كەرتی فڕۆكەوانی جیهانی بەهۆی جەنگ و ئاڵۆزییەكانی ئێرانەوە پەكی كەوتووە و دەیان كۆمپانیای نێودەوڵەتی گەشتەكانیان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا كۆتایی وەرزی بەهار و پاییزی ئەمساڵ هەڵوەشاندووەتەوە، ترسی هەڵگیرسانەوەی جەنگیان هەیە و چاوەڕێی چارەنوسی ئاگربەستن.

گەورەترین كۆمپانیای فڕۆكەوانی یۆنانی لە 28ی ئەم مانگەدا گەشتەكانی بۆ تەلئەبیب دەستپێدەكاتەوە، بەڵام گەشتەكانی هێڵی فرۆكەوانی سالۆنیك بۆ تەلئەبیب تا 26ی حوزەیران هەڵوەشێندراونەتەوە.

هاوكات گەشتی فرۆكەوانی بۆ ریاز و عەممانی پایتەختی ئوردن لە 21ی حوزەیران دەستپێدەكەنەوە و گەشتەكان بۆ بەیروت تا 26ی حوزەیران و بۆ هەولێر و بەغداد تا دووی تەمموز هەڵوەشێندراونەتەوە.

كۆمپانیاكانی كەرتی فرۆكەوانەی بە شێوەیەكی بەرفراوان گەشتەكانیان لە ناوچەی كەنداو راگرتووە، بە جۆرێك كۆمپانیای ئێر فرانس ئەم هەفتەیە رایگەیاند، راگرتنی گەشتەكانی تا 3ی ئایار درێژكردەوە و چاوەڕێی چارەنوسی ئاگربەستە و هێڵە ئاسمانییەكانی ئەمریكا و كەنەدا و گەشتەكانیان بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ماوەیەكی درێژخایەن هەڵپەساردووە.
سایتی سەیف ئێرسپەیس ئاماژەی بەوە كردووە، ئەگەری هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران مەترسییەكانی بۆ سەر گەشتە ئەمریكییەكان لە ناوچەكەدا زیاد كردووە.

ئاماژەی بەوەش كردووە، هەرچەندە هەڕەشەی ڕاستەوخۆ بۆ سەر فڕۆكە مەدەنییەكان نییە، بەڵام ئێران هۆشداریداوە لە كاتی هەڵگیرسانەوەی جەنگ تۆڵە لە بەرژەوەندییە سەربازییەكانی ئەمریكا دەكاتەوە بە راستەوخۆ یان لە ڕێگەی بریكارەكانییەوە. 

كۆمپانیای فلایت رادار بڵاویكردەوە، دوای هێرشەكانی ئەمریكا بۆ سەر دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران، هاتوچۆی بازرگانی لە ناوچەكەدا سنورداركراوە و كۆمپانیاكان رێگەی جێگرەوەیان هەڵبژاردووە وەك تێپەڕین بەسەر دەریای قەزوین یان میسر و سعودیە هەرچەندە ئەم هەنگاوەش دەبێتەهۆی بەرزبوونەوەی تێچووی سووتەمەنی، تیمی فڕۆكەوانی و درێژبوونەوەی كاتی گەشتەكان.

 

 

 كێبڕكێ بۆ جێگرەوەی ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان دەستیپێكردووە، لەكاتێكدا ئەو رێكخراوە چەند ساڵێكە هەژموون و پێگەی بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە و روبەڕووی قەیرانی داریی بووەتەوە. 

 بڕیارە لەسەرەتای ساڵی 2027 ماوەی كاركردنی ئەنتۆیۆ گۆتیرێس وەك سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان كۆتایی بێت، هەرچەند هێشتا چەند مانگێكی ماوە بۆ دیاریكردنی كەسایەتییەك بۆ جێگرتنەوەی، بەڵام لە ئێستاوە چەن كەسایەتیەك لە كیشوەركانی ئەوروپا و ئەمریكای لاتین و ئەفریقاوە  لەكێبركێدان بۆ جێگرتنەوەی كە بریتین لە میشال باشلیت لە چیك، رافائیل گروسی ئەرژەنتینی و ریبیكا گرینسبان لە كۆستەریكا و ماكی سال لە سەنیگال. 

ئەو كاندیدانە بۆ دووەمین جار روبەڕووی تاقیكردنەوەیەكی زارەكی بوونەوە، كە بۆ ماوەی سێ سەعات وەڵامی 193 ئەندام و نوێنەری كۆمەڵی مەدەنی ئەنجومەنەكەیان دایەوە.
هەریەك لەو كاندیدانە بەڵێنیانداوە بە ئەنجامدانی چاكسازی لە رێكخراوەكەدا، كە بەر لە 80 ساڵ لە كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی دامەزرا و دەڵێن، متمانە بۆ رێكخراوەكە دەگەڕێننەوە.
تا ئێستاش رافائیل گروسی بەهۆی شارەزایی و پسپۆڕییەكەی چانسی بۆ چوونە سەر كورسی سكرتێری گشتی زیاترە، چونكە بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم بووە و رۆڵی زۆری لە پرسی ئەتۆمی ئێران هەبووە.    

ژمارەی كاندیدەكان بۆ وەرگرتنی پۆستی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان بەراورد بە ساڵی 2016 زۆر كەمە، بەڵام دەرفەت ماوە لە مانگەكانی داهاتوودا كەسانی دیكە بچنە كێبڕكێكەوە. 
بەپێی نەریتێكی دیپلۆماسیش نابێت سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان هاوڵاتی ئەو 5 وڵاتەوە بێت كە ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشن كە  بریتین لەئەمریكا، بەریتانیا، چین و فەڕەنسا و روسیا، بەڵام پشتیوانی ئەو وڵاتانە لە پرۆسەی دیاریكردنی سكرتێری نوێدا یەكلاكەرەوە دەبێت. 

مایك واڵتز باڵیۆزی ئەمریكا لە نەتەوە یەكگرتووەكان وتویەتی، دەبێت سكرتێری گشتی داهاتوو لەگەڵ بەها و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا یەكبگرێتەوە. 

ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سكرتێری گشتی ئێستای نەتەوە یەكگرتووەكان، لە ساڵی 2017ەوە لەو پۆستەدایە و خەڵكی پورتوگالە، لە سەرەتای ساڵی 2027یشدا كۆتایی بە پۆستەكەی دێت، كە لە ساڵی 2016دا لە نێوان 13 كاندیدا توانی كێبڕكێكە بباتەوە.

