راپۆرت
راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی ئاشكرای كردووە، هێزەكانی ئەمریكا روبەڕووی ئاستەنگی گەورە بوونەتەوە لە پاراستنی ئەو سەربازەکانیدا.
تا دێت گرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران روو لە زیادبوونن و رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناجێگیرە، بەپێی راگەیەندراوی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكاش، لە ئێستادا 50 هەزار سەربازی ئەمریكیی لە ناوچەكەدا جێگیر كراون.
لەپاڵ ئاشكراكردنی ژمارەی سەربازانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەناو هێرشی بەردەوامی موشەكیی ئێران بۆسەر پێگەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە، راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی ئاشكرای كردووە، هێزەكانی ئەمریكا روبەڕووی ئاستەنگی گەورە بوونەتەوە لە پاراستنی ئەو سەربازانەدا.
بڵاوبوونەوەی ئەم راپۆرتە لەدوای ئەوە دێت، فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریكا ناسراو بە سێنتكۆم رایگەیاند، لە 18ی مانگی رابردوودا، هێرشێكی موشەكی و درۆنیی ئێران بنكەی ئاسمانیی موفەق سەڵتی لە ئوردن كردووەتە ئامانج و لە ئەنجامدا سێ سەربازی ئەمریكی كوژراون و چەند سەربازێكی تریش بریندار بوون.
بەپێی ئامارەكان، تا ئێستا ژمارەی كوژراوانی سوپای ئەمریكا لەم روبەڕوبوونەوانەدا گەیشتووەتە 17 سەرباز و زیاتر لە 430 سەربازی تریش بریندار بوون.
لەو بارەیەشەوە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاندووە، ئێران باجی كوشتنی سەربازانی ئەمریكی بە چەند بەرامبەر دەداتەوە.
ئاشكراشی كرد، داوای لە وەزیری جەنگ و سەرۆكی ئەركانی سوپا كردووە بۆ گرتنەبەری رێكاری توند لەو بارەیەوە.
هاوكات، سەرۆكی ئەمریكا هەڕەشەی فراوانكردنی ئامانجەكانی كردووە تا ئاستی ناوەندەكانی وزە و پردەكان و دەستبەسەرداگرتنی دوورگەی خارگ و بۆردوومانكردنی ناوەندە ئەتۆمییەكان.
لەلایەكی ترەوە واشنتۆن دەستی كردووە بە رەوانەكردنی فڕۆكەی جەنگی زیاتر بۆ ناوچەكە.
وەك روونە؛ ئامانجی ئەمجارەی ئۆپەراسیۆنە نوێیەكانی ئەمریكا كردنەوەی گەروی هورمز و تێكشكاندنی توانا سەربازییەكانی ئێرانە پێش دەستپێكردنی قۆناغی ئاڵۆزتری روبەڕوبوونەوەكان.
كێوی پیكاكس لە زنجیرە چیاكانی زاگرۆس، ئەو كێوەی لەپشت ئێرانەوە وەستاوە بۆ پاراستنی بەرنامە ئەتۆمییەكەی.
زیاتر لە ساڵێك بەسەر جەنگی 12 رۆژەی نێوان ئەمریكا و ئێران و ئیسرائیلدا تێپەڕیوە و هێشتا ئاگری جەنگی 40 رۆژەش ژیلەمۆیەكە نەبووە بە خۆڵەمێش، كە لە هەر ساتێكدا بێت دەكرێت ئاگرێكی گەورە بەدوای خۆیدا بهێنێت، بەڵام بەشێكی سەرەكی ئەوەی ئەمریكا و ئیسرائیل جەنگیان دژ بە ئێران بۆ هەڵگیرساندووە، تاران نەك هەر دەرسبەرداریی نابێت، بەڵكو توندتر دەستی پێوەگرتووە و دەیپارێزێت.
دوایین راپۆرتی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی لە زاری چەند لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكی و ئیسرائیلییەوە ئاشكرای كردووە، ئێران لەدوای جەنگی 12 رۆژەوە بە هەزاران ئامێری سەنتەرفیوجی بۆ تونێلە قوڵەكان و داڵانی كێوی پیكاكس گواستووەتەوە لە زنجیرە چیاكانی زاگرۆس.
كێوەكە بە دووری دوو كیلۆمەتر دەكەوێتە باشوری بنكەی ئەتۆمیی نەتەنز و هەزار و 608 مەتر لەسەر ئاستی دەریاوە بەرزە، چەندین تونێلی قوڵ و تۆكمە لەخۆ دەگرێت و بە پێگەیەكی ئەتۆمی نوێ و قایمكراوی ئێران دادەنرێت.
پێگەی هەواڵگریی ئیسرائیل ئاماژەی بەوە كردووە، دوای ئەوەی فڕۆكە جەنگییەكانی B-52ی ئەمریكی و هێزەكانی ئیسرائیل هێرشیان كردە سەر سێ دامەزراوەی سەرەكیی ئەتۆمیی ئێران، تاران ئەو هەنگاوەی ناوە.
وێنەی مانگە دەستكردەكان كە لە كۆتایی مانگی حوزەیرانی ئەمساڵدا گیراون، ئاماژە بە جوڵەی بەردەوامی بارهەڵگر و چەند ئامێرێك دەكەن لە ناوچەكەدا و دەردەكەوێت چەند تونێلێك لە قوڵایی نزیكەی 100 مەتر لەژێر زەویدا هەڵكەنراون، كە ئەوەش وادەكات لە دامەزراوەی ئەتۆمیی فۆردۆ قوڵتر و قایمتر بێت و راستەوخۆ بە ئامانجگرتنی لە رێگەی هێرشی ئاسمانییەوە زۆر سەخت بێت.
بڵاوكردنەوەی ئەو راپۆرتە هاوكاتە لەگەڵ هەڕەشەكانی دۆناڵد ترەمپ، كە هەفتەی رابردوو رایگەیاند، كێوی پیكاكس دەكەن بە ئامانج و تونێلەكانی لەناو دەبەن. وتیشی، بە ئێرانییەكان دەڵێین ئامادە بن.
ئەم هەنگاوەی ئێرانیش بە واتای ئەوە دێت، تاران نەك ئامادە نییە دەست لە بەرنامە ئەتۆمییەكەی هەڵبگرێت وەك لە رێككەوتنەكاندا ئەمریكا و ئیسرائیل داوای دەكەن، بەڵكو لەدوای جەنگی 12 رۆژەی حوزەیرانی ساڵی رابردووەوە، بە جددی كاری كردووە بۆ پاراستنی و هەموو ئەگەرێكی بۆ هەڵگیرسانەوەی جەنگ لەبەرچاو گرتووە.
شۆڕشێکی تەکنەلۆژیی نوێ لەناو پنتاگۆن، واشنتۆن بە بڕیاری دۆناڵد ترەمپ هێزە چەکدارەکانی بەرەو سەردەمی "رۆبۆتە چەکدارە زیرەکەکان" دەبات، ئەمەش مشتومڕێکی قووڵی ئەخلاقی و نێودەوڵەتیی لەسەر راسپاردنی فەرمانی "کوشتن و بڕیاردانی جەنگ" بە ژیریی دەستکرد دروستکردووە.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە قۆناغێکی نوێی پەرەپێدانی توانای سەربازیی خۆی نزیک دەبێتەوە، کە پشت بە رۆبۆتە ژیرەکان دەبەستێت، ئەم ڕۆبۆتانە بە ژیریی دەستکرد کاردەکەن و توانای بڕیاردانی سەربەخۆیان لە گۆڕەپانی جەنگدا هەیە، ئەمەش وەرچەرخانێکە کە پێشبینی دەکرێت نەخشەی داهاتووی شەڕەکان بگۆڕێت، ئەم هەنگاوەش بووەتە هۆی دروستبوونی دابەشبوونێکی قووڵ؛ لایەنگرانی ئەم تەکنەلۆژیایە بە هۆکارێکی گرنگی کەمکردنەوەی زیانە گیانییەکان و بەهێزکردنی توانای بەرپەرچدانەوە دەبینن، لە کاتێکدا نەیارانی هۆشداری دەدەن لە پێدانی دەسەڵاتی کوشتن بە ئامێرەکان.
بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی "واشنتۆن پۆست"، پەرەسەندنی خێرای تەکنەلۆژیای ژیریی دەستکرد، لەگەڵ ستراتیژی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بۆ خێراکردنی تێکەڵکردنی ئەم سیستمە لە ناو وەزارەتی جەنگدا، جارێکی دیکە مشتومڕی سەبارەت بە بڵاوەپێکردنی چەکی خۆکار هێناوەتەوە بەرباس، کە دەتوانن بەبێ دەستوەردانی مرۆڤ ئامانجەکان دەستنیشان بکەن و هێرشیان بکەنە سەر.
رۆبۆتە شەڕکەرەکان لە مەیداندا
ئەم ئاراستە نوێیە لەلایەن سانکایت پاتاک، دامەزرێنەری کۆمپانیای "فاوندەیشن"ەوە سەرکردایەتی دەکرێت، کە لەم دواییانەدا رۆبۆتێکی بە ناوی "فانتۆم" نمایش کرد کە توانای هەڵگرتنی هاوەنی هەیە، پاتاک ئاماژە بەوە دەکات کە کار بۆ پەرەپێدانی کۆمەڵێک رۆبۆت دەکەن کە سەربەخۆیی زیاتریان هەبێت، بۆ ئەوەی لە کاتی نەبوونی کاتی پێویست بۆ چاوەڕوانیکردنی فەرمانی مرۆیی، بتوانن بڕیاری خێرا لە مەیدانی جەنگدا بدەن، ناوبراو پێشی وایە کە ئەمریکا ناتوانێت دەستبەرداری ئەم تەکنەلۆژیایە بێت لە کاتێکدا وڵاتانی وەک چین و روسیا بەردەوامن لە وەبەرهێنان لە سیستمە هاوشێوەکاندا.
