بۆ ماوەی زیاتر لە حەوت دەیەیە جیهان لەژێر سێبەری سیستەمی نێودەوڵەتی لیبراڵدایە كە لەسەر بنەمای یاسا نێودەوڵەتییەكان، بازرگانی ئازاد و باڵادەستیی ئەمریكا دامەزراوە، بەڵام لەم دواییانەدا، زاراوەی كۆتایی ئەم سیستەمە بووەتە رۆژەڤی سیاسییە باڵاكانی جیهان.

لەلایەك دۆناڵد ترەمپ كە ئێستا گوزارشت لە یاخیبوونێكی سیاسی دەكات دژ بە یاسای نێودەوڵەتی و لە لایەكی ترەوە هۆشدارییەكانی مارك كارنی كە وەك یەكێك لە تەكنۆكراتە هەرە دیارەكانی جیهان، ئاماژە بە كۆتایی هاتنی سەردەمی جیهانگیریی بێ سنوور دەكات، ئەوەش راستیەكە كە پێشتر لە ژێر لێوەوە  و بە چپە دەیانوت.

سیاسەتەكانی ترەمپ كە لەسەر بنەمای باجی گومرگی و پارێزگاری لە بەرهەمی ناوخۆیی داڕێژراون، راستەوخۆ دەبنە هۆی پەكخستنی رێكخراوی بازرگانی جیهانی.

بۆچوونی ئەو وایە كە یاسا نێودەوڵەتییەكان تەنها كۆت و بەندن بۆ دەست و پێی ئەمریكا، بۆیە كار بۆ تێكدانی ئەو هاوسەنگییە دەكات كە لە ساڵی 1945وە جیهانی بەڕێوە بردووە.

هاوكات مارك كارنی سەرۆك وەزیرانی كەنەدا لە وتارێكدا لە داڤۆس تیشكی خستە سەر باسەكەو وتی، ئێمە دەمانزانی ئەوەی پێی دەوترێت یاسای نێودەوڵەتی تەنها نیوەی راستە، دەمانزانی كە بە شێوەیەكی دادپەروەرانە جێبەجێ ناكرێت، بەڵكو بەپێی ناسنامەی دەستدرێژكار و قوربانی  دەسەپێنرێت.

"ئەم ڕێكخراوە درۆیە خزمەت بە بەرژەوەندییەكانمان دەكات، بۆیە تا ئێستا بەردەوامیمان پێدا و بەشداریمان كرد لە بەرەوپێشبردنی، بەڵام ئەم چەواشەكارییە كۆتایی هاتووە، ئێمە بە قۆناغێكی ڕاگوزەردا تێناپەڕین، بەڵكو لە ساتی داڕمانداین”.

"ئەگەر لەسەر مێزی بڕیار دانەنیشتووی، ئەوە دەبیتە پارویەكی چەور، چیتر هێز  بە قەرز وەرناگیرێت و هاوردە ناكرێت، دەبێت لە ناوەوە بنیات بنرێت".

"بە ڕاشكاوی دانی پێدا دەنێم  كە یاسای نێودەوڵەتی هەرگیز دادپەروەرانە نەبووە، بەڵكو تەنها یارییەكی زلهێزەكانە و هەر لایەنێك لەمە تێنەگات دەخورێت".

ئەمە دانپێدانانێكە پێشتر سەركردەكانی جیهان باسیان نەدەكرد یان لەژێر لێوەوە دەیانوت، ئەوەش بەمانای ئەوە دێت یاسای نێودەوڵەتی لەژێر پرسیاردایە.

كۆتایی سیستمی جیهانی بەو مانایە نییە كە جیهان بێ سیستم دەبێت، بەڵكو وەك مارك كارنی ئاماژەی پێدەدات، جیهان بەرەو سیستمێكی فرە جەمسەری و پارچە پارچە بوو دەچێت، لەم نێوەندەشدا، ئەو وڵاتانەی كە ئامادەكارییان نەكردووە بۆ جیهانێكی بێ یاسای جێگیر، زەرەرمەندی یەكەم دەبن.

دوای ئەوەی بەهۆی گرژییەكانی رۆژئاوا و پەلامارە بەردەوامەكانی گروپە چەكدارەكانی سوریا، هێزەكانی سوریای دیموكرات لەو ناوچانە كشانەوە كە ئەو گرتووخانانەیان تێدایە تیرۆرستانی داعشیان تێدا زیندانیكراون و سوپای عەرەبیی سوریا دەستیان بەسەر گرتووخانەكاندا گرتووە، دوای ئەو روداوانەش بڕیاردرا بە گواستنەوەی نزیكەی حەوت هەزار زیندانی داعش بۆ گرتووخانەكانی عیراق، وتەبێژی فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكاش دەڵێت، گواستنەوەی زیندانییەكان بۆ عیراق ماوەی چەند رۆژێكی كەم دەخایەنێت.

تیم هۆكینز وتەبێژی فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا ناسراو بە سێنتكۆم دەڵێت، تیرۆریستەكانی داعش راستەوخۆ بە سەرپەرشتی سێنتكۆمدا دەگەیەنرێنە گرتووخانەكانی عیراق.
وەزارەتی جەنگیی ئەمریكاش رایگەیاند، ستایشی عیراق دەكەن كە رۆڵێكی پێشەنگ لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی داعش دەگێڕێت و لەخۆگرتنی دەستگیركراوانی داعشی گرتووەتە ئەستۆ.

دەشڵێت، هێشتنەوەی ئەو تیرۆریستانە لە گرتووخانەكانی عیراق كاتییە تا ئەو كاتەی وڵاتان هاووڵاتیانی خۆیان وەردەگرنەوە و لە وڵاتەكانیان و دادگاییان دەكەن.

لە چەند رۆژی رابردووشدا 150 تیرۆریستی داعش لە سوریاوە رادەستی عیراق كران كە بەشێكیان بیانین، ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و تۆم باراك نێردەی تایبەتی ئەمریكاش بۆ سوریا، دەستپێشخەریی عیراق بۆ چاودێریكردنی ئەو تیرۆریستانە بەرز دەنرخێنن.

ماركۆ رۆبیۆ دەڵێت، ئەو هەوڵەی عیراق كارێكی ئازایانەیە و عیراق لە هێڵەكانی پێشەوەدایە بۆ روبەڕوبوونەوەی هەڕەشەكانی گروپی تیرۆرستی داعش بۆسەر هەموو وڵاتان.

تۆم باراكیش باس لەوە دەكات، ئەو هەڵوێستەی عیراق لەسەر ئاستی وڵاتانی ناوچەكە فراوانترین بەشدارییە لە بەهێزكردنی سەقامگیریی سوریا و رێگە بۆ ئاشتی و داهاتوویەكی گەشەسەندوو خۆش دەكات.

ئەگەرچی گواستنەوەی تیرۆریستانی دەستگیركراوی داعش بۆ عیراق لەلایەن شیكەرەوانی سیاسییەوە لێكدانەوەی جیاوازی بۆ دەكرێت، بەڵام دوایین لێدوانی تیم هۆكینز وتەبێژی فەرماندەیی ناوەندیی هێزەكانی ئەمریكا ئەو ترسانە دەڕەوێنێتەوە و دەڵێت، هۆكاری گواستنەوەی ئەو تیرۆریستانە بۆ عیراق بۆئەوەیە دڵنیابنەوە لە شوێنێكی پارێزراودا زیندانی دەكرێن و رێگە بە هەڵاتنیان نادرێت.

ئاگربەست لەسەر کاغەز و شەڕ لەسەر زەوی، بەردەوامی پێشێکردنی رێککەوتنەکان لەلایەن سوریا و هێرش و پەلامارەکانی چەکدارانی دیمەشق بۆ سەر رۆژئاوای کوردستان.

ناوچەکانی باکور و رۆژهەڵاتی سوریا لە سەرەتای کانوونی دووەمی 2026ەوە، رووبەڕووی یەکێک لە مەترسیدارترین پەلاماری چەکدارانی سوریا بوەتەوە، لە کاتێکدا حکومەتی کاتی دیمەشق بەردەوامە لە بانگەشەکردنی زنجیرەیەک ئاگربەست و رێککەوتنی راگرتنی شەڕ لە رێگەی راگەیاندنەکانەوە، لەکاتێکدا لەسەر عەرزی واقع رێڕەوێکی پێچەوانە دەردەخەن کە بریتییە لە هێرشی بەردەوام، فراوانبوونی جوگرافیایی شەڕەکان، و پێشێلکردنی سیستەماتیکی هەموو ڕێککەوتنێک یان ئاگربەستێک یان لێکتێگەیشتنێک کە راگەیەندرا بوو.

روداوەکان چۆن دەستیپێکرد، کۆمەڵکوژی دژی گەلی کورد و خەڵکی ناوچەکە

4 ـی کانوونی دووەمی 2026، کۆبوونەوەیەک لە دوا ساتەکاندا شکستی هێنا

لە 4 کانوونی دووەمی 2026، وەفدێکی باکور و رۆژهەڵاتی سوریا کۆبوونەوەیەکی رەسمیان لەگەڵ لێپرسراوانی حکومەتی کاتی ئەنجامدا بۆ تاوتوێکردنی دۆسیەی تێکەڵکردنی هێزە سەربازییەکان لە چوارچێوەی رێککەوتنی 10ـی ئازاری 2025، بەپێی سەرچاوەکانی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر، هەردوولا نزیکبوون لە ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی سەرەتایی، بەڵام ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی حکومەتی کاتی، دەستوەردانی کرد، کۆبوونەوەکەی کۆتایی پێهێنا، هەروەها داوای لە وەفدی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی کرد کۆبوونەوەکە بەجێبهێڵن، پاشان بە وەفدی باکوور و رۆژهەڵاتی سوریای راگەیاند، کە کۆبوونەوەکە بەبێ هیچ رونکردنەوەیەک کۆتایی هاتووە.

ئەم پێشهاتە نیشانەیەکی روون بوو کە رێڕەوی سیاسی بە مەبەست لەلایەن سوریا پشت لە رێککەوتنەکان دەکرێت.

5-6 ـی کانوونی دووەم، کۆبوونەوەیەک لە پاریس لە نێوان دیمەشق و تەلئەبیب

ئاژانسی رۆیتەرز بڵاویکردەوە، لە 5 و 6 کانوونی دووەم، کۆبوونەوەیەک لە نێوان حکومەتی کاتی دیمەشق و ئیسرائیل لە پاریس ئەنجامدرا، هاوکات لەگەڵ جموجۆڵی سەربازی گوماناوی لە چەندین بەرە، کە شاری دێر حافر بۆردومان کرا، هاوکات چەکی قورس گواسترانەوە بۆ دەوروبەری گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییە و بەنی زەید لە شاری حەلەب، و دامەزراوە مەدەنییەکان کرانە سەربازگە لە دەوروبەری ئەو گەڕەکانە.