سەرەرای راگەیاندنی لە ناوبردنی توانا سەربازیەكانی، بەڵام هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەكانی ئیسرائیل و ئەمریكا دەریدەخەن توانای موشەكیی ئێران تەنها بەریژەی 50%  كەمبوەتەوە.

بەپێی زانیارییەكانی رۆژنامەی "تایمز ئۆف ئیسرائیل" و سەرچاوە هەواڵگرییەكانی سوپای ئیسرائیل، نیگەرانییەكی قووڵ هەیە سەبارەت بەوەی كە ئێران هێشتا خاوەنی هێزێكی موشەكیی كاریگەرە، سەرەڕای ئەو زیانە گەورانەی بەریكەوتووە.

هەڵسەنگاندنەكان ئاماژە بە گۆڕانكارییەكی گەورە دەكەن لە ژمارەی موشەكە بالیستییەكانی ئێراندا، بەپێی ئەو هەڵسەنگاندانانە، پێش دەستپێكردنی شەڕ ئێران خاوەنی نزیكەی دوو هەزار و 500 موشەكی بالیستی بووە، لە ئێستادا مەزەندە دەكرێت هێشتا هەزار موشەكی لەبەردەستدا مابێت.

بە پێی پێشبنیەكان، ئەگەر هێرشەكان نەبوایە، چاوەڕوان دەكرا ئێران لە ماوەی ساڵ و نیوێكدا ژمارەی موشەكەكانی بگەیەنێتە هەشت هەزار موشەك، كە ئەمەش مەترسییەكی كوشندە دەبوو بۆ سەر سیستمە بەرگرییەكانی ئیسرائیل.
پێشتر، سوپای ئیسرائیل بڵاویكردبوە، نزیكەی لە 60%ی سەكۆكانی هەڵدانی موشەكی بالیستی ئێرانیان تێكشكاندوە لەكاریان خستووە، لە كۆی 470 سەكۆ، 200 یان راستەوخۆ لە هێرشی ئاسمانیدا كراونەتە ئامانج،80 سەكۆی تریش بەهۆی بۆردومانكردنی تونێلەكانەوە گەمارۆ دراون و ناتوانرێت سوودیان لێ ببینرێت.

هەر لەو چوارچێوەیەشدا، سێ لێپرسراوی ئەمریكی بە تۆڕی سی بی ئێسی ئەمریكان راگەیاندووە، تا كاتی دەستپێكردنی ئاگربەست لە 8ی نیسان، نزیكەی 50%ی كۆگای مووشەكە بالیستییەكانی ئێران و سەكۆكانی هاویشتنیان بە سەلامەتی ماونەتەوە.

بەپێی وتەی ئەوسەرچاوانە، 60%ی هێزی دەریایی سوپای پاسداران و دوو لەسەر سێی هێزی ئاسمانی ئێران هێشتا  بەردەوامن لە ئەركەكانیان.

بەڵام كارۆلین لیڤیت، وتەبێژی كۆشكی سپی، ئەو زانیارییانەی بە ناڕاست وەسف كرد و رایگەیاند، توانای ئێران بۆ دروستكردنی مووشەك و درۆن بۆ چەندین ساڵ پاشەكشەی كردووە و  پیشەسازی بەرگری ئێران بە تەواوی وێران بووە.
ئەمە لە كاتێكدایە، وەزارەتی  جەنگی ئەمریكا (پینتاگۆن) رایانگەیاند، زیاتر لە 13 هەزار پێگەی ئێرانیان لە ماوەی كەمتر لە 40 رۆژدا كردۆتە ئامانج، و لە 92%ی كەشتییە گەورەكانی ئێران و 44 كەشتی مینڕێژكەر تێكشكێندراون.

ئیسرائیل و ئەمریكا لە 28ی شوباتدا شەڕیان دژی ئێران دەستپێكرد، رایانگەیاند، گرنگترین دەستكەوتەكانیان لەو جەنگەدا لێدان بووە لە كارگەكانی بەرهەمهێنانی چەك،  وایكردووە ئێران لە ئێستادا نەتوانێت موشەكی نوێ دروست بكات، بەڵام هۆشداری دەدرێت ئێران بە خێرایی كار دەكات بۆ نۆژەنكردنەوەی ئەو كارگانە دووبارە دەستكردنەوە بە بەرهەمهێنانی موشەك.

 

ململانێی واشنتۆن و تاران لەسەر پیتاندنی یۆرانیۆم و رادەستکردنی خاڵێکی بنەڕەتییە لە ناکۆکییەکان، لە ئێستادا رەوشی نێوان ئێران و ئەمریکا گەیشتووەتە قۆناغێکی هەستیار کە راستەوخۆ بە پرسی یۆرانیۆمە پیتێندراوەکەی تارانەوە بەستراوەتەوە، دۆناڵد ترەمپ چەند جارێک وتویەتی دەبێت بە دەستی بهێنین و لێپرساراوانی ئێرانیش بەردەوام ئەو داوایەیان رەتکردوەتەوە.

بەپێی خەمڵاندنە نوێیەکانی شارەزایان و بەرپرسانی سەربازی،  تاران خاوەنی زیاتر لە 400 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێندراوە و ئەو بڕەش  ئەوەندە زۆرە، کە دەتوانێت نزیکەی 10 بۆمبی ئەتۆمی لێ بەرهەم بهێنرێت.

ئەمە لە کاتێکدایە کە لە دوای مانگی حوزەیران(شەش)ـی ساڵی رابردووەوە و بەهۆی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر سێ پێگەی ئەتۆمی و بۆردومان کردنی، پشکنەرە نێودەوڵەتییەکان رێگرییان لێکراوە و نەیانتوانیوە راستی و دروستی بڕی کۆگاکراوی یۆرانیۆم لەو وڵاتەدا بپشکنن و پشتڕاست بکەنەوە.

دۆناڵد ترەمپ چاوی لە یۆرانیۆم پیتێندراوەکی ئێرانە

دۆناڵد ترەمپ لە میانی گەرمەی ئەم جەنگەدا، چەندین جار جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە، کە ئەمریکا رێگە نادات ئەو مادە ئەتۆمییانە لە دەستی ئێراندا بمێننەوە و ئەو پرسە جێی گفتوگکردن نییە، لە ئێستاشدا یەکێکە لە خاڵە ناکۆکەکانی نێوان دانوستانەکانی واشنتۆن و تاران.