هاوکات لەگەڵ ئەم هەوڵانەدا، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا تاوتوێی پڕۆژەیاسایەک دەکات بۆ فراوانکردنی بەکارهێنانی ژیریی دەستکرد و سیستمە سەربازییە خۆکارەکان، بە مەرجێک رێسایەک دابنرێت کە بەرپرسیارێتی بەکارهێنانی هێز هەر لە دەستی فەرماندە سەربازییەکاندا بمێنێتەوە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکاش (پنتاگۆن) خەریکی نوێکردنەوەی سیاسەتەکانیەتی تایبەت بە چەکەکانی ژیریی دەستکرد، ئەمەش وەک جێبەجێکردنی رێنماییەکانی ترەمپ بۆ خێراکردنی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ لە بوارەکانی هەواڵگری و جەنگدا، ئیدارەی ئەمریکا جەخت دەکاتەوە، ژیریی دەستکرد دەتوانێت بەکارهێنانی هێز وردتر بکات و هەڵەی مرۆیی کەم بکاتەوە، هاوکات پارێزگاری لە گیانی سەربازان و مەدەنییەکانیش بکات.
لەلایەکی دیکەوە، ئەم هەنگاوە رووبەڕووی ناڕەزایەتییەکی بەرفراوانی شارەزایانی ژیریی دەستکرد، رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و ژمارەیەک لە سەرکردە ئاینییەکان بووەتەوە، ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، داوای قەدەغەکردنی چەکە خۆکارەکانی کردووە لە ژێر سایەی یاسای نێودەوڵەتیدا و بیرۆکەی سپاردنی بڕیاری کۆتاییهێنان بە ژیانی مرۆڤەکان بە رۆبۆتەکان، بە کارێکی "نائەخلاقی و رەتکراوە" وەسف کردووە، شارەزایانیش هۆشداری دەدەن کە سیستمەکانی ژیریی دەستکرد هێشتا ئەگەری هەڵەکردن و بڕیاری چاوەڕواننەکراویان تێدایە، ئەمەش مەترسیی لەدەستدانی کۆنترۆڵی گۆڕەپانی جەنگ یان بەئامانجگرتنی هەڵەی مەدەنییەکانی لێدەکەوێتەوە.
هاوکارییە سەربازییەکان درزێکی گەورەی لە نێوان کۆمپانیاکانی ژیریی دەستکرددا دروستکردووە؛ کۆمپانیای "ئەنسرۆپیک" (Anthropic) رەتیکردووەتەوە رێگە بدات مۆدێلی "کلۆد"ەکەی لە چەکە تەواو خۆکارەکاندا بەکاربهێنرێت، بەو پێیەی تەکنەلۆژیاکە هێشتا نەگەیشتووەتە ئاستێک بڕیاری مردن و ژیان بدات، لە بەرانبەردا، کۆمپانیای "ئۆپن ئەی ئای" (OpenAI) بەردەوامە لە هاوکارییەکانی لەگەڵ سوپای ئەمریکا، بەڵام جەختی کردووەتەوە کە دەبێت بەکارهێنانی تەکنەلۆژیاکەی لە چوارچێوەیەکدا بێت کە بوونی فەرمانی مرۆیی و سنوری دیاریکراو بۆ بەکارهێنانی هێز گەرەنتی بکات.
گرژییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران دەگاتە لوتکە و راپۆرتێکی نێودەوڵەتیش ئاشکرایدەکات، هەردوو وڵات لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدان، یان دەبێت مێزی دانوستان هەڵبژێرن یان ناوچەکە بەرەو جەنگێکی بەرفراوانی لەدەستدەرچوو هەنگاو دەنێت.
رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز"ـی ئەمریکی لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردووە، واشنتۆن و تاران لەبەردەم قۆناغێکی هەستیار و "ساتەوەختی بەئاگاهاتنەوە"دان، بەهۆی ئەوەی گرژییەکانی نێوانیان گەیشتووەتە ئاستێک کە ئەگەری لەدەستدەرچوونی هەیە، ئەمەش وایکردووە گەڕانەوە بۆ مێزی دانوستان ببێتە بەپەلەترین بژاردە بۆ رێگریکردن لە هەڵگیرسانی جەنگێکی ناوچەیی بەرفراوان.
بەپێی راپۆرتەکە، پەرەسەندنەکانی ئەم دواییە ئاستی مەترسییەکانی بۆ ئاستێکی چاوەڕواننەکراو بەرزکردووەتەوە، بەتایبەت دوای بەئامانجگرتنی ژێرخانە هەستیارەکان و پەککەوتنی هاتوچۆی دەریایی لە گەروی هورمز، لەگەڵ زیادبوونی ترسی تەشەنەسەندنی ململانێکان بۆ وڵاتانی تری ناوچەکە.
شیکەرەوانی سیاسی هۆشداری دەدەن لەوەی، کە ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران لە قۆناغێک نزیک دەبێتەوە کە کۆنترۆڵکردنی ئەستەم بێت، بەهۆی ئاڵوگۆڕی هێرشەکان و فراوانبوونی بازنەی ئامانجە سەربازی و مەدەنییەکان، جەختیش دەکەنەوە کە تەنها گەڕانەوەی خێرا بۆ دانوستان دەتوانێت ناوچەکە لە کارەسات بپارێزێت.
زەنگی ئاگادارکردنەوە....
ئێلی جێرانمایە، شارەزای کاروباری ئێران لە ئەنجومەنی ئەوروپا بۆ پەیوەندییەکانی دەرەوە، رایگەیاندووە: "ئەم قۆناغە نوێیە زەنگی ئاگادارکردنەوەیە بۆ هەردوولا"، ئاماژەی بەوەش کردووە کە پێویستە ئێستا رێگەچەرەی دیپلۆماسی بقۆزنەوە، چونکە بەپێچەوانەوە جەنگەکە بەرەو ئاراستەیەک دەچێت کە لە توانای کۆنترۆڵکردنی ئەواندا نامێنێت، بەتایبەت کە تاران پێشتر هەڕەشەی بەئامانجگرتنی دامەزراوەکانی وزەی کەنداوی کردبوو ئەگەر هێرشی توندی بکرێتە سەر، ئەمەش رەنگە کارەساتی مرۆیی لێبکەوێتەوە.
پێشبڕکێی لەگەڵ کاتدا...
حەمید رەزا عەزیزی، توێژەری کاروباری ئەمنیی لە پەیمانگای ئەڵمانی بۆ کاروباری نێودەوڵەتی و ئەمنی، پێیوایە ململانێکان گۆڕاون بۆ "پێشبڕکێی لەگەڵ کاتدا و جەنگی تاقەتپڕوکێن"، پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە ئایا داڕمانی ئابوری و ژێرخانی ئێران پێش بەرزبوونەوەی نرخی وزە دەکەوێت بەهۆی ئاڵۆزییەکانی گەروی هورمزەوە، یان پێچەوانەکەی رودەدات.
هاوکات، ئومێد میماریان، توێژەری کاروباری ئێران لە پەیمانگای "داون" لە واشنتۆن، ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتی ئێران لەمەودوا ناتوانێت بە ئاسانی هاوڵاتییانی قایل بکات بە بەردەوامبوون لە جەنگێکدا کە لەسەر حیسابی وێرانبوونی وڵاتەکەیان بێت، جەختیشیکردەوە، هێرشەکانی ئێران بۆ سەر کەشتی و هێزەکانی ئەمریکا بە ئامانجی فراوانکردنی جەنگ نییە، بەڵکو بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆیەتی لە دانوستانە ئەگەرەییەکاندا، بەڵام هۆشداریش دەدات کە کوژرانی سەربازانی ئەمریکی لە ئوردن، رەنگە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لەژێر گوشاری رای گشتیدا پاڵ پێوە بنێت بەرەو وەڵامدانەوەیەکی سەربازیی گەورەتر، کە ئەمەش مەترسیی هەڵەی لێکدانەوە و فرەوانبوونی زیاتری جەنگەکەی لێدەکەوێتەوە.
کارتەکانی فشار.....
فرزان سابت، توێژەر لە پەیمانگای باڵای ژنێف، پێیوایە ئێران پەلەی کردووە لە بەکارهێنانی کارتەکانی فشار پێش ئەوەی توانای کاریگەریی لەسەر گەروی هورمز لەدەستبدات، ئەوەشیخستەڕوو، ئەمریکا لە هەفتەکانی داهاتوودا هەوڵی لاوازکردنی توانای سەربازیی ئێران دەدات، بەڵام بەدووری دەزانێت هێرشی سنوردار ئەزمونی تاران بگۆڕێت، چونکە گۆڕینی هاوکێشەکە پێویستی بە ئۆپەراسیۆنێکی بەرفراوانی وەک دابەزینی هێزی وشکانی هەیە بۆ سەر دوورگەکانی نزیک گەروی هورمز، کە ئەوەش سەرکێشییەکی گەورەیە و زیانی گیانی زۆری لێدەکەوێتەوە.
هەوڵەکان بۆ گەڕانەوە بۆ مێزی دانوستان.....
سەرەڕای بەردەوامیی هێرشە بەرانبەرەکان، تاران و واشنتۆن ئاماژەیان بە ئامادەیی خۆیان کردووە بۆ گەڕانەوە بۆ دانوستان.
سەرچاوەیەکی باڵا بۆ کەناڵەکانی 'عەرەبییە و حەدەس' ئاشکرای کردووە، کە پێشنیازێک لە ئارادایە بۆ راگرتنی هێرشەکان لە نێوان ئەمریکا و ئێران و کردنەوەی گەروی هورمز بۆ ماوەی 10 رۆژ تا دوو هەفتە.
هاوکات ئاژانسی "رۆیتەرز" لە زاری لێپرسراوێکی ئێرانییەوە بڵاویکردەوە، وڵاتانی نێوەندگیر پێشنیازی ئاگربەستی 10 رۆژەیان کردووە بۆ تاوتوێکردنی زیندووکردنەوەی یاداشتی لێکتێگەیشتن.
لە لایەکی دیکەوە، سەرچاوەیەک لە وەزارەتی ناوخۆی پاکستان رایگەیاندووە، وەزیری ناوخۆی ئێران سەردانی ئیسلام ئابادی کردووە کە رۆڵی نێوەندگیر لە نێوان واشنتۆن و تاراندا دەگێڕێت، بە مەبەستی ئەنجامدانی کۆبوونەوە لەگەڵ لێپرسراوانی ئەو وڵاتە بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەک بۆ کۆتاییهێنان بەم کێشەیە.
بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ، ئێران شێوازی هێرشە موشەكییەكانی گۆڕیوە بۆ تێپەڕاندنی سیستەمە بەرگرییەكانی ئەمریكا، ئەوەش بە بەكارهێنانی موشەكی زۆر خێرا كە توانای مانۆڕدانیان هەیە لە كاتی ئاڕاستەكردنیاندا بۆ سەر ئامانجەكان، ئەمەش وایكردووە بتوانێت شوێنە هەستیارەكان بپێكێت.
رۆژنامە جەختیكردوەتەوە، لێپرسراونی ئەمریكی نیشانەی پرسیاریان لەسەر سەركەوتنی ئێران لە پێكانی ئامانجە هەستیارەكان داناوە و گومان دەكەن كە تاران پاڵپشتیی هەواڵگری یان تەكنیكی و زانیاری پێكانی ئامانجەكانی لەلایەن روسیا یان چینەوە پێگەیشتبێت، هەرچەندە تا ئێستا بەڵگەیەكی ئاشكرا لەمبارەیەوە نەخراوەتەڕوو.
ئەو موشەكانەی لە راپۆرتەكەدا ئاماژەیان پێكراوە بەرگرییەكانی ئەمریكا تێدەپەڕێنن، بە گشتی سەر بە نەوەی نوێی موشەكە بالیستی وكرووزەكانی ئێرانن، یان ئەو موشەكانەن كە لە جۆری "هایپەرسۆنیك"یان خاوەن كڵاوەی مانۆڕكەر مارڤی ئەژمار دەكرێن.
موشەكە باوەكان رێڕوویەكی كەوانەیی دیاریكراو دەگرنەبەر كە كۆمپیوتەرەكانی بەرگری ئاسمانی وەك سیستەمی پاتریۆت یان تاد دەتوانن پێشبینی شوێنی كەوتنیان بكەن.
بەڵام ئەو موشەكە نوێیانە لە كاتی دابەزیندا بە خێراییەك زیاتر لە پێنج هێندەی خێرایی دەنگ دەجووڵێن و دەتوانن ئاڕاستەی خۆیان بگۆڕن، ئەمەش ناسینەوە و پێكانینان لەلایەن ڕاداری بەرگرییەوە زۆر قورس دەكات.
رۆژنامەكە راشیگەیاندوە، گومانی لێپرسراوانی ئەمریكا لە هاوكاریی چین و روسیا بۆ ئێران لە چەند خاڵێكدا خۆی دەبنێتەوە، لەوانەلە لایەنی روسیاوە پاڵپشتی تەكنیكی و ئەزموونی دەكرێت، دوای شەڕی ئۆكراین و بەكارهێنانی درۆنی ئێرانی لەلایەن روسیاوە، پەیوەندی سەربازیی نێوانیان گەیشتە بەرزترین ئاست، وسیا خاوەنی پێشكەوتووترین تەكنەلۆژیای موشەكی هایپەرسۆنیكە گومان دەكرێت زانیاریی تاقیكردنەوەكان یان سیستەمی ڕێنوێنیكردنی دابێتە ئێران.
لە لایەنی چینەوە پاڵپشتی مانگی دەستكرد و ئەلیكترۆنی دەكرێت، چین خاوەنی تۆڕی مانگی دەستكردی "بیدیۆوەی"ە كە ركابەری سیستەمی جی پی ئێسی ئەمریكی دەكات، بۆ پێدانی زانیاریی وردی جوگرافی و ناسینی شوێنی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێران پێویستی بە هاوكاریی دەزگا سیستەمییە پێشكەوتووەكانی هاوشێوەی چینی هەیە.
ئەو بنكە ئاسمانییە كە كراوەتە ئامانج، یەكێكە لە گرنگترین و ستراتیژیترین بنكەكانی هێزی ئاسمانی ئەمریكا و هاوپەیمانان لە ناوچەكەدا، وەك چەقی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەكانی ئەمریكا كاردەكات بۆ چاودێریكردنی ناوچەكە، و لێدانی ئەو بنكەیە بە وردی، پەیامێكی روونی ئێرانە بۆ واشنتۆن كە هیچ بنكەیەكی ئەمریكی لە ناوچەكەدا تەنانەت ئەوانەش كە لە پشت هێڵەكانی پێشەوەی شەڕن و سیستەمی بەرگری بەهێزیان هەیە پارێزراو نین.
بەڵام سەرەڕای بەردەوامی هێرشە رێژەییەكان، شرۆڤەكاران پێیان وایە كە هەردوولا تا ئێستا خۆیان لە خلیسكانی ناو شەڕێكی گشتگیر بەدوور گرتووە، بەڵام هۆشداری دەدەن كە بەردەوامبوونی ئەم گرژییە قۆناغ بە قۆناغە رەنگە دۆخەكە بەرەو خولگەیەكی مەترسیداری پەرەسەندن ببات كە كۆنترۆڵكردنی قورس بێت.
'پلانی دوو قۆناغی'ـی ترەمپ؛ ئەمریکا بۆردومانی پێگەکانی ئێران دەکات و بژاردەی گورزە گەورەکەی لەسەر مێزە.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەکانی ئێران پەنای بۆ بژاردەی سەربازیی ستراتیژی بردووە کە باڵادەستیی هێزی ئەمریکا پێشاندەدات؛ بڕیارەکانی واشنتۆن بە ئامانجی ناچارکردنی تارانە بۆ گەڕانەوە سەر مێزی گفتوگۆ یان رازیبوون بە داواکارییەکانی ئەمریکا، نەک وەشاندنی گورزێکی خێرای کۆتایی.
میدیاکانی ئەمریکا ئاشکرایانکردووە قۆناغی یەکەم لە سێ خاڵ پێکدێت کە بەم شێوەیەیە:
قۆناغی یەکەم: ئۆپەراسیۆنی دووانی لە گەروی هورمز:
بۆردومان و گەمارۆ: چەند رۆژێکە ئەمریکا دەستی بە جێبەجێکردنی ئۆپەراسیۆنێکی دووقۆڵی کردووە؛ لە لایەکەوە پێگەکانی ئێران لە تەواوی ناوچەکانی نزیک گەروی هورمز بۆردومان دەکات، و لە لایەکی تریشەوە گەمارۆیەکی توندی خستووەتە سەر جووڵەی کەشتییەکان.
پێشێلکردنی رێککەوتن و ئاماری هێرشەکان: لێپرسراوانی ئەمریکی بە کەناڵی حەدەسی عەرەبییان راگەیاندووە، ترەمپ دەرفەتێکی باشی دابوو بە ئێرانییەکان بۆ دانوستان، بەڵام تاران دوای پابەندبوونی سەرەتایی، تەنیا لە هەفتەی رابردوودا هێرشی کردە سەر سێ کەشتیی بازرگانی لە ئاوە نێودەوڵەتییەکاندا، بە گشتی لە دوای راگەیاندنی یاداشتی چوارچێوەییەوە، ئێران 23 کەشتیی بۆردومان کردووە و بووەتە هۆی گیانلەدەستدانی نزیکەی 12 کەشتیوان.
ئامانجە سەربازییەکان: وتەبێژە سەربازییەکانی ئەمریکا جەخت دەکەنەوە، هێزەکانی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا 'سێنتکۆم' کار بۆ لێدانی ئامانجە سەربازییەکانی ئێران دەکەن، لەوانەش: تواناکانی بەرگری و هێرشبەری (وەک سەکۆکانی هاویشتنی موشەک و درۆنەکان)، توانای پیشەسازیی سەربازی، گواستنەوەی چەک و تەقەمەنی، و سەرجەم تواناکانی تری هێزی دەریایی ئێران.
قۆناغی دووەم: بژاردەی گورزە گەورەکە و هێنانە سەر لێواری روخان:
قۆناغی دوای هورمز: گەورەترین پرسی سەر مێزی سەرۆکی ئەمریکا بریتییە لە "قۆناغی ژمارە دوو". ئاماژەکان نیشان دەدەن ئەمریکا چەک و هێزی زیاتر دەگوازێتەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەمەش بژاردە دەداتە ترەمپ بۆ وەشاندنی گورزێکی گەورەتر و بەرفراوانتر بۆ سەر ژێرخانی ئێران، تا رژێمی تاران لاواز بکات یان بیخاتە سەر لێواری روخان.
چاوەڕوانی بۆ بڕیاری کۆتایی: سەرەڕای هەڕەشە بەردەوامەکانی ترەمپ، هەڵسەنگاندنە ئارامەکانی لێپرسراوانی ئەمریکی ئاماژە بە ئەگەرێکی "گورزە گەورەکە" ناکەن. لێپرسراوێکی ئەمریکی رایگەیاندووە: "ترەمپ بژاردەی دروستی دابووە ئێرانییەکان، بەڵام ئەوان بڕیاری هەڵەیان دا و بوونە هێرشبەر لەبری هێورکردنەوەی رەوشەکە؛ ئێستاش دەبێت چاوەڕێ بین ببینین چی دەکەن."
پاشەکشەی توانای سەربازیی تاران: کەناڵی حەدەس ئاشکرایکردووە، ئەوەی وا لە لێپرسراوانی باڵای ئیدارەی ئەمریکا دەکات پەلە نەکەن لە وەشاندنی گورزی کۆتایی، هەڵسەنگاندنەکانی هەواڵگریی ئەمریکایە؛ زانیارییەکان دەری دەخەن کە هێزەکانی ئەمریکا تا ئێستا سەرکەوتوو بوون لە لێدانی کارگەکانی پیشەسازیی سەربازیی ئێران، تێکشکاندنی ژمارەیەکی زۆری سەکۆکانی هاویشتنی موشەک و درۆن، پەکخستنی هێزی دەریایی و خاپوورکردنی سەنتەرەکانی سەرکردایەتی و کۆنترۆڵی ئەو وڵاتە.