6 کانوونی دووەم؛ هێرشەکان بۆ سەر شێخ مەقسود و ئەشڕەفیە

لە 6ـی کانوونی دووەمی 2026، چەکدارانی حکومەتی کاتی سوریا، بۆردومانێکی فراوانیان بۆ سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییە لە شاری حەلەب ئەنجامدا، بە بەکارهێنانی تانک و تۆپخانەی قورس و بە فڕۆکە بێفڕۆکەوانی تورکی.

بۆردومانەکە گەڕەکی نیشتەجێبوونی هاووڵاتیانی مەدەنی کردە ئامانج، کەبووە هۆی شەهیدبوون و برینداربوونی سەدان هاووڵاتی و ئاسایشی ناوخۆی حەلەب، هەروەها نەخۆشخانەکانی ئەو دوو گەڕەکە بۆردومان کران، ئەمەش پێشێلکارییەکی روونە بۆ یاسا نێودەوڵەتییە مرۆییەکان کە قەدەغەی کردووە دامەزراوە گرنگەکان بکرێنە ئامانج.

7 کانوونی دووەم؛ راگەیەنراوێکی رەسمی و هۆشداری لە تەقینەوەیەکی گشتگیر

لە 7ـی کانوونی دووەم، فەرماندەیی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکرات راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تیایدا جەختیکردەوە کە شێخ مەقسود و ئەشرەفییە زیاتر لە 6 مانگە گەمارۆدراون، راشیگەیاند، هەسەدە لە حەلەب نییە، هەروەها جەختیکردەوە کە بانگەشەکانی حکومەتی کاتی دەربارەی "هەڕەشەی ئەمنی" بیانووە بۆ پاساودانەوە بۆ کۆمەڵکوژییەکان.

9 کانوونی دووەم؛ بەردەوامی هێرشەکان بۆ سەر گەڕەکەکانی حەلەب

لە 9ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی حکومەتی کاتی بەردەوام بوون لە هێرشە دڕندەکانیان بۆ سەر گەڕەکەکانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییە و بەنی زەید، بە بەکارهێنانی تانک و تۆپخانە و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، و کۆمەڵکوژییان لەو گەڕەکانەدا ئەنجامدا.

10 کانوونی دووەم؛ هاتنە ناوەوەی فڕۆکەی تورکی بۆ هێرشکردنە سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کورد.

لە 10 کانوونی دووەم، فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی تورکی لە جۆری ئاکنجی، خاڵێکی سەربازی لە کێڵگەی سەورە لە باشووری تەبقە کردە ئامانج. هاوکات، ڕفاندنی دەیان هاوڵاتی مەدەنی لە شێخ مەقسود و ئەشڕەفیە و دەستپێکردنی هەڵمەتێکی تۆمەتی درۆ دەربارەی بڕینی ئاو لە وێستگەی بابیری لە ڕۆژهەڵاتی حەلەب تۆمارکرا.

11-12 کانوونی دووەم: فراوانکردنی بازنەی هێرشەکان بەرەو دێر حافر و مەسکەنە

لە 11 و 12ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی حکومەتی سوریا هێرشی چڕیان بۆ سەر دێر حافر، و مەسکەنە، و بەنداوی تشرین دەستپێکرد، کە تێیدا تۆپخانە، و فڕۆکەی خۆکوژی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تورکی لە جۆری بەیرەکدار و ئاکنجیان بەکارهێنا، هاوکات ناوچەکانی هاووڵاتیان و دامەزراوە مەدەنییەکان و باڵەخانەی پۆستەی دێر حافر، و گوندەکانی: قشڵە، و شێخ حەسەن، و مەحشیە بۆردومان کران، هێرشەکان بە چەکی قورس بۆ سەر ئەو ناوچەیە بە درێژایی رۆژی 13ـی کانوونی دووەم بەردەوام بوو.

14 کانوونی دووەم؛ بە ئامانجکردنی ژێرخانی ئابووری بە شێوەیەکی پیلان بۆ داڕێژراو

لە 14ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی دیمەشق کارگەی شەکر لە دێر حافریان بۆردومان کرد، بە شێوەیەکی بەردەوام بەنداوی تشرین و هەروەها شاری مەسکەنەیان چوار جار بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان کردە ئامانج،هەروەها پەلامار و هێرشەکانیان بۆ گوندی بوعاسی لە باشووری تەبقە چڕکردەوە.

15-16 کانوونی دووەم؛ بۆردومانی هەڕەمەکی و راگواستنی زۆرەملێ

لە 15 و 16ـی کانوونی دووەم، هێرشەکان بۆ سەر شاری دێر حافر بەردەوام بوون، و بە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی بۆمبڕێژکراو گەڕەکە نیشتەجێبووەکان کرانە ئامانج، بە مەبەستی راگواستنی دانیشتووانەکەی.

17 کانوونی دووەم؛ پێشێلکردنی رێککەوتنی کشانەوە و دەستپێکردنی پێکدادانی فراوان

سەرەڕای رێککەوتنێک بە سەرپەرشتی نێودەوڵەتی هەسەدە  بڕیاریدا لە دێر حافر و مەسکەنە بکشێتەوە، چەکدارانی سوریا پێش تەواوبوونی کشانەوە چوونە ناو شارەکان، و هێرشیان کردە هێزەکانی سوریای دیموکرات، ئەمەش بووە هۆی سەرهەڵدانی پێکدادان لە مەسکەنە و دبسی عەفنان و کێڵگەی سەورە و دەوروبەری رەسافە، لەگەڵ فراوانکردنی هێرشەکان بۆ سەر تەبقە.

18 کانوونی دووەم؛ فراوانکردنی هێرشەکان بۆ دێرەزور

لە 18ـی کانوونی دووەم، چەکدارانی سوریا هێرشیان کردە سەر غەرانیج، و ئەبو حەمام، و کشکیە، و زەیبان، و تەیانە لە گوندەکانی رۆژهەڵاتی دێرەزور، لەگەڵ بەردەوامیدان بە هێرشەکان لە شاری رەققە و گوندەکانی و کۆبانێ.

19 کانوونی دووەم؛ راگەیاندنی ئاگربەست لەسەر کاغەز و بەردەوامیدان بە هێرشەکان لەسەر زەوی

سەرەڕای راگەیاندنی راگرتنی ئاگربەست لەلایەن ئەحمەد شەرع سەرۆکی سوریاوە لە 19 کانوونی دووەم، چەکدارەکانی سوریا هێرشی توندیان کردە سەر عەین عیسا، و شەدادی، رەققە بەتایبەتی لە دەوروبەری هەردوو زیندانی ئەلقەتان و شەدادی، کە هەزاران چەکداری دەستگیرکراوی داعشی تیادا بوو.

هەروەها چیای کازوان لە باشوری حەسەکە لەلایەن فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیاوە بۆردومان کرا، هەروەها هێرشکرایە سەر دەوروبەری تەل تەمر و زەرگان لە گوندەکانی حەسەکە و هێرشەکان بۆ سەر شاری کۆبانێ بەردەوام بوون.

20 کانوونی دووەم؛ ئاگربەستی سەعات 8ـی ئێوارە و پێشێلکارییەکان بەردەوامن

لە 20 کانوونی دووەم، شەرع ئاگربەستێکی نوێی راگەیاند کە بۆ ماوەی 4 ڕۆژ بەردەوام دەبێت بۆ جێبەجێکردنی رێککەوتنی تێکەڵکردنی هەسەدە لەنێو سوپای سوریا، بەڵام بۆردومانەکان بۆ سەر شارۆچکەی زەرگان و تەل تەمر لە گوندەکانی حەسەکە بەردەوام بوو، هەروەها هێرشەکان بۆ سەر شاری کۆبانێ بەردەوام بوون و تا ئێستاش گەمارۆکان بەردەوامن بۆ سەر ئەو شارە.

ئاگربەست وەک رووپۆشێک بۆ هێرشکردنەسەر کورد و هەسەدە

 ئەمڕۆ ئیدارەی خۆسەر راگەیەنراوێكی لەبارەی رەوشی رۆژئاوای كوردستان بڵاوكردەوە و دەڵێت: پابەندین بەو ئاگربەستەی كە راگەیەنراوە بەڵام چەکدارانی سوریا رێککەوتن پێشێل دەکەن.

ئاماژەی بەوەشکرد، کۆبانێ ئەو شارەی شەڕی جیهانی کرد، لە ئێستادا لەلایەن چەکدارانی سوریاوە گەمارۆ دراوە و ئاو و كارەبا و خزمەتگوزاری لێبڕدراوە.

هاوکات، هەسەدە راگەیەنراوێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، لە ئێستادا گروپە چەکدارەکانی سەر بە حکومەتی دیمەشق بە چەکی قورس زیندانی ئەقتان لە باکوری رەققە بۆردومان دەکەن و بە تانک گەمارۆیان داوە.

زیندانی ئەقتان ژمارەیەک لە زیندانیکراوی داعشی تێدایە و لەلایەن هەسەدەوە و یەپەژەوە پارێزگاری لێدەکرێت، لە ئێستادا بەهۆی هێرشەکانی سوریاوە مەترسی لەسەر هەڵاتنی داعشەکان دروستکردووە.

لە حەلەبەوە بۆ دێرەزور، و لە رەققەوە بۆ حەسەکە و کۆبانێ و تەبقە، ئەو هێرشانەی چەکدارانی سوریا لەکاتی ئاگربەستدا، پیشانی جیهانی دەدات، تەنها بۆ هێرشکردنە سەر گەلی کوردە و هیچ ئاشتی و رێککەوتنێکی ئاگربەستی بە دواوە نییە، ئەمەش لە کاتێکدایە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بێدەنگن لەو زوڵمە گەورەیەی لە رۆژئاوای کوردستان بەرانبەر بە کورد دەکرێت.

ئەمڕۆ 80 ساڵ بەسەر دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە شاری مەهابادی رۆژهەڵاتی کوردستان تێپەڕ دەبێت، کە قازی محەمەد وەک سەرۆک کۆمار سوێندی یاسایی خوارد.

کۆماری کوردستان یان کۆماری مەھاباد، لە ٢٢ـی کانوونی دووەمی 1946 لە رۆژھەڵاتی کوردستان لەسەر دەستی حیزبی دیموکراتی کوردستان دامەزرێنرا، و قازی محەممەد وەک سەرۆک کۆمار سوێندی یاسایی خوارد، کە لە سەدەی بیستەمدا و لە دوای کۆماری ئارارات دامەزرا، پایتەختەکەی شاری مەھاباد بوو.