 ستراتیژی واشنتۆن لەم قۆناغەدا لە نێوان دوو بژاردەدایە؛ یان لە رێگەی فشار و ئۆپەراسیۆنی سەربازی راستەوخۆوە دەست بەسەر ئەو ماددانەدا دەگیرێت، یان لە رێگەی فشاری دیپلۆماسییەوە تاران ناچار دەکرێت بە رێککەوتنێک بۆ گواستنەوەی سەرجەم یۆرانیۆمە پیتێنراوەکە بۆ ناو خاکی ئەمریکا، کە ئەمەی دووەمیان بەردەوام تاران رەتی کردوەتەوە.

هەڵوێستی تاران لە نێوان رادەستکردن و پاراستنی یۆرانیۆمەکە

گەرچی رۆژی یەکشەمەی رابردوو، لە راپۆرتێکی رۆژنامەی ئیسرائیل هیۆم  ئەوەی خستبوەڕوو، ئێران بە مەرجی رادەستکردنی یۆرانیوەمە پیتێندراوەکەی رازی بووە، بەڵام نایەوێت رادەستی ئەمریکای بکا و دەیەویط بیدات بە وڵاتێکی تر.

بەڵام ئەم زانیاریانەی رۆژنامە ئیسرائیلییەکە، تا ئێستا لەلایەن ئێرانەوە پشتراستنەکراوەتەوە و بەردەوام ئەو لێدوانە زانیاریانە رەتدەکەنەوە.

 تا ئێستا  تاران ئامادە نییە لە رێگەی دیپلۆماسییەوە یۆرانیۆمەکەی رادەست بکات و ئەوان پێیان وایە پیتاندنی یۆرانیۆم مافی خۆیانە، مەسعود پزیشکیانی سەرۆک کۆمار، لە نوێترین لێدوانیدا رایگەیاند کەس ناتوانێت ئەو مافەیان لێ وەرگرێتەوە و ئەوان ناچنە ژێر فشاری هێزەوە و گەلی ئێران خۆی نادات بەدەستەوە.

لە شکستی دیپلۆماسیدا، لە رێگەی هێزەوە دەتوانرێت دەست بەسەر یۆرانیۆمکەی ئێراندا بگیرێت؟

سەبارەت بە پرسی دەستبەسەرداگرتنی یۆرانیۆمە پیتێندراوەکە، جێگری پێشووی فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا (CENTCOM) ئاماژە بەوە دەکات، کە کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە کارێکی پڕ مەترسییە، بەڵام ئەمریکا توانای ئەنجامدانی هەیە، هاوشێوەی ئەزموونی ئەفغانستان کاتێک لە ناو جەرگەی بیاباندا رێگەی فڕینیان دروست کرد بۆ نیشتنەوەی فڕۆکە زەبەلاحەکانی (C-17)  .

ئەزموونی(پڕۆژەی سەفایر) کە بە مانای یاقوتی شین دێت وەک نموونەیەکی مێژویی بۆ گواستنەوەی یۆرانیۆم لە ئێران، ئەمریکا چاوی لە ئەزمونێکی مێژوویی ساڵی 1994ە لە وڵاتی کازاخستان.

ئەندرۆ وبەر، بەرپرسی پێشووی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، بە میدیای وڵاتەکەی راگەیاندوە ، کە چۆن دوای روخانی یەکێتی سۆڤیەت، نیگەران بوون و ترسیان هەبووە، ئێران دەستی بگات بە یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئەو وڵاتە، کە چوارەم گەورەترین جبەخانەی ئەتۆمی جیهانی تێدابوو ئەو کات.

ئەو بەرپرسەی ئەمریکا وتویەتی؛ لە ئۆپەراسیۆنێکی نهێنیدا، دیپلۆماتکار و شارەزایانی ئەمریکی توانییان بڕێکی زۆر لە یۆرانیۆمی پیتێنراو، کە لە کارگەیەکدا شاردرابووەوە، بدۆزنەوە و بیگوازنەوە بۆ ئەمریکا پێش ئەوەی بکەوێتە دەستی وڵاتانی تر.

بەرپرسانی ئەمریکا پێیان وایە، ئەم مۆدێلە لە ئێستادا وەک نەخشەڕێگایەک دەبینرێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانی ئەتۆمی ئێران.

لێدوانە دژبەیەکەکانی دۆناڵد ترەمپ پرۆسەکەی ئاڵۆزتر کردوە

گەرچی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، لە رابردودا چەندین جار دوپاتیکردوەتەوە، دەبێت ئێران یۆرانیۆمە پیتێندراوەکەی رادەست بکات و واز لە بەدەسهێنانی چەکی ئەتۆمی بهێنێت، سەرۆکی ئەمریکا ئەو پرسەی لای خۆیەوە یەکلای کردوەتەو ە ودڵنیای داوە ئێران نابێت ببێت بە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، بەڵام ئەمڕۆ سێشەممە لێدوانێکی تریداوە و دەڵێت؛ بەدەستهێنانی یۆرانیۆمەکەی ئێران ئاسان نییە.

دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین پەیامیدا، کە رۆژی سێشەممە، بڵاویکردوەتەوە لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تروس سۆشیال، کە خۆی خاوەنداریتی دەکات نوسیویەتی؛ بەدەستهێنان و وەرگرتنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران پرۆسەیەکی سەخت و و دورودرێژە.

سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکردوە، لە دوای هێرشەکانمان بۆ سەر پێگە ئەتۆمییەکانی ئێران و وێرانکردنیان بەدەستهێنانی یۆرانیۆمەکەی ئێران قورسە و کاتی زۆری دەوێت.