بەراوردکردنی هێرشەکانی ئێران بە بەردهاویشتن: لێپرسراوێکی ئەمریکی رەوشی ئێستای تواناکانی ئێران بە پیاوێک بەراورد دەکات کە لەسەر شەقامێکی گشتی وەستابێت و بەرد بگرێتە ئۆتۆمبێلەکان؛ بێگومان ئەوە هەڕەشەیە بۆ سەر سەلامەتیی هاتوچۆ، بەڵام ناتوانێت رێگری لە رۆشتنی ئۆتۆمبێلەکان بکات. ئەو لێپرسراوە دەڵێت: "هێرشەکانی ئێستا کورتخایەن و تەنیا کاریگەریی دەروونییان هەیە، تاران چیتر ناتوانێت وەک چەند مانگێک لەمەوبەر هێرشی بەرفراوان و گەورە ئەنجام بدات، تەنانەت توانای ئەوەشی نەماوە گەروی هورمز بە تەواوی دابخات."
ترەمپ بژاردەی زۆری لەبەردەستدایە:
بەپێی سەرچاوەکانی کەناڵی حەدەس، ژمارەیەک لە لێپرسراوانی واشنتۆن پێیان وایە ترەمپ ناچار نییە لەم قۆناغەی ئێستای بۆردومانەکان زیاتر بڕوات؛ چونکە رژێمی ئێران لە ئێستادا زیاتر لە هەر کاتێکی تر رووبەڕووی مەترسیی بووتەوە.
لە کۆتاییدا ئاژانسەکانی هەواڵ ئەوەیان خستووەتەڕوو، دۆناڵد ترەمپ لە ئێستادا توانای چاوەڕوانیکردنی هەیە و دەتوانێت لە هەفتە و مانگەکانی داهاتوودا هەر بژاردەیەک کە بییەوێت هەڵیبژێرێت، ئاشکراشیانکردووە باشترین شت کە بۆ ئێران، ناوچەکە و ئەمریکا روبدات، ئەوەیە کە ئێران رێگەی رێککەوتن و لێکتێگەیشتن لەگەڵ ترەمپ هەڵبژێرێت.
ترەمپ هەڕەشەی وێرانكردنی پێگەی ئەتۆمیی كێوی 'تەور' دەکات کە 220 كیلۆمەتر لە باشوری تاران و لە قووڵایی 100 مەتر، لەژێر زەویدایە.
ململانێیەكی نوێی نێوان واشنتۆن و تاران سەریهەڵداوە، دوای ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا، بەئاشكرا هەڕەشەی وێرانكردنی پێگەیەكی ئەتۆمیی زۆر هەستیاری ئێرانی كرد لە كێوی تەور كە بەوتەی خۆی لە قووڵاییەكی زۆری زەویدا دروستكراوە.
كێوی تەور دەكەوێتە ناوچەیەكی ستراتیژیی بە دوریی 220 كیلۆمەتر لە باشوری تاران و تەنها دوو كیلۆمەتر لە بنكەی ئەتۆمی نەتەنزەوە دوورە.
لوتكەی كێوەكە هەزار و 600 مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە، بەڵام دامەزراوە ئەتۆمییەكە لانیكەم لە قووڵایی 100 مەتر لەژێر چیاكەدا هەڵكەندراوە.
دامەزراوە ئەتۆمیەكە لە ساڵی 2020 دروستكراوە، دوای ئەوەی بنكەی ئەتۆمی نەتەنز چەند ئامێرێكی هەستیاری بەهۆی هێرشێكەوە پەكییان كەوت، تاران بڕیاریدا چالاكییە هەستیارەكان بباتە بنكە نوێیەكەوە، بەڵام دیارنییە هێشتا دەستی بە كار كردن كردووە یان نا.
ئامانجی سەرەكی لەم شوێنە نوێیە، دروستكردنی هۆڵێكی مۆدێرن و فراوانە بە مەبەستی پیتاندنی یۆرانیۆم لە دەرەوەی مەودای هێرشە ئاسمانییەكان و لە جەنگی 12 رۆژەی ئەمریكا و ئێران بنكە ئەتۆمییەكانی ئێران زیانیان بەركەوت جگە لە بنكەی ئەتۆمی كێوی تەور.
دۆناڵد ترامپ سەرۆكی ئەمریكا لە لێدوانێكدا رایگەیاند، واشنتۆن لە نزیكەوە چاودێری رەوشەكە دەكات و هۆشداریداوە لەوەی هەر كاتێك بزانن چالاكیی ئەتۆمی لە كێوی تەور دەستپێدەكات، دەیپێكن.
سەرباری هەڕەشەكانی ئەمریكا، شارەزایانی سەربازی كۆكن لەسەر ئەوەی كە هێرشكردنە سەر ئەم شوێنە كارێكی ئاسان نییە، بۆمبی دژە حەشارگەكان بێسودن و بەهۆی قووڵاییە زۆرەكەیەوە توانای بڕینیان نییە.
پەیمانگەی ئاسایشی نێودەوڵەتی پێیوایە، رەنگە ئەم پێگەیە تەنها لە رێگەی ئۆپەراسیۆنی هێزە زەمینییەكان یان كردەوەی تێكدەرانەی ناوخۆییەوە هێرشبكرێتەسەری یان لە رێگەی دۆزینەوەی خاڵە لاوازەكانی سیستمی هەواگۆڕكێ و دەروازەكان لە هێرشی ئاسمانیی تونددا دەتوانرێت خاپور بكرێت.
كێوی تەور نوێنەرایەتی دواین هێڵی بەرگریی ئێران دەكات بۆ پاراستنی خەونە ئەتۆمییەكەی، هەر جوڵەیەكی ئەمریكا ناوچەكە دەخاتە بەردەم ئەگەری روبەڕوبونەوەیەكی سەربازیی نوێ و ئاڵۆز.
ناونانی فڕۆكەخانە نێودەوڵەتییەكان لە بەشێك لە وڵاتانی جیهان، رێزلێنانە لە خەبات و تێكۆشانی ئەو كەسایەتی و سەركردانەی رۆڵ و پێگەی كاریگەرییان لە وڵاتەكانیاندا هەبووە و لە دژی ستەم و زۆرداری و دیكتارەكان وەستاونەتەوە، گۆڕینی ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانیش بۆ فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی، رێزلێنانە لە خەبات و تێكۆشانی سەرۆك مام جەلال هاوشێوەی سەركردەكانی تری جیهان.
لە زۆرێك لە وڵاتانی جیهان، ناونانی فڕۆكەخانە نێودەوڵەتییەكان بە ناوی سەرۆك، رابەر یان كەسایەتییە مێژوویی و نیشتمانییە ناودارەكان، بووەتە بەشێك لە كلتوری رێزلێنان لەو كەسانەی كاریگەرییان لەسەر چارەنووسی وڵاتەكانیان هەبووە، ئەو فڕۆكەخانانە تەنها ناونیشانی گواستنەوەی گەشتیاران نین، بەڵكو هەڵگری پەیامێكی مێژوویی و ناسنامەی نیشتمانین، چونكە یەكەم شوێنن كە زۆربەی میوانان و گەشتیاران لە كاتی چوونە ناو وڵاتێك پێی دەگەن.
لە هندستان، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی مەهاتما غاندی بە ناوی رابەری بزووتنەوەی سەربەخۆیی هندستان ناونراوە كە بە بێ توندوتیژی، خەباتی ئاشتیخوازانەی كردە هۆكاری كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی داگیركاری بەریتانیا، لە ئەمریكاش فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جۆن فیتزجێراڵد كێنیدی (JFK) بە ناوی 35مین سەرۆكی ئەو وڵاتەوە ناونراوە لە توركیا، فڕۆكەخانەی ئەتاتورك هەیە ساڵانێكی زۆر دەروازەی سەرەكیی ئەو وڵاتە بوو و بەناوی كەمال ئەتاتورك دامەزرێنەری كۆماری توركیاوە ناونراوە.
لە ئێرانیش، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی ئیمام خومەینی بە ناوی رابەری شۆڕشی ئیسلامی ناونراوە، لە ئیسرائیل، فڕۆكەخانەی دەیڤد بن گوریۆن هەیە كە ئەویش بە ناوی دامەزرێنەر و یەكەم سەرۆك وەزیرانی ئەو وڵاتەوە ناونراوە، لە فەڕەنساش فڕۆكەخانەی شارل دیگۆل هەیە، كە سەرۆكی فەڕەنسا بووە لە ساڵانی نێوان 1959 بۆ 1969، لە باشووری ئەفریقاش فڕۆكەخانەی نێلسۆن ماندێلا هەیە كە نموونەیەكی ترە لەو نەریتی ناونانە.
ئەو هەنگاوە ئێستا لە هەرێمی كوردستانیش دەبینرێت، بەپێی بڕیارێكی رەسمی، ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی گۆڕدراوە بۆ فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی، ئەو گۆڕانكارییەش وەك رێزلێنانێك بۆ سەرۆك مام جەلال كە یەكەم سەرۆك كۆماری عیراق بووە لە دوای ساڵی 2003 و روخانی رژێمی بەعس و وەك سەركردەیەكی مێژوویی و كاریگەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان، كە ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە پاراستنی هاوسەنگیی سیاسی و كۆكەرەوەی دەنگە جیاوازەكان لە عیراق و یەكێكیشە لە دیارترین كەسایەتییە سیاسییەكانی كورد و عیراق.
سەرۆك مام جەلال بە هەوڵەكانی بۆ چارەسەری كێشە سیاسییەكان، پشتیوانیكردنی گفتوگۆ و ئاشتەوایی، و نزیككردنەوەی پێكهاتە جیاوازەكانی عیراق ناسراوە، چاودێرانیش دەڵێن سەرۆك مام جەلال رۆڵی كاریگەری لە نیاتنانی دیموكراسی و دامەزراندنی پرۆسەی سیاسی عیراقی نوێ هەبووە.
