رێکخراوی سی پی تی: تائێستا 296 هێرشکراوەتە سەر هەرێمی کوردستان و زۆرترین هێرشیش کراوەتە سەر هەولێر و سلێمانی.

رێکخراوی سی پی تی ئەمریکی، نوێترین راپۆرتی خۆی لەبارەی هێرشە موشەکی و درۆنییەکانی ئەم دواییە بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە، تائێستا 196 جار هێرشکراوەتە سەر شار و شارۆچکە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستان.

لە راپۆرتەکەدا ئەوەش هاتووە، شاری هەولێر 162 جار، سلێمانی 26 جار، دهۆک پێنج جار و هەڵەبجەش سێ جار هێرشیان کراوەتەسەر و لەو هێرشانەشدا، 43 هێرشیان بۆسەر بارەگای حزبە کوردییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان لە هەرێمی کوردستان بوون و 58ـی دیکەشیان بۆسەر کونسوڵخانەی ئەمریکا لە هەولێر بووە.

 رێکخراوەکە ئەوەشی ئاشکراکردووە، بەهۆی هێرشەکانەوە تائێستا جوار کەس گیانیان لەدەستداوە و 19 کەسی دیکەش برینداربوون و لەو ژمارەیەش، 15 قوربانییان لە هەولێر بوون و حەوتی دیکەیان لە سلێمانی و کەسێکیش لە دهۆک.

رۆژنامەی "واشنتن پۆست" لە راپۆرتێکی نهێنیدا ئاشکرایکرد، لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەکەوە تا ئێستا، روسیا زانیاریی هەواڵگریی هەستیاری لەسەر شوێنی جێگیربوونی هێزەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست خستووەتە بەردەستی ئێران.

سێ لێپرسراوی باڵا کە ئاگاداری راپۆرتە نهێنی و هەواڵەگرییەکانن بە رۆژنامەی واشنتۆن پۆستیان راگەیاندووە، مۆسکۆ شوێنی وردی کەشتییە جەنگییەکان و فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکای لە ناوچەکەدا بۆ تاران دیاری کردووە.

ئاماژەیان بەوەشکردووە، ئەم زانیارییانە بە مەبەستی یارمەتیدانی ئێران بووە بۆ دەستنیشانکردنی ئەو ئامانجانەی پەیوەندییان بە هێزەکانی ئەمریکاوە هەیە لە سەرتاسەری ناوچەکەدا.

لە راپۆرتەکەدا ئەوەشخراوەتەڕوو، ئەمە یەکەمین نیشانەیە کە دەری دەخات زلهێزێکی تری جیهانی و نەیارێکی گەورەی ئەمریکا بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ تێوەگلاوە لەم ململانێیەدا.

لەلایەکی دیکەوە، شارەزایانی سەربازی لە ناوەندە لێکۆڵینەوە جیهانییەکان ئاشکرای دەکەن، ئەو وردکارییە زۆرەی لە هێرشە موشەکییەکانی ئەم دواییەی ئێراندا دەبینرێت، بەرهەمی هاوکارییە هەواڵگرییە بۆشاییەکانی روسیایە.

دارا ماسکۆت، شارەزا لە کاروباری سەربازیی روسیا لە "دەزگای کارنیگی بۆ ئاشتی"، ئاماژە بەوە دەکات کە ئێران بە شێوەیەکی زۆر ورد رادارەکانی ئاگادارکردنەوەی پێشوەخت، سیستمی فەرماندەیی و کۆنتڕۆڵ، تەنانەت جوڵەی کەشییە جەنگییەکانیشی لە رێگەی مانگە دەستکردەکانەوە دەست ئێران کەوتووە..

بەهۆی ئەوەی ئێران خاوەنی تۆڕێکی تەواوی مانگە دەستکردە سەربازییەکان نییە، پەنای بۆ مۆسکۆ بردووە، روسیا وێنەی مانگە دەستکردە سیخوڕییەکانی خۆی دەداتە تاران کە زۆر وردترن.

ئەوەشخراوەتەڕوو، مۆسکۆ ئەو شارەزاییەی لە شەڕی ئۆکراین لە دەستنیشانکردنی ئامانجەکان بەدەستی هێناوە، ئێستا بۆ لێدانی هێزەکانی ئەمریکا پێشکەشی ئێرانی دەکات.

لەلای خۆشیەوە، نیکۆڵ گرایفسکی، توێژەر لە زانکۆی هارفارد، دەڵێت: "هێرشە تۆڵەسێنەرەوەکانی ئێران ئاستێکی بەرزی پێشکەوتنیان پێوە دیارە، تاران توانیویەتی لە هەندێک شوێندا بەرگرییە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی ببڕێت، ئەمەش نیشانەی گۆڕانکارییەکی گەورەیە لە هاوسەنگیی هێزدا."

هاوکات، ئەم جوڵە هەواڵگرییە و نهێنییە بووەتە مایەی نیگەرانیی قووڵی کۆشکی سپی، چونکە نەک هەر مەترسی لەسەر ژیانی سەربازانی ئەمریکا دروست دەکات، بەڵکو ئاماژەیە بۆ دروستبوونی بەرەیەکی نوێی جیهانی (روسیا-ئێران) دژی بەرژەوەندییەکانی واشنتۆن، تا ئێستا لێپرسراوانی ئەمریکا بە رەسمی لێدوانیان لەسەر ئەم زانیارییە هەواڵگرییانە نەداوە، بەڵام چاودێران پێیان وایە ئەمە واشنتن ناچار دەکات بە ستراتیژیی خۆیدا بچێتەوە.

واشنتۆن هەوڵەکانی بۆ بەهێزکردنی تواناکانی لە ناوچەی تۆژهەڵاتی ناوەڕاست چڕتر کردووەتەوە و بەپێی نوێترین زانیارییەکان، ئەمریکا بەنیازی گواستنەوەی چەندین سیستمی بەرگریی ئاسمانیی پێشکەوتووە لە کۆریای باشورەوە بۆ ناوچەکە، ئەم هەنگاوەی واشنتۆن دوای ئەوە دێت کە فشارەکان بۆ سەر کۆگا ستراتیژییەکانی چەک و تەقەمەنی زیادیان کردووە و لێپرسراوانی سەربازیی ئەو وڵاتە ترسیان هەیە لە کەمبوونەوەی موشەکە بەرگرییەکان، ئەمەش وایکردووە پەنا بۆ ئەو پارچە سەربازییانە بەرن کە لە بنکەکانی کۆریای باشور جێگیر کراون، ئەم رەوشە نوێیەش کاردانەوە و نیگەرانیی زۆری لای لێپرسراوانی سیئۆل دروست کردووە.

رۆژنامەی "تشوسون دەیلی" بڵاویکردەوە، ئەو کەرەستە سەربازییانەی ئەگەری گواستنەوەیان هەیە بریتین لە سیستمی بەرگریی ئاسمانیی پاتریۆت و پاترییەکانی سیستمی تاد کە لە ناوچەی سۆنگجۆ جێگیر کراون، هاوکات فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی چاودێری و هەواڵگری لە جۆری MQ-9 Reaper کە لە ساڵی رابردووەوە لە بنکەی ئاسمانیی گۆنسان جێگیر کراون، بەشێکی تر دەبن لەو هێزەی دەگوازرێنەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر ئەگەرێکی نەخوازراو و پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییانەی بەهۆی شەڕەکانەوە دروست بوون.

شارەزایانی سەربازی لە کۆریای باشور هۆشداری دەدەن لەوەی ئەم هەنگاوە کاریگەریی نەرێنی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی وڵاتەکەیان دەبێت، شین جۆنگ وو، سکرتێری گشتیی کۆڕبەندی توێژینەوە بەرگرییەکانی کۆریا، ئاماژە بەوە دەکات کە ئەگەر هێرشە ئاسمانییەکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست درێژە بکێشن، واشنتۆن ناچار دەبێت زیاتر سوود لە تواناکانی سوپای ئەمریکا لە کۆریا و ناوچەکانی تر وەربگرێت، هەروەها ئیم چۆل گیۆن، توێژەری باڵا لە پەیمانگای کۆریا بۆ توێژینەوە ستراتیژییەکان، دەڵێت بەهۆی هەڕەشە موشەکییەکانی کۆریای باکور، گواستنەوەی ئەم سیستمانە کێشەی گەورە بۆ سیئۆل دروست دەکات.

مێژووی ئەم جۆرە گواستنەوانە بۆ ساڵی رابردوو دەگەڕێتەوە، کاتێک لە مانگی حوزەیراندا ئەمریکا سێ پاتریی پاتریۆتی لە کۆی هەشت پاتری لەگەڵ زیاتر لە 500 سەرباز گواستەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی فاینانشیاڵ تایمز، تەنها لە ماوەی شەڕێکی 12 رۆژەی ساڵی رابردوودا، نزیکەی 150 موشەکی بەرگریی سیستمی تاد بەکار هێنراون، ئەمەش وایکردووە واشنتۆن هەست بە مەترسیی کەمبوونەوەی چەکەکانی بکات و پەنا بۆ هێزەکانی لە ناوچەکانی تری جیهان بەرێت بۆ ئەوەی رەوشەکە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەدەست دەرنەچێت.

لە کۆتاییدا، گواستنەوەی ئەم سیستمە بەرگرییە پێشکەوتووانە نیشانەی گۆڕانکارییە لە ئەولەویەتە سەربازییەکانی ئەمریکا لەسەر ئاستی جیهان. هەرچەندە ئەمە وەک رێکارێکی کاتی بۆ پاراستنی رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەرپەرچدانەوەی هێرشەکان دەبینرێت، بەڵام هاوکات بۆشاییەکی ئەمنی لە نیمچە دوورگەی کۆریا دروست دەکات کە رەنگە لە داهاتوودا واشنتۆن و هاوپەیمانەکانی بخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختتر و ئاڵۆزتر.

لە کاتێکدا گرژییەکانی سەر سنوری نێوان پاکستان و ئەفغانستان پێ دەنێنە قۆناغێکی مەترسیدارەوە و دەنگی تەقە و پێکدادانەکان شەوانی ئەو ناوچانەی تاریکتر کردووە، وەزیری بەرگری پاکستان بە راشکاوی باس لەوە دەکات کە وڵاتەکەی لە شەڕێکی کراوەدایە لەگەڵ دراوسێکەی.

ئەم لێدوانە توندە تەنیا کاردانەوەیەکی کاتی نییە، بەڵکو پاڵپشتە بە هێزێکی سەربازیی گەورە کە بەراورد ناکرێت بەو چەکدارانەی تاڵیبان کە ئێستا حوکمی کابوڵ دەکەن و لە هەوڵی دروستکردنی سوپایەکی نوێدان.

ئەگەر بە وردی سەیری داتاکانی پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکان بکەین، دەبینین پاکستان خاوەنی سوپایەکی رێکخراوە بە 660 هەزار سەربازی چالاک، کە 560 هەزاریان لە هێزی وشکانی و 70 هەزار لە هێزی ئاسمانی و 30 هەزار لە هێزی دەریایین، ئەمەش لە کاتێکدایە تاڵیبان تەنیا 172 هەزار چەکداری هەیە و پلانی هەیە لە داهاتوودا بیگەیەنێتە 200 هەزار.

جیاوازییەکە تەنیا لە ژمارەی سەربازەکاندا نییە، بەڵکو تەکنەلۆژیا و کەرەستەی جەنگیش رۆڵی یەکلاکەرەوە دەگێڕن. ئیسلام ئاباد کە بەردەوام لەلایەن چینەوە پڕچەک دەکرێت و سیستەمەکەی مۆدێرن دەکاتەوە، خاوەنی زیاتر لە 6000 ئۆتۆمبێلی زریپۆش و 4600 تۆپ و 465 فڕۆکەی جەنگی و 260 هێلیکۆپتەرە، سەرباری ئەوەی خاوەنی 170 کڵاوەی ئەتۆمییە کە وایکردووە بە متمانەیەکی زۆرەوە مامەڵە لەگەڵ دراوسێکانی بکات.