دامەزراندنی کۆماری کوردستان

لە ئەیلوولی 1945، قازی محەمەد و سەرکردە کوردەکانی تر سەردانی تەورێزیان کرد بۆ ئەوەی چاویان بە کونسوڵی سۆڤیەت بکەوێت بۆ دەرباری پشتگیریکردنی کۆمارێکی نوێ، لەوێشەوە رەوانەی باکۆ، ئازربایجانی سۆڤیەت کران. لەوێوە ئاگاداربوونەوە لەوەی پارتی دیموکراتی ئازربایجان لە ھەوڵی ئەوەدایە کە دەست بەسەر ئازربایجانی ئێراندا بگرێت، لە 10ـی کانوونی یەکەمدا، پارتی دیموکراتی ئازربایجان دەستی بەسەر پارێزگای ئازربایجانی رۆژھەڵات دا گرت کە پێشتر بەدەست سوپای ئێرانەوە بوو. قازی محەممەد بڕیاری دا ھاوچەشنی ئەو کارە دووبارە بکاتەوە، لە 15ـی کانوونی یەکەمدا، کۆماری مەھابادی کوردیی دامەزرێنرا، یەکەم کابینەی دەوڵەت لە 14 وەزیر پێک هات و سوپای کۆماری کوردستان دامەزرا.

لە 22ـی کانوونی دووەمی 1946، قازی محەمەد دامەزراندنی کۆماری کوردستانی راگەیاند، ھەندێک لە ئامانجەکانیان لە مانیفێستۆکەدا بڵاوکرایەوە، ئەمانەن:

-زمانی کوردیی بکرێتە زمانی راگەیاندن و خوێندن و ئیدارە.

-ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ کوردستان بەمەبەستی چاودێری دەوڵەت و بابەتە کۆمەڵایەتییەکان.

-ھەموو لیپرسراوەکان لە خەڵکی ناوچەکە ھەڵبژێردرێن.

-یەکێتی و برایەتی لەگەڵ خەڵکی ئازربایجان.

-یاسایەک ھەبێت کە بەیەک چەشن مامەڵە کرێکار و کەسایەتییە باڵاکان دا بکات.

جوگرافیای کۆماری کوردستان

کۆماری کوردستان زۆرتر ناوچەی  موکریانی دەگرتەوە و پایتەختەکەی شاری مەهاباد بوو.

شارەکانی بۆکان، شنۆ،پیرانشار، سەردەشت و نەغەدە  بەشێک لە کۆماری کوردستان بوون، کۆمار لە باشوورەوە ھەتا نزیک شارەکانی بانە و سەقز  درێژەی ھەبوو و لە باکووریشەوە داخوازی بەڕێوەبردنی شارەکانی ورمێ و سەڵماسی دەکرد کە لەژێر دەسەڵاتی کۆماری نەتەوەیی ئازەربایجاندا بوون.

کۆماری کوردستان بە پێچەوانەی کۆماری ئازەربایجان کە بە پاڵپشتی سەربازی سۆڤیەت راگەیەنرا، پشتی بە هێزی سەربازی خۆیی بەست و سوپای کۆمار کە بەشێکی پێکهاتبوون لە هێزی بارزانییەکان بە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی، دامەزرا و محەمەد حوسێن سەیفی قازی وەک وەزیری جەنگ دەستنیشان کرا و پلەی جەنەڕاڵ بەخشرایە مەلا مستەفا بارزانی.

ئەو سوپایە سەرجەم تایبەتمەندییەکانی سوپاییەکی نیشتمانی تێدا بوو و بە شێوەیەکی سەردەمیانە رێکخراو، بۆ پارێزگاری لە سنوورەکانی کۆماری کوردستان. 

سۆڤیەت کە هاوکات لە شاری تەورێز پشتیوانی لە دامەزراندنی دەوڵەتێکی بۆ نەتەوەی ئازەری دەکرد، دەیویست کوردستانیش بکاتە بەشێک لە دەوڵەتی ئازەربایجان، بەڵام بە هەوڵ و پێداگرییەکانی قازی محەمەد کە ناسناوی پێشەوای کوردی پێ بەخشرابوو، سۆڤیەت لەو بڕیارەی پاشگەز بووەوە و ناچار بوو ددان بە دەسەڵاتی کورددا بنێت.

پەیوەندی لەگەڵ سۆڤیەت

ھێزەکانی سۆڤیەت و بەریتانیا لە کۆتایییەکانی ئابی 1941 ئێرانیان داگیر کرد، یەکێتیی سۆڤیەت لە باکورەوە بەشداری لە داگیرکردنەکە کرد، سۆڤیەت بە گشتی دوودڵ بوون لە ئیدارەی کوردی. ھێزیان لە نزیک مەھاباد جێگیر نەکرد تەنانەت نێردراوێکی مەدەنی ئەوتۆیان نەنارد بۆ ئەوەی کاریگەریی گەورە دروست بکات. لە رێگەی چالاکیی (دۆستانە) و، وەک دابینکردنی کەرەسەی گواستنەوە، دەرکردنی سوپای ئێرانی، و کڕینەوەی تەواوی بەرھەمی تووتنەکەیان، پاڵپشتیی ئیدارەکەی قازییان دەکرد. لە لایەکی ترەوە، کوردەکان زۆر ئیدارەی کوردیان ئەبەزاند لەبەر ئەوەی رەتیان کردەوە ببنە بەشێک لە کۆماری دیموکراتی (فارس) ئازربایجان. ھەروەھا دژی راگەیاندنی کۆماری سەربەخۆی کوردی بوون.

لە 26ـی ئازاری 1946، بەھۆی فشاری ھێزە رۆژاوایییەکان، بۆ نموونە ئەمریکا، سۆڤیەت پەیمانی بە حکومەتی ئێرانی دا کە لە باکوری ئێران دەکشێتەوە. لە مانگی حوزەیران دا، ئێران دەستی گرتەوە لەسەر ئازربایجاندا، ئەمە بووە ھۆی دابڕانی کۆماری مەھاباد لە سۆڤیەت و دواجار بووە ھۆی داڕمانی. لەم خاڵەدا، پشتگیرییەکان بۆ قازی محەممەد لە کەمبوونەوەدا بوون، بەتایبەتی لە نێوان خێڵە کوردەکاندا کە لە سەرەتادا پشتگیرییان لێدەکرد، بەرھەمو سەرچاوەی داراییان نەماو شێوازی ژیانیان بەھۆی دابڕانەکەوە بەرەو سەختی چوو، یارمەتی دارایی و سەربازی لە سۆڤیەتەوە نەما، و خێڵەکان ھیچ ھۆکارێکیان بۆ پشتگیریکردنی قازی محەممەد نەئەبینییەوە، زۆرێک لە خێڵەکان قازییان بەجێ دەھێشت، لە 5ـی کانوونی یەکەم، ئەنجومەنی شەڕ بە قازی محەمەدیان راگەیاند، کە ڕێگە لە ھەر پەلامارێکی سوپای ئێران دەگرن کە بکرێتە سەر ناوچەکە، لە 15ـی کانوونی یەکەم، سوپای ئێران ھاتە ناوچەکە و دەستی بەسەر مەھاباد دا گرت. لەگەڵ ھاتنیان، چاپخانەی کوردییان داخست، فێرکردنیان بە زمانی کوردی قەدەغە کرد، ھەر کتێبێکی کوردییان بدۆزیایەتەوە ئەیانسوتاند، دواجار لە 31ـی ئازاری 1947، قازی محەمەد بە تۆمەتی خیانەت لە دەوڵەتی ئێران، لە مەھاباد و لە ھەمان ئەو مەیدانەی کە کۆماری کوردستان ی لێ راگەیاندبوو لە سێدارە درا.

ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، کە ساڵی رابردوو بە شانازییەوە باسی لە بۆردومانکردنی بنکە ئەتۆمییەکانی ئێران دەکرد بە بۆمبە زەبەلاحەکانی فڕۆکەی B-2، ئێستا خۆی بۆ سیناریۆیەکی نوێ ئامادە دەکات کە ئەمجارەیان لەژێر ناوی "پشتیوانی لە خۆپیشاندەران"دایە.

سی ئێن ئێن لە زاری پسپۆڕانی سەربازییەوە بڵاویکردووەتەوە، هەر هێرشێکی نوێی ئەمریکا جیاواز دەبێت لەو هێرشە سنوردارەی ساڵی رابردوو بۆ سەر سێ بنکەی ئەتۆمی، هاوکات دەسەڵاتدارانی ئێرانیش لەو پەڕی ئامادەباشیدان و بەردەوام ئاماژە بە پێشکەوتنی توانا سەربازییەکانیان دەدەن، چونکە ئەمجارە دەبێت ناوەندەکانی فەرماندەیی سوپای پاسداران، هێزەکانی بەسیج و پۆلیس بکرێنە ئامانج.

مەترسیی کوژرانی مەدەنییەکان:

کێشەی گەورەی ئەم پلانی هێرشکردنە ئەوەیە زۆربەی بنکەکان لەناو ناوچە ئاوەدانەکانن. شارەزایان هۆشداری دەدەن کە کوژرانی هەر هاووڵاتییەکی مەدەنی، دەبێتە "سەرکەوتنێکی راگەیاندن" بۆ رژێمی ئێران و دەیکاتە کەرەستەیەک بۆ کۆکردنەوەی خەڵک لە دەوری خۆی، تەنانەت ئەو ریفۆرمخوازانەش لەدەست دەدەن کە دژی بۆردومانی ئەمریکان.

کارڵ شوستەر، کاپتنی پێشووی هێزی دەریاوانیی ئەمریکا دەڵێت: "دەبێت هەر جوڵەیەک زۆر ورد بێت و هیچ کەسێک لە دەرەوەی سوپای پاسداران نەکوژرێت، ئەگەر مەدەنییەکان زیانیان بەر بکەوێت، ئەمریکا وەک هێزێکی داگیرکەر دەردەکەوێت نەک رزگارکەر".

ئامانجەکان؛ لێدان لەدڵی پاسداران:

جگە لە شوێنی سەرکردەکان کە دەکرێت وەک پەیامێکی سیاسی بکرێنە ئامانج، شارەزایان پێشبینی دەکەن بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی سوپای پاسداران بکرێنە ئامانج، چونکە بەپێی مەزەندە و پاگەندەکانی ئەمریکا، سوپای پاسداران لەڕێگەی تۆڕێک لە کۆمپانیاوە دەستی بەسەر سێیەکی داهاتی نیشتمانیی ئێراندا گرتووە. 

چەکەکان؛ موشەکی کروز و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان:

بەپێچەوانەی ساڵی رابردوو کە فڕۆکەی B-2 بەکارهات، بۆ ئەمجارە پێشبینی دەکرێت ئەمریکا پشت بەم چەکانە ببەستێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکان:

• موشەکی کروز (تۆماهۆک): کە لە دوورەوە و لەسەر کەشتی و ژێردەریاییەکانەوە ئاڕاستە دەکرێن.

• موشەکی ئاسمانی: کە لە دەرەوەی ئاسمانی ئێرانەوە لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانەوە دەوەشێندرێن.

• فڕۆکەی بێفڕۆکەوان: بۆ پێکانی ئامانجە وردەکان.

