەكانی حزبوڵای عیراق پێداگری لەسەر هێشتنەوەی چەكەكانی دەكات و هەر جۆرە گفتوگۆیەك لەمبارەیەوە ڕەتدەكاتەوە ئەم هەڵوێستە پرسیار و گومانی زۆری لەسەر توانای حكومەتەكەی عەلی زەیدی دروستكردووە؛ بەتایبەت لەم كاتەدا كە واشنتۆن فشارەكانی بۆ سەر بەغداد چڕكردووەتەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی چەكی ئەو گرووپانەی كە ئەمریكا وەك ڕێكخراوی تیرۆریستی پۆلێنیان دەكات.

عەلی زەیدی، كە لە ناوەڕاستی مانگی ئایارەوە پۆستەكەی وەرگرتووە، بەڵێنی داوە چەك تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت، بەڵام ئەم دۆسیەیە دوای گۆڕانكارییە هەرێمییەكانی جەنگی غەززە و جەنگی ئێران، هەستیارییەكی زیاتری بەخۆوە بینیوە.

لهێب هیگڵ، گەورە شیكەرەوەی كاروباری عیراق لە گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتیی، ئاماژەی بەوەكرد  عەلی زەیدی  رووبەروی كۆمەڵێك قەیران دەبێتەوە، چونكە عیراق بوەتە شوێنی یەكلایی كردنەوەی ململانێكانی ئەمریكا و ئێران و بەو هۆیەشەوە دەوڵەت ناتوانێت كۆنترۆڵی تەواوی هێزەكان بكات.

شیكەرەوەكانیش پێیانوایە، رۆڵی زەیدی لە نێوان كەسایەتییەكی راگوزەر یان كەسێك كەبتوانێت دەسەلاتەكانی وەك سەرۆك وەزیران بسەپێنێَت پەیوەستە بە قۆستنەوەە ئەو دەرفەتەی كە هاتوەتەبەردەستی و بەهۆیەوە ئەو پۆستە باڵایەی وەرگرتوە  .

چەند بژاردە و سیناریۆیەك لەبەردەم حكومەتی عیراقدا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ گروپە چەكدارەكان كە هەر یەكەیان لێكەوتەی خۆیان هەیە، لەوانە، رووبەڕووبوونەوەی توند بۆ بەدەستهێنانی رەزامەندی ئەمریكا و گێڕانەوەی شكۆی دەوڵەت، بەڵام مەترسی هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆیی و ناسەقامگیری ئەمنی لێدەكەوێتەوە.

چاوپۆشین  لە گروپە چەكدارەكان و پاراستنی ئارامی كاتی و دووركەوتنەوە لە جەنگی ناوخۆیی، بەڵام رووبەڕوبوونەوەی سزای ئابووری توندی ئەمریكای لێدەكەوێتەوە.

یان تێكەڵكردنی قۆناغ بە قۆناغ ئەو گروپە چەكدارانە و تێكەڵكردنیان بە دامودەزگاكانی دەوڵەت ، بەڵام ئەم پڕۆسەیە زۆر ئاڵۆزە و ر پیچدەچێت گرووپە ئایدۆلۆژییەكان یان واشنتۆن پێی رازی نەبن.

قوباد تاڵەبانی، لەدیدارێکدا لەگەڵ کوردسات نیوز، رەوشی سیاسی و ئیداریی هەرێمی کوردستانی خستەڕوو و ئاماژەی بەوەکرد، سلێمانی لە رابردوودا رووبەڕووی گەمارۆ و غەدر بووەتەوە، بەڵام چەند ساڵێکە رەوش گۆڕاوە و شارەکە بەرەوپێشچوونی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە.جەختی لەوەشکردەوە، ئێستا کاتی ئەوە هاتووە فەلسەفەی حوکمڕانی بگۆڕدرێت و حکومەتێک پێکبهێنرێت کە تەنها خزمەتگوزار بێت، نەک تەنها دابەشکردنی پۆستەکان بێتە ئامانج بۆ لایەنەکان.

قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان، لە دیدارێکی تایبەتدا لەگەڵ کوردسات نیوز رایگەیاند، ئەوان ناڕازین لە شێوازی بەڕێوەبردنی ئێستای هەرێمی کوردستان، بە بڕوای ئەو، کێشەی سەرەکی بەردەم پێکهێنانی کابینەی نوێ، پۆست نییە، بەڵکو گۆڕینی فەلسەفەی حکومڕانییە. دەشڵێت، کوردستان پێویستی بە بەڕێوەبردنە، دەبێت فەرهەنگی حکومڕانی بگۆڕێت و وەلا بۆ شەخس نەمێنێت".

سەبارەت بە شێوازی بەڕێوەبردنیش، رەخنەی ئەوەی گرت کە لە ئێستادا دەسەڵاتەکان بە شێوەیەکی ناڕەوا لە ناوەندێکی بچووکدا کۆکراونەتەوە و وتی: "ناکرێت لە پردێکەوە تا دۆسیەی نەوت لەدەست سەرۆکی حکومەت بێت، دەبێت درک بەوە بکرێت وەزارەت و شارەوانی هەیە و دەبێت دەسەڵاتەکانیان بۆ شۆڕ بکرێتەوە".

قوباد تاڵەبانی جەختی کردەوە، سلێمانی لە رابردوودا رووبەڕووی گەمارۆ و غەدر بووەتەوە، بەڵام چەند ساڵێکە رەوشەکە گۆڕاوە و شارەکە پێشکەوتنی بەخۆوە بینیوە، ئاشکراشیکرد، زۆر باجی داوە لەپێناو رێگری لە جیاکاری نێوان ناوچەکان و یەکێتی بەردەوام دەبێت لە پێداگری کردن لەسەر نەهێشتنی ئەو جیاکارییانە.

هەروەها ئاماژەی بەوەکرد، بەداخەوە ئێستا "دوو ئیدارەیی" لە هەرێمدا هەیە و دەخوازێت هەرێم ببێتە خاوەن یەک ئیدارە، دەستور و یاسای بودجەی ڕوون.

سەبارەت بە پەیوەندییان لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان، قوباد تاڵەبانی دووپاتی کردەوە، یەکێتی و پارتی ناتوانن بە تەنیا حکومەت پێکبهێنن و پێویستە پێکەوە هەرێم بەڕێوەببەن، ناوبراو وتیشی: "دوژمنی پارتی نین، بەڵکو دەمانەوێت شەراکەتی راستەقینە هەبێت نەک موشارەکە".

سەبارەت بە داهاتووی گفتوگۆکانیش، بە ئەرێنییەوە باسی پەیامەکەی مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی کرد و ئەوەی خستەڕوو،  پەیامەكەی كاك مەسعود جوان بوو و پێویستە تەرجەمەی كردار بكرێت.

لەسەر ئاستی عیراق، قوباد تاڵەبانی باسی لەوەکرد، یەکێتی لەمڕۆدا دیدگایەکی جیاوازی هەیە و چیتر وەک رابردوو سەرقاڵی کێشەی ناوخۆیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە داڕشتنی سیاسەتی عیراق بەرانبەر جیهان.

دەشڵێت؛ هەرێم کاتێک بەهێز دەبێت کە بەشدار بێت لە بڕیارەکانی عیراق نەک دوورەپەرێز بێت، هەروەها سەرۆک بافڵ لە بەغداد داوای مافی هەموو گەلانی عیراق دەکات بەبێ جیاوازی.

یەکێتی باوەڕی بە قەوارەی هەرێمی کوردستان هەیە و خەباتی بۆ کردووە، بۆیە هەوڵەکانیان لەپێناو حکومڕانییەکی تەندروستە تا بتوانن بە باشترین شێوە خزمەتی خەڵک بکەن، "قوباد تاڵەبانی وا دەڵێت".

بۆ دووەم ساڵ لەسەر یەك، سلێمانی میوانداری كۆڕبەندی نێودەوڵەتی ئابوری دێڵفی دەكات، كە تیایدا لێپرسراوانی باڵای عیراق و هەرێمی كوردستان و جیهان كۆبوونەتەوە بۆ تاوتوێكردنی رەوشی سیاسی و ئابووری ناوچەكە، كۆڕبەندەكە دوو رۆژ دەخایەنێت و جەخت لەسەر ئاشتی و چارەسەری ئاڵەنگارییەكان دەكاتەوە.