گۆڕینی ناوی فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی تەنها گۆڕینی ناوێك نییە، بەڵكو بەشێكە لە هەوڵی پاراستنی بیرەوەریی مێژوویی و ناساندنی میراتی كەسایەتییەكەیە كە كاریگەری لەسەر مێژووی كوردستان و عیراق هەبووە، بەو شێوەیەش، فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی جەلال تاڵەبانی ئێستا دەچێتە ریزی ئەو فڕۆكەخانە ناودارانەی جیهان كە بەناوی سەركردە و كەسایەتییە مێژووییەكانەوە كراون، هەر میوانێكیش كە دەگاتە سلێمانی، لە یەكەم ساتەنەوە بە ناوێكی مێژوویی و نیشتمانی پێشوازی لێدەكرێت.
بەرەبەیانی رۆژی 14 تەمموزی ساڵی 1958وەرچەرخانێكی گەورە عیراق و ناوچەكەی خستە قۆناغێكی نوێوە، كۆتایی بە سیستمێكی حوكمڕانی هێنرا و جۆرێكی تری دەسەڵات لە عیراقدا كاروباری گرتەدەست.
ئەو ڕۆژە ژمارەیەك ئەفسەری سوپای عیراق كە ناویان لەخۆیان نابوو ئەفسەرانی ئازادیخواز، نەخشەیەكی نهێنیان جێبەجێكرد و بەزەبری هێزی سەربازیی و پشتبەستوو بە پشتیوانیی خەڵكی عیراق، كۆشكی پاشایەتی و دامەزراوە گرنگەكانی حكومەتیان كۆنترۆڵكرد و لە ئەنجامیشدا دەسەڵاتی حوكمڕانییان لە پاشایەتییەوە گۆڕی بۆ كۆماریی.
روداوەكە بە هەموو پێوەرێكی ئەو سەردەمە و لە راونگەی سیاسەتی نێودەوڵەتی و جەمسەرگیرییە سیاسییەكانەوە دژی ئیمپریالزم و كۆنەپەرستی بوو، عیراقی لە كۆمەڵێك پابەندیی رزگاركرد و تائێستاش لەزۆربەی ئەدەبیاتی سیاسی و مێژووییدا بە شۆڕشی چواردەی تەمموز ناسراوە.
گەلی كورد وەك نەیەوەیەكی گرنگی گەلانی عیراق پێشوازی لە شۆڕشەكە كرد، عەبدولكەریم قاسم كەسایەتیی یەكەمی جێبەجێكەر و بەرپرسیاری شۆڕشەكە بوو، چەندین ئەفسەری كوردیش لە ئەنجومەنی ئەفسەرانی ئازادیخواز ئەندام بوون.
گۆڕانكارییەكە لەسیستمی حوكمڕانیدا پێشبینی ئەوەی لێدەكرا ببێتە دەستپێكی قۆناغی ئازادی و گەشانەوە و پێشكەوتنی عیراق، چەندین هەنگاوی گەورەش بەو ئاراستەیە نران وەك ئازادكردنی تەواوی زیندانییە سیاسییەكان و لێبوردنی گشتی بۆ هەموو دوورخراوەكان، داڕشتنی دەستووری كاتی و مۆڵەتدان بە دامەزراندنی سەندیكا و كۆمەڵە پیشەیی و جەماوەرییەكان و دابینكردنی ئازادییەكانی رادەربڕین و ڕۆژنامەوانیی ئاشكرا.
گەلی كورد لەسایەی دەستووری نوێی عیراقەوە بۆ یەكەمجار لە مێژوودا دان بە بوونیدا نرا وەك نەتەوەیەكی جیاواز و گەلێكی سەرەكی عیراق، دەقی بڕگەكەی دەستووریش دەڵێت كورد و عەرەب لەم وڵاتەدا هاوبەشن.
روداوەكەی چواردەی تەمموز، شۆڕش بوو، بەڵام ئەنجومەنی ئەفسەرانی ئازادیخواز بەرنامەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی دیاریكراویان نەبوو بۆ بەڕێوەبردنی عیراق، ئەوەش كۆنەپەرستان و نەتەوەییە شۆڤینییەكان و هێزە ناوچەییەكان و جیهانییەكان سوودیان لێ وەرگرت و بە چەندین پیلان و نەخشە لە دژی كەوتنە كار و شۆڕشەكە لە رێڕەوی خۆی لایدا، تاكڕەوی زاڵ بوو، دووبەرەكی و جەمسەرگیری جۆراوجۆر سەریان هەڵدا و حكومەت لە زوربەی بەڵێنەكانی پێشووی پەشیمان بووەوە، گەلی كوردیش زیانی زۆری پێگەیشت لەو پاشەكشەیەی شۆڕش و ناچاركرا بۆ بەرگریی لە دەستكەوتە نەتەوەییەكانی چەكی شۆڕش هەڵبگرێت.
سەرەنجام حكومەتەكەی عەبدولكەریم قاسم لە كودەتایەكی خوێناویی بەعسی و نەتەوەییەكاندا، لە 8ی شوباتی ساڵی 1963دا روخێنرا.
ئێستا كە 68 ساڵ بەسەر چواردەی تەمموزی ساڵی 1958 تێدەپەڕێت، ئەوەی بە نەگۆڕی ماوەتەوە راستی چارەنوسی گەلانە، راستی ئەوەی كە هیچ زەبر و زەنگێك ناتوانێت هەتاسەر دەنگی ئازادیخوازیی گەلانی زۆرلێكراو كپ و خامۆش بكات.
مۆبایلە زیرەکەکان دەبنە سیخوڕ بەسەر خاوەنەکانیانەوە؛ ئێران کەمپینێکی بەرفراوان بۆ چاودێریکردنی سوپای ئەمریکا لە ناوچەکە دەستپێدەکات و سێنتکۆمیش لە مەترسیی دزەکردنی زانیاریی سەربازەکانی هۆشداریدەدات.
لە سێبەر و چوارچێوەی گرژی و پێكدادانە سەربازییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران، چەند راپۆرتێکی میدیایی ئاشکرایان کردووە، کێبڕکێ و ململانێی دیجیتاڵی نێوان هەردوو وڵات گەیشتووەتە ئاستێکی نوێ، بە شێوەیەک ئێران کەمپینێکی رێکخراوی بۆ چاودێریکردن و شوێنپێهەڵگرتنی مۆبایلی ئەو سەربازە ئەمریکییانە دەستپێکردووە کە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیرکراون.
رۆژنامەی "فاینانشاڵ تایمز"ی بەریتانی بڵاویکردەوە، ئێران سود لەو داتا و زانیارییە جوگرافیانە وەردەگرێت کە لەلایەن ئەپڵیکەیشنە بازرگانییەکان و تۆڕەکانی ریکلامی دیجیتاڵییەوە کۆدەکرێنەوە، ئەمەش بە مەبەستی چاودێریکردنی وردی جوڵە و شوێنی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا.
چاودێری بەبێ پێویستی بە هاککردن
بەپێی راپۆرتەکە، ئەم جۆرە سیخوڕی و چاودێریکردنە پێویستی بە هاککردنی راستەوخۆی سیستمە سەربازییە پارێزراوەکانی ئەمریکا نییە، بەڵکو تەنها پشت بە کۆکردنەوەی زانیاریی ئاسایی ئەو ئەپ و خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییانە دەبەستێت کە سەربازەکان رۆژانە لەسەر مۆبایلە تایبەتەکانیان بەکاریان دەهێنن، ئەمەش یارمەتی تاران دەدات وێنەیەکی روون و دروستی لەسەر شێوازی ژیانی رۆژانە، رێڕەوی هاتوچۆ و شوێنی کۆبوونەوەی هێزە ئەمریکییەکان دەستبکەوێت.
ئەم پەرەسەندنە ترس و دڵەڕاوکێی زۆری لای لایەنە ئەمنییەکان دروستکردووە سەبارەت بە بەکارهێنانی داتا بازرگانییەکان بۆ مەرامی هەواڵگری و سەربازی.
هۆشدارییەکانی سێنتکۆم
لەلای خۆشیەوە فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا 'سێنتکۆم' پێشتر هۆشداریی دابوو لە ئەگەری بەکارهێنانی داتای ئەپڵیکەیشنە بازرگانییەکان لەلایەن نەیارەکانیانەوە بۆ چاودێریکردن یان بەئامانجگرتنی هێزەکانیان لە ناوچەکانی ململانێدا، بە تایبەت لە کەنداو و گەروی هورمز کە گرژییەکان تێیدا لە لوتکەدان.
تائێستا لایەنە رەسمییەکانی ئێران هیچ لێدوانێکیان لەسەر ئەم راپۆرتە نەداوە، هاوکات وەزارەتی جەنگی ئەمریکاش 'پنتاگۆن' هیچ زانیارییەکی زیاتری لەسەر قەبارەی ئەم کەمپینە سیخوڕییە و کاریگەرییەکانی لەسەر ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی ئاشکرا نەکردووە.
ئەم روداوە تیشک دەخاتە سەر ئاستەنگە ئەمنییە نوێیەکانی بەردەم سوپا مۆدێرنەکان لە سەردەمی جەنگی دیجیتاڵیدا، کە تێیدا مۆبایلە زیرەکەکان و ئەپڵیکەیشنە مەدەنییەکان بوونەتە مەترسییەکی گەورەی ئەمنی بۆ سەر ژیانی سەربازان.
کەمپینی هێرشی (SS7 Pings) چییە؟
بەپێی ئەو داتایانەی کە لەلایەن پڕۆژەی توێژینەوەی 'Mobile Surveillance Monitor' ـەوە دراونەتە فاینانشاڵ تایمز، تۆڕەکانی مۆبایلی ناوچەکە تووبەڕووی شەپۆلێکی بەرفراوان لە ناردنی داواکاریی گوماناوی بوونەتەوە کە پێی دەوترێت "SS7 pings".
پڕۆتۆکۆلی SS7 سیستمێکی کۆنە لە تۆڕەکانی پەیوەندیدا کە رێگە دەدات بە دیاریکردنی شوێنی نزیکەیی ئەو مۆبایلانەی کە هێڵی "رۆمینگ" (Roaming) بەکاردەهێنن کاتێک لە دەرەوەی وڵاتی خۆیانن.
چاودێرانی ئەمنی توانیویانە شوێنپێی ئەم داواکارییە سیخوڕییانە هەڵبگرن و بەشێکیان بەستراونەتەوە بە "کۆمپانیایەکی مۆبایلی ئێرانییەوە"، ئەمەش وەک پەنجەمۆرێک وایە کە بیسەلمێنێت هێرشەکە لەلایەن ئێرانەوە کراوە.