کۆتاییەکی نادیار؛ رادەستکردن یان دەستبەسەرداگرتن؟

بڕیارە ئەمرۆ سێشەممە وەفدی هەردوو وڵاتی ئەمریکا  و ئێران بگەنە پاکستان و سبیەنێ چوارشەممە گەڕێکی تری دانوستانی واشنتۆن و تران لە ئیسالام ئابادی پایتەختی پاکستان بەڕێوەبچێت، لە ئێستادا هەموو چاوەکان لەسەر تارانن بۆ ئەوەی بزانرێت کاردانەوەی بەرانبەر ئەم گوشارە چڕانەی واشنتۆن چی دەبێت؟

ئایا ئێران لەژێر فشاری هەڕەشەکاندا مل دەدات و یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەی بە رێککەوتنێکی سیاسی رادەستی ئەمریکا دەکات، یان سوور دەبێت لەسەر هەڵگرتنی و ئەمریکاش پەنا بۆ بژاردەی سەربازی و ئۆپراسیۆنی راستەوخۆ دەبات بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئەو مادە مەترسیدارانە؟

لە کۆتایدا، یەکلاکردنەوەی ئەم پرسە نەک تەنها چارەنوسی جەنگی ئێستا، بەڵکو نەخشەی نوێی هێز لە ناوچەکەدا دیاری دەکات و کاریگەری لەسەر تەواوی جیهانیش دەبێت.

 

دوێنێ شەممە، شاری میلانۆ بووە وێستگەیەكی نوێ بۆ كۆبوونەوەی سەركردە راستڕەوە توندڕەوەكانی ئەوروپا و لە شەقامەكانیشەوە دروشمی توند لە دژی سیاسەتەكانی ئێستای وڵاتانی ئەورپی وترانەوە

لە شاری میلانۆی ئیتاڵیا گردبوونەوەیەكی جەماوەریی گەورە و هاوكات كۆبوونەوەی لوتكەی سەركردە راستڕەوەكانی ئەوروپا بەڕێوەچوو.

هەزاران كەس لە بەردەم 'كاتدراڵی دۆمۆ' لە میلانۆ كۆبوونەوە، دروشمی دژە كۆچبەرییان بەناونیشانی "لە ئەوروپا ببینە سەروەری ماڵ و وڵاتی خۆمان" دەوتەوە، ئامانجیشیان دەربڕینی ناڕەزایەتی بوو دژی كۆچی نایاسایی و سیاسەتەكانی ئێستای یەكێتییەكە.

ئەم چالاكییە یەكەم دەركەوتنی گەورەی هاوپەیمانیی "نیشتمانپەروەران بۆ ئەوروپا" بوو كە تێیدا سەركردە دیارە راستڕەوە توندڕەوەكان بەشدارییان تێدا كرد و وتاریان پێشكەش كرد.

ئەم كۆبوونەوەیە تەنیا چەند رۆژێك دوای شكستی 'ڤیكتۆر ئۆربان' لە هەڵبژاردنەكانی هەنگاریا هات، هەر بۆیە سەركردەكان هەوڵیاندا لە ڕێگەی ئەم گردبوونەوەیەوە هێزی خۆیان لە یەكێتیەكە دووپاتبكەنەوە و نیشانی بدەن كە هێشتا كاریگەرییان ماوە.

لە هەمان كاتدا، لە شوێنێكی نزیكی میلانۆ، گردبوونەوەیەكی دژە فاشیزم بەڕێوەچوو كە تێیدا خەڵك ناڕەزایەتییان بەرامبەر بە وتاری توندی ئەو پارتە راستڕەوانە دەربڕی.

ئێستا كە ئەوروپا بەدەست قەیرانە ناوخۆییەكانییەوە گرفتارە، گردبوونەوەی لایەنگرانی ئەم هاوپەیمانێتییە، وەك نیشانەیەكی روون بۆ گۆڕانی رەوتی سیاسی لە ئەوروپا دەبینرێت.

گردبوونەوەكە بە دەستپێشخەری ماتیو سالڤینی، سەرۆكی پارتی كۆمەڵەی ئیتاڵی رێكخرابوو، لەژێر دروشمی سەروەری لە نیشتمانی خۆمان بەڕێوەچوو.

سالڤینی بە راشكاوی پشتگیری خۆی بۆ ڤیكتۆر ئۆربان دووپاتكردەوە و رایگەیاند، پاراستنی سنوورەكان و دژایەتی بازرگانانی مرۆڤ خاڵی هاوبەشیانە.

لەلایەكی ترەوە، جۆردان باردێلا، سەرۆكی پارتی كۆمەڵی نیشتمانی فەڕەنسا، پەیامێكی توندی ئاراستەی ماكرۆن كرد و سەركەوتنی راستڕەوەكانی لە هەڵبژاردنی داهاتوودا بە نزیك و مسۆگەر وەسف كرد.

ئەم جۆرە وتارانە لەگەڵ دروشمی خۆپیشاندەران بۆ دەركردنی بەكۆمەڵی كۆچبەران یەكی دەگرتەوە.

خاڵێكی سەرنجڕاكێش لەم هەڵكشانەدا، كاریگەری دۆناڵد ترەمپ بوو لەسەر جەماوەری راستڕەو، بەشێك لە بەشداربووان بەئاشكرا داوایان دەكرد كە ئەوروپا هەمان سیاسەتی توندی ترەمپ پەیڕەو بكات بۆ گەڕاندنەوەی كۆچبەران.

لە خولی ئێستای پەرلەمانی ئەوروپادا هێزە راستڕەوەكان بە شێوەیەكی بەرچاو گەشەیان كردووە و دابەشبوون بەسەر سێ گرووپی سەرەكیدا كە پێكەوە نزیكەی 200 كورسییان لە كۆی 720 كورسی هەیە.

داهاتووی ئەوروپا ئێستا لە نێوان پاراستنی بەهاكانی یەكێتییەكە و گەڕانەوە بۆ نەتەوەپەرستییەكی توند، لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی سەختدایە.

ئەمریکا داوا دەکات کوبا سیستمی ئابوریی وڵاتەکەی بگۆڕێت و دەشڵێت: یارمەتیی حوکمەتی هاڤانا دەدەم ئەگەر بیانەوێت وڵاتەکەیان ببوژێننەوە

لێپرسراوانی ئەمریکا داوایان لە کوبا کردووە کە سیستمە ئابورییەکەی لە سۆشیالیزمەوە بگۆڕێت بۆ سیستمێکی پشتبەستوو بە بازاڕی ئازاد و قەرەبووی ئەو هاووڵاتی و کۆمپانیا ئەمریکییانە بکاتەوە کە لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی رابردوو، دەستیان بەسەر سەرمایەکانیاندا گیراوە

وەفدێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کۆتایی هەفتەی رابردوودا و سەردانی هاڤانی پایتەختی کوبایان کرد کە لە ساڵی 2016ـەوە ئەمە یەکەم سەردانیکردنی وەفدەکەیە بۆ ئەو وڵاتە، هێڵە گشتییەکانی داواکارییەکانیان بۆ حکومەتی کوبا خستەڕوو.