بۆ دووەم ساڵ كۆڕبەندی دێڵفی لە سلێمانی بەڕێوەدەچێت، كەسایەتییە باڵاكانی هەرێمی كوردستان و عیراق و جیهان بەشدارن كە ماوەی دوو رۆژ دەخایەنێت، لە دەستپێكی كۆڕبەندەكەشدا سیمیۆن سۆمۆكۆس دامەزرێنەری كۆڕبەندەكە باسی لە تەوەرەكان و گرنگی هەرێمی كوردستان بۆ پێكەوەژیان و چارەسەری ئاڵەنگارییە سیاسسییەكان كرد.

سیمۆن سۆمۆكۆس دامەزرێنەری كۆڕبەندی دێڵفی لەسەرەتای دەستپێکردنی کۆڕبەندەکەدا رایگەیاند، ێمە شانازی دەكەین كە بۆ دووەم ساڵە لەسەر یەك لە شاری سلێمانی ئەم كۆڕبەندە ئەنجام دەدەین، چونكە هەرێمی كوردستان هەمیشە لە هەوڵی بەردەوامی ئاشتی و پێكەوەژیاندایە و گرنگییەكەشی لە روبەرە جوگرافییەكەی زۆر زیاترە، ئێمە لەم كۆڕبەندەدا باسی ئاڵەنگارییە سیاسییەكان و بازاڕەكان دەكەین، چونكە ئەو گفتوگۆیانەی لێرە دەكرێن بۆ ئاسایش و ئابووری ناوچەكە و تەواوی جیهانیش بایەخێكی زۆریان هەیە.

دواتر نزار ئامێدی سەرۆك كۆماری عیراق وتارێكی لەبارەی باشتربوونی سەقامگیری عیراق و گرنگی راگرتنی گروپە چەكدارەكان كرد. جەخت کردەوە ئەو ئاڵەنگارییانەی روبەڕوی عیراق دەبنەوە، نابێت بە هیچ شێوەیەك كاریگەری نەرێنییان لەسەر ژیانی هاووڵاتیان هەبێت، بەردەوامین لە هەوڵەكانمان بۆ راگرتنی گروپە چەكدارەكان و كار دەكەین بۆ رەخساندنی ژینگەیەكی لەباری ئابووری و وەبەرهێنان كە بەدوور بێت لە گەندەڵی، بۆئەوەی ئاسایش و بوژانەوە بۆ وڵاتەكەمان مسۆگەر بكەین.

دواتر، ئەحمەد داود ئۆغڵۆ سەرۆكی پارتی ئایندە و سەرۆك وەزیرانی پێشوتری توركیا سوپاسی بافڵ تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتیی نیشتیمانیی كوردوستان و قوباد تەڵەبانی جێگری سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كرد، لە بارەی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەروی هورمزیش وتی، گەروی هورمز لە پێشتردا بەشێوەیەكی ئاسایی سەیر دەكرا و ئێستا پێگەكەی گۆڕاوە.

بەڕێوەچوونی كۆڕبەندی ئابوری دێڵفی بۆ ساڵی دووەم، پێگەی سلێمانی لەسەر نەخشەی وزەی جیهان بەهێز دەكات و هانی دیالۆگی ئەرێنی دەدات بۆ پشتیوانی رێوشوێنەكانی بەهێزكردنی سیاسەتی ئابوری و گەشەپێدان لە رەوشە دژوار و ناسەقامگیرەكانیشدا.

كۆڕبەندی دێڵفی رێكخراوێكی یۆنانییە و لە ساڵی 2016 لە شاری دێڵفی دامەزراوە، ساڵانە لە یۆنان و چەندین وڵاتی تری جیهان بەڕێوەدەچێت، سەركردە و بازرگانان كۆدەبنەوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر كێشە سیاسی و ئابوورییەكان، شاری سلێمانیش بۆ دووەم ساڵە لەسەریەك میوانداری ئەو كۆڕبەندە جیهانییە دەكات.

گۆڤارێکی ئەمریکی ئاشکرایکرد، فڕۆکەی جەنگیی نوێی روسیا ناسراو بە کش مات، پێشبینی دەکرێت ببێتە خاوەن کەمترین تێچووی بەرهەمهێنان و کارکردن لە نێوان فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەمدا.

گۆڤاری "میلیتاری وۆچ"ی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا ئاشکرایکردووە، فڕۆکەی جەنگیی نوێی روسیا بە ناوی "سو-75" ناسراو بە 'کش مات ' Checkmate، پێشبینی دەکرێت ببێتە کەمترین تێچووی فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەم لە جیهاندا.

گۆڤارەکە ئاماژەی بەوەداوە، بەراورد بە خێزانی فڕۆکەکانی "سو-27" (وەک سو-30، سو-34 و سو-35) کە قەبارەیەکی گەورەتریان هەیە، فڕۆکەی "سو-75" بە جۆرێک دیزاین کراوە کە تێچووی کارکردن و چاککردنەوەی زۆر کەمتر بێت. بەپێی زانیارییەکان، کۆمپانیای سوخۆی لە دیزاینی ئەم فڕۆکەیەدا گرنگییەکی زۆری بە کەمکردنەوەی تێچووی ئۆپەراسیۆنەکان داوە، بە جۆرێک کە رەنگە کەمترین تێچووی بەرهەمهێنانی لەنێو فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەمدا هەبێت.

تەکنەلۆژیا و سودوەرگرتن لە "سو-57" بەپێی راپۆرتەکە، پڕۆگرامی پەرەپێدانی "کش مات" سوود لەو تەکنەلۆژیایانە وەردەگرێت کە پێشتر بۆ فڕۆکەی "سو-57" بەکارهاتوون، بەتایبەت لە سیستمە لاوەکییەکان و بزوێنەری هاوبەشدا، ئەمەش کاریگەری راستەوخۆی لەسەر کەمکردنەوەی تێچووی کۆتایی فڕۆکەکە دەبێت. هەر لەم چوارچێوەیەدا، میدیاکانی روسیا رایانگەیاندووە کە کۆمپانیای یەکگرتووی فڕۆکەوانیی روسیا، دەستی بە بەرهەمهێنانی مۆدێلی سەرەتایی (نموونە)ی ئەم فڕۆکەیە کردووە.

فڕۆکەی "سو-75" (کش مات):

فرۆکەی جەنگی کشومات فڕۆکەیەکی نەوەی پێنجەمە و خاوەن یەک بزوێنەرە، بەشێوەیەک دیزاین کراوە خۆی لە رادارەکان دەشارێتەوە.

خێراییەکەی نزیکەی 2200 بۆ 2470 کم/لە سەعاتێکدا ، واتا دوو هێندەی خێرایی دەنگ، هەروەها خاوەن رادارێکی پێشکەوتووە کە دەتوانێت لەیەک کاتدا 30 ئامانج دیاری بکات و هێرش بکاتە سەر 6 ئامانجیان.

مۆسکۆ ئامانجییەتی ئەم فڕۆکەیە هەناردەی وڵاتانی ئاسیا، ئەفریقیا و ئەمریکای لاتین بکات (وەک هیندستان، ڤێتنام و ئەرجەنتین) و پلان هەیە لە ماوەی 15 ساڵدا نزیکەی 300 فڕۆکە بفرۆشێت.

لە رووی نرخیشەوە، پێشبینی دەکرێت نرخی هەر فڕۆکەیەک لە نێوان 25 بۆ 35 ملیۆن دۆلار بێت، کە ئەمەش بە بەراورد بە "ئێف-35"ی ئەمریکی کە نرخی لە 100 ملیۆن دۆلار کەمترە.

بەراوردکاریی لە نێوان فڕۆکەی "سو-75"ی روسی و فڕۆکەی "ئێف-35"ی ئەمریکی:

تێچووی بەرهەمهێنان:

فڕۆکەی "سو-75" (کش مات) پێشبینی دەکرێت نرخی هەر دانەیەکی لە نێوان 25 بۆ 35 ملیۆن دۆلار بێت.

فڕۆکەی "ئێف-35"ی ئەمریکی نرخی هەر دانەیەکی لە 100 ملیۆن دۆلار زیاترە.