یاسادانەران و کۆنگرێس هۆشداریدەدەن
ئەم بابەتە بووەتە هۆی نیگەرانییەکی توند لە کۆنگرێسی ئەمریکا. سیناتۆری دیموکراتەکان "رۆن وایدن" (Ron Wyden)، کە مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە لە هۆشداریدان لەسەر مەترسییەکانی کڕینی داتای بازرگانی لەلایەن وڵاتانی ترەوە، بە رۆژنامەکەی راگەیاندووە :ئەمە یەکەمجارە لە جەنگێکی راستەقینەدا نەیارەکانی ئەمریکا داتای بازرگانیی شوێنپێهەڵگرتن بەکاربهێنن بۆ بەئامانجگرتنی راستەوخۆی هێزەکانمان."
ئەمە یەکەمجار نییە کە تەکنەلۆجیای مەدەنی دەبێتە مەترسی بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا، لە ساڵی 2018دا، دوای ئەوەی ئەپڵیکەیشنی وەرزشیی ناسراوی "Strava" نەخشەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا شوێنی راکردن و راهێنانی بەکارهێنەرانی دیاری دەکرد، بەهۆیەوە شوێنی ورد و نەخشەی ناوخۆیی چەندین بنکەی سەربازیی نهێنیی ئەمریکا لە سوریا و ئەفغانستان بۆ رای گشتی ئاشکرا بوو، لەو کاتەوە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکا بەکارهێنانی سەعاتی زیرەک و جی پی ئێسی لە زۆربەی ناوچە هەستیارەکاندا قەدەغە کردووە، بەڵام دۆسیەی مۆبایلە شەخسییەکان هێشتا وەک گەورەترین درزی ئەمنی ماوەتەوە.
لێکۆڵینەوەیەک ئاشکرایدەکات، روسیا بەهۆی نەرمی و کەلێنەکانی یاسای دژە سیخوڕیی ژاپۆنەوە، ئەو وڵاتەی کردووەتە "بەهەشتی سیخوڕەکانی" بۆ قاچاخچیەتیی تەکنەلۆژیای سەربازی.
لێکۆڵینەوەیەکی رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" ئاشکرایدەکات، سەرەڕای سزاکانی سەر مۆسکۆ، روسیا لە رێگەی تۆڕێکی سیخوڕیی نهێنییەوە ژاپۆنی کردووەتە وێستگەیەکی سەرەکی بۆ بەدەستهێنان و قاچاخچێتیی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی سەربازیی بۆ پیشەسازییەکانی خۆی.
رۆژنامەی "نیویۆرک تایمز"ی ئەمریکی لە راپۆرتێکی بنکۆڵکاریدا ئاشکرای کردووە، بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی حکومەتی ئۆکراین، نزیکەی 90٪ی موشەک و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی روسیا پێکهاتە و پارچەی تەکنەلۆژیی ژاپۆنییان تێدایە، کە لە رێگەی دەستەبژێرێکی سیخوڕی و کەلێنە یاساییەکانەوە گەیشتوونەتە دەست مۆسکۆ.
بەپێی راپۆرتەکە، ئەم پرۆسەیە لەلایەن یەکەیەکی هەواڵگریی سەربازیی نهێنیی روسیاوە بەڕێوەدەچێت کە بە "بەڕێوبەرایەتیی بیستەم" سەر بە دەزگای (GRU) ناسراوە و پێشتر رۆڵی بە ئاشکرا نەزانراوە. ئەفسەرانی ئەم یەکەیە لە ژاپۆن لەژێر پەردەی کاری دیپلۆماسی یان بازرگانیدا کاردەکەن بۆ کڕین یان دزینی تەکنەلۆژیای هەستیار.
لێکۆڵینەوەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، لە چەقی ئەم تۆڕەدا ئەفسەرێکی هەواڵگریی روسی تەمەن 49 ساڵ هەیە بەناوی "ماکسیم ڤلادیمیرۆڤیچ ڤیلچینکۆف" کە لە شوباتی 2024ەوە لەژێر ناونیشانی رەسمی کارمەندی کۆمپانیای فڕۆکەوانیی (ئایرۆفلۆت) لە تۆکیۆ جێگیر کراوە، ناوبراو تۆڕێکی بەهێزی لەگەڵ کۆمانیای لۆجستیی گواستنەوە دروستکردووە بۆ گواستنەوەی کەلوپەلەکان لە ژاپۆنەوە بۆ روسیا.
دەزگا هەواڵگرییە رۆژئاواییەکان دەڵێن، روسیا بۆ دەربازبوون لە سزاکان، ئەم تەکنەلۆژیا هەستیارانە لە رێگەی بەڵگەنامەی ساختە و هێڵە ئاڵۆزەکانی گواستنەوەوە لە رێگەی وڵاتانی سێیەمەوە وەک (سریلانکا، ئۆزبەکستان و ڤێتنام) دەگەیەنێتە ناوخۆی خاکەکەی بۆ بەهێزکردنی توانای سەربازیی لە شەڕی ئۆکرایندا.
بۆچی ژاپۆن هەڵبژێردرا؟ (کەلێنە یاساییەکان):
ئاژاسنەکان ئاشکرایانکردووە، ژاپۆن وەک وڵاتێکی هاوپەیمانی رۆژئاوا سزای توندی بەسەر روسیادا سەپاندووە، بەڵام یاساکانی دژە سیخوڕی لە ژاپۆن لە چاو وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا نەرمترن.
یاسای ژاپۆنی رێگە بە دەستگیرکردنی سیخوڕەکان نادات مەگەر لە کاتی دزینی "نهێنیی رەسمیی دەوڵەت"دا بگیرێن، کڕینی پارچەی بازرگانی لە بازاڕەکاندا کە دواتر لە چەکدا بەکاردێن (تەکنەلۆژیای دوو بەکارهێنانی)، بە یاسایی رێگری لێکردنی قورسە.
سەرچاوەکانی هەواڵ ئەوەشیان خستووەتەڕوو، دوای ئاشکرابوونی ئەم راپۆرتە، ئەمریکا فشاری خستووەتە سەر ژاپۆن بۆ توندکردنی چاودێریی سەر سنورەکان و دەرکردنی ئەو دیپلۆماتکار و کارمەندە روسیانەی گومانیان لێدەکرێت.
لەلای خۆشیەوە حکومەتی ژاپۆن لێکۆڵینەوەی لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی لۆجستی و نێوەندگیری ناوخۆیی دەستپێکردووە کە گومانیان لێدەکرێت بەبێ ئاگا (یان لەپێناو قازانجی دارایی) هاوکاریی ئەم تۆڕە سیخوڕییەی روسیایان کردبێت.
جارێكی تر وەزارەتی جەنگی ئەمریكا، دۆسیەی تەنە فڕیوە نەناسراوەكانی هەڵدایەوە، دۆسیەیەك كە خەریكە لە گومانەوە دەبێتە راستی و نیشانەی پرسیار لەسەر داهاتووی مرۆڤ دادەنێت.
پێنتاگۆن بەڵگەنامە و ڤیدیۆی نوێی ئەو دیاردە ئاسمانییە نامۆیانەی بڵاوكردەوە كە لە چەندین ناوچەی جیهان، لەنێویاندا عیراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تۆماركراون.
ئاشكراكردنی ڕاستییەكان لەژێر فەرمانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دراوە وەك بەڵێنی پێش هەڵبژاردن بۆ خولی دووەمی ئیدارەی ئەمریكا.
پێنتاگۆن لە چوارچێوەی هەنگاوەكانی بۆ ئاشكراكردن و شەفافییەت لە بابەتە نهێنییەكانی حكومەتی ئەمریكا، گەڕێكی نوێی هەمەجۆری لە 40 فایلی دەنگی، ڤیدیۆیی و بەڵگەنامەیی بڵاوكردەوە كە لە ئاژانسە ئەمنییەكانی وەك و وەزارەتی وزە و ناساوە كۆكراونەتەوە.
بەڵگەنامەكان لە ئێف بی ئای و سی ئای ئەی وەرگیراون و دەرخەری چەندین رووداوی سەیر و سەمەرەن، لەوانەش لە رووداوێكدا یەكێك لە تەنە نامۆكان دەچێتە ناو دامەزراوەیەكی چەكی ئەتۆمی لە ویلایەتی تەكساس كە بووە هۆی كەرەنتینەكردنی تەواوی بنكەكە.
ئەوەی بۆ عێراق و ناوچەكە گرنگە، لەم دۆسیانەدا ئاماژە بەوە كراوە نزیكەی نیوەی ئەم ڕووداوانە لە دوای ساڵی 2010ەوە لە ڕێگەی كامێرای فڕۆكە جەنگییەكانەوە لە زەریای ئەتڵەسی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تۆماركراون.
گومان دەكرێت حاڵەتی دەركەوتنی تەنە نامۆكان زیاتر لە نزیك بنكە سەربازییە ئەمریكییەكانەوە بێت كە ژمارەیەكی زۆری ئەو بنكە سەربازیانە دەكەونە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە عیراقیشەوە.
ئەم رووداوە لە كاتێكدایە كە پێشتر پێنتاگۆن و تیمی لێكۆڵینەوەی دیاردە نەناسراوەكان، دیمەنی ڤیدیۆیی تەنێكی شێوە گۆیی بڵاوكردەوە كە لە ساڵی 2016دا لەلایەن فڕۆكەیەكی سیخوڕیی ئەمریكییەوە لە ئاسمانی شاری مووسڵ لە عێراق لە كاتی شەڕدا تۆمار كرابوو، تا ئێستاش بە نەناسراوی ماوەتەوە.
هاوكات فایلە نوێیەكان وتەی فڕۆكەوانێكی سەربازیی ئەمریكی لەخۆدەگرن كە لە ساڵی 2019دا لەگەڵ چوار هاوكاریدا تەنێكی تیژڕەویان بینیوە.