ئەوەش لە کاتێکدایە، کە کوبا بەدەست کەمیی سوتەمەنی و پچڕانی کارەباوە دەناڵێنێت.

بەپێی راپۆرتەکان، ئەمریکا داوای لە کوبا کردووە چاکسازیی ئابووری ئەنجامبدات، کەرتی تایبەت فراوان بکات، وەبەرهێنانی بیانی رابکێشێت و زیندانیانی سیاسی ئازاد بکات.

بەپێی زانیارییەکانی رۆژنامەی نیویۆرک تایمزیش بێت، لێپرسراوانی ئەمریکا پێشنیازی گەیاندنی خزمەتگوزاری ئینتەرنێتی مانگی دەستکردی ستارلینکـی 'ئیلۆن مەسک'یان بۆ کوبا کردووە و داوایان کردووە رێگە بە پەیوەندییەکی ئینتەرنێتی بێ سنوور بدرێت.

ئاژانسی ئەکسیۆس بڵاویکردەوە، واشنتۆن داوای لە هاڤانا کردووە رێگە بە ئازادییە سیاسییە زیاترەکان بدات، کە لە کۆتاییدا ببێتە هۆی ئەنجامدانی "هەڵبژاردنی ئازاد و دادپەروەرانە. ماڵپەڕەکە لە زاری بەرپرسێکی ئەمریکییەوە گواستوویەتییەوە کە نوخبەی دەسەڵاتداری دوورگەکە دەرفەتێکی کەمیان لەبەردەمدایە بۆ ئەنجامدانی چاکسازییە سەرەکییەکانی ژێر چاودێری ئەمریکا، پێش ئەوەی بارودۆخەکە بە شێوەیەکی گەڕانەوەنەبوو خراپتر بێت.

مایکڵ کۆزاک، لێپرسراوی باڵای وەزارەتی دەرەوە ڕۆژی پێنجشەممە جەختی کردەوە کە ئەمریکا فشار لە کوبا دەکات تاکو چاکسازیی ریشەیی لە سیستمی ئابوریی وڵاتەکەیدا ئەنجامبدات.

ئاماژەی بەوەشکردووە، ترەمپ کە پێشتر هەڕەشەی داگیرکردنی وڵاتەکەی کردبوو، لەم دواییانەدا هەڵوێستی نەرمترە و ئاماژەی بەوەش کردووە، واشنتۆن دەتوانێت یارمەتی کوبا بدات بۆ تێپەڕاندنی قەیرانە ئابورییەکانی.

میگێل دیاز-کانێل سەرۆکی کوباش، بە تەلەفیزیۆنی 'ئاڕ تی' راگەیاند، وڵاتەکەی لە شەڕ لەگەڵ ئەمریکا ناترسێت.
جەختیشی کردەوە، هاڤانا ئامادەیە بۆ گفتوگۆ، بەڵام تەنها لەسەر بنەمای یەکسانی و بەبێ هیچ فشار و ناچارکردنێک.

لە پێشهاتێکی نوێدا کە ئاماژەیە بۆ سەپاندنی واقیعێکی مەیدانیی جیاواز، حکومەتی ئیسرائیل سەرەڕای راگەیاندنی ئاگربەستی 10 ڕۆژە، نیازی خۆی بۆ چەسپاندنی ناوچەیەکی سەربازی بە ناوی "هێڵی زەرد" لە باشووری لوبنان راگەیاند، ئەم هەنگاوە رێگری لە گەڕانەوەی دانیشتووانی دەیان گوند دەکات کە لە ئێستادا لەژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی ئیسرائیلدان

هێڵی زەرد چییە و چۆن کار دەکات؟
بەپێی راپۆرتەکانی ڕادیۆی سوپای ئیسرائیل و تۆڕی سی ئین ئین،  ئەم تاکتیکە هاوشێوەی ئەو سیاسەتەیە کە پێشتر لە کەرتی غەززە بەکارهێنراوە،
هێڵەکە لە سنوورەوە دەستپێدەکات و بە قووڵایی تا 10 کیلۆمەتر دەچێتە ناو خاکی لوبنان، ئەم هێڵە 55 گوندی لوبنانی دەگرێتەوە کە ئیسرائیل وەک "ناوچەی ئۆپەراسیۆنی سەربازی" دەستنیشانی کردوون، هەروەها سوپای ئیسرائیل رێگری تەواو لە گەڕانەوەی هاووڵاتیانی لوبنانی بۆ ناو ئەو گوندانە دەکات، تەنانەت لەژێر سایەی ئاگربەستیشدا

وێرانکاری و پاکتاوکردنی هەڕەشەکان
یسرائیل کاتس، وەزیری بەرگری ئیسرائیل، جەختی کردەوە کە سوپا لەو شوێنانەی دەستی بەسەردا گرتوون دەمێنێتەوە، هاوکات رۆژنامەی "جێروزالم پۆست" ئاشکرای کرد کە سوپای ئیسرائیل بە فەرمانی کاتس، دەستی کردووە بە خاپوورکردنی خانووەکان لە گوندە سنوورییەکان بە مەبەستی نەهێشتنی هەر هەڕەشەیەک بۆ سەر باکووری ئیسرائیل، بە هەمان شێوازی شارەکانی بیت حانون و رەفەح لە غەززە

ڕێککەوتنی ئاگربەست و ئاستەنگەکان
ئەم هەنگاوانەی ئیسرائیل لە کاتێکدایە کە رێککەوتنی ئاگربەستی 10 ڕۆژە لە 16ی نیسانەوە چووەتە بواری جێبەجێکردنەوە، وخاڵە سەرەکییەکانی رێککەوتنەکە بریتین لە:
-ئیسرائیل مافی وەڵامدانەوەی هەر هێرشێکی بۆ سەرخۆی پاراستووە
-حکومەتی لوبنان پابەند کراوە بە رێگریکردن لە هێرشەکانی حزبوڵڵا و گرووپە چەکدارەکان
-واشنتون سەرپەرشتی دانوستانەکان دەکات بۆ گەیشتن بە رێککەوتنێکی هەمیشەیی و دیاریکردنی سنوورە وشکانییەکان