تێچووی کارکردن و چاککردنەوە:

دیزاینی "سو-75" بە جۆرێک کراوە کە کەمترین تێچووی ئۆپەراسیۆن و چاککردنەوەی هەبێت و پێشبینی دەکرێت کەمترین تێچووی بەرهەمهێنانی لەنێو فڕۆکەکانی نەوەی پێنجەمدا هەبێت.

بە پێچەوانەوە، فڕۆکە گەورەکانی وەک خێزانی "سو-27"ی رووسی، بەهۆی قەبارە گەورەیانەوە خاوەن تێچووی بەرزترن لە رووی کارکردن و چاککردنەوەوە.

تەکنەلۆژیا و دیزاین:

هەردوو فڕۆکەکە سەر بە نەوەی پێنجەم و خاوەن تەکنەلۆژیای خۆشاردنەوەن لە رادارەکان.

لە پێشكەوتنێكی زانستیی نوێدا كە رەنگە ئاسۆیەكی نوێ لە چارەسەركردنی نەخۆشی شێرپەنجەدا بكاتەوە، چارەسەرێكی نوێ بۆ گرێ شێرپەنجەییەكان دۆزراوەتەوە.

رۆژنامەی "گاردیان"ی بەریتانی ئەنجامی تاقیكردنەوەی دەرزییەكی نوێی بە ناوی "ئەمیفانتاماب" ئاشكرا كرد كە بەپێی تاقیكردنەوەكان ئەو دەرزییە توانایەكی بەرچاوی هەیە لە بچووككردنەوەی گرێ شێرپەنجەییەكان و تەنانەت لەناوبردنی تەواوەتییان بۆ هەندێك لەو نەخۆشانەی كە هیوایان بە چارەسەرە باوەكان نەمابوو.

بەپێی راپۆرتەكە، دەرزییەكە لەسەر 102 توشبووی شێرپەنجەی سەر و مل لە 11  وڵاتی جیاواز ئەنجامدراوە وبەپێی ئەنجامەكان دەركەوتووە چارەسەرە نوێیەكە سەركەوتوو بووە لە بچووككردنەوەی گرێكان لای 43 نەخۆش، گرێی 15  نەخۆشیش بە تەواوی لەناوچوون و نەماون، ئەوەش لە لایەن پسپۆڕانەوە وەك دەستكەوتێكی بێپێشینە لەم جۆرە حاڵەتە پێشكەوتوانەدا وەسف دەكرێت.

پرۆفیسۆر كیڤن هارینگتۆن مامۆستای چارەسەرە بایۆلۆژییەكانی شێرپەنجە لە پەیمانگای توێژینەوەی شێرپەنجە لە لەندەن، دەڵێت، ئەو چارەسەرە نوێیە توانای هەیە ساڵانە سوود بە هەزاران نەخۆش بگەیەنێت، ئەوەش قەبارەی ئەو هیوایە نیشان دەدات كە ناوەندە پزیشكییەكان لەسەری هەڵیانچنیوە.

دەرمانی "ئەمیفانتاماب" بەوە جیا دەكرێتەوە كە خاوەنی میكانیزمێكی سێلایەنەیە بۆ هێرشكردنە سەر شێرپەنجە لە چەند گۆشەیەكی جیاوازەوە لە یەك كاتدا، ئەوانیش پەكخستنی پڕۆتینی ئیگفر كە بەرپرسە لە هاندانی گەشەی گرێكان، رێگریكردن لە رێڕەوی مێت كە خانە شێرپەنجەییەكان بەكاری دەهێنن بۆ هەڵاتن لە كاریگەریی چارەسەرەكان، بەرگری جەستەی مرۆڤیش بەهێز دەكات بۆ هێرشكردنی راستەوخۆ بۆسەر گرێیەكە.

ئەو چارەسەرە لە رێگەی دەرزییەكی بچووك لە ژێر پێستەوە بەكاردەهێنرێت، نەك لە رێگەی دەرزی ناو دەمار، ئەوەش وای لێدەكات بۆ نەخۆشەكە ئاسانتر و ئاسوودەتر بێت و چارەسەرەكەش لە نۆرینگە دەرەكییەكانیشدا خێراتر جێبەجێ بكرێت.
سەرەڕای ئەو ئەنجامەش، توێژەران جەخت دەكەنەوە كە "ئەمیفانتاماب" هێشتا لە ژێر هەڵسەنگاندنی كلینیكیدایە و هێشتا نەسەلمێنراوە كە چارەسەرێكی بنبڕكەر بێت بۆ هەموو جۆرەكانی شێرپەنجە، بەڵام نیشاندەرە سەرەتاییەكان دەرگای قۆناغێكی نوێ لە بەرەنگاربوونەوەی ئەو نەخۆشییە دەكەنەوە، بەتایبەت بۆ ئەو نەخۆشانەی كە چیتر سود لە چارەسەرە باوەكان وەرناگرن.

سەرباری ئەوەی یاسای كاری عیراقی تەمەنی كاركردنی منداڵانی بەلایەنی كەمەوە لە 15 ساڵەوە دیاریكردووە، بەڵام كاركردنی منداڵان لە وڵاتەكە بووەتە دیاردە و یەكێكە لە مەترسیدارترین ئاڵنگارییە كۆمەڵایەتی و ئابورییەكان. 

بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان، عیراق پلەی چوارەمی لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی وەرگرتووە، لە زۆری ژمارەی ئەو منداڵانەی كار دەكەن.

بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی پلاندانانی عیراق، نزیكەی 1.1 ملیۆن منداڵی عیراقی لە مافە سەرەتاییەكانی وەك خوێندن و تەندروستی بێبەشبوون. 

بەپێی ئامارەكاین رێكخراوە نێودەوڵەتییەكانی وەك كاری نێودەوڵەتی و یونسێف، نزیكەی 4.5 ملیۆن عیراقی بەهۆی ململانێكانەوە لەژێر مەترسی هەژاریدان و منداڵان زۆرینەیان پێكدەهێنن. 

هەروەها نزیكەی 4.8%ی ئەو منداڵانەی تەمەنیان لەنێوان 5 بۆ 14 ساڵدایە لە عیراق كاردەكەن، 4.2%ی منداڵانیش لە هەمان كاتدا هەم دەخوێنن و هەم كار دەكەن. 

ناوەندی ستراتیژی مافی مرۆڤ بڵاویكردووەتەوە، ئەو كارانەی منداڵان دەیكەن لە كۆڵان و شەقام و بازاڕەكان بریتییە لە فرۆشیاری و پاككردنەوەی جامی ئۆتۆمبێل، هەروەها لە وەرشەكانی ئاسنگەری و دارتاشی و بیناسازی كاردەكەن، یاخود لە كێڵگە كشتوكاڵییەكان و هەروەها لە كۆكردنەوەی خاشاك و سواڵكردن، كە سواڵكردن بە مەترسیدارترین شێوازەكانی خراپ بەكارهێنانی منداڵان دادەنرێت. 

هەر بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان، هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی كاركردن لەنێو منداڵانی عیراقدا دەگەڕێتەوە بۆ، هەژاری و بێكاری و كەمی داهاتی خێزانەكان، هەروەها لێكترازانی خێزانی و ئاوارەبوونی ناوخۆیی و ململانێ چەكدارییەكان و وازهێنان لە خوێندن. هەندێك جاریش چاوچۆنێكی بەشێك لە خاوەنكارەكان هۆكارە كە منداڵان لە دەرەوەی چوارچێوەی یاسا بەكاردەهێنن.

ناوەندە یاساییەكانیش ئەوە دەخەنەڕوو، ئەوەی مەترسی لەسەر منداڵان زیاتر كردووە ئەوەیە، ئەو منداڵانەی لەسەر شەقامەكان كار دەكەن لە هەر كەسێكی تر زیاتر روبەڕووی توندوتیژی و دەستدرێژی سێكسی و پێشێلكاری دەبنەوە و ئەوانەش دەچێتە چوارچێوەی تاوانی بازرگانیكردن بە مرۆڤەوە.