لە بەرانبەردا، ئەو چەکانەی بەدەست تاڵیبانەوەن پاشماوەی سەردەمی سۆڤیەت و ئەو کەرەستە بیانییانەن کە دوای ساڵی 2021 دەستیان بەسەردا گرت، کە تەنانەت ژمارەی دروستی فڕۆکە و تانکە کارپێکراوەکانیشیان دیار نییە و مەزەندە دەکرێت تەنیا 6 فڕۆکە و 23 هێلیکۆپتەریان هەبێت کە توانای فڕینیان لە دۆخێکی نادیاردایە.

نەبوونی دانپێدانانی نێودەوڵەتیش وایکردووە تاڵیبان نەتوانێت کەرەستەکانی نۆژەن بکاتەوە، ئەمەش وێنەیەکی روونمان پێدەدات کە هەر رووبەڕووبوونەوەیەکی فراوان لە نێوان ئەم دوو وڵاتە، هاوسەنگییەکەی بە تەواوی بەلای پاکستاندا شکاوەتەوە و تاڵیبان لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورسدایە.

رەوشی ئاڵۆزی نێوان ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران گەیشتووەتە قۆناغێکی یەکلاکەرەوە، کاتێک باس لە داهاتووی بەرنامە ئەتۆمییەکەی تاران دەکرێت، کەلێنێکی گەورە لە نێوان داواکارییەکانی واشنتۆن و پێشنیازەکانی تاراندا دەبینرێت، واشنتۆن بە چاوێکی گومانەوە سەیری هەنگاوەکانی ئێران دەکات و داوای هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی و بێ مەرجی بەرنامەکە دەکات، لە بەرانبەردا تاران تەنها ئامادەیە بۆ سڕکردنێکی کاتی و سنوردار، ئەمەش وایکردووە کە رێگەکانی گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێ ئەستەمتر بن لە جاران و ناوچەکە لەبەردەم ئەگەرە جیاوازەکاندا بێت.

بەپێی ئەو زانیارییانەی لە ناوەندە سیاسییەکانەوە دەست ئاژانسەکانی هەواڵ کەوتووە، واشنتۆن کۆمەڵێک مەرجی قورسی خستووەتە بەردەم تاران کە سەرەکیترینیان هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی بەرنامە ئەتۆمییەکەیە، ئەمریکییەکان داوا دەکەن ئێران 23 هەزار ئامێری سەنتەرفیوج رادەست بکات و 450 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراو بە رێژەی بەرز بداتە لایەنە نێودەوڵەتییەکان، جگە لەوەش، واشنتۆن فشار دەکات بۆ سنوردارکردنی مەودای موشەکەکان بۆ کەمتر لە 400 کیلۆمەتر و گەڕاندنەوەی کامێراکانی چاودێری بۆ ناوەندە ئەتۆمییەکان.

لە بەرانبەر ئەم داواکارییە توندانەدا، لایەنی ئێرانی پێشنیازی سڕکردنی پیتاندنی یۆرانیۆم بۆ ماوەی سێ بۆ پێننج ساڵ دەکات، تاران ئامادەیە تەنها بەشێک لە یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەی رادەست بکات و ئەوەی تریش بۆ ئاستی 20٪ دابەزێنێت، بەڵام بە توندی داوای هێشتنەوەی ئامێرەکانی سەنتەرفیوج دەکات وەک گەرەنتییەک بۆ داهاتوو، ئێرانییەکان بەرنامە موشەکییەکەیان بە مافێکی سەروەریی خۆیان دەزانن و رەتیدەکەنەوە هیچ گفتوگۆیەکی لەسەر بکەن، ئەمەش نیشانەی جیاوازییەکی بنەڕەتییە لە پێناسەی ئامانجی کۆتایی دانوستانەکاندا کە لە نێوان هەڵوەشاندنەوە و سڕکردندا گیری خواردووە.

سیاسەتی نوێی واشنتۆن لەسەر بنەمای فشاری ئەوپەڕی داڕێژراوە و هەموو بژاردەکانی سەر مێز بە کراوەیی هێشتووەتەوە، بە ئامانجی ناچارکردنی تاران بۆ پاشەکشە، ئەگەر تاران لەسەر پەرەپێدانی بەرنامەکەی بەردەوام بێت، ئەگەری هێرشی سەربازیی بەهێز و فرەقۆناغ لە ئارادایە، بانکی ئامانجە ئەگەرییەکانی ئەمریکا زۆر فراوانە و نەک هەر دامەزراوە ئەتۆمییەکان، بەڵکو ناوەندەکانی توێژینەوە، بنکەکانی درۆن و موشەک، و تۆڕەکانی فەرماندەیی و کۆنتڕۆڵ و ناوەندەکانی جەنگی ئەلیکترۆنیش دەگرێتەوە، کە مەبەست لێی پەکخستنی تەواوەتی تواناکانی ئێرانە لە ئەگەری هەر پێکدادانێکدا.

لەکۆتاییدا، ئەو مەودا فراوانەی لە نێوان داخوازییەکانی واشنتۆن بۆ هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی و پێداگری تاران لەسەر سڕکردنی کاتی هەیە، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە قەیرانی ئەتۆمی ئێران تەنها کێشەیەکی تەکنیکی نییە، بەڵکو ململانێیەکی ستراتیژیی قووڵە، تا ئەو کاتەی هەردوولا لەسەر ئەم دوو رێڕەوە جیاوازە بن، ئەگەری سەرهەڵدانی گرژیی زیاتر و رووبەڕووبوونەوەی سەربازی وەک مەترسییەکی بەردەوام دەمێنێتەوە، کە رەوشی ناوچەکە بەرەو ئایندەیەکی نادیار و پڕ لە مەترسی دەبات.

پاش كوژرانی گەورەترین و مەترسیدارترین سەرۆكی باندی بازرگانی مادەی هۆشبەر لە مەكسیك، ئەو وڵاتە كەوتووەتە ناو شەپۆلێكی بێوێنەی توندوتیژییەوە كە كاریگەری لەسەر هەموو لایەنەكانی ژیانی لەو وڵاتە  دروستكردووە.

نێمێسیۆ ئۆسێگوێرا سێرڤانتێس كە نازناوی ئێل مێنچۆیە، كە بە پاشای بازرگانی مادە هۆشبەرەكان دادەنرێت و ساڵانێكی زۆرە ئامانجی سەرەكی ئیدارەی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكانی ئەمریكا بووە، حكومەتی ئەمریكاش پێشتر پاداشتی 15 ملیۆن دۆلاری بۆ دەستگیركردنی داناوە.

رۆژی یەكشەممە لە ئۆپەراسیۆنێكی هاوبەشی سوپای مەكسیك و هێزە تایبەتەكانیئەو وڵاتە بە پاڵپشتی هەواڵگریی ئەمریكا برینداركرا و لە كاتی گواستنەوەی بۆ مەكسیكۆ سیتی گیانی لەدەستدا، ئەمەش وایكرد رەوشی ئەمنیی وڵاتەكە بەرەو ناسەقامگیرییەكی قووڵ بچێت و تەنانەت كاریگەریی لەسەر ئامادەكارییەكانی جامی جیهانی 2026 هەبێت و مەكسیك هەلی میوانداریكردنی مۆندیال لەدەست بدات.

هەر دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی كوشتنی سەرۆكەكەیان، گروپە چەكدارەكانی سەربە  ئێل مێنچۆ ، جەنگی شەقامیان راگەیاند و دەستیان بە سوتاندنی ئۆتۆمبێلی هاوڵاتیان و داخستنی رێگای سەرەكی و هێرشكردنە سەر هێزە ئەمنییەكان كرد و چەندین بنكەی پۆلیس و باڵەخانەی حكومی لە ویلایەتەكانی خالیسكۆ و مێچواكان تەقاندەوە.

 بەپێی راپۆرتەكان، توندوتیژییەكان بوونەتە هۆی دروستبوونی ترسێكی زۆر لەناو هاووڵاتیاندا و لەچەند ویلایەتیكی ئەو وڵاتەش باری نائاسایی راگەیەنراوە.

وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش هۆشدارییەكی بەپەلەی بۆ هاووڵاتیانی مەكسیك دەركرد و داوای لێكردوون لە ماڵەكانیان نەیەنە دەرەوە، خوێندنگە و گەشتە ئاسمانییەكانیش دەستبەجێ لە لایەن حكومەتی ئەو وڵاتەوە راگیران ئەمە جگە لەوەی كە كەنەدا و چەند وڵاتێكی تریش هۆشداریان بە دانیشتوانەكەیاندا سەردانی مەكسیك نەكەن.

 كوژرانی ئێل مێنچۆ ئەگەرچی سەركەوتنێكی گەورە بوو بۆ هێزە ئەمنییەكان، بەڵام مەكسیكی رووبەڕووی رەوشێكی نادیار كردووەتەوە.

 ئێستا حكومەتی مەكسیك لەژێر فشارێكی زۆردایە بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی شەقامەكان و رێگریكردن لە تەشەنەسەندنی زیاتری شەڕی باندەكان، چونكە بەردەوامیی ئەم دۆخە نەك هەر ئاسایشی ناوخۆ، بەڵكو ناوبانگی وڵاتەكە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش دەخاتە  مەترسیەوە و بەدووریش نازانرێت لە حاڵەتی بەردەوامبونی نا ئارامییەكاندا مافی میواندارێتی  جامی  جیهانی لێنسەنرێتەوە

دوای ئەوەی دادگەی باڵا باجە گومرگییەكانی ترەمپی رەتكردەوە, سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند باجی گومرگی سەر بەرهەمی هاوردەكراو لە هەموو وڵاتانەوە بۆ 15% بەرزدەكاتەوە ئەوەش بەرزترین ئاستە كە یاسا رێگەی پێدەدات.

ترەمپ رۆژی هەینی و دوابەدوای راگەیاندنی بڕیارەكەی دادگەی باڵا, وەك كاردانەوەیەك, باجی گومرگی بەڕێژەی 10%ی راگەیاند.

دادگەی باڵا دەڵێت, سەرۆكی ئەمریكا لە جێبەجێكردنی بەرنامەكەی بۆ باجە گومرگییەكان, پشتبەستوو بە یاسای "بارودۆخی نائاسایی ئابوری نێودەوڵەتی", سنورەكانی دەسەڵاتەكانی خۆی تێپەڕاندووە.

یاسای " بارودۆخی نائاسایی ئابوری نێودەوڵەتی" رێگە بە سەرۆكی ئەمریكا دەدات بۆ روبەڕووبونەوەی مەترسییە لە ناكاوەكان, لەوانە قەیرانی ئاسایش یان قەیرانی ئابوری, رێكاری پێویست و بەپەلە بگرێتەبەر, بەڵام دادگەی باڵا پێی وایە بەكارهێنانی ئەو دەسەڵاتە بۆ دانانی باجی گومرگی بەرفراوان لە دەرەوەی ئامانجەكان و سنورەكانی یاساكەیە.

دادوەرەكان جەختیان لەوە كردووەتەوە كە دیاریكردنی سیاسەتی بازرگانی و دانانی باجی گومرگی گشتی, لە چوارچێوەی دەسەڵاتەكانی كۆنگرێسە و سەرۆكی وڵات ناتوانێت تەنها بە راگەیاندنی بارودۆخی نائاسایی ئابوری ئەو رێكارانە بگرێتەبەر.

ترەمپ پشتبەستوو بە یاسای بەشی 122, بەڕێژەی 15% باجی گومرگی بەسەر بەرهەمی هاوردكراو لە وڵاتانەوە دەسەپێنێت. ئەو یاسایە رێگە دەدات تا 15% باجی گومرگی دیاریبكرێت بەڵام درێژكردنەوەی كاتەكەی دوای 150 رۆژ پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ كۆنگرێس.

هەتا ئێستا هیچ سەرۆكێك لە ئەمریكا ئەو دەسەڵاتەی بەكار نەهێناوە و ئاژانسی رویتەرزیش لەو بارەیەوە دەڵێت پسپۆڕانی بازرگانی و ژمارەیەك لە ستافی كۆنگرێس گومانیان هەیە لە درێژ كردنەوەی ماوەی ئەو باجە گومرگیانە لە دوای 150 رۆژ. بەو پێیەی ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتیانی ئەمریكی پێیان وایە ئەو باجەكان بوونەهۆی بەرزبوونەوەی نرخەكان.