بەیرووت "ناوچەی ئەمنیی" ئیسرائیل رەت دەکاتەوە
 حکومەتی لوبنان بە توندی دژی هەوڵەکانی ئیسرائیل بۆ سەپاندنی واقیعێکی سەربازی نوێ لە باشووری وڵاتەکەی وەستایەوە، میشێل مەنسی، وەزیری بەرگری لوبنان، رایگەیاند کە وڵاتەکەی هەر هەوڵێکی ئیسرائیل بۆ دروستکردنی ئەوەی پێی دەوترێت "ناوچەی ئەمنیی" یان "هێڵی زەرد" لە باشووری لوبنان رەت دەکاتەوە.
مەنسی لە بەیاننامەیەکدا جەختی کردەوە کە لێدوانەکانی یۆئاڤ کاتس، وەزیری بەرگری ئیسرائیل، تەنها هەڕەشە نین، بەڵکو گوزارشت لە "نییەتێکی ڕوون دەکەن بۆ سەپاندنی داگیرکارییەکی نوێ بەسەر خاکی لوبناندا.
 هەروەها ئاماژەی بەوە دا کە ئەم پلانە ئامانجی کۆچپێکردنی زۆرەملێی سەدان هەزار هاووڵاتی و وێرانکردنی سیستماتیکی گوند و شارۆچکەکانی باشوورە
لەلایەکی ترەوە شارەزایان پێیان وایە سەپاندنی "هێڵی زەرد" ئەرکی دانوستانەکان قورس دەکات و دەبێتە بەربەست لەبەردەم جێگیربوونی ئاشتییەکی بەردەوام لە ناوچەکەدا

 

یۆرانیۆمی پیتێنراو چییە؟ ئاوەدانییە یان ماڵوێرانییە؟ ئەو كانزا قورسە كە چەقی ململانێی وڵاتان و هێزە جیهانییەكانە، دەتوانێت هەم تاریكی شارەكان روناك بكاتەوە و هەمیش لە چركەیەكدا ژیان لەسەر زەوی بسڕێتەوە.

یۆرانیۆم لە سروشتدا بە شێوەی خاو دەردەهێنرێت، بەڵام كێشەكە لەوەدایە تەنها رێژەیەكی زۆر كەمی 0.7٪ لە جۆری (یۆرانیۆم235)ە و 99.3٪ی بەشەكەی تری (یۆرانیۆم238)ە كە بۆ سوتەمەنی ئەتۆمیی دەست نادات، بۆیە زاناكان پەنا دەبەنە بەر پرۆسەی پیتاندن بۆ زیادكردنی ئەو رێژەیە.

 ئەو كارەش لە رێگەی گۆڕینی یۆرانیۆم بۆ گاز و خستنەناو ئامێری سەنتەرفیوژەوە دەكرێت، كە بە خێراییەكی زۆر دەیسوڕێنێتەوە تا بەشە سووك و كاراكەی یۆرانیۆمەكە جیا بكرێتەوە، ئەو كانزایە دوو رووی جیاوازی هەیە، روویەكیان خزمەت بە مرۆڤایەتی دەكات كاتێك تەنها بە رێژەی 3٪ بۆ 5٪ دەپیتێنرێت بە مەبەستی بەرهەمهێنانی كارەبا، یان تا 20٪ بۆ چارەسەری پزیشكی وەك نەخۆشی شێرپەنجە بەكاردێت، بەڵام كاتێك پیتاندنەكە دەگەیەنرێتە ئاستی 90٪، یۆرانیۆمەكە دەبێتە چەكێكی ئەتۆمیی كوشندە، لەو قۆناغەشدا، ماددەكە دەگاتە بارستەیەكی مەترسیدار كە بەهۆی كارلێكی زنجیرەیی ئەتۆمییەوە، وزەیەكی بێوێنە و تەقینەوەیەكی وێرانكەر دروست دەكات كە هیچ شتێك لە بەردەمیدا نامێنێتەوە.

جگە لەوەش دروستكردنی ژێرخانێكی ئەتۆمی پێویستی بە سەدان ملیۆن و هەندێكجار چەندین ملیار دۆلار هەیە، تێچووی رەسمی و ناڕەسمی ئەو پرۆژانەش تەنها لە دروستكردنی كارگەكاندا كۆنابێتەوە، بەڵكو پاراستنی ئاسایشی بنكەكان و دابینكردنی تەكنەلۆژیای ئاڵۆزیش بودجەیەكی خەیاڵی دەوێت، بەرهەمهێنانی بڕی پێویست بۆ تەنها یەك بۆمبی ئەتۆمی، بەپێی ژمارەی سەنتەریفیوژەكان و ئاستی تەكنەلۆژیا، رەنگە چەندین مانگ یان ساڵ بخایەنێت، ئەوەش وایكردووە پرۆسەكە هەم كاتێكی زۆر و هەم سەرمایەیەكی گەورەی بوێت.

لە ئێستادا یۆرانیۆمی پیتێنراو وەك شمشێرێكی دوودەم دەمێنێتەوە كە چارەنووسی مرۆڤایەتی پێوە بەستراوەتەوە، ئەگەرچی دەكرێت وەك ئامرازێكی گرنگ بۆ ئاوەدانی و پێشكەوتنی زانستیی بەكاربهێنرێت، بەڵام هەمان ئەو تەكنەلۆژیایە دەتوانێت ببێتە بزوێنەرێكی ماڵوێرانكەری جیهانیی، پاراستنی هاوسەنگیش لە نێوان ئەو دوو رێگەیەدا، ئەركێكی قورسی سەر شانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانە تا رێگری بكەن لەوەی ئەو وزە بێوێنەیە لە دژی ژیان و مرۆڤایەتی بەكاربهێنرێت.

سوپاس سەرۆك بۆ یاسای لابردنی باج لەسەر وەرگرتنی بەخشش، ئەمە وتەی كارمەندێكی بەتەمەنی یەكێك لە كۆمپانیاكانی دیلیڤەری خواردنە بۆ دۆناڵد ترەمپ، ئەم دیمەنەش بوو بە سەردێڕی بەشێكی زۆری میدیا جیهانییەكان.