شارەزایان بە دووری دەزانن بۆمبی ئاسایی بەکاربهێنرێت بەهۆی مەترسیی زۆرەوە، پێشبینی دەکەن هێرشەکە "خێرا و کاریگەر" بێت بۆ ئەوەی سەرنجی میدیاکان رابکێشێت، بەڵام هێشتا مەترسیی ئەوە هەیە ئەنجامەکەی پێچەوانەی خواستی واشنتۆن بێت، چونکە توانای سەربازی ئێران، زۆر جار دەکەوێتە سەر و ئاستی چاوەڕوانی وڵاتانی دژبەرییەوە.

دوای داگیركردنی گەڕەكە كوردییەكانی حەلەب لەلایەن چەكدارانی سوریاوە، بریندارەكانی ئەو شەڕە نابەرانبەرەش، لە رێگەی چەند ئۆتۆمبێلێكی فریاگوزاری لە حەلەبەوە گەیەنرانە دێر حافر، ئەو ئۆتۆمبێڵانەش لە رێگەی ئەو هاوكارییە داراییەوە دابینكراون، كە دەزگای میدیایی كوردسات لە مانگی شوباتی 2023 كەمپینێكی بۆ هاوكاریكردنی كوردانی رۆژئاوا و باكوری كوردستان بە ناوی كەمپینی هاوخەمتانین راگەیاند و لەو كاتەشدا زۆرترین هاوكاری كۆكرایەوە.

لە مانگی شوباتی 2023، كەمپینی هاوخەمتانین لەلایەن دەزگای میدیایی كوردسات و رێكخراوی منداڵپارێزی كوردستان و رێكخراوی گەشەپێدانی مەدەنیەت "سی دی ئۆ"و مۆزەخانەی نیشتمانی ئەمنەسورەكە لە سلێمانی و ناوچەكانی تری هەرێمی كوردستان رێكخرا.

لە كۆتایی كەمپینەكەشدا لە رۆژی 11ی شوباتی 2023 لیژنەی باڵای كەمپینی هاوخەمتانین لە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانیدا ئاماژەی بەوەكرد، دەزگای میدیای كوردسات دەستپێشخەری راگەیاندنی كەمپینەكە بووە، ئاشكراشیكرد، لە ماوەی هەفتەیەكدا 389 ملیۆن و 292 هەزار و 750 دیناری عیراقی و 132 هەزار و 840 دۆلاری ئەمریكی و 200 پاوەن و 350 یۆرۆ بە دەستی لیژنەی دارایی كەمپینەكە گەیشت، ئەو بڕە پارەیەش ئەو كاتە خرایەسەر حساب بانكی بۆ ناوچە كارەساتبارەكان.

لە رۆژانی رابردووشدا ئەو ئەبومڵانسانە بریندارانی داستانی شێخ مەقسود و ئەشرەفییەی لە حەڵەب پێ گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەکانی رۆژئاوای کوردستان، ئەمەش بەرهەمی ئەو كەمپینەی دەزگای میدیای كوردسات بووە، كە ژمارەیەك ئۆتۆمبێلی تەندروستی پێكڕدراوە و لە ئێستادا سودی لێوەردەگیرێت و بۆ خزمەتگوزاری گشتی بەكار دەهێنرێت، سیپان خەلیل بەڕێوەبەری مانگی سووری كوردیش، رایگەیاندووە، زۆر سوپاس بۆ پاڵپشتی و هاوكاریتان..

ئەمەش دەرخەری ئەوەیە، هەر کاتێک هەر پارچەیەکی کوردستان توشی کارەساتێک یاخود رووبەڕووی هەر زوڵم و زۆردارییەک بووبێتەوە، پارچەکانی تری کوردستان بوونەتە فریادڕەس و هاوکارییان کردووە.

خانمی یەكەمی عیراق دەلێت، جیهان لە پرسی ئاشتیدا گیرۆدەی دووڕووییەكی نێودەوڵەتیە چونكە دژبەیەكیەكی قووڵ هەیە لەنێوان دروشمی بریقەداری ئازادی و ئەو واقیعە خوێناویەی لە جیهان هەیە، بەتایبەتیش لە حەلەب.

شاناز ئیبراهیم ئەحمەد خانمی یەكەمی عیراق، لە وتارێكی نوێیدا كە پێگەی سی ئێن ئێن عەرەبی بڵاویكردووەتەوە و وەك داكۆكیكاری مافەكانی مرۆڤ ناویبردووە، رایگەیاندووە، جیهان گیرۆدەی راستییەكی تاڵە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا ئەویش ئەوەیە "ئاشتی" بووەتە كاڵایەكی سیاسی و قوربانیی یەكەمی ئەو گەمەیەش، تەنها خەڵكی مەدەنین.

خانمی یەكەم لە وتارەكەیدا باس لەوە دەكات، لە كاتی سەردانەكەیدا بۆ قوبرس، لە چركەساتێكی پڕ هەست و سۆزدا و لەكاتی چڕینی سرودی ئازادیدا، فرمێسك لە چاوەكانی قەتیس بوون، چونكە سرودەكە باس یەكڕیزی و هیوا دەكات بۆ دوورگەی قوبرس كە نیو سەدەیە بەدەست دابەشكارییەوە دەناڵێنێت، هەروەها لە كاتێكدا لە شوێنێك پیرۆزبایی ئاشتی دەكرێت، لە شوێنێكی تری وەك حەلەب لە سوریا، خەڵكی كوردی مەدەنی و كەمینەكان لەژێر بۆردومان و گەمارۆدا بەربەرەكانێ لەگەڵ مەرگ  دەكەن.

هەر لەو وتارەدا، شاناز ئیبراهیم ئەحمەد بە راشكاوی رەخنەی لە سەردانەكەی ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین، سەرۆكی كۆمیسیۆنی ئەوروپا بۆ دیمەشق گرت و پرسی، چۆن دەكرێت بەڵێنی ئاوەدانكردنەوە بدرێت، بەبێ ئەوەی یەك وشە دەربارەی ئەو خەڵكە مەدەنیانە بوترێت كە رۆژانە لە حەلەب دەكوژرێن؟ ئاماژەی بەوەشكرد، ناتوانرێت باس لە بنیاتنانەوەی كۆمەڵگە بكرێت لە كاتێكدا پیشەسازیی سەربازیی جیهانی خەریكی پەرەپێدانی ئامێرەكانی لەناوبردن و وێرانكارییە.

خانمی یەكەم لە بەشێكی تری وتارەكەیدا تیشكی خستە سەر جیاكاریی لە گرنگیدان بە قەیرانەكان و وتی، لە كاتێكدا هەموو چاوەكان لەسەر ئۆكراین و غەززەن، كارەساتەكانی سودان و یەمەن، كە تیایدا ملیۆنان كەس بوونەتە قوربانی، فەرامۆش كراون، ئەوەش دووڕووییە لە پێوانەكان، ئەو دەوڵەتانەش كە ئاڵای ئاشتییان هەڵگرتووە، هەر خۆیان چەك دەفرۆشن و لە شەڕە بەوەكالەتەكاندا قازانج دەكەن.

شاناز ئیبراهیم ئەحمەد جەختیشیكردەوە، بە گۆڕینی دەسەڵات لە سوریا كۆتایی بە شەڕ نەهاتووە و رۆژانە راپۆرتەكان باس لە پێشێلكاریی بەردەوام بەرانبەر كەمینەكان دەكەن و هێشتا خوێنی بێتاوانەكان دەڕژێت. ئەوەش دەرخەری ئەوەیە ئاشتی تەنها وەهمێكە، چونكە كردار و لێپرسینەوەی جدی لەگەڵدا نییە.

لە كۆتایی وتارەكەیدا خانمی یەكەمی عیراق بانگەوازیكرد، ئاشتی نابێت تەنها دروشمێكی جوان یان دەقێكی ناو سرودەكان بێت، تا ئەو كاتەش قسە نەبێتە كردار، هیواكان بە بەدینەهاتوویی دەمێننەوە و خەڵكی بێتاوان باجی ساردوسڕی و بێدەنگیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەدەن.

پرسی گرینلاند جارێكی دیكە بووەتەوە مانشێتی رۆژنامەكان دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا دووپاتی كردەوە كە وڵاتەكەی پێویستی بەو دوورگەیە هەیە بۆ ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا، بۆ بەدەستهێنانیشی چەند بژاردەیەك تاوتوێ دەكات.

كارۆلین لیڤیت، وتەبێژی كۆشكی سپی رایگەیاند، ترەمپ بە روونی ئەوەی خستۆتەڕوو كە بەدەستهێنانی گرینلاند لە پێشینەی كارەكانی ئاسایشی نیشتمانی ئەمریكایە بۆ راگرتنی نەیارەكانیان لە ناوچەی جەمسەری باكوور.

ئاماژەی بەوەشكرد، ترەمپ و تیمەكەی بیر لە چەند بژاردەیەك دەكەنەوە بۆ بەدەستهێنانی ئەو ئامانجە و بەكارهێنانی سوپای ئەمریكا وەك یەكێكە لەو بژاردانە

پێشهاتە نوێیەكان لەبارەی گرینلاند نیگەرانی ئەوروپای لێكەوتوەتەوە، ئەوەش ، هاوپەیمانی باكوری ئەتلەسی " ناتۆ" لە لێواری قەیرانێكی قووڵ نزیك بكاتەوە.

ڤیڤیان مۆتسفێڵد وەزیری دەرەوەی گرینلاند، لەدوای ئەو لێدوانەی كۆشكی سپی رایگەیاند، گرینلاند و دانیمارك داوای كۆبوونەوەی بەپەلەیان لەگەڵ ماركۆ روبیو، وەزیری دەرەوەی ئەمریكا كردووە بۆ تاوتوێكردنی لێدوانەكانی ئەم دواییەی ترەمپ .

ئاماژەی بەوەشكرد، تا ئێستا روبیۆ دەرفەتی كۆبونەوەی لەگەڵ حكومەتی گرینلاند نەبووە، سەرەڕای ئەوەی چەندین جار داوای كۆبوونەوەیان لەسەر ئاستی وەزیری دەرەوە كردووە بەدرێژایی ساڵی 2025.

لارس لۆكێ راسموسن، وەزیری دەرەوەی دانیمارك پێی وایە كۆبوونەوەیەك لەگەڵ روبیو دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە رەواندنەوەی هەندێك تێنەگەیشتن.

 جێنس فرێدریك نیلسن سەرۆك وەزیرانی گرینلاندیش دووپاتیكردەوە كە دوورگەكە بۆ فرۆشتن نییە و بڕیارەكە سەبارەت بە داهاتووەكەی دەبێت تەنها لە ئەستۆی دانیشتووانەكەی بێت.

هاوكات رۆبیۆ رایگەیاند، وڵاتەكەی هەوڵدەدات زیاتر بژاردەی كرینی ئەو دوورگەیە بەكاربهێنێن و لە بژاردەی سەربازی دوور بكەوێتەوە.