ترەمپ هەروەها رایگەیاندووە كە كابینەكەی لە ماوەی ئەو 150 رۆژەدا كار لەسەر جێبەجێكردنی هەموو ئەو باجە گومرگیانەی دیكە دەكات كە یاسا رێگەی پێدەدات و ئەو یاسایانە بەكار دەهێنێت كە رێگە بە دانانی باج لەسەر كاڵای دیاریكراو لە هەندێك وڵاتەوە دەدەن بەهۆكاری ئاسایشی نیشتمانی و نایەكسانی لە بازرگانیدا.

ترەمپ لە پۆستێكدا كە لە تۆڕی كۆمەڵایەتی تروس سۆشیاڵ بڵاویكردووەتەوە دەڵێت, زۆرێك لە وڵاتان دەیان ساڵە ئەمریكا بەكاردەهێنن و بەرزكردنەوەی باجە گومرگییەكان كاردانەوەیە بۆ ئەو بارودۆخە.

كۆشكی سپی رایگەیاندووە یاسای بەشی 122 هەندێك بەرهەم لەوانە كانزا گرنگەكان و بەرهەمەكانی وزە ناگرێتەوە.

ترەمپ لە سەردەمی سەرۆكایەتییەكەی باجە گومرگییەكان, یان هەڕەشەی سەپاندنی ئەو باجانەی بەكارهێناوە بۆ گەیشتن بە رێككەوتن لەگەڵ وڵاتانی جیهان. نوێنەری بازرگانی ئەمریكاش دەڵێت ئەو وڵاتانەی رێككەوتنی بازرگانیان هەیە لەگەڵ واشنتن پێویستە پابەند بن پێیەوە تەنانەت ئەگەر رێژەكان لە رێككەوتنەكاندا بەرزتر لە باجە گومرگییە نوێیەكان .

ترەمپ و ئێران لە نێوان هەڕەشەی سەربازی و دیپلۆماسیدا؛ بژاردەی "پیتاندنی رەمزی یۆرانیۆم" دەخرێتە بەردەم ئێران.

رەوش لە نێوان واشنتۆن و تاران گەیشتووەتە ئاستێکی هەستیار، دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا دووبارە داوای لە ئێران کردووە بێنە سەر مێزی گفتوگۆ بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێکی دادپەروەرانە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە هەڕەشەی بەکارهێنانی هێزی سەربازی و ئەنجامدانی هێرشی سنوردار لە ئارادایە، ترەمپ ئاماژەی بەوە کردووە کە بژاردەی هەرە باش بۆ تاران دانوستانە، بەڵام هاوکات هۆشداریی داوە کە سەبری ئەمریکا سنوردارە و ئەگەر ئۆفەرێکی گونجاو پێشکەش نەکرێت، رەنگە رەوشەکە بەرەو ئاقارێکی تر بڕوات.

بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان، واشنتۆن جوڵە سەربازییەکانی چڕتر کردووەتەوە و فڕۆکەهەڵگری "جێراڵد فۆرد" گەیشتووەتە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لێپرسراوێکی ئەمریکی رەتیکردەوە کە سەدان سەرباز لە بنکەی ئاسمانی "عەدید" لە قەتەر یان بنکەکانی بەحرەین، کە بارەگای کەشتیگەلی پێنجەمی ئەمریکایە کێشابێتنەوە، وێنە مانگە دەستکردەکان دەریانخستووە کە فڕۆکە سەربازییەکان لە بنکەی ئاسمانی "لاجیس" لە دوورگەی تێرسێرا لە ئۆقیانووسی ئەتڵەسی لە ئامادەباشیدان، ئەمەش نیشانەی ئامادەکارییە بۆ هەر ئەگەرێکی نەخوازراو.

ماڵپەڕی "ئەکسیۆس" لە زاری لێپرسراوێکی ئەمریکییەوە بڵاویکردەوە، ترەمپ تاوتوێی چەندین بژاردەی سەربازی دەکات، کە رەنگە هێرشی کتوپڕ و راستەوخۆ بۆ سەر ئامانجە باڵاکان لە تاران بگرێتەوە، سەرەڕای ئەم هەڕەشانە، ئیدارەی واشنتۆن ئامادەیی خۆی نیشان داوە بۆ تاوتوێکردنی پێشنیازێک کە رێگە بە ئێران بدات بە شێوەیەکی رەمزی یۆرانیۆم بپیتێنێت، بەو مەرجەی هیچ رێگەیەک نەمێنێتەوە بۆ دەستڕاگەیشتن بە چەکی ئەتۆمی، واشنتۆن چاوەڕێی پێشنیازی تاران دەکات پێش ئەوەی هیچ خولێکی تری گفتوگۆ دەست پێ بکات.

ترەمپ لە لێدوانەکانیدا جەختی لەوەکردووەتەوە، "سەرکردەکانی ئێران جیاوازن لە گەلەکەیان" و داوای لێکردوون رێککەوتنێکی سیاسی جەوهەری ئیمزا بکەن. لێپرسراوە ئەمریکییەکان ئاماژە بەوەدەکەن، ئەگەر تاران ئۆفەرێکی گونجاو پێشکەش بکات، ترەمپ ئامادەیە بۆ رێککەوتن، بەڵام فشارەکان بەردەوام دەبن تا ئەو کاتەی تاران هەنگاوی رەسمی دەنێت، ئەم رەوشە ئاڵۆزە لە کاتێکدایە کە چەند سەعاتێک پێشتر ترەمپ باسی لە ئەگەری هێرشی سەربازی سنوردار کردبوو بۆ سەر چەند خاڵێکی دیاریکراو.

لەلای خۆشیەوە، عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند: ئەمریكا بە هیچ شێوەیەك دوای راگرتنی تەواوەتی پیتاندنی یۆرانیۆمی لە ئێران نەكردوە و لە ئێستاشدا هاوكاریی لە نێوان واشنتۆن و تاراندا هەیە، چونكە هێرشكردن و جەنگ ناتوانێت بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران راگرێت و ئەوەش پێشتر تاقی كراوەتەوە.

هاوکات میدیاكانی ئەمریكا بڵاویانكردەوە، بڕیارە هەفتەی داهاتوو كۆنگرێس دەنگ لەسەر پرۆژەیاسایەك بدات كە رێگری لە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دەكات هێرشی سەربازیی نەكاتەسەر ئێران بەبێ وەرگرتنی رەزامەندی پێشوەخت لە كۆنگرێس.

لە کۆتاییدا، ناوچەکە لە نێوان دوو بژاردەی دژبەیەکدایە؛ یان گەیشتن بە رێککەوتنێکی نوێ کە واشنتۆن بە "دادپەروەرانە" وەسفی دەکات، یان رووبەڕووبوونەوەی سەربازی کە ئەنجامەکانی نادیارن، ئێستا تۆپەکە لە گۆڕەپانی ئێراندایە بۆ ئەوەی بڕیار بدات ئایا فشارە ئابوری و سەربازییەکان بە دانوستان کۆتایی پێ دەهێنێت یان رەوشەکە بەرەو ئاڵۆزی زیاتر دەچێت، لە کاتێکدا هێزە ئەمریکییەکان لە ناوچەکەدا لەوپەڕی ئامادەباشیدان.

ئەمڕۆ، 21ـی شوبات، رۆژی جیهانیی زمانی دایكە، ئەم رۆژە لە لایەن رێكخراوی یۆنیسكۆی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە 17ـی مانگی یازدەی 1999 دانرا و دواتر لە لایەن كۆمەڵەی گشـتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بە بڕیارێـك بە رەسمی كرا، لەم رووەوە یۆنسكۆ و سەرجەم رێكخراو و ناوەندەكانی پارێزەری مافی مرۆڤ و مافی منداڵان جەخت لەسەر گرنگی فێربوونی زمانی دایك دەكەنەوە.
زمانەكان یەكێكن لە بەهێزترین ئامرازەكانی پاراستنی كەلەپوورە جیاوازەكان.
مێژووی دیاریكردنی ئەم رۆژەش دەگەڕێتەوە بۆ رۆژی 21ـی مانگی شوباتی ساڵی 1952، كاتێك پۆلیسی پاكستان بە ‌‌فە‌رمانی دە‌وڵە‌ت تە‌قە‌ی لە‌‌ژمارەیەك خوێندكاری زانكۆی بە رەگەز بەنگلادیشی كرد، كە مانگرتنیان بۆ بەكارهێنانی زمانی بەنگالی لە ناوچەكانی رۆژهەڵاتی پاكستاندا راگەیاندبوو، لە‌ ئە‌نجامدا چە‌ندین خوێندكار گیانیان لە‌دە‌ستدا.
لە ئێستادای جیهانیشدا، رێكخراوی یونسێف چەند ئامارێكی  لە سەر زمانی دایك راگەیاندوە كە بریتین لە:
نزیكەی شەش هەزار و 700 زمان لە جیهاندا بوونی هەیە.
لە ساڵی 1950 وە نزیكەی 200 زمان لەناوچوون.
  184 زمان لە جیهاندا لە لایەن كەمتر لە 10 كەسەوە بەكاردەهێنریت.
نیوەی ژمارەی زمانەكانی جیهان لە ژێر هەڕەشەی لە ناوچووندان لەم 100 ساڵەی، كە دادێت نزیكەی6700 زمان هەیە.
هەر زمانێکیش تایبەتە بەنەتەوە و خێڵێكی جۆراوجۆری دونیاوە.
زمان ناسنامە و كۆڵەكەی ژیان و مافی هەموو نەتەوەیەكە، هەر نەتەوەیەك زمانەكەی لێ بسەندرێتەوە، خۆشی لەناودەچێت و دەفەوتێت.
هەر نەتەوەیەك ئەگەر سەربەخۆییشی نەبێت، بەڵام زمانەكەی خۆی بپارێزێت، هەرگیز نامرێت و هەر رۆژێك دێت كە سەر دەكەوێت و سەربەخۆ دەبێت.
یۆنسكۆ، جەختی لەسەر ئەوەكردوەتەوە كە زمانی دایك گرنگی تایبەتی هەیە، بۆیە چەندین راپۆرت‌ و كۆنفرانس‌ و كۆڕ و كۆبوونەوەی ئەنجامداوە بە مەبەستی رزگاركردنی زمانەكان لە مردن ‌و پارێزگاریكردنیان.
پەرلەمانی ئەوروپاش لە ساڵى 2006 بڕیاریدا زمانی خوێندنگاکان زمانی دایك بێت، هەموو كەسێكیش مافی ئەوەی هەبێت زمانەكانی دیکە فێرببێت، چونكە ئارەزووی فێربوون بۆ زمانی دووەم پێویستە، بەڵام بە ئارەزووی خۆی بێت ‌و زۆركردنی سیاسی‌ و كۆمەڵایەتی تێدا نەبێت.
وەرگرتنی زمانی دایك سروشتییە و زۆركردنی تێدا نییە، منداڵ لە خێزانەكەیەوە وەریدەگرێت‌ و پێویستی بە خوێندن نییە، بەڵام زمانی دووەم ئەو زمانەیە كە لە گەورەییدا (واتە دوای خێزان) وەریدەگرێت، یاخود فێریدەبێت.
زمانی كوردیش یەكێك لە زمانە زیندووەكانی جیهانە و لە ریزی چلەمین زمانی دنیا دایە، هەرچەند كورد وەك نەتەوە بەسەر چوار وڵاتدا دابەش كراون و شێوەزار و زاراوەكان مەودای جوگرافی و فەرهەنگی و كولتووریان كەوتووەتە نێوان، بەڵام زمانی كوردی لە دوو پارچەی باشور و رۆژهەڵاتی كوردستان گەشەیەكی زۆری كردووە و لە باشوور هەرچەند هەتا ئێستا زمانی (پێوەر – هاوبەش) پێكنەهاتووە، بەڵام لە ئاستە جۆراوجۆرەكانی خوێندندا بەرەسمی دەخوێندرێت.
گەلی كورد، كە وڵات و خاكەكەی لە لایەن داگیركەرانەوە ساڵانێكی زۆرە پارچە پارچە كراوە و لەو نێوەندەشدا لەلایەن دەوڵەتانی داگیركەر هەوڵدراوە بۆ ئەوەی كولتور و فەرهەنگ و زمانەكەی لە ناو ببرێت و بتوێنرێتەوه، بەڵام ئەم هەوڵەی داگیركەران تا ئێستاش بە ئامانج نەگەیشتووه ‌و كورد وەك نەتەوەیەكی كۆن زمانی تایبەتی خۆی هەیە،  كە لە چەندین دیالێكت  پێكهاتووە (كرمانجی خواروو، كرمانجی سەروو، ناوەڕاست، گۆران)، بەڵام تا ئێستا دیالێكتێكی زمانی هاوبەشی نەتەوەیی كورد نییە لە نووسین و بواری ئەدەبییدا هەر ئەمەشە وایكردووە كوردان كەمتر ئاشنای نووسین و بەرهەمی نووسەرانی پارچەكانی دیکە بن.
لە باشوری كوردستان دوای رووخانی رژێمی بەعسی عیراقی زمانی كوردی وەك زمانی دووەم لە عیراق دان پێدانراوە، زمانی خوێندن و نوسینە، ئێمەی كورد ئێستا لە بۆشایی نەبوونی دەوڵەتدا لە رێی زمانەوە ماوینەتەوە و ناسنامەی نەتەوەییمان پارێزراوبووە، بۆیە پێویستە دەست بە زمانی دایكەوە بگرین و خزمەتی پێبكەین.