شەوی رابردوو لە پەخشی راستەوخۆی كۆشكی سپی دا، دۆناڵد ترەمپ داوای خواردنی مەكدۆناڵدی كردبوو، دواتر لەلایەن كارمەندێكی كۆمپانیای دۆرداشەوە خواردنەكە بۆ ناوبراو هێندرا، دوابەدوای ئەو روداوە ترەمپ وەك هەمیشە دەستی بە وەرگرتنی پرسیاری رۆژنامەوانان لەبارەی ئێران و ئاگربەستەكەوە كرد.

دۆناڵد ترەمپ لە كارمەندەكە دەپرسێت و دەڵێت، بیستوومە تۆ بەهۆی یاسای لابردنی باج لەسەر وەرگرتنی بەخشش 11 هەزار دۆلارت پاشەكەوت كردووە, وایە؟ ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت بەڵی زیاترە لەو برەش. دواتر كارمەندەكە سوپاسی دەكات و ترەمپیش وەك پیشەی خۆی ئەمە وەك شانازییەك بۆ ئەو كارەی كردوویەتی باسی دەكات.

وێنەگرەكەی كۆشكی سپی لێی دەپرسێت، دەزانیت كۆشكی سپی بەخششی باش دەدەن، لەوكاتەدا ترەمپ 100 دۆلار دەردەهێنێت و دەیداتە كارمەندەكە.

شارۆن سیمۆن ئەو كەسەی داواكارییەكەی ترەمپی پێشكەشكرد داپیرەی 10 منداڵەو لە چاوپێكەوتنێكدا دوابەدوای ئەوە دەڵێت، من هاوسەری تووشی شێرپەنجە بووە و نامەوێت لەدەستی بدەم، لەبەرئەوە هەموو شتێك دەكەم بۆ مانەوەی.

بەپێی زانیارییەكان شارۆن 14 هەزار داواكاری دیلیڤەری لەماوەی چوارساڵی رابردوودا جێبەجێكردووە و دەڵێت هەرگیز داواكاریم بۆ كەسێكی پلەبەرزی هاوشێوە نەبردووە.

بەشێك لە رەخنەگران ئەم روداوە بە سیناریۆیەكی ساختەی دەزانن و دەڵێن، كارمەندەكە ساڵی رابردوو لەبەشی باجەكان لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریكا بانگێشتكراوە بۆ دەربرینی رای خۆی لەسەر یاساكە و هەر ئەوكاتیش هەمان بۆچوونی دەربریوە.

دوابەدوای ئەو روداوە پشكی هەردوو كۆمپانیای مەكدۆناڵد و دۆرداش بەرزبوونەوە، پشكی كۆمپانیای مەكدۆناڵد بۆ نزیكەی 304 دۆلار و دۆرداش بۆ نزیكەی 160 دۆلار بەرزبووەوە.

بەپێی ئامارەكان، نزیكەی شەش ملیۆن كارمەند سوودمەند بووە لە یاسای لابردنی باج لەسەر بەخشش و ئەوەش بووەتە یارمەتیدەرێكی باش بۆ ئەوانەی لەو بوارەدا كاردەكەن.

ئەمڕۆ، 14ـی نیسان 38 ساڵ بەسەر جێنۆسایدی ئەنفالدا تێدەپەڕێت، ئەو شاڵاوە دڕنددانەی کە  182 هەزار کوردی تێدا ئەنفال کرا و نزیکەی 200 هەزار ژن و منداڵ و پیاوی کوردیش بەرەو ناوچەکانی ناوەڕاست و باشوری عیراق راگوێزران و ژمارەیەکیان شەهید کران، هەزاران گوندیش خاپور کران.

تاوانەکانی جینۆساید دژ بە گەلی کورد لە باشوری کوردستان، مێژویەکی دور و درێژی هەیە و چەندین دەیە بەر لە تاوانەکانی ئەنفال دەستی پێکرد، سەرەتا بە تەعریبکردنی گوندەکانی دەوروبەری کەرکوک لە ساڵی 1963 دەستی پێکرد، دواتر راگواستن و بێ سەروشوێن کردنی کوردانی فەیلی کە لە سەرەتای ساڵانی 1970 دەستی پێکرد و تاکو ساڵی 1980 بەردەوام بوو، ئەنفالکردنی  هەشت هەزار لە پیاوان و گەنجانی بارزانی لەساڵی 1983، بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە کۆتایی دەیەی هەشتاکانی سەدەی رابردوو، بەشێک بوون لەو زنجیرە تاوانانەى بەرانبەر کورد ئەنجامدراون.

 لە رابردودا، رژێمی بەعس تاوانی جۆراوجۆری لەدژی كورد و كەمە نەتەوەییەكان بەكارهێناوە، بەڵام ئەنفال گەورترین  پرۆسەی جینۆسایدکردنی گەلی کوردە، کە دوای تێپەڕبوونی نزیکەی 40 ساڵ تا ئیستاش کاریگەریەکانی بەسەر کۆمەڵگەی کوردییەوە ماون.

 

تاوانی ئەنفال بە هەشت قۆناغ ئەنجامدراوە و لە هەر قۆناغێکدا ناوچەیەکی کوردستان کراوەتە ئامانج، بەمشێوەیە؛

 

قۆناغی یەکەمی ئەنفال

 هەنگاوی یەكەمی جینۆسایدی كورد لە دۆڵی جافایەتییەوە دەستی پێكرد، لە (23)ی شوبات تاکو (19)ی ئازاری 1988، ئەم شاڵاوە بە هێرشکردن لە چەند قۆڵێکەوە بۆ سەر گوندەکانی سەرگەڵو و بەرگەڵوی دۆڵی جافایەتی دەستیپێکرد، بە درێژایی 80 کیلۆمەتر لە ناحیەی بنگردەوە بۆ رۆژهەڵاتی دەریاچەی دوکان و شارۆچکەی دوکان، لە وێشەوە بە ئاراستەی  شاری سلێمانی  تاکو شارۆچکەی ماوەت و چوارتاى  لە ناوچەی شارباژێڕی گرتەوە.