لەسەر ئاستی ئەوروپاش، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، پۆڵەندا، ئیسپانیا و بەریتانیا راگەیەنراوێكی هاوبەشیان بڵاوكردەوە و پشتیوانی خۆیان بۆ دانیمارك راگەیاند لێدوانەكانی ترەمپیان بە بەزاندنی سنور وەسفكرد.

هۆكاری گەڕانەوەی ئەو بابەتەش بۆ ئەوە دەگەرێتەوە، روسیا دەسەڵاتی لەو ناوچەیە فراوانەو هەروەها وە بەرهێنانەكانی چینیش لەو ناوچەدا روو لە زیادبوونە.

بەڵام پاڵنەری گرنگی ئەو رووداوە بۆ ترەمپ ئەوەیە، لەگەڵ نزیكبوونەوەی هەڵبژاردنی ناوەڕاستی خولی كۆنگرێس لە تشرینی دووەمی 2026دا بەرێوەدەچێت، ترەمپ دەیەوێت ئەو كارە بكاتە دەستكەوتێكی مێژوویی ئەو بۆچونە لە لای هەموان جێگیربكات كە ئەوەی دەیڵێت جێبەجێی دەكات تەنانەت ئەگەر بەزاندنی سنورەكانیش بێت، هەروەها وێنەی ترەمپ بەهێز دەكات، كە ئامادەیە بەرگری لە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بكات تەنانەت لە گۆشە دوورەكانی جیهانیشدابێت.

لە دوای گۆڕانکارییە نوێیەکان و راگەیاندنی دەستگیرکردنی نیکۆلاس مادۆرۆ و هاوسەرەکەی لەلایەن هێزی دەلتای ئەمریکییەوە، ناوی سیلیا فلۆریس جارێکی تر بوەوە بە مانشێتی هەواڵە جیهانییەکان.

ژنێک کە زیاتر لە سی ساڵە لە ناوەندی دەسەڵاتی ڤەنزوێلادا بووە، نەک تەنها وەک هاوسەری سەرۆکی وڵات، بەڵکو زیاتر وەک "مێشکی مادۆرۆ" و "هێزی پشت پەردەی" دەوڵەتی مادۆرۆ ناوی دەبرێت.

لە دوای دەستگیرکردنی مادۆرۆ و هاوسەرەکی، هەر زوو وێنەی مادۆرۆ بڵاوکرایەوە، بەڵام تا ئێستا وێنەی سیلیا فلۆریسی هاوسەری بڵاونەکراوەتەوە و  دیاریش نییە تۆمەتەکانی ئەو چین.

لە گەڕەکە هەژارنشینەکانەوە تا پارێزەری هوگۆ چاڤێز

ناوی تەواوەتی  سیلیا ئادێلا فلۆریسە، لە ساڵی 1956لە شاری "تیناکیۆ" لەدایکبووە و لە گەڕەکە هەژارنشێنەکانی کاراکاس گەورە بووە.

ئەو ژیانی سیاسی خۆی وەک پارێزەرێکی پسپۆڕ لە کاروباری تاوانکاری دەستپێکرد و خاڵی وەرچەرخانی ژیانی ئەو دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1992؛ کاتێک بەرپرسیارێتی بەرگریکردنی یاسایی لە هوگۆ چاڤێز و هاوڕێکانی گرتە ئەستۆ  دوای ئەو کودەتایەی بەسەریاندا کرد،ئەو لە هەمان ئەو سەردەمەدا نیکۆلاس مادۆرۆی ناسی و ئەم دوو کەسە پێکەوە بۆ ئازادکردنی چاڤێز خەباتیان کرد و تێیدا سەرکەوتوو بوون.

"یەکەمین خەباتکار" لە جێگەی "خانمی یەکەم"

لە ڤەنزوێلای ژێر دەسەڵاتی سۆسیالیستەکاندا، فلۆریس بە نازناوی "خانمی یەکەم" ناناسرێت، مادۆرۆ ئەم نازناوەی بە "ئەریستۆکراتی" دەزانی و لەجیاتی ئەوە نازناوی "یەکەمین خەباتکار" (First Combatant)ی بۆ هاوسەرەکەی هەڵبژارد، تاکوو جەخت لەسەر پێشینەی چەکداری و خەباتگێڕییەکەی بکاتەوە، هەر ئەمەش وایکردوە، لە بری خانمی یەکەم پێی دەڵێن یەکەمین خەباتکاری وڵات.

پێشینە سیاسییەکان و کاریگەری لە پێکهاتەی دەسەڵاتدا

بە پێچەوانەی زۆربەی هاوسەرانی سەرۆکەکانی جیهان فلۆریس خۆی کەسایەتییەکی سیاسی سەربەخۆیی هەیە و جگە لەکاری پارێزەرایەتی، لە ساڵی 2006 وەک یەکەم ژن، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نیشتمانی(پەرلەمان)ی ڤەنزوێلای گرتە ئەستۆ تا ساڵی 2011.

 لە ساڵی 2012هوگۆ چاڤێز ئەوی وەک داواکاری گشتی وڵات دەستنیشان کرد و  شرۆڤەکارانی سیاسی پێیان وایە فلۆریس رۆڵی سەرەکی هەبووە لە یارمەتیدانی مادۆرۆ بۆ لابردنی رکابەرە ناوخۆییەکان و چەسپاندنی دەسەڵاتی ئەو دوای مردنی چاڤێز.

سیلیا و مادۆرۆ بۆ ماوەیەکی زۆر پێکەوە بوون، بەڵام لە ساڵی 2013دا، دوای ئەوەی مادۆرۆ بوو بە سەرۆک، بە رەسمی هاوسەرگیرییان کرد و ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز ئەو بە "هێزی بزوێنەر" و راوێژکاری باڵای مادۆرۆ دەناسێنێت.

تا ئێستاش سیلیا فلۆریس بە یەکێک لە بەهێزترین ژنەکانی ڤەنزوێلا دادەنرێت. ئەو تەنها هاوسەری سەرۆک نەبوو، هەمیشە لە کەمپەینەکان و کۆبوونەوە دیپلۆماسییەکاندا لە تەنیشت مادۆرۆ دەردەکەوت،  ناوی سیلیا لە چەندین ململانێ و لێکۆڵینەوەی نێودەوڵەتیدا هاتووە، بەتایبەت لەلایەن ئەمریکاوە، بەهۆی تۆمەتەکانی پەیوەست بە گەندەڵی و بەکارهێنانی دەسەڵات، بەڵام ئەو و مادۆرۆ هەمیشە ئەم تۆمەتانەیان رەتکردوەتەوە و بە پیلانی دەرەکی ناویان دەبرد.

گەرچی دیار نییە تۆمەتەکانی سیلیا فلۆریس چین، بەڵام خۆری دەسەڵات و خۆشگوزەرانی ئەو خانمە لە بەرەبەیانی رۆژی شەممە، کۆتایی هات، دوا ئەوەی وەک لە میدیاکاندا بڵاوکراوەتەوە، هێزی دەلتای ئەمریکی دەچنە ناو ژوری نوستنەکەیەوە و لەگەڵ هاوسەرەکەیدا دەستگیریان دەکەن و دەیان گوازنەوە بۆ ئەمریکا بە مەبەستی دادگایکردنیان.

بولگاریا لە رۆژی پێنجشەممەی رابردوو، 1-1-2026 ـەوە بە شێوەی رەسمی یۆرۆی وەك دراوی وڵاتەكەی بەكارهێنا و بوو بە 21مین وڵاتی بەكارهێنەری دراوی هاوبەشی ئەوروپا و ئەو رێكارەش هەم بووەتەهۆی دروستبوونی هیوایەك بە گەشەی ئابوری و هەمیش نیگەرانی بەدوای خۆیدا هێناوە دەربارەی بەرزبوونەوەی نرخەكان و ناسەقامگیری سیاسی. 

بە گوێرەی راپۆرتی فرانس پرێس, پەیوەستبوونی بولگاریا بە یۆرۆ لە كاتێكدا چووە بواری جێبەجێكردنەوە كە لە مانگەكانی رابردوودا هەندێك كەمپین بە دروشمی راگرتنی لێڤ, دراوی نیشتمانی بولگاریا رێكخرابوون كە ئەو كەمپین و دروشمانە لە نیگەرانی گشتی دەربارەی گرانی و بێتمتمانەیی بەشێكی زۆری كۆمەڵگا بە یۆرۆ سەرچاوەی گرتووە. 

كابینە یەك لە دوای یەكەكان لە بولگاریا هەوڵیانداوە ئەو رێكارە جێبەجێ بكەن و لایەنگرانی بڕیارەكە دەڵێن، "یۆرۆ دەتوانێت ئابوری وڵات بەهێز بكات, پەیوەندییەكان لەگەڵ رۆژئاوا پتەوتر بكات و كاریگەری و رۆڵی روسیا كەم بكاتەوە". 

بولگاریا لە ساڵی 2007 ـەوە ئەندامی یەكێتی ئەوروپایە, لە ساڵی 2020 ـەوە لەگەڵ كرواتیا چوونە ژووری چاودێری یۆرۆوە. كرواتیا ساڵی 2023 یۆرۆی كرد بە دراوی وڵاتەكەی و ئێستاش سەرەی بولگاریایە.

 بەگوێرەی راپرسیەكی یۆرۆبارۆمەتر, نزیكەی 49%ی هاوڵاتیانی بولگاریا دژی پەیوەست بوونن بە یۆرۆوە و زۆربەیان بە تایبەتی لە گوندەكان و ناوچە هەژار نشینەكان نیگەرانی گرانبوونی نرخەكانن.

لە بەرامبەردا لایەنگرانی یۆرۆ دەڵێن، "سودەكانی ئەو بڕیارە بەرچاون". كریستین لاگارد سەرۆكی بانكی ناوەندی ئەوروپا, مانگی رابردوو لە سۆفیا وتی, پەیوەست بوون بە یۆرۆوە دەتوانێت ببێتە هۆی بازرگانی ئاسانتر و كەمبوونەوەی تێچووەكانی دابینكردنی دارایی و جێگیریی زۆرتری نرخەكان. 

جەختیش لەوە دەكاتەوە كە بەهۆی ئەم رێكارەوە كارگە بچووك و مامناوەندەكان ساڵانە نزیكەی 500 ملیۆن یۆرۆ لە تێچووەكانیان كەمدەبێتەوە بەو هۆیەی چیتر ناچار نین دراو بگۆڕنەوە. هەروەها چاوەڕێ دەكرێ كەرتی گەشتیاریش كە نزیكەی 8%ی كۆی بەرهەمی ناوخۆی بولگاریا پێكدەهێنێت لەم گۆڕانكاریە سودمەند بێت.

لاگارد دڵنیاییشی دا لەوەی كاریگەری یۆرۆ لەسەر نرخی بەكاربەر سنوردار و كورت دەبێت.

بە پێی ئامارە رەسمییەكان نرخی خۆراك لەمانگی تشرینی دووەم بەراورد بە ساڵی رابردوو 5% بەرزبووەتەوە كە دوو هێندە زیاترە لە تێكڕای نرخی خۆراك لە ناوچەی یۆرۆ. 