لە کاتێکدا جیهان بە سەرسامییەوە سەیری گەشەسەندنی خێرای زیرەکی دەستکرد (AI) دەکات، بە جۆرێک تاواوی بوارەکانی ژیانی مرۆڤایەتی گرتوەتەوە، لە پشت پەردەکانەوە، ململانێیەک بەتامی جەنگی سارد و یەکلاکەرەوە لە نێوان پنتاگۆن و کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکردا رودەدات.

بە گوێرەی زانیارییەکانی ئاکسیۆس، ململانێی نێوان وەزارەتی جەنگی ئەمریکا (پێنتاگۆن) و کۆمپانیای (Anthropic)، ئێستا تەشەنەی سەندووە بۆ ناو کۆمپانیاکانی( OpenAI، Google و xAI.)

وەزارەتی جەنگی ئەمریکا راهاتووە، کە خۆی داهێنەری تەکنەلۆژیا بێت، وەک چۆن ئینتەرنێت و GPS ی داهێنا، بەڵام لە زیرەک دەستکردا، کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکانی وەک (OpenAI, Google, Microsoft, Anthropic) زۆر لە پێش سوپاوی ئەمریکاوەن و ئەمەش وەتە هۆی نیگەرانی سوپای ئەمریکا.

لە کاتێکدا خەڵک سەرقاڵی چات‌جی‌پی‌تی و دروستکردنی وێنەنبە مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکرد، لە پشتی پەردەوە "جەنگێکی سارد" بۆ کۆنترۆڵکردنی کلیلەکانی هێزی زیرەکی دەستکرد لە ئارادایە و  ئەم ململانێیە ئێستا وەک یەکێک لە هەستیارترین بابەتەکانی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا و داهاتووی تەکنەلۆژیا سەیر دەکرێت.

​پێنتاگۆن دەیەوێت دەسەڵاتی تەواوی هەبێت بەسەر مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکردا

​بەپێی راپۆرتە نوێیەکانی ئاکسیۆس، کە ئەمڕۆ پێنجشەممە بڵاویکردوەتەوە، پیت ھێگسێسی وەزیری جەنگی ئەمریکا، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە ستراتیژی سەربازی ئەمریکادا دەستپێکردووە و بە گوێرەی ستراتیژەکە؛ پێنتاگۆن تەنها مۆدێلێکی سادەی وەک "Claude" یان "GPT-4"ی ناوێت بۆ نووسینی راپۆرت؛ بەڵکو دەیانەوێت ئەم مۆدێلانە تێکەڵی چەکەکان، سیستەمەکانی چاودێری و بڕیارە جەنگییەکان بکەن.

بۆ ئەو مەبەستەش پێنتاگۆن داوای لابردنی کۆت و بەندەکانی زیرەکی دەستکرد دەکات، کە کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد بە پارێزەرە ئەخلاقییەکان ناوی دەبەن و نایانەوێت ئەو سنورانە ببەزێندرێن.

هێڵەسورەکانی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەەستکرد و بەربەستەکانی بەردەم پێنتاگۆن

هێڵە سورەکان، یاخود ئاکاری ئەخلاقی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد، کە وەک پێوەرێکی ئەخلاقی دایان ناوە و نایانەوەێت هیچ کەسیێک ئەو سنورانە ببەزێنێت و پێیان وایە بە بەزاندنی ئەو سنورانە ژیانی مرۆڤایەتی دەکەوێتە مەترسییەوە.

هێڵە سوورە ئەخلاقییەکان: ئەمە پەیوەندی بەوەوە هەیە کە ئایا رێگە بە زیرەکی دەستکرد دەدرێت بڕیاری "کوشتن" بدات بەبێ دەستێوەردانی راستەوخۆی مرۆڤ؟ کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد دەڵێن ئەمە هێڵێکی سوورە و نابێت ببەزێنرێت، چونکە ئامێر ویژدانی نییە و رەنگە کارەسات روبدات.

ئاسایشی نیشتمانی و کێبڕکێی چەک پێنتاگۆن پێی وایە ئەگەر ئەمریکا ئەم هێڵە سوورانە دانەنێت، رەنگە رکابەرەکانی (وەک چین) پێشی بکەون. لێرەدا هێڵە سوورەکان وەک "کۆسپ" دەبینرێن لەبەردەم سەرکەوتنی سەربازی.

یاسا و مەرجەکانی بەکارهێنان: ئەمە ئەو بەشەیە، کە کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان تێیدا دەستکاری یاساکانی خۆیان دەکەن بۆ ئەوەی رێگە بە سوپا بدەن مۆدێلەکانیان بەکاربهێنێت، کە پێشتر قەدەغەیان کردبوو.

​ململانێی پێنتاگۆن و مۆدێلەکانی زیرەکی دەستکرد؛ کێ رازیببوە و کێ بەرگری دەکات؟
​
لە ئێستادا ​ململانێکە کۆمپانیاکانی دابەش کردووە بۆ دوو بەرەی جیاواز، بەرەی بەرگری کە کۆمپانیای (Anthropic)​ئەنسرۆپیک، و بە "سەلامەتترین کۆمپانیای " "AI"دەناسرێت، هێڵێکی سووری کێشاوە و دەڵێت؛ "نا بۆ جەنگی بێ مرۆڤ."

مەبەستی ئەوان ئەوەیە ئەگەر AI خۆی بڕیاری کوشتن بدات، مەترسی بۆ سەر مرۆڤایەتی دروست دەکات، ئەم پێداگرییە وای کردووە پێنتاگۆن هەڕەشەی رەشکردنەوەی کۆمپانیاکە بکات و  وەک "مەترسی ئاسایشی نیشتمانی". بیناسێنێت.

بەگوێرەی زانیاریەکانی ئاکسیۆس، هەریەکە لە کۆمپانیاکانی(OpenAI  و xAI) لەبەرانبەر هەرەشەکان نەرمیان نواندوە و ​راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن (OpenAI) کە مایکرۆسۆفت پشتیوانی دەکات و ( xAI) کە کۆمپانیاکەی ئیلۆن مەسک هەڵوێستێکی تریان هەیە.

ئەوان خەریکی گۆڕینی "مەرجەکانی بەکارهێنان" (Terms of Service)ی خۆیانن بۆ ئەوەی رێگە بە هاوکاری زیاتر لەگەڵ وەزارەتی جەنگی ئەمریکا بدەن، چونکە بۆ ئەم کۆمپانیایانە، بوون بە "هاوبەشی ستراتیژی" سوپای ئەمریکا، بە واتای داهاتێکی بێ کۆتایی و پارێزبەندییە لەلایەن حکومەتەوە.

​دوو بژاردە قورسەکە؛  ئاسایشی نیشتمانی یان ئەخلاقی تەکنەلۆژیا؟
​ململانێکان دەریانخستوە، کە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا گەیشتوونەتە خاڵێک کە دەبێت یەکێکیان هەڵبژێرن، ببنە "باڵی تەکنەلۆژی" سوپای ئەمریکا؛ کە ئەمە دەیانپارێزێت لە سزادان و رکابەری چین، بەڵام بەتەواوەتی لەژێر هەیمەنەی سوپای ئەمریکادا دەبن.

 یاخود، بەرگری لە سەربەخۆیی بکەن؛ کە ئەمە رەنگە ببێتە هۆی ئەوەی حکومەت بە زۆر دەست بەسەر تەکنەلۆژیاکەیاندا بگرێت و بەرەو پوکانەوەیان بەرێت.

لەم ململانێدا؛ مرۆڤایەتی لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختدایە

لە کۆتایدا سەرەڕای پیشکەوتنە تەکنەلۆژیاییەکان، هەموان کۆکن لەسەر ئەوەی  جیهان بەرەو داهاتویەکی ناڕوون هەنگاو دەنێت،  ئایا زیرەکی دەستکرد دەبێتە قەڵغانێک بۆ پاراستنی ئاشتی، یان دەبێتە چەکێک،  کە بێ گەڕانەوە بۆ ویژدانی مرۆڤ بەکاردەهێنرێت و تەواوی هێڵە سورەکان دەبەزێنێت، کە ئەو هێڵە سورانەی کۆمپانیاکانی زیرەکی دەستکرد دایان ناون، دواین سنوورەکانی رەوشتی مرۆڤایەتین لە سەردەمی ئامێرە بێگیانەکاندا.

لە چەند رۆژی ڕابردوودا، ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شایەتی گەورەترین و خێراترین کۆکردنەوەی هێزی سەربازیی ئەمریکایە لە دوای جەنگی عیراقەوە. بەپێی راپۆرتەکانی رۆیتەرز و ئەکسیۆس، واشنتن چیتر تەنیا پەیامی هۆشداری نانێرێت، بەڵکو لەسەر زەوی هەموو کەرەستەکانی بۆ جەنگێکی درێژخایەن ئامادە کردووە.

1. گەمارۆی دەریایی و "ئارمادای ئەتۆمی"

بەپێی زانیارییەکانی ناوەندی شوێنکەوتنی کەشتییە جەنگییەکان، ئەمریکا دوو کەشتیی فڕۆکەهەڵگری زەبەلاحی لە دەوروبەری ئێران جێگیر کردووە:

• USS Abraham Lincoln: ئێستا لە دەریای عوممان جێگیرە و ئامادەی هێرشی کتوپڕە.
• USS Gerald Ford: پێشکەوتووترین کەشتیی ئەتۆمیی جیهانە، لە رێگەی گەرووی جەبەل تاریقەوە بەرەو رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست هاتووە و لە چەند سەعاتی داهاتوودا لە باشووری قوبرس جێگیر دەبێت.
• لەگەڵ ئەم دوو کەشتییەدا، 11 تێکشکێنەری جۆری تۆماهۆک و لانی کەم دوو ژێر دەریایی ئەتۆمی لە ناوچەکەدا ئامادەن کە توانای بڕینی هەموو سیستمە بەرگرییەکانی ئێرانیان هەیە.

2. "پردی ئاسمانی" و هێزی لێدانی دوورمەودا:

سەرچاوە ئیسرائیلییەکان و ماڵپەڕی ئەکسیۆس ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمریکا بنکەکانی خۆی لە قوبرس، یۆنان، ئیتاڵیا و ئوردن بە تەواوی پڕ کردووە لە فڕۆکەی جەنگی:

• زیاتر لە 100 فڕۆکەی جەنگی لە جۆرەکانی (F-35, F-22, F-15) و بۆمبهاوێژی ستراتیژیی (B-2) خراونەتە حاڵەتی ئامادەباشییەوە.
• ئەو خاڵەی کە شارەزایانی سەربازیی نیگەران کردووە، ڕەوانەکردنی ١٥ فڕۆکەی تانکەری سووتەمەنی (KC-135) یە بۆ ناوچەکە. ئەمە نیشانەیەکی ڕوونە کە ئەمریکا پلانی بۆ هێرشێکی کاتی نییە، بەڵکو دەیەوێت بۆ ماوەیەکی درێژ ئاسمانی ئێران کۆنتڕۆڵ بکات.