شارەزایان دەشڵێن، ئەگەر كاركردنی منداڵان بەو شێوەیە لە عیراق بەردەوام بێت، دەبێتە هەڕەشەیەكی راستەوخۆ لەسەر گەشەپێدانی وڵاتەكە، چونكە زیادبوونی نەخوێندەواری و فروانبوونی بازنەی هەژاری و زیانگەیاندن بە تەندروستی جەستەیی و دەروونی منداڵی لێدەكەوێتەوە.

حەسەن خوام وتەبێژی وەزارەتی كار و كاروباری كۆمەڵایەتی عیراق رایگەیاندووە، وەزارەتەكەیان بایەخی زۆر بەو بابەتە دەدات و رێوشوێنی یاسایی توند دەگرێتەبەر بەرامبەر ئەو خاوەنكارانەی سەرپێچی یاسا دەكەن، هەروەها لەگەڵ رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و كۆمەڵگەی مەدەنی هەماهەنگی دەكەن بۆ داڕشتنی پلانی پاراستنی منداڵان.

بەپێی نوێترین راپۆرتی رێكخراوی یونسێف و رێكخراوی كاری نێودەوڵەتی بۆ ساڵی 2025، ژمارەی ئەو منداڵانەی لە جیهاندا كار دەكەن گەیشتووەتە نزیكەی 138 ملیۆن منداڵ و لە نێویاندا نزیكەی 54 ملیۆن منداڵ هەیە كە كاری مەترسیدار دەكەن و هەڕەشە لەسەر تەندروستی و گەشەكردنیان هەیە.

دەموچاوی ترەمپ خەریكە یاسایەكی 160 ساڵەی ئەمریكا دەگۆڕێت.

لە چوارچێوەی ئامادەكارییەكانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بۆ 250ـەمین ساڵیادی سەربەخۆیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، نووسینگەی نەخشاندن و چاپكردنی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا دیزانێكی سەرەتایی بۆ دراوێكی نوێی ئەمریكی كردووە كە دراوی 250 دۆلارییەوە و وێنەی ترەمپی لەناوەڕاست و یادی 250 ساڵەی سەربەخۆیی ئەمریكای لەسەر نەخشێندراوە.

دراوە نوێیەكە لەلایەن تۆماس فێنتۆن هونەرمەند و نیگاركێشی بەناوبانگی بەریتانی دیزاینكراوە و لەلایەن خودی ترەمپەوە پەسەندكراوە.

ئەم دراوە نوێیەی ئەمریكا بە وێنەی ترەمپەوە، رووبەڕووی ئاستەنگییەكی یاسایی توند بووەتەوە، كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 19هەم و بەپێی یاسای فیدراڵی ئەمریكا لە ساڵی 1866، قەدەغەیە وێنەی هیچ كەسێكی زیندوو بخرێتە سەر دراوی رەسمی، پشك و بەڵگەنامەی دارایی، ئامانج لە یاساكەش رێگریكردن بووە لە سەرۆكەكان كە دراوی وڵات بۆ بانگەشەی خۆیان بەكاربهێنن.

بۆ تێپەڕاندنی ئەو بەربەستە یاساییە، جۆو ویڵسن كۆنگرێسمانی كۆمارییەكان، پرۆژەیاساییەكی بەناوی یاسای دراوی 250 دۆلاری دۆناڵد ترەمپ ئامادەكردووە و پێشكەشی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكای كردووە كە تێیدا ئەو یاسایەی فیدراڵی ئەمریكا هەمواردەكرێتەوە و رێگەدەدرێت بە چاپكردنی ئەو دراوە نوێیە بۆ یادی سەربەخۆیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

تا ئێستا لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا خوێندنەوە بۆ پرۆژە یاساكەی جۆو ویڵسن نەكراوە و خودی پرۆژە یاساكەش رووبەڕووی دژایەتییەكی توندی دیموكراتەكان بووەتەوە، دیموكراتەكان پێیانوایە ئەوە پێشێلكردنی نەریتنی دیموكراسی ئەمریكایە.

سكۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریكا رایگەیاندووە، وەك دامەزراوەیەكی جێبەجێكار پابەندی یاسان و ئەگەر كۆنگرێس پرۆژەیاساكەی جۆو ویڵسن پەسەندبكات، ئەوە دراوی 250 دۆلاری بە وێنەی ترەمپەوە دێتە ناو بازاڕەوە.

لە كۆتاییدا، چاپكردنی دراوێكی نوێ لە ئەمریكا پرۆسەیەكی درێژخایەن و ئاڵۆزە، لەدوای پەسەندكردنی لەلایەن كۆنگرێس و سەرۆكی ئەمریكاوە، وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا بە هەماهەنگی لەگەڵ بانكی ناوەندی و دەزگای نهێنی ئەمریكا هەڵدەستێت بە چاپكردنی ئەو دراوە نوێیە و پرۆسەكە لەنێوان شەش بۆ هەشت ساڵ دەخایەنێت.

ماوەی چەند ساڵێكە دیاردەی خۆڵبارین و زریانە تۆزاوییەكان لە عێراقدا، لە بابەتێكی كەشوهەوای ئاساییەوە گۆڕاون بۆ یەكێك لە مەترسیدارترین ئاڵنگارییە ژینگەیی، ئابووری و تەندروستییەكان. 
لەم ساڵانەی دواییدا، بەهۆی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی و چالاكییە نادروستەكانی مرۆڤەوە، تەمەنی ئەم شەپۆلانە و ڕێژەی چڕیی تۆزەكە بەشێوەیەكی پێوانەیی زیادی كردووە بەتایبەتیش لە وەرزی هاویندا كە ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا پەكدەخات و هۆشداریی تەندروستیی توند لە لایەن دامەزراوەكانەوە ڕادەگەیەنرێت.
لەگەڵ تێپەڕبوونی ڕۆژەكان و بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما، ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا بە تەواوی پەكیدەكەوێت و نەخۆشخانەكانیش دەبنە شوێنی پێشوازیكردن لە هەزاران كەس كە بەدەست كێشەی كۆئەندامی هەناسەدانەوە دەناڵێنن. 
شارەزایانی ژینگە ئاماژە بەوە دەكەن ئەم كارەساتە سروشتییە، تەنها دەرئەنجامی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی نییە، بەڵكو پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە زنجیرەیەك فاكتەری مرۆیی و جوگرافیی ناوخۆیی و هەرێمییەوە هەیە.
كەمبوونەوەی توندی بارانبارین لە ساڵانی ڕابردوودا، بووەتە هۆی وشكبوونەوەی یەكجاریی خاك و گۆڕینی بۆ چینێكی تۆزاویی نەرم كە بە ئاسانی لەگەڵ جووڵەی بادا بەرز دەبێتەوە. 
كاتێكیش هیچ پشتێنەیەكی سەوزایی لە دەوروبەری شارەكاندا بوونی نییە، ڕەشەباكان بە بێ هیچ بەربەستێك دەگەنە ناو جەرگەی ناوچە نیشتەجێبووەكان. 
هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا، سیاستە ئاوییەكانی دەوڵەتانی دراوسێ، بەتایبەت دروستكردنی بەنداوە زەبەلاحەكان لە لایەن توركیا و ئێرانەوە لەسەر سەرچاوەكانی ڕووباری دیجلە و فوڕات، ئاستی ئاوی عێراقی گەیاندووەتە نزمترین ئاستی مێژوویی، ئەمەش زۆنگاوەكانی وشككردووە و ڕووبەرێكی فراوانی زەوییە كشتوكاڵییەكانی گۆڕیوە بۆ بیابان.
لە ناوەڕاستی بەهار و وەرزی هاویندا، كاتێك پلەكانی گەرما هێڵی پەنجا پلەی سەدی دەبەزێنن، بای شەماڵی وشك و بەهێز لە باكووری ڕۆژاواوە لە بیابانەكانی سووریا و عێراقەوە هەڵدەكات و بڕێكی ئێجگار زۆر لە تۆز ڕادەماڵێت. 
پسپۆڕان پێیانوایە بۆ ڕێگریكردن لەم مۆتەكەیە، عێراق پێویستی بە ستراتیژێكی نیشتمانیی خێرا هەیە كە خۆی لە مۆدێرنكردنی كەرتی كشتوكاڵ، گۆڕینی سیستمی ئاودێری بۆ تەكنیكە نوێیەكان و دروستكردنی پشتێنەی سەوزی چڕ لە دەوری شارەكاندا دەبینێتەوە.