بەپێی قسەی فرۆكەوانەكە، تەنەكە تایبەتمەندییەكانی فڕینی تەواو جیاواز بووە لە هەر شتێك كە لە ماوەی 28 ساڵی خزمەتی سەربازییدا لە هێزی ئاسمانی و دەریاییدا بینیویەتی، تەنەكە لە خوار ئەو فرۆكەوانەوە بووە و بە خێراییەكی زۆر رۆشتووە.
مێژووی ئەم بەڵگەنامانە گەڕانەوەی تێدایە بۆ كۆنفرانسی ساڵی 1949 لە لۆس ئالامۆس كە تێیدا زانا گەورەكانی فیزیا نەیانتوانیبوو ڕوونكردنەوە بۆ بەشێك لەو تەنە نامۆیانە بدەنەوە كە لە ئاسمانی تاقیگە ئەتۆمییەكاندا دەبینران.
پێنتاگۆن جەختیكردەوە كە ئەمە كۆتا بڵاوكراوە نابێت و لەگەڵ وەزارەتی جەنگ، خەریكی ئامادەكردنی بەشەكانی تری فایلە نهێنییەكانن بۆ بڵاوكردنەوەی بۆ ڕای گشتی، چونكە هێشتا سەدان دیاردەی ئاسمانی لە ناوچە جیاوازەكانی جیهاندا هەن كە وەزارەتی جەنگ و پنتاگۆن ناتوانن هیچ لێكدانەوەیەكی زانستییان بۆ بكەن.
کیشوەری ئەوروپا، کە لە دەیان وڵاتی سەربەخۆ پێکدێت، خاوەن مێژوویەکی گەورەیە لە جەنگ و ململانێ، بەڵگەکانی مێژوو شاهیدی زیاتر لە دوو هەزار شەرە لەو کیشوەرەدا، لە ململانێی دەوڵەتەکانی یۆنانەوە تا جەنگی روسیا و ئۆکراین ئەمەش دەرئەنجامی جوگرافیاکەیەتی، کە بە دەوڵەتە پارچەپارچەکراوەکان ناسراوە و هەریەکەیان بە سنوور و سەروەری خۆیانەوە لکێنراون.
کیشوەرەکە،بەهۆی پەیوەندییە نەتەوەیی و ئایینییە هەمەچەشنەکان، ویستی فراوانخوازی، ململانێ لەسەر سەرچاوەکان و گۆڕانی بەردەوام لە هاوپەیمانییەکاندا، بەردەوام جەنگ بەشێک بووە لە مێژووەکەی و ئەوە بەشێک بوە لە واقیعی کیشوەرەکە.
کیشوەری ئەوروپا دوای چەندین دەیە لە ژیان لەژێر سێبەری ئاشتیی درێژخایەندا، کە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی و روخانی یەکێتیی سۆڤییەتەوە دەستی پێکردبوو، ئێستا خۆی لەبەردەم کۆتاییهاتنی ئەو ژیانە خۆشەدا دەبینێتەوە و لەبەرانبەردا هەنگاو دەنێت بۆ قۆناغیكی نوێی جەنگ.
ئەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییە دوای زنجیرەیەک بەئاگاهاتنەوەی هات، کە سەرەتاکەی لە جەنگی بۆسنەوە دەستی پێکرد و بە گرتنی نیمچەدوورگەی قرم لە ساڵی 2014 و دواتریش هێرشی گشتگیری روسیا بۆ سەر ئۆکراین گەیشتە لوتکە.
ئەم روداوانە بونە زەنگێکی ئاگادارکردنەوە و زلەیەکی میهرەبانی بۆ بەخەبەرهاتنی وڵاتانی کیشوەرەکە، چونکە روداوەکان ئەوروپایان ناچار کرد، چاو بە سیاسەتی سەربازیی خۆیدا بخشێنێتەوە، کە بۆ چەندین ساڵ بەهۆی دڵنیایی زۆرەوە بودجەی بەرگریی کەمکردبووەوە و سەربازیی زۆرەملێی هەڵوەشاندبووەوە.
هاوکات لەگەڵ ئەم هەڕەشە ئەمنییانە، ئەوروپا بە قۆناغێکی پاشەکشەی دیاردا تێپەڕ دەبێت، کە خۆی لە سستبوونی گەشەی ئابوری کەمبوونەوەی بۆ 1.1٪ لە ساڵی 2026 و بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵاوسان و قەیرانی وزەدا دەبینێتەوە، ئەمەش وای لە دوو لەسەر سێی خێزانەکان کردووە خەرجییە سەرەکییەکانیان کەم بکەنەوە.
لەلایەکی دیکەوە، بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، کیشوەرەکە روبەڕووی شەپۆلی سێیەمی ئۆتۆکراسی( دەسەڵات لە دەستی یەک کەس یاخود یەک گروپدا بێت) و داخورانی دیموکراسی بووەتەوە، بەتایبەت لە وڵاتانی وەک ئیتاڵیا، کرواتیا، سلۆڤاکیا، سلۆڤینیا و بەریتانیا، لەگەڵ توندکردنەوەی دووبارەی سنورەکان بەهۆی فشاری کۆچی نایاسایی و گرژییە کولتورییە ناوخۆییەکان.
ئەمەش وایکردوە، وڵاتانی ئەوروپا بە ناچاری کەوتوونەتە ناو شەپۆلێکی مێژوویی پڕچەککردنەوە بەشێوەیەک، کە خەرجییە سەربازییەکانیان لە ساڵی 2020ەوە بە رێژەی زیاتر لە 98٪ زیادی کردووە و پێشبینی دەکرێت لە ساڵی 2026دا بگاتە 454 ملیار یۆرۆ.
ئەم هەنگاوەی وڵاتانی ئەوروپا، دوای لێدوان و فشارە توندەکانی دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا هات، کە سیاسەتێکی بازرگانی و سزای بەرانبەر وڵاتانی وەک ئیسپانیا گرتەبەر و سێبەری پاراستنی ئەمریکای لەسەر ئەوروپا خستە ژێر پرسیارەوە، بە کشانەوەی هێزەکانی لەو کیشوەرە.
ئەم روداوانە، وایکردوە شرۆڤەکارانی ئەوروپی هۆشداری دەدەن لەوەی، کە دەبێت ئەوروپا لەگەڵ ئەوەدا خۆی رابهێنێت، کە لە سایەی ئەمریکا بێتەدەرەوە و لە ئێستاشدا وڵاتانی کیشوەرەکە کۆبوونەوە و هەوڵەکانیان بۆ ئەو ئامانجەیە.
شرۆڤەکارانی سەرباز ئاماژەیان بەوەکردوە، لە ئێستادا ئەمریکا خۆی پێویستی بە هاوپەیمانی بەهێز و متمانەپێکراو هەیە،بۆ روبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە جیۆپۆلەتیکییەکانی ئێستا و داهاتوو، بەهێزبونی وڵاتانی ئەوروپا وادەکات پێگەی ناتۆ و توانای وەڵامدانەوەی ناتۆ بۆ روداوەکان زیاتر بێت.
لە کۆتاییدا هەرچەندە چەک و بودجەی سەربازی بۆ دروستکردنی هێزی بەربەست لە بەرانبەر روسیا یاخود هەر ئاڵنگارییەکی تری بەردەم ئەوروپا پێویستن، بەڵام چاودێران و شارەزایان جەخت دەکەنەوە، کە ئاسایشی بەردەوامی کیشوەرەکە تەنیا بە کڕینی چەک دەستەبەر نابێت، بەڵکو پەیوەستە بە بەهێزیی دامەزراوە دیموکراتییەکان، پاراستنی سەروەری یاسا و یەکڕیزیی سیاسی ناوخۆیی و زیندوکردنەوەی هەستی نیشتمانی لای هاووڵاتیەکانیان لە بەرانبەر ئاڵنگارییە دەرەکییەکاندا.
ساڵێك بەسەر رێوڕەسمی مێژوویی لەناوبردنی چەك لەلایەن پارتی كرێكارانی كوردستانەوە لە ئەشكەوتی جاسەنەی سلێمانی و جێبەجێكردنی بڕیاری كۆتاییهێنان بە خەباتی چەكداریی تێپەڕدەبێت، بەڵام بەهۆی بەربەستە یاساییەكان لە توركیا و هەموارنەكردنەوەی دەستووری وڵاتەكە پڕۆسەی ئاشتی بە سستی بەڕێوەدەچێت.
ساڵێك لەمەوبەر و بەدیارییكراوی لە 11ی تەمموزی 2025دا، 30 گەریلای ئەندامی گروپی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتی كە پێكهاتبوون لە 15 ژن و 15 پیاو، بە پێشەنگی بەسێ هۆزات، هاوسەرۆكی كۆنسەی بەڕێوەبەریی كۆما جڤاكێن كوردستان-كەجەكە، بۆ دەستپێكردنی پرۆسەی ئاشتی لە ئەشكەوتی جاسەنە لە سنووری پارێزگای سلێمانی چەكەكانیان لەناوبرد.
ئەو گروپە لەو چالاكیەیاندا، كە بە گرنگترین هەنگاوی پڕۆسەی ئاشتی لە باكووری كوردستان و توركیا دادەنرێت رایاگەیاند، لە ئێستا بەدواوە لەپێناوی ئازادی و دیموكراسی و سۆسیالیزم لە چوارچێوەی یاسا و دەستووردا، چەكەكانی خۆیان بە ئیرادەی ئازادی خۆیان لەناودەبەن.
دەستپێكی پڕۆسەی ئاشتی و بڕیاری كۆتاییهێنان بە خەباتی چەكداریی بە شێوەیەكی كردەیی لە 1ـی تشرینی یەكەمی 2024، بە تەوقەیەكی دەوڵەت باخچەلی، سەرۆكی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی توركیا-مەهەپە لەگەڵ پەرلەمانتارانی پارتی یەكسانی و دیموكراسی گەلان-دەم پارتی لە پەرلەمانی توركیا دەستیپێكرد.