3. قەڵغانی بەرگری؛ پاراستنی ئیسرائیل و بنکەکان:

ئەمریکا لە چەند رۆژی رابردوودا سیستمی بەرگریی (THAAD) و پاترییەکانی پاتریۆتی لە چەندین شوێن جێگیر کردووە:

• لە ناوخۆی ئیسرائیل: بەپێی سەرچاوە سەربازییەکانی ئیسرائیل، پاترییەکانی "قوبەی ئاسنین" لە سنووری غەززەوە گواستراونەتەوە بۆ باکوور و رۆژهەڵات، ئەمەش وەک ئامادەکارییەک بۆ بەرپەرچدانەوەی موشەکە بالیستییەکانی ئێران.
• لە بنکەکانی ناوچەکە: فڕۆکە گواستنەوەکانی (C-17) بەردەوام کەرەستەی بەرگریی ئاسمانی دەگەیەننە بنکەکانی ئەمریکا لە عێراق، سووریا و کەنداو.
  
  

4. فەرماندەیی فڕیو (E-3 Sentry)

ئەمریکا شەش فڕۆکەی سیخوڕی و کۆنتڕۆڵی (E-3 Sentry) ی هێناوەتە ناوچەکە. ئەم فڕۆکانە وەک "ژووری ئۆپراسیۆنی گەڕۆک" کار دەکەن و دەتوانن تەواوی جووڵەکانی ئێران لەسەر زەوی و ئاسمان چاودێری بکەن و ئاراستەی هێرشەکان بکەن.

سەرچاوە دیپلۆماسییەکان بۆ رۆیتەرز جەختیان کردووەتەوە کە ئەم ئامادەکارییانە تەنیا بۆ "ترساندن" نین، بەڵکو واشنتن خۆی بۆ خراپترین سیناریۆ ئامادە کردووە. داواکاری وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکی لە هاووڵاتیانیان بۆ جێهێشتنی دەستبەجێی ئێران، دوایین پارچەی ئەم تابلۆیە و نیشانەی ئەوەیە کە کاتژمێری سفر زۆر نێزیک بووەتەوە.

بەڵام ئێستا و لە پاش ئەوەی نەخشەی ئامادەیی سوپای ئەمریکامان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەوردی نیشاندا، بزانین ئێران، وەک جەمسەرێکی سەرەکی ململانێکە چی پێدەکرێت و دەتوانێت چیبکات؟

1. مانۆڕی "کۆنتڕۆڵی ژیرانە"؛ هەڕەشەی داخستنی هورمز

لە چەند رۆژی رابردوودا، سوپای پاسدارانی ئێران مانۆڕێکی سەربازیی بەرفراوانی لە تەنگەی هورمز دەست پێکردووە. فەرماندە سەربازییەکانی ئێران رایانگەیاندووە کە "پەنجەیان لەسەر پەلەپیتکەیە" و دەتوانن لە کەمترین ماوەدا تەنگەی هورمز، کە %20ـی نەوتی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، بە تەواوی دابخەن. عەقید محەمەد ئەکبەر زادە، بەرپرسی هێزی دەریایی سوپای پاسداران، هۆشداری داوە کە هەموو کەشتییە بیانییەکان لەژێر چاودێریی وردی ئەواندان و لە دەستی هێزی بەرگریی ئێراندان.

٢. "چەکی کوشندەتر لە کەشتیی جەنگی"

عەلی خامنەیی، رێبەری باڵای ئێران، لە نوێترین پەیامیدا وەک وەڵامێک بۆ کۆکردنەوەی کەشتییە فڕۆکەهەڵگرەکانی ئەمریکا رایگەیاند: "کەشتیی جەنگی بێگومان چەکێکی مەترسیدارە، بەڵام مەترسیدارتر لەوە، ئەو چەکەیە کە دەتوانێت ئەو کەشتییە ڕەوانەی بنی دەریا بکات". ئەمە وەک ئاماژەیەک بۆ مووشەکە بالیستییە دژە-کەشتییەکان و ژێر دەریاییە بچووکە خۆکوژەکانی ئێران لێک دەدرێتەوە.

٣. ئامادەکاریی مەیدانی و "بێهێزکردنی لێدانەکان"

بەپێی وێنە مانگە دەستکردەکان کە رۆیتەرز بڵاوی کردوونەتەوە، ئێران دەستی کردووە بە توندکردنی بنکە ئەتۆمی و سەربازییەکانی:

• قەڵغانی کۆنکرێتی: لە بنکەی "تاڵەقان 2" و بنکە ئەتۆمییەکانی ئەسفەهان، ئێران قەڵغانی کۆنکرێتی و تۆنێلی نوێی دروست کردووە بۆ ئەوەی زیانەکانی هەر هێرشێکی ئاسمانی کەم بکاتەوە.
• گۆڕهەڵکەندن بۆ ئەمریکییەکان: میدیا فەرمییەکانی ئێران وێنەی گۆڕهەڵکەندنی بەکۆمەڵیان لە گۆڕستانی "بەهەشت زەهرا" لە تاران بڵاوکردووەتەوە، وەک پەیامێکی دەروونی کە دەڵێن "ئامادەین بۆ ناشتنی سەربازە ئەمریکییەکان".

لە ئەگەری هێرشکردنی ئەمریکادا، ئێران چۆن وەڵامدەداتەوە؟

شارەزایانی سەربازی بۆ تایمز ئۆف ئیندیا ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێران لەم جەنگەدا چەند کارتێکی بەهێزی لەدەستدایە:

1. بارانی مووشەکی: ئێران خاوەنی گەورەترین جبەخانەی مووشەکییە لە ناوچەکەدا (زیاتر لە 3000 مووشەکی بالیستی). دەتوانێت بنکەکانی ئەمریکا لە قەتەر، بەحرەین، کوێت و ئیمارات بکاتە ئامانج.

2. جەنگی بریکارەکان: چالاککردنی گروپە چەکدارەکانی سەر بە ئێران لە ناوچەکە بۆ هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل.

3. جەنگی درۆنەکان: بەکارهێنانی سەدان درۆنی خۆکوژ (وەک شاهید-136) کە سیستمە بەرگرییەکان ماندوو دەکەن و تێچووی جەنگەکە بۆ ئەمریکا زۆر گران دەکەن.

پوختەی دۆخەکە:

لە کاتێکدا واشنتن و تاران لە جنێف خەریکی گفتوگۆی ئەتۆمین، بەڵام زمانە سەربازییەکەیان ئاماژە بە "جەنگ" دەکات نەک "ئاشتی". ئێران دەیەوێت بیسەلمێنێت کە هەر هێرشێک بۆ سەری، تێچوویەکی ئابووری و مرۆیی جیهانیی لێ دەکەوێتەوە کە ئەمریکا نەتوانێت بەرگەی بگرێت.

لێرەدا لیستی ئەو بنکە سەرەکییانەی ئەمریکا دەخەینە ڕوو کە رێک لە ژێر مەودای مووشەکە جیاوازەکانی ئێراندان:

1. بنکەکانی کەنداوی عەرەبی (مەودای نزیک و مامناوەند)

ئەم بنکانە نێزیکترینن و لە ژێر مەترسیی موشەکەکانی جۆری فاتح-110 ودێزفولدان:

• بنکەی عەید ئەلعەدید (قەتەر): گەورەترین بنکەی ئاسمانیی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا و بارەگای فەرماندەیی ناوەندییە (CENTCOM).
• بنکەی ئەحمەد ئەلجابر و عەلی ئەلسالم (کوێت): دوو بنکەی سەرەکین کە هێزە وشکانی و ئاسمانییەکانی ئەمریکایان تێدایە.
• بنکەی ئەلزەفرە (ئیمارات): بنکەیەکی ستراتیژییە بۆ فڕۆکە سیخوڕی و جەنگییەکانی ئەمریکا.
• بنکەی پاڵپشتی دەریایی (بەحرەین): بارەگای کەشتیگەلی پێنجەمی ئەمریکایە.

٢. بنکەکانی ناو عێراق و سوریا:

ئەم بنکانە بەردەوام لە ژێر چاودێریی موشەکە کورت مەوداکان و درۆنە خۆکوژەکانی ئێراندان:

• بنکەی عەین ئەلئەسەد (ئەنبار): کە پێشتر لە ساڵی 2020دا کرا بە ئامانج.
• بنکەی هەریر (هەولێر): یەکێکە لە بنکە گرنگەکان بۆ ئۆپراسیۆنەکانی عیراق و سوریا.

٣. ئیسرائیل و بنکە دوورەکان (مەودای دوور)

بۆ لێدانی ئەم شوێنانە، ئێران موشەکی جۆری سەجیل خەیبەر شیکەن وخۆڕەمشار) بەکاردەهێنێت کە مەودایان دەگاتە 2000 کیلۆمەتر:

• هەموو خاکی ئیسرائیل: موشەکە نوێیەکانی ئێران (وەک فەتاح-1 و فەتاح-2) کە دەوترێت خێرایییان لە دەنگ زیاترە، دەتوانن لە ماوەی کەمتر لە 7 خولەکدا بگەنە تەل ئەبیب.
• بنکەی مۆفەق ئەلسەڵتی (ئوردن): کە فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکای لێ جێگیرە.

ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەم مەترسییانە، سیستمەکانی (THAAD) و (Patriot)یان لەم بنکانەدا چڕ کردووەتەوە. هەروەها بنکەی دیگۆ گارسیا لە زەریای هیندی تاکە بنکەیە کە لە دەرەوەی مەودای موشەکەکانی ئێراندایە و ئەمریکا وەک "کارتێکی یەدەگ" بۆ هێرشکردنە سەر ئێران دای ناوە. 

لە ئێستادا رۆژی ڤالانتاین بۆنەیەکی تایبەتە بە خۆشەویستی و ئاشقەکان لەمڕۆدا گوڵی سوور و شیرینی و دیاریی هەمەچەشن پێشکەش بە یەکتر دەکەن، بەڵام لە بنەڕەتدا ئەم بۆنەیە رابردوویەکی خوێناوی و تاریکی هەبووە هەتا گەیشتووە بەمەی ئێستای.

سەرەڕای ئەوەی لێکدانەوەکان بۆ دەستنیشانکردنی بنچینەی رۆژی ڤالانتاین جیاوازن، بەڵام هەموویان لەوەدا کۆکن کە شوێنی پەیدابوونی بۆنەکە رۆمای کۆنە، هەروەها زۆرێک لە توێژەران بۆنەکە دەگەڕێننەوە بۆ پێش هاتنی ئایینی مەسیحیەت، کە لە رۆمادا لە رۆژی 13 بۆ 15ـی شوباتی هەموو ساڵێکدا جەژنی "لوپێرکالیا" بەڕێوەدەچوو، کە تیایدا پیاوان بزن و سەگیان دەکرد بە قوربانی و دواتر کەوڵ دەکران و هەر بە کەوڵی سەگ و بزنەکە ژنانیان قامچیکاری دەکرد، لەوبارەیەوە "نۆیڵ لێنسکی"ی پرۆفیسۆر لە زانکۆی "یالی" ئەمریکا و شارەزا لە ئایینە دێرینەکان رایگەیاندووە، لە رابردوودا بەشداربووان بەبێ جل و بە سەرخۆشییەوە بەشدارییان دەکرد، ژنان ریزیان دەبەست بۆ ئەوەی پیاوەکان بە کەوڵی ئاژەڵەکە لێیان بدەن، ئەمەش وەک سرووتێکی ئایینی وابووە لە کۆندا و مەبەست لێی بەدەستهێنانی پیت و بەرەکەت بووە.

چالاکییەکی تری نێو ئەم بۆنەیە لە رۆمای کۆندا بریتی بوو لە نووسینی ناوی کچان و ژنانی بەشداربوو و هەڵبژاردنیان لەلایەن پیاوانەوە بە شێوەیەکی هەڕەمەکیانە، پاشان ژن و پیاوەکە بۆ ماوەی جەژنەکە پێکەوە دەبوون، یاخود ئەگەر بەیەکەوە گونجاوبوونایە ئەوا بۆ تەواوی ژیانیان پێکەوە دەمانەوە.