ماوەی چەند ساڵێكە دیاردەی خۆڵبارین و زریانە تۆزاوییەكان لە عێراقدا، لە بابەتێكی كەشوهەوای ئاساییەوە گۆڕاون بۆ یەكێك لە مەترسیدارترین ئاڵنگارییە ژینگەیی، ئابووری و تەندروستییەكان. 
لەم ساڵانەی دواییدا، بەهۆی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی و چالاكییە نادروستەكانی مرۆڤەوە، تەمەنی ئەم شەپۆلانە و ڕێژەی چڕیی تۆزەكە بەشێوەیەكی پێوانەیی زیادی كردووە بەتایبەتیش لە وەرزی هاویندا كە ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا پەكدەخات و هۆشداریی تەندروستیی توند لە لایەن دامەزراوەكانەوە ڕادەگەیەنرێت.

لەگەڵ تێپەڕبوونی ڕۆژەكان و بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرما، ژیان لە زۆرێك لە شارە گەورەكاندا بە تەواوی پەكیدەكەوێت و نەخۆشخانەكانیش دەبنە شوێنی پێشوازیكردن لە هەزاران كەس كە بەدەست كێشەی كۆئەندامی هەناسەدانەوە دەناڵێنن. 
شارەزایانی ژینگە ئاماژە بەوە دەكەن ئەم كارەساتە سروشتییە، تەنها دەرئەنجامی گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی نییە، بەڵكو پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە زنجیرەیەك فاكتەری مرۆیی و جوگرافیی ناوخۆیی و هەرێمییەوە هەیە.

كەمبوونەوەی توندی بارانبارین لە ساڵانی ڕابردوودا، بووەتە هۆی وشكبوونەوەی یەكجاریی خاك و گۆڕینی بۆ چینێكی تۆزاویی نەرم كە بە ئاسانی لەگەڵ جووڵەی بادا بەرز دەبێتەوە. 
كاتێكیش هیچ پشتێنەیەكی سەوزایی لە دەوروبەری شارەكاندا بوونی نییە، ڕەشەباكان بە بێ هیچ بەربەستێك دەگەنە ناو جەرگەی ناوچە نیشتەجێبووەكان. 

هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا، سیاستە ئاوییەكانی دەوڵەتانی دراوسێ، بەتایبەت دروستكردنی بەنداوە زەبەلاحەكان لە لایەن توركیا و ئێرانەوە لەسەر سەرچاوەكانی ڕووباری دیجلە و فوڕات، ئاستی ئاوی عێراقی گەیاندووەتە نزمترین ئاستی مێژوویی، ئەمەش زۆنگاوەكانی وشككردووە و ڕووبەرێكی فراوانی زەوییە كشتوكاڵییەكانی گۆڕیوە بۆ بیابان.
لە ناوەڕاستی بەهار و وەرزی هاویندا، كاتێك پلەكانی گەرما هێڵی پەنجا پلەی سەدی دەبەزێنن، بای شەماڵی وشك و بەهێز لە باكووری ڕۆژاواوە لە بیابانەكانی سووریا و عێراقەوە هەڵدەكات و بڕێكی ئێجگار زۆر لە تۆز ڕادەماڵێت. 
پسپۆڕان پێیانوایە بۆ ڕێگریكردن لەم مۆتەكەیە، عێراق پێویستی بە ستراتیژێكی نیشتمانیی خێرا هەیە كە خۆی لە مۆدێرنكردنی كەرتی كشتوكاڵ، گۆڕینی سیستمی ئاودێری بۆ تەكنیكە نوێیەكان و دروستكردنی پشتێنەی سەوزی چڕ لە دەوری شارەكاندا دەبینێتەوە.

ئیسرائیل لە دەرەوەی بازنەی بڕیارەکان؛ وردەکاریی ئەو رێککەوتنە نهێنییەی ئەمریکا و ئێران کە ناتانیاهۆی تووشی شۆک کردووە. چی لەو رێککەوتنەدا هەیە کە ئیسرائیل ئەوەندە لێی نیگەرانە.

سەعاتە یەکلاکەرەوەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ نزیک دەبنەوە و ئیسرائیلیش لە دڵەڕاوکێیەکی قووڵدایە، لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و ئەو راپۆرتە رۆژنامەوانییانەی باس لە نزیکبوونەوەی واشنتۆن و تاران دەکەن بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی گشتگیر، تەلئەبیبیان خستووەتە حاڵەتی ئامادەباشی تەواوەوە. 

بەپێی زانیارییەکان، بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل کۆبوونەوەیەکی ئەمنی باڵای بۆ تاوتوێکردنی ئەو پێشھاتانە ئەنجامداوە کە رەنگە نەخشەی سیاسی و سەربازی ناوچەکە بگۆڕن، لە کاتێکدا لێپرسراوانی ئیسرائیلی نیگەرانی خۆیان لە پەراوێزخرانی وڵاتەکەیان لەو دانوستانانە ناشارنەوە.

بڕگەکانی رێککەوتنەکە چیین؟

بەپێی زانیارییەکان، ئەو رێککەوتنەی کە لە ئارادایە بڕگەکانی بریتین لە:

درێژکردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژ.

کردنەوەی گەروی هورمز بەبێ وەرگرتنی باج.

رێگەدان بە ئێران بۆ فرۆشتنی نەوت بە شێوەیەکی ئازادانە.

دەستپێکردنی دانوستانی زیاتر لەسەر بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران.

کۆتاییهێنان بە شەڕی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵا لە لوبنان؛ بڕگەیەک کە نیگەرانییەکی قووڵی لای نەتانیاهۆ دروست کردووە.

بەپێی راپۆرتەکان، تەنیا 48 سەعات ماوە بۆ دەرکردنی بڕیاری کۆتایی لەسەر رەشنووسی تێگەیشتنێکی نوێ لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا، مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ ھندستان ئاماژەی بەوە کردووە کە پێشکەوتنی بەرچاو بەدەستھاتووە، ئەم رێککەوتنە پێشبینیکراوە چەند خاڵێکی سەرەکی لەخۆ دەگرێت، لەوانە درێژکردنەوەی ئاگربەست بۆ ماوەی 60 رۆژی تر و کردنەوەی گەروی ھورمز بەبێ وەرگرتنی رەسمی گومرگی، لە بەرانبەردا رێگە بە ئێران دەدرێت بە ئازادی نەوتەکەی بفرۆشێت، ئەمەش وەک هەنگاوێکی بەرایی بۆ گفتوگۆی زیاتر لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی.

سوپای ئیسرائیل لە رەوشێکی ئامادەباشی باڵادایە و بە وردی چاودێری رەشنووسی رێککەوتنەکە دەکات، لێپرسراوانی سەربازی تەلئەبیب نیگەرانن لەوەی کە رێککەوتنەکە هیچ مەرجێکی توندی تێدا نییە بۆ راگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم لەلایەن ئێرانەوە، هەروەها رێگری لە تاران ناکات لە پەرەپێدانی موشەکە بالیستییەکانی، سەرچاوە ئەمنییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، سوپای ئیسرائیل خۆی بۆ هەموو ئەگەرەکان ئامادە کردووە، بەتایبەت ئەگەری شکستهێنانی دانوستانەکان و دەستپێکردنەوەی شەڕ بە شێوەیەکی فراوانتر.

راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمز پەردەی لەسەر لایەنێکی تری کێشەکە لاداوە و ئاماژە بەوە دەکات، ئیدارەی ترەمپ بە تەواوی ئیسرائیلی لە دانوستانەکان دوورخستووەتەوە، بەپێی سەرچاوە ئەمنییەکان، حکومەتەکەی ناتانیاھۆ ناچار بووە لە رێگەی لایەنی سێیەم و چالاکییە هەواڵگرییەکانەوە زانیاری لەسەر پەیوەندییەکانی واشنتۆن و تاران کۆبکاتەوە، ئەم دوورخستنەوەیە دوای ئەوە هات کە واشنتۆن گەیشتە ئەو قەناعەتەی بەڵێنەکانی ناتانیاھۆ بۆ رووخاندنی رژێمی ئێران ورد و جێبەجێکراو نین، بۆیە ترەمپ ئێستا تەنیا فشارەکانی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ چڕکردووەتەوە.