ئابوریناسان دەڵێن، بۆ ئەوەی بە تەواوەتی سودمەند ببن لە یۆرۆ پێویستیان بە سەقامگیری سیاسییە كە ئەویش لە بارودۆخی ئێستای بولگاریادا بووە بە ئاستەنگێكی گەورە.

دەستگیركردنی مادۆرۆ و هاوسەرەكەی و گواستنەوەیان بۆ دەرەوەی وڵات شۆكێكی سیاسی و دیپلۆماسی بەدوای خۆیدا هێناوە  كە دەتوانێت هاوسەنگی هێز لە سەدەی بیست و یەكدا دوبارە دابڕێژێتەوە، یاخود دەكرێت سەرەتای جێبەجێكردنی ئەو قۆناغە بێت كە دەوترێت دەسەڵات لە سەرو یاساوەیە، ئەوەش ترسی خستۆتە دڵی چەندین وڵات بە وڵاتانی ئەوروپاشەوە سەبارەت بەوەی كە دوور نییە ببنە ئامانجی داهاتوو.

دیپلۆماتكارێكی پلە باڵای ئەوروپی لە برۆكسل لە چاوپێكەوتنێكی تایبەتدا لەگەڵ ئاژانسی "تاسی روسی"، جەختی لەوە كردەوە كە دەستگیركردنی "نیكۆلاس مادۆرۆر" سەرۆكی ڤەنزویلا پەیامێكی روونی ئەمریكا بوو بۆ جیهان، كە واشنتۆن ئامادەیە هێزی سەربازی راستەوخۆ بەكاربهێنێت بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەكانی، تەنانەت ئەگەر بە مانای پێشێلكردنی سەروەری وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكانیش بێت.

ئەو دیپلۆماتكارە ئاماژەی بەوەكردووە، ئەو پەیامە بە روونیشی گەیشتۆتە سەركردەكانی وڵاتانی ئەوروپا،  بۆ یەكەمجار لە مێژووی 75 ساڵەی ناتۆدا، وڵاتانی ئەوروپا چیتر هەست بە هاوبەشیكردن ناكەن لە سیاسەتەدا لەگەڵ ئەمریكا، بەڵكو رەنگە ببنە ئامانجی داهاتووی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا، بەتایبەتیش بە لەبەرچاوگرتنی پەیامە دوبارەكانی واشنتۆن بۆ كۆنترۆڵكردنی دورگەی گرینلاند لە دانیمارك.

دەشڵێ، ئەم گۆڕانكارییە بۆشایی ئەمنی لە كیشوەری ئەوروپادا خراپتر دەكات و پاڵ بە وڵاتانی یەكێتی ئەوروپاوە دەنێت پلانەكانیان خێراتر بكەن بۆ بەخۆداچوونەوە و خۆپڕچەككردن و خۆ ئامادەكردن بۆ قۆناغی دوای پشتیوانیی بەردەوامیی سەربازی ئەمریكا بۆ ئەوروپا.

ئەو دیبلۆماتكارە باڵایەی یەكێتی ئەوروپا پێی وایە، مەترسیەكانی وڵاتانی ئەوروپا زیاتر لەوەدا دەردەكەوێت، كە یەكێتی ئەوروپا خۆی لە ئیدانەكردنی راشكاوانە بەدوور گرت، بەڵام داوای دانبەخۆدا گرتنی كرد، ئەو هەڵوێستەش ڕەنگدانەوەی دابەشبوونی ناوخۆیی ئەوروپای پیشاندا.

ئەو دیپلۆماتكارە راشیگەیاندوە، ترەمپ پێش ئۆپراسیۆنەكەی ڤەنزویلا، بانگەشەی ئەوەی دەكرد كە ئامانجی رێگریكردنە لە بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر و تیرۆر، بەڵام لە ئۆپراسیۆنەكەدا دامەزراوەكانی بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر نەكراونەتە ئامانج، بەڵكو كار لەسەر لەكارخستنی بەرگری ئاسمانی و بۆردومانكردنی بنكە سەربازییەكان و فڕۆكەخانەكان كراوە، ئەمەش ئەوە دەردەخات كە ئامانجی ڕاستەقینەی ترەمپ گۆڕینی دەسەڵاتی ڤەنزوێلا بووە نەك بەرەنگاربوونەوەی تاوان.

هاوكات لێپرسراوێكی روسی ئاماژەی بەوەكردوە، ترەمپ بەو ئۆپراسیۆنە سەلماند بۆ جیهان، كە نیوەگۆی رۆژئاوا زەوی بووەتە حەوشەی پشتەوەی ئەمریكا و هەر جۆرە كاریگەرییەكی سەربازی یان ستراتیژیی زلهێزە بیانییەكان لەو ناوچانەدا رەتدەكاتەوە، لە دەرەوەی ئەو نیوەیەش بە هێز چیان بوێت دەستیان دەكەێت.

ئەمەش لە قسەی ماركۆ رۆبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا رەنگدەداتەوە كە رایگەیاند،  رەنگە لەدوای ئەو ئۆپەراسیۆنە سەربازییەی لە ڤەنزوێلا ئەنجامدرا، ئامانجی داهاتووی ئیدارەی ئەمریكا كوبا بێت.

ئەوە جگە لەوەی كە دۆناڵد ترەمپیش هەڕەشەی لە گۆستاڤۆ پێترۆی سەرۆكی كۆڵۆمبیا كرد و  سێ هەفتە بەر لە ئێستا پێی راگەیاند، لەدوای ڤەنزوێلا نۆرەی تۆش دێت.

دوای ساڵێك لە روخانی رژێمی بەشار ئەسەد، حكومەتی سوریا چاپی نوێی دراوی ئەو وڵاتەی بە كەمكردنەوەی دوو سفر دەركرد بە ئامانجی باشكردنی رەوشی ئابوری و بەرزكردنەوەی بەهای دراوەكە، ئەوەش بووەتە مایەی دڵخۆشی و هیوای خەڵكی ئەو وڵاتە.

بانكی ناوەندیی سوریا دوای چەند مانگێك لە ئامادەكاریی، دەستپێكردنی پرۆسەی گۆڕینی دراوی ئەو وڵاتەی راگەیاند و ماوەی 90 رۆژیش بۆ پرۆسەی ئاڵوگۆڕی دراوی كۆن بە دراوی نوێ دیاریكراوە لەگەڵ ئەگەری درێژكردنەوە لە كاتی پێویستدا.

وەكو ئەوەی دەسەڵاتدارانی سوریا دەڵێن، ئامانجی گۆڕینی دراوی سوریا ئەوەیە كە هەڵگرتنی پارەی كاش ئاسان بكرێت لەگەڵ هاندانی هاووڵاتیان بۆ بەكارهێنانی لیرەی سوری لە مامەڵەی رۆژانەدا.

لەدوای ئەو دراوە نوێیەش، سورییەكان چیتر پێویستیان بە جانتای گەورە نییە بۆ هەڵگرتنی پارەی كاش بۆ وەرگرتنی مووچە، یاخود كڕینی خانوو یان هەر مامەڵەیەكی دیكە بە پارەی كاش، ئەمەش بەهۆی ئەوەی كە دراوە نوێكە قەبارەی بچوكە و بەهای زیاترە، بەجۆرێك كە دەتوانرێت بڕێكی زیاتر لەو پارەیە بە كاش بە ئاسانیی هەڵبگیرێت. 

لەگەڵ دەستپێكردنی پرۆسەی گۆڕینەوەی دراوەكەشدا، سورییەكان روویان كردە بانكەكان و  نوسینگەكانی ئاڵوگۆڕ و ناوەندە دیاریكراوەكان بۆ گۆڕینەوەی دراوە كۆنەكانیان بە دراوی نوێ.

پرۆسەی ئاڵوگۆڕكردنەكە سادەیە، پێویستی بە پێشكەشكردنی ناسنامەی كەسی و ئەو بڕە پارەیە هەیە كە دەبێت ئاڵوگۆڕ بكرێت، پاشان وەرگرتنی هەمان بڕە پارە بە دراوی نوێ.

مەیار شامی، بەرپرسی كۆمپانیای ئاڵوگۆڕی دراو لە دیمەشق دەڵێت، ئاڵوگۆڕەكە لە رۆژی شەممەوە بە ئاسانی دەستیپێكردووە، بەهیوای ببێتە سەرەتای خێر و خۆشی بۆ وڵاتەكەیان.

عەبدولقادر حەسریە پارێزگاری بانكی ناوەندیی رایگەیاند، پڕۆسەی گۆڕینەوەی دراو ئاسان دەبێت و كاریگەری لەسەر بەهای راستەقینەی دراو و نرخی ئاڵوگۆڕی دراو نابێت.

وتیشی، دراوە نوێیەكە لە چەند جۆرێك پێكهاتووە كە لە  5 لیرەوە دەستپێدەكات بۆ 500 لیرە، لە دیزاینەكانیشدا گرنگی بە بەرهەمە كشتوكاڵییەكانی وەك توو و پرتەقاڵ و زەیتون و گەنم دراوە، نەك وێنەی تاكە كەسیی و دەسەڵاتدارانی وڵات، هەر ئەوەش بووە جێگای سەرنجی چاودێران كە لە دراوە نوێكەدا هیچ ئاماژەیەك لەسەر دراوەكان وەكو دراوی وڵاتێكی ئیسلامیی نییە، تەنانەت هیچ نیشانە و هێمایەك بۆ مێژوو و شوێنەوارەكانی سوریا یان پێكهاتەكانی ئەو وڵاتە نییە. 

دواجار، لە پاش هەڕەشە بەردەوامەکانی هەردوولا بۆسەر یەک و بە کۆمەڵێک هۆکاری جیاوازی ئابوری و سیاسی و لە ناویشیاندا مادەی هۆشبەر، دۆناڵد ترەمپ بڕیاریدا، بەو ئۆپراسیۆنەی کە پێشتر لە میدیاکانەوە بانگەوازی بۆ دەکرد، هەڵبکوتێتە سەر مادۆرۆی دژبەری و وەک بەشێک لە میدیاکان دەیانوت؛ "لەژووری نوستنەکەی"ەوە، بیهێنێتە دەرەوە و بەرەو ئەمریکا بیبات.

وردەکاری ئەوهۆکارانەی کە وایکرد ئەمریکا سەرۆکی ڤەنزوێلا دەستگیربکات:

یەکەم- نەوت، ئەو مادە خاوەی ئەمریکا چاوی لێیەتی و دەیەوێت لە رێگەیەوە جیهان بنوشتێتەوە لەبەردەمیدا.

ڤەنزوێلا.. خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا و خاوەنی نزیکەی 303 ملیار بەرمیلە. بەهای نەوتەکەی 21 تریلیۆن دۆلار تێدەپەڕێنێت.