زۆربەی مێژوونووس و توێژەرانی بواری ئایین و سرووتە دێرینەکان بڕوایان وایە کە رۆمانەکان پاش هاتنی ئایینی مەسیحیەتیش بە تەواوی دەستبەرداری نەریتە کۆنەکانین نەبوون، یەکێک لەوانەش ئەم بۆنەیە بوو، بەڵام بە جۆرێکی جیاوازتر یاد دەکرایەوە و لە جەژنێکی ئایینی داماڵرا.

دەستنیشانکردنی ناوی ڤالانتاینیش بۆ رۆژی 14ـی شوبات، دەگەڕێتەوە بۆ روداوی لەسێدارەدانی قەدیسێک، ئیمپراتۆر کلاودیۆسی دووهەم (214-270 ز) لە رۆژی 14ـی شوباتدا دوو کەسی بە هەمان ناوی (ڤالانتین) لە هەمان رۆژی دوو ساڵی جیاوازدا لەسێدارە داوە، کە دواتر ئەم رۆژە لەلایەن کڵێسای کاتۆلیکییەوە بۆ رێزلێنان لەو دوو کەسە دەستنیشانکرا، کە بەپێی هەندێک لە گێڕانەوەکان، یەکێک لەم ڤالانتینانە قەدیسێک بووە کە لە کاتی خۆیدا بە نهێنی گرێبەستی هاوسەرگیری بۆ کچان و کوڕان ئەنجامداوە کە لەو کاتەدا بەهۆی بڕیارێکی ئیمپراتۆر کڵاودیۆسی دووهەم، ژنهێنان لە سەربازەکان قەدەغە کرابوو، چونکە بڕوای وابووە ئەگەر سەربازەکانی ژنیان هەبێت، ئەوا ناتوانن بەپێی پێویست بجەنگن، هەربۆیە دوای ئەوەی قەدیس ڤالانتین لەو کارەی ئاشکرا دەبێت، لەلایەن ئیمپراتۆرەوە لەسێدارە دەدرێت، بەڵام هەندێک توێژەر دەڵێن کە راستە ڤالانتین قەدیس بووە، بەڵام ئەوەی لەبارەیەوە باس دەکرێت تەنیا گێڕانەوەیەکە و لە مێژوودا پشتڕاست نەکراوەتەوە.

دواتر لە سەدەی پێنجەمدا پاپا گیلاسیوسی یەکەم بۆ ئەوەی سیمای بتپەرستی لە رۆژی 14ـی شوبات نەهێڵێت و جەژنە دێرینەکەی رۆمانەکان کاڵبکاتەوە، هات هەردوو رۆژی کوشتنی قەدیس ڤالانتین و جەژنی "لوپێرکالیا"ی تێکەڵ بەیەک کرد، لەمەشەوە رێوڕەسمەکانی نێو جەژنە رۆمانییەکە تەنیا وەک چالاکییەکی شانۆگەری مانەوە، بەڵام بە شێواز و نەریتی مەسیحیانە بەسەریدا زاڵ بوو، هاوکات رۆژی 14ـی شوباتیش ناوی ڤالانتینی لێ نرا و بەهۆی تێکەڵبوونی لەگەڵ جەژنە رۆمانییە دێرینەکەدا، ئەشق و خۆشەویستیش دزەی کردووەتە نێو ئەو رۆژەوە.

رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان (13)ی شوباتی هه‌موو ساڵێكی به‌ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ ناساندووه‌،  ڕادیۆ یه‌كێكه‌ له‌هۆكانی ڕاگه‌یاندن و به‌ربڵاوترینیانه‌ و به‌شێوه‌كی گشتی خه‌ڵك له‌مه‌ودایه‌كی فراوانی جیهاندا پێی ئاشنان و مێژووی داهێنان و سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ئامێره‌ گرنگه‌ كۆنه‌، هه‌رچه‌نده‌ ئێستا هۆكانی ڕاگه‌یاندن زۆر بوون‌و پێشكه‌وتنی به‌رچاویشیان به‌خۆیانه‌وه‌ دیوه‌، كه‌چی هێشتا ڕادیۆ توانیویه‌تی پێگه‌ی خۆی ون نه‌كات و گرنگییه‌كه‌ی بمێنێت و به‌ پایه‌داریی بمێنێته‌وه‌. ناتوانرێت به‌دیارییكراوی كه‌سێك بكرێته‌ داهێنه‌ری ته‌واوی ڕادیۆ، هه‌ر بۆیه‌ له‌ مێژوودا ناوی هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌رز ده‌نرخێنرێت كه‌ هه‌وڵیان داوه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی ئه‌م داهێنراوه‌ی مرۆڤ،

له‌ ڕاستیشدا یه‌كه‌مین كه‌س كه‌ هه‌وڵی به‌كارهێنانی شه‌پۆله‌كانی ده‌نگی داوه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ (گۆلیلمۆ ماركۆنی)یه‌ كه‌ 25ی ته‌مموزی ساڵی 1896 دا جفره‌ی مۆرسی به‌كارهێنا بۆ په‌یوه‌ندی بێ ته‌ل، پێش ئه‌و و دوای ئه‌ویش چه‌ندین زانا‌و كه‌سانی داهێنه‌ر هه‌وڵی گواستنه‌وه‌ی ده‌نگیان داوه‌ هه‌ركه‌سه‌یان و به‌جۆرێك له‌و بواره‌دا خۆیان تاقیكردووه‌ته‌وه‌ ، له‌وانه‌ش ( جیناڵد فسندن)ه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌مین داهێنه‌ری په‌خشی ده‌نگ داده‌نرێت و دوای ئه‌ویش ناوی چه‌ند كه‌سێكی تر له‌ مێژوودا تۆمار كراوه‌، له‌وانه‌ش ( هانز ئورستد)ی زانای فیزیایی دانیماركییه‌ كه‌ له‌ساڵی (1880)دا سه‌ره‌تای بیركردنه‌وه‌ی له‌ ڕادیۆ داهێناوه‌ و پاش ئه‌ویش (ئه‌ندرییه‌ ماری ئه‌مپیر)ه‌ كه‌ له‌ ساڵی(1819) دا هه‌وڵێكی دیكه‌ی له‌و بواره‌دا تاقیكردووه‌ته‌وه‌.

له‌ساڵی (1831) دا زانای به‌ریتانیی (مایكل فارادی) دوای ئه‌ویش (جۆزیف هنری) مامۆستا و زانا له‌زانكۆی برستۆن له‌ ئه‌مریكا هه‌وڵێكی دیكه‌یان له‌ بواری گه‌یاندنی ده‌نگ تاقیكردووه‌ته‌وه‌. له‌ساڵی (1886) (هاینریش هیرتز) زانای فیزیایی و میكانیكی ئه‌ڵمانی شه‌پۆلی كارۆموگناتیسی له‌وزه‌دا دۆزییه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌و بوو سیستمی شه‌پۆلی ڕادیویی (UHF)ی دۆزییه‌وه‌ و به‌یه‌كه‌مین كه‌سیش داده‌نرێت كه‌ دیزاینی بۆ ئامێری ناردن و پێشوازیی یه‌كه‌مین شه‌پۆله‌ ڕادیۆییه‌كان داناوه‌ پاشان له‌ 25ی ته‌مموزی ساڵی 1874 دا (گۆلیملۆ ماركۆنی) یه‌كه‌مین شه‌پۆله‌كانی كارۆ مۆگناتیسی بۆ داهێنانی ڕادیۆ دۆزییه‌وه‌ و خودی ئه‌ویش داهێنه‌ری تروسكه‌كانی بێ ته‌له‌. په‌خشی ڕادیۆیی مێژووییه‌كی كۆنی هه‌یه‌ و هه‌ر وڵاتێك له‌وڵاتانی جیهان ڕۆژێكی خۆی دیاری كردووه‌ بۆ یادكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌ وڵاته‌كه‌دا. به‌پێی سه‌رچاوه‌ جیهانییه‌كان له‌ ساڵی(1907)دا زانایانی ئه‌مریكا و ئه‌ڵمانیا گه‌یشتنه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی كه‌ ده‌توانرێت به‌ به‌كارهێنانی شه‌پۆلی ڕادیۆیی قسه‌ و ده‌نگ بگوازرێته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش ڕێگه‌ی خۆشكرد بۆ په‌یوه‌ندیی ته‌له‌فۆنیی و توانای په‌خشی ڕادیۆیی. یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌لایه‌ن ئه‌ندازیارانی كۆمپانیای (بیستبێرگ) بووه‌ له‌ئه‌مریكا، ئه‌وه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێكه‌وت بووه‌، له‌كاتێكدا كارمه‌نده‌كان سه‌رقاڵ بوون به‌ تاقیكردنه‌وه‌ی گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ و بیریان له‌وه‌ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ مۆزیكی سه‌ر ئه‌و قه‌وانانه‌ی له‌به‌رده‌ستیاندایه‌ به‌كار بهێنن بۆ گواستنه‌وه‌ی ده‌نگ، ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌ ئامێریی سه‌ره‌تایی وه‌رگرتنی شه‌پۆله‌كانی ده‌نگیان هه‌بووه‌ توانیویانه‌ شه‌پۆلی ده‌نگیی ئه‌و مۆزیكانه‌ وه‌ربگرن و بۆیه‌ داوایان له‌و كۆمپانیایه‌ كردووه‌ كه‌ مۆزیكی زیاتر په‌خش بكات و به‌رده‌وام بێت، پاشان كۆمپانیاكه‌ كاره‌كانی به‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراوتر كردووه‌ و له‌ ژێر ناوی ڕادیۆی (KDKA)به‌رده‌وام بووه‌، ئه‌م پیتانه‌ش هیچ مانایه‌كیان نه‌بووه‌ و هێما نه‌بوون بۆ هیچ شتێك، به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ره‌مه‌كی هه‌ڵبژێردراون‌و له‌ساڵی(1920) دا وه‌ك یه‌كه‌م وێستگه‌ی ڕادیۆیی ناسراوه‌.

له‌ئوستورالیاش یه‌كه‌مین وێستگه‌ی ڕادیۆیی له‌شاری میلبۆرن و له‌ ساڵی (1921) دا ده‌ست به‌كار بوو.

له‌ساڵی (1922)دا كۆمپانیای په‌خشی به‌ریتانیی به‌ ناوی(BBC) له‌ به‌ریتانیا وه‌ك یه‌كه‌مین ئیستگه‌ی ڕادیۆیی په‌خشی خۆی ده‌ستپێكرد و له‌هه‌مان ساڵیشدا له‌ فه‌ره‌نسا و له‌تاوه‌ری ئیفڵه‌وه‌ یه‌كه‌مین په‌خشی ڕێكخراوی ڕادیۆیی ڕاگه‌یه‌ندرا، دواتریش له‌هه‌مان ساڵدا ئیستگه‌یه‌كی ڕادیۆیی له‌یه‌كێتی سۆڤییه‌تی ئه‌و كاته‌دا ده‌ست به‌كار بوو.

له‌ساڵی(1923) دا ئیستگه‌ی په‌خشی ڕادیۆیی له‌ هه‌ریه‌ك له‌ به‌لژیكا و چیكسلۆڤاكیای پێشوو و ئه‌ڵمانیا و ئیسپانیا دامه‌زران، پاشانیش له‌ فینله‌ندا و ئیتاڵیا .

له‌ ساڵی 1924 یشدا نه‌رویژ‌و پۆڵۆنیا و مه‌كسیك بوونه‌ خاوه‌نی په‌خشی ڕادیۆیی خۆیان و له‌ساڵی 1925یش ژاپۆن یه‌كه‌م ئێستگه‌ی ڕادیۆیی دامه‌زراند

له‌ساڵی 1927دا له‌ هیند یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی ده‌ستی پێكرد و دواتریش وڵاتانی دیكه‌ی جیهان.

چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر‌و له‌ ساڵی (2011)دا ئه‌كادیمیای ڕادیۆیی ئیسپانیا بیرۆكه‌ی دانانی ڕۆژێكی جیهانیی بۆ یادكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین په‌خشی ڕادیۆیی له‌جیهاندا خسته‌ به‌رده‌م ڕێكخراوی یۆنسكۆی سه‌ر به‌نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و چه‌ند مێژوویه‌ك بۆ ئه‌و ڕۆژه‌ پێشنیار كرا، له‌وانه‌ (6)ی ئۆكتۆبه‌ر كه‌ ڕۆژی له‌دایكبوونی (جینالد فسندن)ه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌مین داهێنه‌ری په‌خشی ده‌نگداده‌نرێت، هه‌روه‌ها(25)ی ته‌موز ده‌ستنیشانكرا كه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ بوو (گولیلمۆ ماركۆنی) یه‌كه‌مین په‌یوه‌ندی بێته‌لی به‌به‌كارهێنانی جفره‌ی مۆرس به‌كارهێنا له‌ساڵی 1896 دا، پاشان ڕۆژی (30) ئۆكتۆبه‌ریش یه‌كێكی تر بوو له‌ پێشنیاره‌كان، چونكه‌ مێژووی یه‌كه‌مین په‌خشكردنی ڕۆمانی ( حرب العوالم) بوو كه‌ به‌ ده‌نگی هونه‌رمه‌ندی به‌ ناوبانگی جیهانی ( ئه‌رسۆن ویڵز) له‌ ساڵی (1938)دا خوێندرایه‌وه‌.

دواتر له‌ناو ئه‌نجومه‌نی جێبه‌جێكاری یۆنسكۆدا ڕۆژی (13)ی شوبات دیاریكرا بۆ ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ، چونكه‌ له‌و ڕۆژه‌دا و له‌ساڵی (1946)دا یه‌كه‌مین په‌خشی ئێستگه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌ستی پێكرد.

دواتر له‌ خولی(36)ی ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان مشتومڕی له‌سه‌ر كرا‌و له‌مانگی كانوونی یه‌كه‌می(2012)دا كۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان بڕیاریدا (13)ی شوباتی هه‌موو ساڵێك بكرێته‌ ڕۆژی جیهانیی ڕادیۆ.

به‌پێی داتاكان تاساڵی 2015 پانزه‌ هه‌زار ئێستگه‌ی ڕادیۆیی هه‌بووه‌ و (75%)ی ماڵان له‌وڵاتانی تازه‌ پێگه‌یشتوودا ڕادیۆیان هه‌یه‌.

(70%)ی دانیشتوانی جیهان له‌ڕێی ته‌له‌فۆنی مۆبایله‌وه‌ گوێ له‌ ڕادیۆ ده‌گرن.
هه‌ر به‌پێی ئاماره‌كان (608) ملیار كه‌س له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا گوێ له‌ ڕادیۆ ده‌گرن.

مێژووی ڕادیۆ كوردییه‌كان

به‌گوێره‌ی هه‌موو سه‌رچاوه‌ كوردییه‌كان، یه‌كه‌م رادیۆی كوردی له‌ 19ی نۆڤێمبه‌ری 1939 له‌ به‌غدا كراوه‌ته‌وه‌. ئێزگه‌ی دووه‌م به‌ زمانی كوردی (رادیۆی ڕۆهه‌ڵات) له‌ 5ی ئازاری 1941 له‌ به‌یروت و ئێزگه‌ی سێیه‌می كوردیش له‌ ئابی 1942 له‌ یافا (فه‌له‌ستین) كراوه‌ته‌وه‌.

ئه‌م سێ ئێزگه‌ كوردییه‌ی سه‌ره‌وه‌ وه‌ك یه‌كه‌م رۆژنامه‌ی كوردی: (كوردستان) له‌ ده‌ره‌وه‌ی خاكی كوردستان په‌خشیان ده‌ستی پێكردووه‌. ئه‌و ئێزگانه‌ له‌ راستیدا ئێزگه‌ی كوردی نه‌بووین، به‌ڵكو ئێزگه‌ی بیانی بووین و به‌ زمانی كوردی وه‌شانیان هه‌بووه‌، ئێزگه‌ی ئاڕاسته‌كراو بووین و بۆ گه‌یاندنی هه‌واڵ و ده‌نگوباسی خۆیان بۆ گوێگری كورد دامه‌زراون، نه‌ك 

گه‌یاندنی هه‌واڵ و ده‌نگوباسی كوردی بۆ ئه‌وان یان بۆ كورد. ئه‌گه‌ر له‌م ئێزگانه‌، ناوه‌ ناوه‌ باس له‌ كورد و كوردستانیش كرابێ، زیاتر بۆ خۆنزیكردنه‌وه‌ و ڕاكێشانی سه‌رنج و سۆزی كورد بۆ به‌ره‌ی خۆیان بووه‌، نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كوردیان له‌ دڵه‌وه‌ خۆشویستووه‌ و وسیتوویانه‌ ئه‌و گه‌له‌ دێرن و نازاداره‌ بێ رادیۆ نه‌بێ. له‌هه‌مان كات، ده‌بی بنووسین هه‌رسێك ئێزگه‌ی كوردی سه‌ره‌وه‌، كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی كوردستان په‌خشیان به‌ زمانی كوردی هه‌بووه‌، له‌كاتی ده‌ستپێكردنی دووه‌م جه‌نگی جیهانی دامه‌زراون و له‌گه‌ڵ ته‌واوبوونی جه‌نگ، دوو له‌وان كوژاونه‌ته‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش، بێگومان هه‌بوونی ئه‌و ئێزگانه‌ی سه‌ره‌وه‌ كارێكی باش بووه‌، به‌تایبه‌تیش یه‌كه‌م ئێزگه‌ی كوردی له‌ به‌غدا، له‌ مێژووی خۆی سه‌دان گۆرانی كوردی تێدا تۆمار كرایه‌ و بۆ سه‌رتاسه‌ری كوردستان په‌خش و بڵاوكراونه‌ته‌وه‌. ئه‌م تۆمار و په‌خشكردنه‌، جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌رشیڤێكی جوان و ده‌وڵه‌مه‌نده‌، بۆته‌ یارمه‌تیش بۆئه‌وه‌ی هونه‌رمه‌ندی تازه‌ دروست ببن و گۆرانی و ئاوازی خۆیان له‌ هه‌مان ئێزگه‌ له‌سه‌ر قه‌وان تۆمار بكه‌ن و گۆرانی و مۆسیقای كوردی پێشبخه‌ن.

به‌ڵام به‌وته‌ی ئه‌میر حه‌سه‌ن پور ڕۆژنامه‌نوس و لێكۆڵه‌ری شاری مه‌هاباد یه‌كه‌م په‌خشی ڕادیۆیی كوردی له‌ ساڵی١٩٢٣بووه‌ له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و تا ساڵی ١٩٢٩ی خایاندووه‌.

ساڵی ١٩٤١ش ئینگلیزه‌كان بۆ دژایه‌تیكردنی ئه‌ڵمانیای نازی به‌شی كوردی ڕادیۆی یافایان كرده‌وه‌ و ژماره‌یه‌ك كه‌سایه‌تی وه‌ك گۆرانی شاعیر و ڕه‌فیق چالاك كاریان تیادا كردووه‌.

په‌خشی ڕادیۆی كوردی تارانیش له‌ ٢٥ی تشرینی دووه‌می ساڵی ١٩٤٦ ده‌ستیپێكرد، سه‌ره‌تا ماوه‌ی په‌خشه‌كه‌ی ته‌نها ١٥ خوله‌ك بووه‌ و دواتر كاته‌كه‌ی زیاد كرا.

وێستگه‌ی ڕادیۆی یه‌ریڤان له‌ ساڵی ١٩٥٥دا، به‌ پێنجه‌م په‌خشی ڕادیۆیی كوردی داده‌نرێت كه‌ ئه‌ویش له‌سه‌ره‌تادا ماوه‌ی په‌خشه‌كه‌ی ته‌نیا ١٥ خوله‌ك بووه‌.

له‌سه‌رده‌می جه‌مال عه‌بدولناسر سه‌رۆكی پێشووتری میسردا، ئێزگه‌یه‌كی كوردی له‌ ساڵی ١٩٥٧ له‌شاری قاهیره‌ كرایه‌وه‌، دواتر و له‌ پایزی ١٩٥٨دا ڕادیۆی كوردی له‌ شاری كرماشان كرایه‌وه‌ و ڕادیۆی كوردی تاران داخرا.

دوای دوو ساڵیش له‌ ده‌ستپێكردنی شۆڕشی ئه‌یلول به‌ ژماره‌یه‌ك ئامێری سه‌ره‌تاییه‌وه‌ ڕادیۆی ده‌نگی كوردستان له‌ ساڵی ١٩٦٣دا له‌ ناوچه‌ی باڵه‌كایه‌تی ده‌ستی به‌ په‌خشی خۆی كرد.

بۆ دابینكردنی پێداویستییه‌كانی هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شۆڕشی نوێ‌، یه‌كێك له‌و بوارانه‌ی كه‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان بایه‌خی زۆری پێدا بوو بواری میدیا بوو، هه‌ر بۆیه‌ش له‌سه‌ره‌تای ساڵی 1976دا مشوری په‌یداكردنی ئیزگه‌یه‌كی رادیۆی له‌سوید خوارد‌و له‌رێی سوریا‌و توركیاوه‌ گه‌یه‌نرایه‌وه‌ كوردستان‌و  له‌ 21ی ئازاری 1979  له‌گوندی نۆكانی سه‌ر سنوره‌وه‌ به‌خشی ئه‌و ئیزگه‌یه‌ ده‌ستی پێكرد‌و له‌وێوه‌ په‌یام‌و چالاكی‌و سیاسه‌ت‌و هه‌ڵوێست‌و تێڕوانینی یه‌كێتی به‌كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك ئاشنا كرا‌و ئه‌و ئیزگه‌یه‌ رۆڵی دیاری هه‌بوو له‌ جۆشدانی خه‌ڵك‌و پێشمه‌رگه‌و به‌هێزكردنی گیانی فیداكاری و به‌رخودان.

له‌سه‌رده‌می شۆڕشدا ئیزگه‌ی ده‌نگی گه‌لی كوردستان، وه‌ك مه‌فره‌زه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌یه‌ك شوێندا نه‌سره‌وت، به‌ڵكو چه‌ند جارێك جێگۆڕكێی كرد‌و له‌م شوێنانه‌وه‌ به‌خشی كرد(نۆكان، توژه‌ڵه‌، گردی مامه‌وڵا، زه‌ڵێ‌، باوزێ‌، به‌رگه‌ڵو، دۆڵوكۆگه‌،سه‌قز، گه‌ڵاڵه‌، چوارتا، سلێمانی).

ئێزگه‌ی ده‌نگی گه‌لی كوردستان له‌قۆناغه‌ جیا جیاكانی شۆڕشی نوێدا،كاریگه‌رترین ده‌زگای میدیای یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان بووه‌و رۆڵی دیارو پرشنگداری له‌و شۆڕشه‌دا به‌گشتی‌و له‌سازدان‌و رێكخستن‌و جۆشدانی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كوردستان بۆ راپه‌رینی ئازاری 1991 به‌تایبه‌تی هه‌بوو، كه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ زێرینه‌كانی مێژوودا به‌شانازییه‌وه‌ ده‌نوسرێته‌وه‌.

دەزگای میدیایی کوردسات دوو کەناڵی رادیۆی بەزمانەکانی کوردی و ئینگلیزی هەیە، کە بریتین لە دەنگی کوردسات و ڤۆیس ئۆف کوردسات.

جارێکیتر و لە گەڕێکیتردا دوو زلهێزەکەی جیهان، لە پێناو پاراستنی خودی خۆیان لە جەنگێکی درێژ و رەنگە بڵێین یەکلاکەرەوە، لە شاری مەسقەتی پایتەختی عومان لەسەر مێزی گفتوگۆ کۆدەبنەوە... مێژووی گفتوگۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، لە راستیدا هێندەی مێژووی شکست و نەگەیشتنە ئەنجامە، نیو هێندە وێنەیەک نییە بۆ هیوای بەیەک گەیشتن و لێکتێگەیشتن. ئەم کۆبوونەوەیە لە کاتێکدایە کە ناوچەکە لە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانەوە، لەبەردەم روداوگەلی سیاسی و سەربازیی نوێدایە.