لە کاتێکدا کە ناوچەکە چاوەڕێی راگەیاندنی رەسمی رێککەوتنەکەیە، ئیسرائیل خۆی لەبەردەم فشارێکی نێودەوڵەتی و سیاسی گەورەدا دەبینێتەوە، کۆتاییهێنان بە جەنگی نێوان ئیسرائیل و حزبوڵا لە لوبنان، کە یەکێکە لە بەندە سەرەکییەکانی رەشنووسەکە، بووەتە جێی ناڕەزایەتی توندی ناتانیاھۆ، ئێستا تەلئەبیب لە نێوان قبوڵکردنی ئەم واقیعە نوێیە و بەردەوامبوون لەسەر سیاسەتە سەربازییەکانی خۆیدا، لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە کە رەنگە پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆن بەرەو قۆناغێکی ئاڵۆزتر ببات.

نوێنەری تایبەتی بەریتانیا، بۆ ئەفغانستان و پاکستان باس لە پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتەکەی و ئەفغانستان، ئاڵۆزیەکانی ناوچەکە و رەوشی ژنان لە ئەفغانستان دەکات. 

ئەم راپۆرتە لە بی بی سی وەرگیراوە

کردنەوەی باڵیۆزخانەی ئەفغانستان لە لەندەن

ریچارد لیندزی نوێنەری تایبەتی بەریتانیا، بۆ ئەفغانستان و پاکستان بە بی بی سی راگەیاندووە: هەرکاتێک کە حکومەتی ئێستای ئەفغانستان لەلایەن کۆمەڵگەی نیودەوڵەتییەوە دانی پیدانرا، دەرفەت دەبێت بۆ دروستکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانمان، بەڵام لە ئێستادا شتێکی لەو شێوەیە بوونی نییە.

ریچارد دەشڵێت: سەردانەکانم بۆ ئەفغانستان بۆئەوەیە کە ئاگاداری تاڵیبا بکەینەوە کە رەفتارەکانیان بگۆڕن، بەریتانیا نیگەرانە لەوەی کە ئەفغانستان ببێتەوە بە شوێنێک بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتەکانی دیکە، مەترسی تیرۆر لە ناوچەکە بوونی هەیە و داوا لە تاڵیبان دەکەین هاوکار بێت بۆ روبەڕوبونەوەی تیرۆر.

هاوکاری بەریتانیا بۆ ئەفغانستان

نوێنەرەکەی بەریتانیا دەشڵێت: نەتەوە یەکگرتووەکان دەڵێت کە 10.7 ملیۆن کچ و ژنی ئەفغانی پێویستیان بە یارمەتییە، هەروەها بەهۆی گەڕانەوەی 2.7 ملیۆن کۆچبەر بۆ وڵاتەکە لە ئیران و پاکستانەوە، بودجە فریاگوزارییەکان وەک پێویست بەشی رەوشەکە ناکەن، هەروەها رێژەی هاوکارییە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئەفغانستان لە ساڵانی رابردوودا کەمی کردووە، ئەمە مانای بێباکی جیهان نییە بەرانبەر ئەفغانستان، بەڵکو بەهۆی ئەو رەوشەیە کە هەموو وڵاتەکانی گرتووەتەوە.

ئاماژەی بەوەشداوە: بەریتانیا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زۆرترین هاوکاریی پێشکەشی ئەفغانستان کردووە و تەنها لەمساڵدا 150 ملیۆن پاوەند (13 ملیار ئەفغانی) پێشکەشی وڵاتەکە کردووە بۆ دابینکردنی خۆراک و پێداویستییەکانی رۆژانە، هەروەها بەریتانیا لەرێگەی کۆمپانیا ناوخۆییەکانیەوە دڵنیایی دەدات کە زیاتر ٪50ـی ئەو هاوکاریانە راستەوخۆ دەگاتە دەست ژنان و کچانی ئەفغانستان.

رەوشی ژنان لە ئەفغانستان

ریچارد دەڵێت: لەبەرژەوەندی ئەفغانستاندایە کە کچانی وڵاتەکەیان بخوێنن و رۆڵیان هەبێت، چونکە لەداهاتوودا پێویستیان بە پزیشک و پەرستاری ژن دەبێت و ئەمە پێویستییەکی بنەڕەتییە، ناکۆکی زۆرمان لەگەڵ دەسەڵاتداران هەیە، بەڵام تەنها بە گفتوگۆ لە رەوشێکی رێزدارانەدا دەتوانین کێشەکان چارەسەر بکەین.

کێشەکانی نێوان ئەفغانستان و پاکستان

نوێنەرەکەی بەریتانیا سەبارەت بە کێشە و ناکۆکییەکانی نێوان ئەفغانستان و پاکستان رایگەیاند: بەریتانیا نەبووەتە وڵاتێکی نێوەندگیر بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان، تورکیا، قەتەر، سعودیە و چین خەیری نیوەندگیرین، بەڵام سەرکەوتنی دانوستانەکان پەیوەستە بە نیەتی هەردوو وڵاتەوە.

سێ مانگ دوای دەستپێکردنی هێرشەکان بۆ سەر ئێران، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رووبەڕووی پرسیارێکی گەورە بووەتەوە: ئایا ئەو جەنگەکەی دۆڕاندووە؟

ئاژانسەکانی هەواڵ ئاشکرایانکردووە، هەرچەندە واشنتۆن لە زۆربەی پێکدادانە سەربازییەکاندا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە، بەڵام رەوشەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە شکستی ستراتیژی نزیکە، لە کاتێکدا ئێران هێشتا کۆنترۆڵی گەروی هورمزی لەدەستدایە و ئامادە نییە هیچ سازشێکی ئەتۆمی بکات، گومانەکان لەسەر توانای ترەمپ بۆ گۆڕینی سەرکەوتنە تاکتیکییەکان بۆ دەستکەوتی جیۆپۆلیتیکی زیاتر دەبن، لێدوانە رەسمییەکانی کۆشکی سپی باس لە سەرکەوتن دەکەن، بەڵام لە راستیدا واشنتۆن لە نێوان دیپلۆماسییەکی نادیار و هەڕەشەی بەردەوامدا گیری خواردووە.

ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز لە راپۆرتێکدا بڵاویکردوەتەوە، تاران توانیویەتی فشار بخاتە سەر رێڕەوی گواستنەوەی یەک لەسەر پێنجی نەوت و غازی جیهان، ئەمەش وەک کارتێکی بەهێز لە دژی هاوپەیمانەکانی ئەمریکا بەکاردەهێنێت، هەرچەندە لە سەرەتای جەنگەکەدا لە 28ـی شوبات، شەپۆلەکانی هێرشی ئاسمانی کۆگاکانی موشەکی بالیستی و بەشێکی زۆری هێزی دەریایی ئێرانیان تێکشکاند، بەڵام رژێمی تاران هێشتا بەپێی پلانەکانی خۆی دەجوڵێتەوە، لێپرسراوانی سەربازی ئاماژە بەوە دەکەن، تاران بە داخستنی گەووی هورمز نرخەکانی وزەی بەرزکردووەتەوە و ئەمەش زیانی گەورەی بە ئابوری جیهانی گەیاندووە، لە کاتێکدا ترەمپ بەڵێنی دابوو رێگری لە هەر هەڕەشەیەک بکات.

لە ناوخۆی ئەمریکادا، ترەمپ لە ژێر فشارێکی زۆردایە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین و دابەزینی ئاستی جەماوەریی بەرلە هەڵبژاردنەکانی نیوەی خول. ئێستا کە شەش هەفتە بەسەر راگەیاندنی ئاگربەستدا تێپەڕیوە، ترەمپ لە نێوان دوو بژاردەی سەختدایە؛ قبوڵکردنی رێککەوتنێکی پڕ لە کەمکوڕی یان هەڵکشانی سەربازیی تر کە رەنگە قەیرانەکە درێژخایەنتر بکات، هەندێک لە لێکۆڵەران پێیان وایە ترەمپ بۆ شاردنەوەی ئەم شکستانە، رەنگە سەرنجەکان بەرەو کوبا رابکێشێت بۆ ئەوەی سەرکەوتنێکی ئاسانتر بەدەستبهێنێت، بەڵام ئەمەش مەترسی گەورەی تێدایە و رەنگە هەڵەیەکی تری ستراتیژی بێت.