بەرهەمهێنانی نەوت لە ڤەنزوێلا لە ساڵانی 2024 و 2025دا گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، هەروەها بەرهەمهێنانی مانگانەی لە شوباتی 2025ەوە گەیشتە لوتکە و 940 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش بە بەراورد لەگەڵ هەمان مانگی ساڵی پێشوو نزیکەی 100 هەزار بەرمیل  زیادیکردووە.

ترەمپ بەردەوام ئاماژەی پێداوە، کە ڤەنزوێلا گەورەترین یەدەگی نەوتی هەیە لە جیهاندا و بە دزینی نەوتی ئەمریکاش تۆمەتباری کردووە.

دۆناڵد ترەمپ دوێنێ دوای دەستگیرکردنی مادۆرۆ ئاماژەی بەوەکرد، ژێرخانی نەوتی ڤەنزوێلی دەگەڕێننەوە و قەرەبووی ئەو کۆمپانیا ئەمریکییانە دەکەنەوە کە لە کردەوەکانی دەستبەسەرداگرتندا زیانیان بەرکەوتووە.

دووەم- مادۆرۆ سەرچاوەی زۆربەی کێشەکانە:

ترەمپ مادۆرۆی وەک سەرچاوەی کێشەکان دیاریکردووە و بە بەرپرسیاری دەزانی لە تەشەنە سەندنی کێشە ناوخۆییەکانی وڵاتەکەی خۆیی و تێکدانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتەکەی. 

ئیدارەکەی ترەمپ  ڤەنزوێلا و کوبا و نیکاراگوا وەک ئەکتەری سەرەکی لە "تەوەرەی سۆسیالیستی" سەیر دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا کۆلۆمبیا خراوەتە ژێر چاودێرییەوە، چونکە ترەمپ مانگی رابردوو هۆشداری دایە گۆستاڤۆ پیترۆ سەرۆکی کۆلۆمبیا کە پێویستە "ئاگادار بێت"، لە ناردنی مادەی هۆشبەر بۆ ئەمریکا. 

سێهەم- قاچاخچێتی مادەی هۆشبەر.

ئەمریکا ئاشکرایکردووە، ڤەنزوێلا تێوەگلاوە لە پشتگیریکردنی باندە قاچاخچییەکانی مادەی هۆشبەر و رەوانەکردنی ئەندامانی ئەو گروپە بۆ ئەمریکا. 

چوارەم کۆچکردن و ئاوارەبوونی ڤەنزوێلییەکان.

روخانی ئابوری و سەرکوتکردن و چەوساندنەوەی بەردەوامی ڤەنزوێلییە ناڕازییەکان لە ژێر دەسەڵاتی مادۆرۆدا بووە هۆی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ، بەجۆرێک کە هەشت ملیۆن ڤەنزوێلی لە ماوەی چەند ساڵێکدا وڵاتەکەیان جێهێشتووە، ئەمەش گەورەترین شەپۆلی کۆچکردنی بەکۆمەڵە لە مێژووی نوێی ئەم نیوە گۆی زەوییەدا، ئەمەش کێشەیەکی گەورەی بۆ ئەمریکا دروست کردووە، بەتایبەتی کاتێک ترەمپ لە ساڵی 2025 گەڕایەوە سەر دەسەڵات، هەروەها یەکێک لە بەرنامە سەرەکییەکانی رێگریکردن بوو لە کۆچی نایاسایی بۆ وڵاتەکەی.

پێنجەم- کانزا زەردەکە، زێڕ.

ئەمریکا پێی وایە کە ڤەنزوێلا وانیویەتی ئەو یەدەگە زۆرەی زێڕ کە هەیەتی و لە وڵاتەکەیدایە، بەکار بهێنێت بۆ پارێزگاری لە خۆی بۆ مانەوە لە دەسەڵات و بۆ بەرگەگرتنی قەیران و گەمارۆ ئابورییەکان دژ بە ئەمریکا. 

شەشەم- هاوپەیمان و هاوڕێ نزیکەکانی نیکۆڵاس مادۆرۆ.

ڤەنزوێلا هاوپەیمانە لەگەڵ چەندین وڵاتی دژ بە ئەمریکا، هەندێک لە لایەنگرانی ترەمپ دەستگیرکردنی مادۆرۆیان بە هۆشدارییەک بۆ "هێزە دوورەکان" وەسف کرد بۆ ئەوەی لە ئەمریکای لاتین 'باشور' دوور بکەونەوە.

چین گەورەترین کڕیاری نەوتی ڤەنزوێلیایە، دوای دەستگیرکردنی مادۆرۆ، وەزارەتی دەرەوەی چین رایگەیاند، دەبێت ژیانی سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی پارێزراوبێت.

هەروەها ئێران و حزبوڵای لوبنان، هاوپەیمانن لەگەڵ ڤەنزوێلا، لەلایەکی دیکەوە روسیا هاوپەیمانێکی سەرەکی و درێژخانی ئەو وڵاتەیە.

ئۆپراسیۆنی دەستگیرکردنی مادۆرۆ کە حکومەتی ڤەنزوێلی بە گەورەترین ئۆپەراسیۆن لە مێژوویدا وەسفی کرد، کۆتایی هێنا بە هەڵمەتێکی زۆری فشار کە ئامانج لێی دوورخستنەوەی مادۆرۆ بوو لە پۆستەکەی، کە ئەمریکا خەڵاتێکی 50 ملیۆن دۆلاری دانا بوو بۆ هەر زانیارییەک کە هاوکارییان بێت بۆ دەستگیرکردنی .

ئیدارەکەی ترەمپ دەستگیرکردنی مادۆرۆی لە ناوەڕاستی وڵاتەکەی، یان "رفاندنی"  وەک ئۆپەراسیۆنێکی جێبەجێکردنی یاسا نیشان دا کە پشت دەبەستێت بەو تۆمەتانەی ئەمریکا ئاڕاستەی سەرۆکی ئەو وڵاتەی کردووە و دەڵێن؛ سەرۆکایەتی ڤەنزوێلا بەهۆی دەستکاریکردنی هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2018  شەرعییەتی لەدەستداوە.

جێگەی ئاماژەیە، هەر دوێنێ ترەمپ رایگەیاند، ڤەنزوێلا لەلایەن ئەمریکاوە بەڕێوەدەبرێت تا دیاریکردنی کەسێک کە گونجاو بێت بۆ بەڕێوەبردنی ئەو وڵاتە، هاوکات ترەمپ هۆشدارییەکی توندی داوەتە سەرۆکەکانی دیکەی ئەمریکای لاتین.

دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند لە ئۆپەراسیۆنێکی تایبەتدا نیکۆلاس مادۆرۆ، سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەی دەستگیرکراون و گواستراونەتەوە بۆ دەرەوەی وڵات، بەرپرسانی واشنتۆن قۆناغێکی نوێیان بۆ ئەو وڵاتە راگەیاند.

دۆناڵد ترەمپ، لە لێدوانێکدا بۆ رۆژنامەی (نیویۆرک تایمز) ئاشکرایکردووە، ئەو ئۆپەراسیۆنەی بووە هۆی دەستگیرکردنی مادۆرۆ، دەرەنجامی "پلانێکی زۆر ورد و باش بووە"، بەبێ ئەوەی وردەکاریی زیاتر لەبارەی چۆنێتی دەستگیرکردنەکەوە ئاشکرا بکات.

ئەم دەستوەردانە راستەوخۆیەی ئەمریکا لە ئەمریکای لاتین، بە یەکەمین روداوی لەو شێوەیە دادەنرێت لە دوای داگیرکردنی پەنەما لە ساڵی 1989 بۆ لابردنی مانوێڵ نۆرێگا.

"بەرەبەیانی نوێ" و کۆتایی هێرشەکان:

کریستۆفەر لانداو، جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا روداوەکەی بە "بەرەبەیانی نوێ" بۆ ڤەنزوێلا ناوبرد و لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس نوسیویەتی: "ستەمکار رۆیشت، دواجار روبەڕوی دادگا دەبێتەوە لەسەر تاوانەکانی".

ڤەنزوێلا؛ وڵاتە دەوڵەمەند، بەڵام هەژارەکە:

ئەم گۆڕانکارییە سیاسییە گەورەیە لە کاتێکدایە، ڤەنزوێلا خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا، بەڵام بەدەست قەیرانێکی قوڵی ئابوری و مرۆییەوە دەناڵێنێت.

جوگرافیا و دانیشتوان:

ڤەنزوێلا دەکەوێتە باکوری ئەمریکای باشور، هاوسنورە لەگەڵ کۆڵۆمبیا، بەڕازیل، گویانا و دەریای کاریبی. پایتەختەکەی کاراکاسە و ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی 28 ملیۆن کەسە، زمانی رەسمی ئیسپانییە و سیستمی حوکمڕانییەکەی کۆماری سەرۆکایەتییە.

لە دۆزینەوەی نەوتەوە بۆ داڕمان:

ئەم وڵاتە کە لە سەدەی 16 لەلایەن ئیسپانیاوە داگیرکراوە و ساڵی 1821 سەربەخۆیی وەرگرتووە، لە سەدەی 20دا بەهۆی دۆزینەوەی نەوتەوە بووە یەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی ئەمریکای لاتین. لە ساڵی 1999 هوگۆ چاوێز چاکسازیی سۆسیالیستیی ئەنجامدا، بەڵام دوای مردنی و هاتنە سەرکاری مادۆرۆ دۆخەکە گۆڕا.

نەوت نزیکەی سەدا 95ی داهاتی هەناردەکردنی ڤەنزوێلا پێکدەهێنێت، بەڵام بەهۆی پشت بەستنی تەواوەتی بە نەوت، گەندەڵی، خراپ بەڕێوەبردن و سزاکان، ئابورییەکەی داڕما. هەڵاوسانی زۆر توانای کڕینی هاووڵاتییانی لاواز کردووە و بازاڕی رەش بەشێوەیەکی فراوان بڵاوبووەتەوە.

خاکێکی بەپیت و خەڵکێکی برسی:

سەرەڕای بوونی زەویی بەپیت، بەرهەمهێنانی کشتوکاڵی لە ڤەنزوێلا زۆر دابەزیوە. بەرهەمە سەرەکییەکان بریتین لە گەنمەشامی، برنج، قاوە و شەکر، بەڵام جوتیاران بەدەست کەمیی سووتەمەنی و پەینەوە دەناڵێنن، ئەمەش وایکردووە وڵات پشت بە هاوردەکردنی خۆراک ببەستێت.

لە ئێستادا وڵاتەکە روبەڕوی کەمبوونی خۆراک، دەرمان، کارەبا و ئاوی پاک بووەتەوە. کەرتی تەندروستی و پەروەردە لە دۆخێکی خراپدان. زیاتر لە 7 ملیۆن ڤەنزوێلی کۆچیان کردووە بۆ دەرەوە، کە ئەمەش یەکێکە لە گەورەترین قەیرانەکانی ئاوارەبوون لە جیهاندا.