 نیو سەدە لە بێ متمانەیی:

پەیوەندیی نێوان واشنتن و تاران بۆ ماوەی نزیکەی 50 ساڵە بە بێ متمانەیی و پێکدادانی ئایدۆلۆژی دەناسرێتەوە. لە دوای شۆڕشی 1979 و دەستبەسەرداگرتنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا، تاوەکو کشانەوەی دۆناڵد ترەمپ لە ساڵی 2018 لە رێککەوتننامەی ئەتۆمی (JCPOA) و کوژرانی قاسم سولەیمانی لە ساڵی 2020 درۆنێکی ئەمریکی، هەردوو وڵات چەندین جار گەیشتوونەتە لێواری جەنگی سەرتاسەری.

هاوکێشەی دوای جەنگە 12 رۆژییەکە:

ئەم خولەی دانوستانەکان جیاوازە؛ چونکە دوای جەنگە 12 رۆژییەکەی مانگی حوزەیرانی رابردوو دێت، کە تێیدا فڕۆکە جەنگییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیانکردە سەر بونیادی ئەتۆمی و بەرگریی ئاسمانی و موشەکیی ئێران و لە وەڵامیشدا ئێران هێرشی چڕی بۆ شارەکانی ئیسرائیل و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەنجامدا. ئێستاش ئێران کە دەڵێت: لە بەهێزترین ساتی مێژووی خۆمانداین و هاوکات واشنتۆنیش وای دەبینێت  کە بەهۆی ئەو شەپۆلە ناڕەزایەتییەوە کە لە ماوەکانی رابردوودا روویداوە، لە لاوازترین کاتی خۆیدایە.

تەبەس و پەیامی ناڕاستەوخۆی عراقچی بۆ ئەمریکا:

زانیارییەکانی چاودێریی فڕین نیشانی دەدەن، ئەو فڕۆکەیەی عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێرانی گەیاندە مەسقەت، لە ناوچەی "تەبەس"ـەوە بەڕێکەوتووە؛ ئەو شوێنەی کە لە ساڵی 1980 پڕۆسەی "چنگی هەڵۆ"ی ئەمریکا بۆ رزگارکردنی بارمتەکان تێیدا شکستی هێنا. ئەمەش وەک پەیامی هێز و باڵادەستی ئێران دژ بە ئەمریکا لێکدەدرێتەوە.

پێشنیاری نێوەندگیرەکان؛ 3 ساڵ سڕکردن:

بەپێی زانیارییەکانی میدیا جیهانییەکان، هەریەکە لە قەتەر، میسر و تورکیا پێشنیارێکیان خستووەتە بەردەم تاران، کە تێیدا ئێران پابەند دەبێت بە "سفر پیتاندنی یۆرانیۆم" بۆ ماوەی 3 ساڵ، دوای ئەو ماوەیەش رێژەی پیتاندن لە 1.5% تێنەپەڕێت. واشنتن دەیەوێت ئەم دانوستانە پرسی موشەکە بالیستییەکان و پاڵپشتیی گروپە چەکدارەکانی ناوچەکەش بگرێتەوە، بەڵام تاران تاوەکو ئێستا تەنیا دەیەوێت لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی و هەڵگرتنی سزا ئابورییەکان قسە بکات.

بەشداربووان و لایەنە نێودەوڵەتییەکان دەڵێن چی؟
وەفدی ئەمریکا بە سەرۆکایەتیی ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ و بەشداریی جارید کوشنەر، زاوای ترەمپ، لەگەڵ عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران لە مەسقەت کۆدەبنەوە. ئەم کۆبوونەوەیە تەنیا پەیوەست نییە بەم دوو وڵاتەوە؛ روسیا و چین و یەکێتیی ئەوروپاش بە وردی چاودێریی دەکەن، چونکە شکستی ئەم دانوستانانە و هەڵگیرسانی جەنگ، لێکەوتەی مەترسیداری بۆ سەر ئابوری و ئاسایشی جیهان دەبێت. روسیا و چین کە پەیوەندیی نزیکیان لەگەڵ تاران هەیە، هەمیشە رەخنەیان لە سیاسەتی "فشاری زۆر"ی ئەمریکا گرتووە و داوای رێگەچارەی دیپلۆماسی دەکەن.

مەترسییەکانی شکستی دانوستانەکان:

ئەگەر ئەم دانوستانانە بگەنە بنبەست، مەترسیی ئەوە هەیە گرژییەکان بەرەو روبەڕووبوونەوەی سەربازیی راستی بچن. جەنگێک کە نەک هەر ئێران و ئەمریکا، بەڵکو تەواوی ناوچەکە و جیهان دەگرێتەوە. بۆ گەلی ئێرانیش کە ئێستا لەژێر باری گرانی سزاکاندایە، شکستی دیپلۆماسی واتە داهاتوویەکی نادیار و تەمومژاویتر و هاوکات بۆ ئەمریکا و ئیسرائیلیش، واتە؛ هێرشی چڕی موشەکە بەهێزەکانی ئێران بۆ سەر گشت بەرژەوەندییەکانیان.

پەیامی لایەنەکان بەر لە دەستپێکی دانوستانەکان:

عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاندووە کە بە نییەتێکی باشەوە هاتوون، بەڵام "دەبێت رێزی دوولایەنە و بەرژەوەندیی هاوبەش بنەمای هەر رێککەوتنێک بن." لە بەرامبەردا، واشنتن هۆشداری دەدات کە ترەمپ جگە لە دیپلۆماسی، چەندین بژاردەی دیکەی سەربازیی لەبەردەستە و هاوکات، بەر لە دانوستانەکان و کەمێک پێش ئێستا، هاووڵاتییەکانی ئاگادارکردەوە کە دەستبەجێ ئێران جێبهێڵن و چۆڵیبکەن.

ئێستا جیهان چاوەڕوانە؛ ئایا دانوستانەکانی مەسقەت دەبنە هەوێنی ئاشتی و رێککەوتنێکی نوێ، یان تەنیا ئارامییەکی کاتی دەبن پێش هەڵگیرسانی گەردەلولێکی سەربازیی نوێ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟

هەرچەندە لە ماوەی رابردوودا سەرەكیترین خاڵی ناكۆكیی نێوان ئەمریكا و ئێران، بەرنامەی ئەتۆمی ئێران بوو، بەڵام لە ئێستادا موشەكە بالیتسییەكانی ئێران بوونەتە خاڵێكی دیكەی سەرەكی ناكۆكییەكان، چونكە ئێران ئێستا خاوەنی چەندین جۆری جیاوازی موشەكی بالیستیی بەهێزە كە هەندێكیان بە سوتەمەنی شل و هەندێكیان بە سوتەمەنی رەق كار دەكەن ، ئەمەش جێی رەزامەندی ئەمریكا نییە .  

لە دیارترین موشەكە بالیستییەكانی ئێران :  

- موشەكی"خوڕەمشەهر"مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و كڵاوەیەكی زۆر بەهێزی هەیە .

- موشەكی"سجیل"مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی رەق كار دەكات و دەتوانێت كڵاوەی گەورەی تەقەمەنی هەڵبگرێت. 

- موشەكی "قەدەر " یش یەكێكی ترە لە موشەكەكانی ئێران كە مەوداكەی 2 هەزار كیلۆمەترە و كڵاوەیەكی جەنگی سوكی هەیە، بەڵام دەتوانێت بەخێرایی خۆی رزگار بكات لە موشەكی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی .

- هەروەها ئێران خاوەنی موشەكی "عیماد"ە كە  مەوداكەی 1700 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و سیستمێكی زیرەكی پێشكەوتووی تێدایە بۆ پێكانی ئامانجەكانی بە وردیی . 
- موشەكی "فەتاح 2 "، مەوداكەی 1500 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و دەتوانێت بەرگریە ئاسمانییەكان تێبپەرێنێت.

-موشەكی "شەهاب 3 "مەوداكەی 1300 كیلۆمەترە و بە سوتەمەنی شل كار دەكات و توانای هەڵگرتنی كڵاوەی كێش قورسی هەیە تا كێشی 1200 كیلۆ گرام .

موشەكە بالیستییەكانی ئێران كە لێپرسراوانی ئەو وڵاتە دەڵێن لە دوای شەری 12رۆژە پەرەیان پێداوە، ئێستا یەكێكە لە بابەتە سەرەكییەكانی ناكۆكیی نێوان ئێران و ئەمریكا، چونكە ئێران نایەوێت بە هیچ شێوەیەك لە دانوستانەكانی لەگەڵ واشنتۆن گفتوگۆ لەسەر موشەكەكانی بكرێت و دەڵێت تەنها بەرنامەی ئەتۆمی تاوتوێ دەكەین، بەڵام ئەمریكا دەیەوێت موشەكە بالیستییەكانی ئێران لە بابەتە سەرەكییەكانی دانوستانەكان بێت .

وادەی پەیماننامەی سنورداركردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لە نێوان ئەمریكا و روسیا كۆتایی هات، واشنتۆن بێدەنگە و مۆسكۆ راشكاوانە باس لە گریمانەی هەڵوەشاندنەوەی دەكات. 

پەیماننامەی نیو ستارت؛ كە ناوە رەسمییەكەی بریتییە لە رێوشوێنەكانی كەمكردنەوە و سنورداركردنی چەكی هێرشبەری ستراتیژیی، لە ساڵی 2010 لەنێوان ئەمریكا و روسیا ئیمزا كراوە، كە ئەمڕۆ پێنجشەممە 5ی شوبات، كۆتایی هات.

نیو ستارت، كۆگاكانی ئەمریكا و روسیا سنوردار دەكات بەوەی نەتوانن زیاتر لە هەزار و 550 كڵاوەی ئەتۆمی ستراتیژی و 800 بۆمبهاوێژی قورس بەرهەمبهێنن.

ئەمریكا هێشتا هیچ لێدوانێكی لەبارەی كۆتاییهاتن و نوێكردنەوەی پەیماننامەكەوە نییە. هەرچی روسیایە لەنێوان دوێنێ و ئەمڕۆدا هەڵوێستی خۆی گۆڕیوە. 
پێشتر و لە مانگی ئەیلولی رابردوودا ڤلادیمێر پوتنی سەرۆكی روسیا پێشنیازی نوێكردنەوەی پەیماننامەكەی كرد تا ساڵی 2027 و رایگەیاند، تاوەكو ساڵێك دوای كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە پابەند دەبن بە خاڵەكانی رێككەوتنەكەوە، بەڵام رۆژی چوارشەممە سەرۆكی روسیا لەگەڵ هاوتا چینییەكەیدا جەختی لەوە كردەوە، دوای كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە بە شێوەیەكی هاوسەنگ و بەرپرسیارانە مامەڵە دەكەن. بەڵام دواتر وەزارەتی دەرەوەی روسیا لە لێدوانێكی جیاوازدا رایگەیاند، چیتر پابەند نین بە پەیماننامەی نیو ستارت و گریمانەی ئەوەیان داناوە كە هیچ كام لە لایەنەكان پابەندی خاڵەكانی رێككەوتنەكە نین.

لەلایەكی دیكەوە، ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان داوای لە ئەمریكا و روسیا كرد، پەلە بكەن لە ئیمزاكردنی رێككەوتننامەیەكی نوێ. وتیشی، لەماوەی زیاتر لە نیو سەدەدا، یەكەمجارە رووبەڕووی جیهانێك دەبنەوە كە هیچ سنورێكی پابەندكەری نییە بۆ چەكە ئەتۆمییەكانی روسیا و ئەمریكا.

هەر لەبارەی نیو ستارتەوە، پێشتر، میدیاكانی ئەمریكا ئەوەیان ئاشكرا كردووە، ترەمپ دەیەوێت بۆ نوێكردنەوەی پەیماننامەكە چین رازی بكات بە بەشداریكردن. بەڵام چین بە رەسمی رایگەیاند، لەم قۆناغەدا بەشداریكردن لە دانوستانی ئەتۆمی رەتدەكەنەوە، دەشڵێت: توانا ئەتۆمییەكانمان لەگەڵ ئەو دوو وڵاتەدا جیاوازە.

كۆتاییهاتنی پەیماننامەكە سنورداركردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لەسەر دوو وڵاتی زلهێزی جیهان هەڵدەگرێت. كۆتاییهاتنەكەشی لەكاتێكدایە، دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا تاكلایەنانە بەردەوامە لە كشانەوەی لە چەندین رێككەوتن و رێكخراوی جیهانی گرنگ، كە هەڵوێست و كارەكانی ئەمریكا سنوردار دەكەن.