ئامانجە سەرەکییەکانی ترەمپ کە بریتی بوون لە بێبەشکردنی ئێران لە چەکی ئەتۆمی و بڕینی کەمکردنەوەی هەژمونی ئێران لە ناوچەکە، هێشتا بەدی نەهاتوون، بەپێی راپۆرتە هەواڵگرییەکان، کۆگایەکی گەورەی یۆرانیۆمی پیتێنراو هێشتا لە ژێر زەویدا پارێزراوە، سەرەڕای هێرشە ئاسمانییەکانی مانگی حوزەیرانی رابردوو، ئێران نەک هەر پاشەکشەی نەکردووە، بەڵکو رابەری باڵای ئەو وڵاتە رێگری کردووە لە ناردنە دەرەوەی یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە، ئەم رەوشە وایکردووە وڵاتانی وەک چین و روسیا سود لە کەمکوڕییە تاکتیکییەکانی سوپای ئەمریکا وەربگرن و پێگەی واشنتۆن لە ناوچەکەدا لاوازتر ببێت.

لە کۆتاییدا، زۆرێک لە چاودێران جەنگەکە بە کش و مات بۆ ترەمپ وەسف دەکەن، رۆبەرت کاگان، لێکۆڵەری ناودار پێی وایە ئەم ئەنجامە شکستێکی مێژووییە کە تەنانەت لە کشانەوەکانی ڤێتنام و ئەفغانستانیش خراپترە، چونکە ئەمجارە لە دڵی ناوچەیەکی ستراتیژیی جیهانیدا رویداوە، هیچ رێگەیەک بۆ گەڕانەوە بۆ رەوشی پێشوو نەماوە و هیچ سەرکەوتنێکی ئەمریکی ناتوانێت ئەو زیانە گەورانە قەرەبوو بکاتەوە کە بە واشنتۆن گەیشتووە، بەتایبەت لە کاتێکدا کە هاوپەیمانە ئەوروپییەکانیش ئامادە نین هاوکاری ترەمپ بکەن لە جەنگێکدا کە بێ پرسی ئەوان دەستی پێکردووە.

رۆژنامەی دەیلی مەیلی بەریتانی، پێكهاتەیەكی بازنەیی و نادیار لە نزیك بنكە سەربازییە نهێنییەكەی ئەمریكا كە بە ناوچەی 51 لە ویلایەتی نیڤادا ناسراوە ئاشكرا دەكات، ئەوەش شەپۆلێكی بەرفراوانی لە گومان و لێكدانەوە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان دروست كردووە. 

ئەم دیمەنە كە لە رێگەی نەخشەكانی گوگڵەوە بینراوە، جارێكی تر پرسی بوونی تەنە فڕیوە نەناسراوەكان و چالاكییە نهێنییەكانی واشنتۆنی لەو ناوچە بیابانییەدا هێناوەتەوە بەرباس، بەتایبەت كە ئەم ناوچەیە بۆ چەندین دەیەیە وەك ناوەندی بیردۆزەكانی پیلانگێڕی و تاقیكردنەوەی تەكنەلۆژیای نادیار سەیر دەكرێت.
بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی دەیلی مەیلی بەریتانی، ئەم پێكهاتە نادیارە لە دووری نزیكەی 4 میل لە باكووری رۆژهەڵاتی بنكە سەربازییەكەوە رێژراوە. 
شوێنە ئاسمانییەكان نیشانی دەدەن كە بازنەیەكی گەورەی تەواو لە ناو جەرگەی بیابانی نیڤادا هەڵكەندراوە و لە ناوەڕاستەكەشیدا تەنێكی بەرز یان گردێكی بچووك دەبینرێت. 
ئەم رەوشە وایكردووە كە شوێنەكە لە ئاسمانەوە وەك نیشانەیەكی گەورە یان سەكۆیەكی نیشتنەوەی نادیار دەربكەوێت، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی بەكارهێنەران وێنەكان بە خێرایی بڵاو بكەنەوە و لێكدانەوەی جیاوازی بۆ بكەن.
لە كاتێكدا هەندێك پێیان وایە ئەمە شوێنی كەوتنی كەشتییەكی ئاسمانی یان دامەزراوەیەكی نهێنی تر بێت، شارەزایان و هەندێك لە چاودێران رەوشەكە بە شێوەیەكی تر دەبینن. 
ئەوان ئاماژە بەوە دەكەن كە ئەگەری زۆرە ئەمە تەنیا نیشانەیەكی كۆن بێت بۆ مەشقی بۆردومانكردن و راهێنانی ئاسمانی سەربازی كە مێژووەكەی بۆ سەردەمی جەنگی سارد دەگەڕێتەوە. 
ئەم جۆرە پێكهاتانە لە گۆڕەپانەكانی تاقیكردنەوەی سەربازی لە ناو بیابانی نیڤادا شتێكی باو بوون و بۆ مەبەستی جیاواز لە راهێنانەكاندا بەكار دەهاتن.
دیزاینی بازنەیی شوێنەكە و سروشتە كراوەكەی،گونجاو بێت بۆ راهێنانی فڕۆكەوانەكان و تاقیكردنەوەی سیستەمەكانی دیاریكردنی ئامانج و رادار لە ئاسمانەوە. 
جێی ئاماژەیە، هەرچەندە ئاژانسی هەواڵگری ناوەندی ئەمریكا لە ساڵی 2013دا بە رەسمی دانی بە بوونی ئەم بنكەیەدا نا، بەڵام هێشتا بەشێكی زۆری چالاكییەكانی بە نهێنی ماونەتەوە. 
ئەم نهێنیپارێزییەش بەردەوام دەبێتە هۆی فشار و دروستبوونی چیرۆكی جۆراوجۆر سەبارەت بە تاقیكردنەوە سەربازییەكان و پەیوەندییان بە بونەوەرە ئاسمانییەكانەوە ناوچەی 51 وەك یەكێك لە جێ مشتومڕترین شوێنە سەربازییەكانی جیهان دەمێنێتەوە. 
هەر دەركەوتنێكی نوێ لەو ناوچەیە، چەندە سادەش بێت، دەبێتە هۆی وروژاندنی گومانەكان سەبارەت بە بوونی بونەوەرە ئاسمانییەكان و تەكنەلۆژیا پێشكەوتووەكانی تر، چونكە لێپرسراوانی سەربازی ئەمریكا هێشتا ئامادە نین پەردە لەسەر هەموو ئەو رەوشە لابدەن كە لە پشت دیوارە بەرزەكانی ئەو بنكەیەوە روو دەدەن.

لە نێوان درەوشانەوەی ئەڵماس و زێڕدا، کەم کەس هەیە بڕوا بکات کە "سامانێکی نوێ" لە جیهاندا پەیدابووە کە قەبارەکەی تەنها چەند سانتیمەترێکە.

مێروویەک کە خەڵک راهاتوون بەبێ بایەخ بن پێشێلی بکەن، ئێستا لە بازاڕە رەشەکانی جیهاندا بە نرخی پارچە زێڕی دەگمەن دەفرۆشرێت و نرخی تەنها یەک دانەی دەگاتە زیاتر لە $1,100$ دۆلار.

ئەم مێرووە بووەتە کاڵایەکی لوکس بۆ ئەو کەسانەی حەزیان لە کۆکردنەوە و بەخێوکردنی مێرووی دەگمەنە.

وڵاتی کینیا بە مەیدانی راوکردنی مێرولە گرانبەهاکان دادەنرێت، ئەم جۆرە مێرولەیە کە بە "مێرولەی سوور و رەش" ناسراوە، بە سەدان هەزاریان لە دەوروبەری شاری (نایرۆبی)ی پایتەختی کینیا دەژین.

ئێستا خەڵکی ناوخۆیی و راوچییەکان هێرشیان بردووەتە سەر ئەو ناوچانە بۆ گرتن و قاچاخچێپیکردنیان بۆ دەرەوەی وڵات.