دواتریش عەبدوڵا ئۆجەلان، رێبەری زیندانیكراوی پارتی كرێكارانی كوردستان-پەكەكە لە بانگەوازێكی مێژوویدا، لەژێر ناوی پەكەكە و كۆتاییهێنان بە خەباتی چەكداریی، بانگەوازی "ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیی" لە 27ـی شوباتی 2025دا راگەیاند و پەكەكەش لە وەڵامی بانگەوازەكەدا لە رۆژانی 5 و 7ـی ئایاری 2025، كۆنگرەی 12ـەمینی خۆی بەست و تیایدا بڕیاریدا كۆتایی بە خەباتی چەكداری بهێنێت.
وەك جێبەجێكردنی بڕیارەكانی كۆنگرەكەش، لە 11ـی تەمموزی 2025دا، لەبەردەم ئەشكەوتی جاسەنە لە سنووری پارێزگای سلێمانی، رێوڕەسمێكی سیمبولی بۆ چەكسوتاندن بەڕێوەچوو، ئەوەش دوای بڵاوبوونەوەی پەیامێكی ڤیدیۆیی ئۆجەلان كە یەكەمین دەركەوتنی بوو لە دوای ساڵی 1999ـەوە.
سووتاندنی چەك لەلایەن ئەو گرووپەی پەكەكەوە كاردانەوەی زۆری ناوخۆیی ونێودەوڵەتی لێ كەوتەوە و پێشوازییەكی بەرفراوانی لێكرا. گرنگترینیشیان جەختكردنەوەی بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بوو لەسەر ئەوەی، سوتاندنی چەك لەلایەن پەكەكەوە لە سلێمانی هەنگاوێكی مێژووییە.
رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیاش وتی، پڕۆسەی سوتاندنی چەكەكان هەنگاوێكی گرنگ بوو لە هەوڵەكانی گەیشتن بە پڕۆسەی ئاشتی. هەر یەك لە وەزارەتەكانی دەرەوەی عیراق و ئەمریكاش پێشوازیان لە هەنگاوەكەی پەكەكە كرد و بە دەرفەتێكی راستەقینەیان زانی بۆ بەدیهاتنی ئاشتی و سەقامگیریی لە ناوچەكەدا.
سەرەڕای تێپەڕبوونی ساڵێك بەسەر ئەو رێوڕەسمەدا، هێشتا هیچ یاسایەكی تایبەت بە پڕۆسەی ئاشتی یان گەڕانەوەی ئەندامانی پەكەكە بۆ توركیا دەرنەچووە. كەجەكەش ئاماژەی بەوە كردووە، هیچ تێڕوانینێكی ئۆجەلان و پارتەكەیان لەسەر دەقە یاسایی و دەستوورییەەكان بە هەند وەرنەگیراوە، بەبێ بەخشینی مافی هیوا و دەستەبەركردنی ئازادیی فیزیكی بۆ ئۆجەلان، كەس ناتوانێت بڕیاری چەكدانانی تەواوەتیان پێ جێبەجێبكات یان واقعێكی لەو جۆرەیان بەسەردا بسەپێنێت.
شێرپەنجە ئەو نەخۆشییە كوشندەیەی ئێستا بەشێوەیەكی نا ئاسایی لە جیهاندا بڵاودەبێتەوە، ترسی خستووەتە دڵی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی و لەو بارەیەوە رێكخراوەكە زەنگی مەترسی لێدەدات.
رێكخراوی تەندروستیی جیهانی هۆشداریی دەدات لە بەرزبوونەوەی بەرچاوی رێژەی توشبوون بە نەخۆشی شێرپەنجە لە جیهانداو دەڵێت، ئەگەر رێكاری خێرا نەگیرێتە بەر، تا 24 ساڵی تر رێژەی توشبوون لە جیهاندا بۆ 66.7% بەرزدەبێتەوە.
لە دوایین راپۆرتی خۆیدا رێكخراوی تەندروستی جیهانیی زەنگی مەترسی لەبارەی زیادبوونی نائاسایی توشبوون بە شێرپەنجە لە جیهاندا لێدەدات و باسی لەوە كردووە، ئەم بازدانە ترسناكە پەیوەستە بە زیادبوونی تەمەنی مرۆڤ، گەشەی دانیشتوان، زیادبوونی هۆكارەكانی وەك قەڵەوی، پیسبوونی ژینگە و كەمبوونەوەی چالاكیی جەستەیی.
راپۆرتەكە تیشك دەخاتە سەر گرفتی گەورە لە دابەشكردنی خزمەتگوزارییە پزیشكییەكاندا، چونكە زۆربەی ئەم بارگرانییە دەكەوێتە سەر شانی وڵاتانی كەم داهات.
رێكخراوەكە پێشبینی دەكات، زۆرترین رێژەی تووشبوون لە ئەفریقا بە رێژەی 125.2% و رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بە رێژەی 109.8% تۆماربكرێت،
بۆ نموونە، رێژەی رزگاربوون لە شێرپەنجەی مەمك لە وڵاتە دەوڵەمەندەكاندا زیاترە لە 85 لەسەد، لە كاتێكدا لە وڵاتانی هەژاردا كەمترە لە 45 لەسەد، ئەمەش بەهۆی درەنگ دەستنیشانكردنی نەخۆشییەكە.
لەو بارەیەوە تێدرۆس ئەدهانۆم بەڕێوەبەری گشتیی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی رایگەیاندووە، نابێت ژیانی هیچ كەسێك بەهۆی شوێنی لەدایكبوون یان ئاستی داهاتییەوە بكەوێتە مەترسییەوە، ئەم نادادپەروەرییانە قەدەری نەگۆڕ نین، بەڵكو دەرەنجامی بڕیارە سیاسییەكانن.
سەرەڕای ئەوەی 82%ی وڵاتان پلانی نیشتمانییان هەیە، بەڵام وەك رێكخراوی تەندروستی جیهانیی ئاماژەی پێداوە، پێشكەوتنەكان خاون.
تەندروستی جیهانیی داوا لە حكومەتەكان دەكات وەبەرهێنان لە سیستمی داتا و خۆپاراستندا بكەن، چونكە بڕیارەكانی ئێستا داهاتووی ملیۆنان نەخۆش دیاری دەكەن.
لە دوای نەخۆشییەكانی دڵ، شێرپەنجە بە دووەم هۆكاری سەرەكیی گیانلەدەستدان لە جیهان دادەنرێت.
لە ساڵی 2024دا، نزیكەی 20.6 ملیۆن حاڵەتی نوێ و 9.7 ملیۆن گیانلەدەستدان بەهۆی شێرپەنجەوە تۆماركراون كە شێرپەنجەی سییەكان و پرۆستات لە نێوان پیاواندا و شێرپەنجەی مەمك و سییەكان لە نێوان ژناندا باوترینیانن.
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئێستادا لەبەردەم وەرچەرخانێكی مێژووییدایە. دوای كۆچی دوایی عەلی خامنەیی، رابەری باڵای ئێران، كە بۆ ماوەی 37 ساڵ دەسەڵاتی رەهای لە تاران هەبوو، ئێستا وڵاتەكە چووەتە قۆناغێكی نادیار و پڕ لە فشار. موجتەبا خامنەیی، كوڕی رابەری پێشووی وڵاتەكە، لە رەوشێكی ئاڵۆزدا كە جەنگ و قەیرانی ئابووری رووی تێكردووە، جڵەوی دەسەڵاتی گرتووەتە دەست.
ئەم گۆڕانكارییە تەنها گۆڕینی كەسایەتییەك نییە، بەڵكو تاقیكردنەوەیەكی سەختە بۆ مانەوەی سیستمێك كە لە ساڵی 1979ـەوە بەردەوامە و ئێستا لە هەموو كات زیاتر رووبەرووی مەترسی بووەتەوە.
عەلی خامنەیی لە تەمەنی 86 ساڵیدا و لە شوباتی 2026، لە كاتی جەنگی ئەمریكا و ئیسرائیل دژی ئێران كوژرا. ئەو لە ماوەی دەسەڵاتەكەیدا هەموو جومگەكانی دەوڵەتی گۆڕی، لە دامەزراوە ئایینییەكانەوە تاوەكو سوپای پاسداران.
بەپێی راپۆرتەكان، لە ساڵانی كۆتایی دەسەڵاتیدا رووبەرووی ناڕەزایەتییەكی توندی ناوخۆیی بووەوە، بەتایبەت لە خۆپیشاندانەكانی مانگی یەكـی رابردووی ئێران، ئەمەش شەرعییەتی سیستمەكەی خستە ژێر پرسیارەوە. رێوڕەسمی بەخاكسپاردنی لە شاری مەشهەد، تەنها كۆتایی مەراسیمێكی پرسە نەبوو، بەڵكو كۆتایی سەردەمێكی پڕ لە ململانێ بوو.
موجتەبا خامنەیی كوڕی كە لە مانگی "سێ"وە وەك رابەری نوێ دەستنیشان كراوە، تاوەكو ئێستا بە شێوەیەكی رەسمی لە میدیاكاندا دەرنەكەوتووە و وتارێكی پێشكەش نەكردووە. لێپرسراوانی تاران باس لەوە دەكەن كە ئەو بەهۆی پاراستنی ئەمنییەوە لە پەناوە كارەكان بەڕێوە دەبات. لەم قۆناغەدا، سوپای پاسداران رۆڵێكی گەورەتر دەگێڕێت و دەسەڵاتی بە سەر دۆسیە ئەمنی و سیاسییەكاندا فراوانتر كردووە. چاودێران پێیان وایە كە موجتەبا ناچارە زیاتر پشت بە دامەزراوە سەربازییەكان ببەستێت بۆ پاراستنی یەكپارچەیی وڵات لە بەرامبەر فشارە دەرەكییەكاندا.
یەكەم تاقیكردنەوەی سیاسیی موجتەبا، رێگەدان بوو بە مەسعود پزیشكیان بۆ ئیمزاكردنی یاداشتێكی تێگەیشتن بە مەبەستی كردنەوەی گەرووی هورمز و دەسپێكردنی گفتوگۆ لەگەڵ واشنتۆن. هەرچەندە ئەو لە راگەیاندراوێكی نووسراودا رایگەیاندك لەگەڵ رێككەوتنەكە نییە، بەڵام رێگەیدا ئەنجام بدرێت بۆ سوككردنی سزاكان و گێڕانەوەی داراییە بلۆككراوەكان.