ژینگەیەکی دەگمەن:

لەڕوی ژینگەییەوە، ڤەنزوێلا یەکێکە لەو وڵاتانەی زۆرترین جۆراوجۆریی ژینگەیی هەیە. تاڤگەی ئەنجێڵ (بەرزترین تاڤگەی جیهان)، روباری ئۆرینۆکۆ، زنجیرە چیاکانی ئەندێز و دارستانەکانی ئەمازۆنی تێدایە، بەڵام ململانێ سیاسییەکان و داڕمانی ئابوری، کاریگەریی نەرێنییان لەسەر هەموو کایەکانی ژیان دروستکردووە.

دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی دەستگیرکردن و گواستنەوەی نیکۆلاس مادۆرۆ بۆ دەرەوەی ڤەنزوێلا، پرسیار ئەوەیە ئەم سەرۆکە کێیە کە زۆربەی کات بە جلوبەرگی وەرزشییەوە دەردەکەوت و چۆن وڵاتەکەی گەیاندە ئەم دۆخە؟

کورتەیەک لە ژیانی: 

مادۆرۆ لە ساڵی 2013وە و دوای کۆچی دوایی هوگۆ چاوێز، سەرۆکی پێشووی چەپڕەو و مامۆستای رۆحیی خۆی، دەسەڵاتی ڤەنزوێلای گرتەدەست.
ئەو سەرەتای ژیانی پیشەیی وەک شۆفێری پاس دەستپێکردووە، دواتر بووەتە سەرکردەی سەندیکای کرێکاران، پاشان لە سەردەمی چاوێزدا پۆستەکانی وەزیری دەرەوە و جێگری سەرۆکی وەرگرتووە.

بۆچی نەیتوانی ببێتە سەرۆکێکی پەسەند کراو لای هاووڵاتیانی وڵاتەکەی؟

مادۆرۆ هەرگیز نەیتوانی ئەو جەماوەرە فراوانە و کەسایەتییە کاریزماییە دروست بکات کە چاوێز(سەرۆکی پێشو) هەیبوو. لە سەردەمی ئەودا ئابوریی ڤەنزوێلا داڕما، کە بەهۆی خراپ بەڕێوەبردن و پشت بەستن بە داهاتی نەوتەوە بوو.

کاتێک لە ساڵانی 2010 نرخی نەوت دابەزی، هاووڵاتییان توانای کڕینی خۆراک و دەرمانیان نەما. بەهۆی چاپکردنی پارەی زۆرەوە، دراوی وڵات بەهاکەی لەدەستدا و گەندەڵی و سزاکانیش دۆخەکەیان سەختتر کرد.

مادۆرۆ بە زەبری هێز وەڵامی ناڕەزایەتییەکانی دایەوە و لەبری خۆی، هاوڵاتیانی بە تاوانبار ناودەبرد و تۆمەتبار کرا بە ساختەکاری لە هەڵبژاردنەکانی 2018 و 2024، بەوهۆیەوە نزیکەی 8 ملیۆن کەس (چارەکێکی دانیشتوانی وڵات) کۆچیان کرد.

ململانێ لەگەڵ ئەمریکا:
مادۆرۆ پەیڕەوی لە ئایدۆلۆژیای "شۆڕشی بۆلیڤاری" دەکرد کە دژی سەرمایەداریی ئەمریکا بوو و واشنتۆنی بە "هێزی ئیمپریالیست" ناودەبرد.

لە بەرامبەردا، ئەمریکا دانی بە شەرعییەتی مادۆرۆدا نەدەنا و بەردەوام رەخنەی لە سەرکوتکارییە سیاسییەکانی دەگرت و کاندیدانی ئۆپۆزسیۆنی بە براوەی هەڵبژاردن دەزانی.

ترەمپ هەڵوێستی توندتری هەبوو؛ مادۆرۆی بە هۆکاری کۆچی بەلێشاوی خەڵک بۆ ئەمریکا و دزینی نەوتی وڵاتەکە تۆمەتبار دەکرد و تەنانەت بە "سەرکردەی کارتێلی مادەی هۆشبەر" ناوی دەبرد، هەرچەندە مادۆرۆ هەمیشە ئەم تۆمەتانەی رەتدەکردەوە.

ئەمڕۆ لە پاش زنجیرەیەک هێرشی یەک بە دوای یەک، کە سەرەتا میدیاکان بە حەوت تەقینەوەکە ناویانبرد و دواتر دەرکەوت ئۆپراسیۆنێکی ئەمریکا بووە. 

پاشتر دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە تروس سۆشیاڵ رایگەیاند: ئێمە سەرۆکی ڤەنزوێلا و هاوسەرەکەیمان گواستەوە بۆ دەرەوەی وڵات و دەستگیرکران.

ئەمشەو جیهان ماڵئاوایی لە ساڵێکی دیکە دەکات و ئامادەکاری بۆ پێشوازیکردن لە ساڵێکی نوێ دەکات، بەڵام هەمووان تەنها بە تەقاندنی یارییە ئاگرینەکان و ژماردنی چرکەکان ئاهەنگ ناگێڕن. لەکاتێکدا زۆرینەی خەڵک چاوەڕێی سەعات ١٢ی شەو دەکەن، گەلانی جیهان چەندین نەریتی سەیر و سەمەرەیان هەیە کە پێیان وایە بەختی باشیان بۆ دەهێنێت.

ئەمانە بەشێکن لە سەیرترین نەریتەکانی سەری ساڵ لە جیهاندا:

ئیسپانیا؛ 12 دەنک ترێ بۆ 12 مانگ:


لە ئیسپانیا نەریتەکە وایە لەگەڵ لێدانی هەر زەنگێکی سەعات ١٢ی شەو، دەنکێک ترێ بخۆن. واتە دەبێت لەو چەند چرکەیەدا ١٢ دەنک ترێ بخۆیت کە هێمایە بۆ ١٢ مانگی ساڵی داهاتوو. ئەم نەریتە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە سەدەیەک دەگەڕێتەوە و ئیسپانییەکان پێیان وایە بەختی باش دەهێنێت.

دانیمارک؛ بازدان لەسەر کورسی:

دانیمارکییەکان بە شێوازێکی "بەرز" دەچنە ناو ساڵی نوێوە. نەریتەکە بەو جۆرەیە کە دەچنە سەر کورسییەک و کاتێک سەعات دەبێتە ١٢، باز دەدەنە خوارەوە. ئەوان پێیان وایە ئەگەر باز نەدەیت یان لەبیرت بچێت، ئەوا ساڵی داهاتوو توشی بەختی خراپ دەبیت.

ئەڵمانیا؛ سەیرکردنی کۆمیدیایەکی بەریتانی:

ئەڵمانییەکان نەریتێکی سەریان هەیە، ئەویش سەیرکردنی شانۆگەرییەکی کۆمیدی رەش و سپی بەریتانییە بەناوی "Dinner for One" کە لە ساڵی ١٩٦٢ تۆمار کراوە. چیرۆکەکە باسی پیرەژنێکی ئینگلیز دەکات بەناوی سۆفی کە یادی ٩٠ ساڵەی لەدایکبوونی دەکاتەوە، بەڵام هەموو میوانەکانی مردوون، بۆیە خزمەتکارەکەی ناچارە رۆڵی هەر چوار میوانەکە ببینێت تا پیرەژنەکە هەست بە تەنیایی نەکات.

کۆڵۆمبیا؛ راکردن بە جانتای بەتاڵەوە:

ئەگەر خەونی ئەوەت هەیە لە ساڵی ٢٠٢٦دا زۆر گەشت بکەیت، رەنگە حەز بکەیت ئەم نەریتەی کۆڵۆمبیا تاقی بکەیتەوە. لەو وڵاتە خەڵک جانتایەکی سەفەری بەتاڵ دەگرن بە دەستەوە و بە خێرایی بە دەوری گەڕەک یان کۆڵانەکەدا دەسوڕێنەوە، ئەوان بڕوایان وایە ئەمە دەرگای گەشتکردنیان بۆ دەکاتەوە.

فلیپین؛ هەموو شتێک دەبێت بازنەیی بێت:


لە کەلتوری فلیپیندا، شێوەی "بازنەیی" هێمایە بۆ سکە و پارە. بۆیە خێزانەکان ١٢ جۆر میوەی بازنەیی ئامادە دەکەن و دەیخۆن تاوەکو ساڵێکی پڕ لە خۆشگوزەرانی و پارەیان هەبێت. تەنانەت جلەکانیشیان دەبێت نەخشی خاڵخاڵ (بازنەیی)ی تێدابێت.

بەرازیل؛ بازدان بەسەر ٧ شەپۆلدا:


لە بەرازیل زۆربەی خەڵک بە جلی سپییەوە دەچنە کەنار دەریاکان. نەریتەکە ئەوەیە باز بەسەر حەوت شەپۆلدا بدەن وەک سوپاسگوزارییەک بۆ خوداوەندی دەریا. گرنگترین مەرجیش ئەوەیە دوای تەواوبوون نابێت پشت لە دەریا بکەن تاوەکو قاچەکانیان بە تەواوی لە ئاوەکە دەچێتە دەرەوە، ئەگەرنا بەختی خراپیان دەبێت.

سکۆتلەندا؛ یەکەم هەنگاو:


سکۆتلەندییەکان بایەخێکی زۆر بەو کەسە دەدەن کە دوای سەعات ١٢ی شەو یەکەمجار دەچێتە ماڵەکەیانەوە. بەپێی ئەفسانەکان، باشترە ئەو کەسە پیاوێکی باڵابەرزی ئەسمەر بێت (بۆ ئەوەی لە ڤایکینگەکان نەچێت). پێویستە دیارییەکیشی پێبێت وەک خوێ، خەڵوز یان ویسکی، کە هێمان بۆ گەرمی و خۆراک.

یۆنان؛ هەڵواسینی پیاز:


یۆنانییەکان پیاز بە دەرگاکانیانەوە هەڵدەواسن وەک هێمایەک بۆ لەدایکبوونەوە. کاتێک رۆژی ساڵی نوێ دێت، هەندێک دایک و باوک پیازەکە بە هێواشی لە سەری منداڵەکانیان دەدەن بۆ ئەوەی بەختیان باش بێت.

ئەمریکا؛ تۆپەکەی تایمز سکوێر:



لە ئەمریکا ملیۆنان کەس لە گۆڕەپانی تایمز سکوێری نیویۆرک یان لە رێگەی تەلەفزیۆنەوە چاوەڕێی دابەزینی تۆپە کریستاڵییە بەناوبانگەکە دەکەن، کە بەهۆیەوە هاتنی ساڵی نوێ رادەگەیەنرێت.

پلانی ساڵی نوێ:

لەکۆتاییدا، باوترین نەریت لە هەموو جیهاندا دانانی "پلانی ساڵی نوێ"یە. هیواخوازین ساڵی ٢٠٢٦ بۆ هەمووان ساڵی هاتنەدی ئاواتەکان و دەستپێکێکی نوێ بێت.