ئەم بازرگانییە نایاساییە مەترسییەکی گەورەی بۆ سەر ژینگەی کینیا دروستکردووە، بۆیە دامەزراوە ژینگەیییەکان رێکارەکانیان توندتر کردووەتەوە.

بۆ نموونە، لە ئایاری ساڵی2025دا دوو گەنجی بەلجیکی لە کاتی قاچاخچێتی بە پێنج هەزار مێرولە دەستگیرکران و دادگا هەر یەکێکیانی بە بڕی 7 هەزار دۆلار سزا دا.

بۆچی حەزیان لەم مێرولەیەیە؟

دینۆ مارتینز، کە زانایەکی مێرووناسی کینیاییە، دەڵێت: ئەم مێرولە ئەفریقییە گەورە و ئازایە کە ناوی (میسور سيفالوتس)ە، خاوەنی رەنگێکی زۆر سەرنجڕاکێشە، بۆیە ئارەزوومەندانی مێروو پێی دەڵێن نموورەکانی جیهانی مێرولە." لە ماڵپەڕە ئەورووپییەکاندا نرخی یەک دانەی دەگاتە 230 دۆلار و زۆربەی کاتیش دەستناکەوێت.

بازاڕێکی ئەلیکترۆنی گەورە و مەترسی ژینگەیی

بەپێی توێژینەوەکانی زانکۆی (فریبۆرگ)ی سویسری، ئەم کارە لە کەیف و سەفایەکی سادەوە گۆڕاوە بۆ بازاڕێکی ئەلیکترۆنی گەورە. لە ساڵی 2017دا، نزیکەی 500 جۆر مێرولە لە ئینتەرنێتدا بۆ فرۆشتن دانراون.

پسپۆڕان هۆشداری دەدەن کە 10٪ ی ئەم مێرولانە ئەگەر بچنە ژینگەیەکی نوێوە، دەبنە "مێرووی داگیرکەر" و زیانێکی گەورە بە سروشت دەگەیەنن.

لەکاتێکدا کینیا مۆڵەتی رەسمی بۆ هەناردەکردنی مێرولە هەیە، بەڵام پارێزەرە کینیاییەکان دەڵێن تا ئێستا هیچ بازرگانێکیان نەدیوە مۆڵەتی رەسمی پێبێت و هەمووی بە قاچاخ دەکرێت.

34 ساڵ لەمەوبەر دوای شكستهێنانی گفتوگۆكانی بەرەی كوردستانی لەگەڵ رژێمی بەعس و كشانەوەی دەزگا ئیدارەییەكان لەلایەن حكومەتی عیراقەوە، بەرەی كوردستانی لەو سەردەمەدا بڕیاری هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان و پێكهێنانی حكومەتی هەرێمی دا، بۆئەو مەبەستەش لیژنەیەكی 15 كەسی لە كەسایەتییە سیاسییەكانی ناو بەرەی كوردستانی پێكهێنرا، ئەو لیژنەیەش لە 23ی كانوونی یەكەمی 1991 تا 28ی كانوونی دووەمی 1992 چەندین دانیشتنی ئەنجامدا، دواتر پرۆژەیاسایەكی پێشكەشی سەركردایەتیی سیاسیی بەرەی كوردستانی كرد و لە 28ی نیسانی 1992 بڕیاری لەسەردرا و یاسای هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنیی نیشتمانیی كوردستان-عیراق پەسەند كرا.

لە 19ی ئایاری 1992 یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان بەڕێوەچوو، حەوت حزب بەشدارییان تێدا كرد بۆ بەدەستهێنانی 100 كورسی پەرلەمان و 5 كورسی كۆتا بۆ پێكهاتەكان، بە پێی بڕیارێكی دەستەی باڵای سەرپەرشتی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتمانی كوردستانیش، ئەو حزبەی كورسی پەرلەمانی بە دەستدەهێنا دەبوایە رێژەی 7%ی دەنگەكان بەدەستبهێنێت.

لە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستاندا یەكێتیی نیشتمانی كوردستان و حزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بەیەك لیست و پارتی دیموكراتی كوردستان و بزوتنەوەی ئیسلامی و حزبی سۆسیالیستی كوردستان و پاسۆك و حزبی شیوعی كوردستان و پارتی گەلی دیموكراتی بەشدارییان لە هەڵبژاردنەكەدا كرد، لە 4ی حوزەیرانی 1992 جەوهەر نامیق سالم بە یەكەمین سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان هەڵبژێردرا، د. فوئاد مەعسومیش بۆ پێكهێنانی یەكەم كابینەی حكومەتی هەرێمی كوردستان راسپێردرا.

نەوشیروان مستەفا ئەمین لە ساڵی 1944 لە گەڕەكی سەرشەقام لە سلێمانی لە خانەوادەیەكی رۆشنبیر لەدایكبووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی لە سلێمانی تەواوكردووە، لە ساڵی 1967 كۆلێژی زانستە سیاسییەكانی لە زانكۆی بەغداد تەواوكردووە، سەرەتای شەستەكانی سەدەی رابردوو دەستی بەكاری سیاسی كردووە، یەكەم وێستگەی كارە سیاسییەكانیشی لە یەكێتی قوتابیانی كوردستانەوە دەستپێكردووە.

لە ساڵانی 1963-1964 بووەتە ئەندامی سكرتارییەتی یەكێتی قوتابیان، هەر لەو ماوەیەدا بووەتە ئەندامی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە ساڵی 1967 بووەتە ئەندامی لقی سلێمانی پارتی.

وەك گەنجێكی سلێمانی لە شەستەكاندا زیاتر سۆزی بۆ باڵی مەكتەبی سیاسی هەبووە، هەر لەو كاتەشەوە سەرقاڵی نوسین و كاری رۆژنامەگەری بووە، خاوەنی ئیمتیازی گۆڤاری رزگاری بووە كە لە ساڵی 1969 دەرچووە، دوای بەیاننامەی 11ی ئاداری 1970 لەگەڵ ژمارەیەك هاوڕێی لە سلێمانییەوە دوورخراونەتەوە بۆ خواروی عیراق و دواتر لە بەغداد یەكیان گرتووەتەوە، لەو سەردەمەشدا بە مەبەستی خوێندن و دووركەوتنەوە لە هەڕەشەكانی حكومەتی عیراقی چووەتە نەمسا كە لەو سەردەمەدا لەلایەن حكومەتی عیراقەوە سزای لە سێدارەدانی بۆ دەرچووە.

لە نەمسا دوای  تەواوكردنی  خوێندنی ماستەر، سەرقاڵی خوێندنی دكتۆرا بووە لە بواری یاسای نێودەوڵەتیی، بەڵام  لەسەر داوای سەرۆك مام جەلال و بۆ دامەزراندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان دەستبەرداری خوێندنەكەی بووە و گەڕاوەتەوە بۆ كوردستان.

لە خەباتی شاخ، نەوشیروان مستەفا وەك سەركردەیەكی دیار دەركەوتووە، سكرتێری كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستان و جێگری سكرتێری گشتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بووە، یەكێك بووە لە سەركردە نزیك و متمانەپێكراوەكانی سەرۆك مام جەلال، بە ئەندازیاری راپەڕینی بەهاری 1991ی خەڵكی كوردستان دادەنرێت.

لە ساڵی 2009 كۆمپانیای وشە و دواتریش بزوتنەوەی گۆڕانی دامەزراند و بووە رێكخەری گشتی بزووتنەوەكە.

نەوشیروان مستەفا لە ساڵی 1981 ژیانی هاوسەرگیری لەگەڵ شوعلە عەلی پێكهێناوە و خاوەنی دوو كوڕ و كچێكن بەناوەكانی(چیا، نما، چرا).

نەوشیروان مستەفا نوسەرێكی ورد و بە توانا بووە و شارەزاییەكی تەواوی لە مێژووی سیاسی و كۆمەڵایەتی كوردستان هەبووە و 18 كتێبی نوسیووە، لە 19ی ئایاری 2017 لە سلێمانی بە نەخۆشی كۆچی دوایی كردوە و لە گردی زەرگەتە بەخاكسپێردرا.