 

قۆناغی دووەمى ئەنفال

لە قۆناغێ دووەمدا، دوای ئەوەى رژێمی بەعس هەستی بەوە دەكرد كە لە هەنگاوی یەكەمیدا سەركەوتنی بەدەستهێناوە، بیری لەوە دەكردەوە كە هەنگاوی تر بنێت، ئەمەش وایکرد  قۆناغی دووەمی ئەنفالی دەست پێبکات ، بەڵام ئەم جارەیان بەرەوناوچەکانی قەرەداغ و بازیان و بەشێکی سنوری قەزای دەربەندیخان.

ئەم قۆناغەی پرۆسەی ئەنفال لە 22ى ئازار تاکو یەکی نیسانی 1988ی خایاند، گوندەکانی تەکیە، سێوسێنان، سەگرمە، دەربەند باسەڕە، قۆپی قەرەداغ و چەندین شوێنی دیکەی ناوچەی قەرەداغی گرتەوسەرەتای هێرشەکە بە کیمیابارانکردنی چەند شوێنێکی ستراتیژی دەستی پێکرد لەناویاندا گوندی سێوسێنان کە بوەهۆی شەهیدبوونی زیاترلە 70کەسی مەدەنی و زیاتر لە (50) برینداری لێكەوتەوە.

 

قۆناغی سێیەمى ئەنفال

بەگەورەترین و بەرفراوانترین قۆناغی پرۆسەی ئەنفال دادەنرێت کە لە 7ـی نیسان تاکو 20ی نیسان 1988ی خایاند و ناوچەکانی دوزخورماتوو، قادرکەرەم، کەلار، کفری، چەمچەماڵ، تێلەکۆ، پێباز، سەنگاو، تەکیە، بەشێک لە ناوچەی ئاغجەلەری گرتەوە، قەبارەی ئەو زیانە گیانی و مادییانەی لەو قۆناغەی ئەنفالدا کەوتنەوە زۆر زیاتربوون بە بەراورد بە قۆناغەکانی تر.

 

قۆناغی چوارەمی ئەنفال

 لە 8ی نیسان تاکو 3ی ئایاری 1988ی خایاند چەند ناوچەیەکی سەر بە هەرسێ پارێزگای سلێمانی و کەرکوک و هەولێری گرتەوە، کە پێکدێت لە ناوچەکانی ئاغجەلەر، شوان، دەشتی کۆیە، چەمی رێزان. 

 سەرەتای  قۆناغی چوارەمی ئەنفال بە کیمیاباران کردنی  گوندەکانی گۆپتەپە  و عەسکەر لە رۆژی 3ی ئایاری دەستیپێکرد کە بەهۆیەوە 300کەس لە دانیشتوانی ئەو گوندانە بوونە قوربانی.

 رۆژێک دواتر سوپای عیراق بە پشتیوانی دەیان فەوجی جاش، لەچەندین قۆڵەوە هێرشی كردە سەر ناوچەكانی  شوان، شێخ بزێنی، قەڵاسێوكە، خاڵخاڵان، دەشتی كۆیە، تەقتەق، خەلەكان ‌و چەمی ڕێزان.

 بۆ ڕێگرتن لە دەربازبوونی دانیشتوای گوندەکانی گۆپتەپ ەوعەسکەر و حەیدەربەگ، ڕژێمی عیراق  ئاوی بەنداوی دوکانی بەردایەوە تاوەکو خەڵکی نەتوانن لە زێیەکە بپەڕنەوە و دەربازییان ببێت.

 

قۆناغەکانی  (پێنج، شەش و حەوتی)ـی ئەنفال

 ئەم قۆناغەی پرۆسەی ئەنفال ناوچەکانی شەقڵاوە و رەواندوزی گرتەوە لە 15 ی ئایاری 1988 دەستی پێکرد، کە هاوکات بوو لەگەڵ کۆتا رۆژی مانگی پیرۆزی رەمەزان.

 سەرەتای قۆناغى ئەنفالی شەش لە تەمموزی 1988، بە بۆردومانكردنی ناوچەكانی دۆڵی بالیسان‌ و دۆڵێ مەلەكان ‌و دۆڵی وەرتێ ‌و دۆڵی هیران‌ و سماقولی بە چەكی كیمیاوی دەستی پێكرد.

بەهۆی بەرگری هێزی پێشمەرگەوە، ڕژێمی بەعس نەیتوانی لە هێرش‌ و پەلاماری یەكەمدا پیلانەكانی جێبەجێ بكات، بۆیە قۆناغی شەش ‌و حەوتیشی تێكەڵ كرد.


دواین قۆناغی ئەنفال، قۆناغی هەشتەم

 ئەم قۆناغە لە دوای راوەستانی جەنگی عیراق- ئێران لە 25ی ئاب تاکو6ی ئەیلولی 1988ی خایاند، ناوچەکانی زاخۆ، ئامێدی، شێخان و ئاکرێی گرتەوە، سەرەتا ناوچەکە لەلایەن سوپای عیراقەوە بە بۆمبی هێشویی – کیمیایی  بۆردومان کرا.

 هەر لەچوارچێوەی ئەم قۆناغەی پرۆسەی ئەنفالدا سوپای عیراق  بە پاڵپشتی دەیان هەزار جاش، پەلاماری گوند و چیاو دۆڵەكانی ناوچەکانی "زاویتە، ئەتروش، ئامێدی، سەرسەنگ، چیای مەتین، چیای گارەو هەردوو بەری زێی گەورەی دا.

 گوندنشینەكانی ناوچەی بادینان زۆربەیان توانیان خۆیان بگەیەننە سنورەكانی توركیاو ئێران ‌و بەشێكی تریشیان لەشاخ‌و ئەشكەوتەكاندا خۆیان حەشارداو بەشێكی زۆریشیان دەستگیركران‌و پیاوەكان بێسەروشوێنكران‌و ژن‌و منداڵەكانیشیان ئازاد كران و حکومەتی هەرێم 14ی نیسانی هەموو ساڵێکی بۆ یادکردنەوەی ئەو تاوانە دیاریکردووە.

 پڕۆسەی ئەنفال لە رۆژی 23ی شوبات تاوەکو 6ى ئەیلولی 1988 بەردەوامبوو، لە باگراوندی هەرتاکێکی کوردا وشەى ئەنفال ماناى هەموو ئەو تاوان و جینۆساید و کۆمەڵکوژیە دەگرێتەوە بەدرێژاى مێژوو بەرانبەر بە گەلى کورد ئەنجام دراوە و تا ئێستاش کاریگەری بەسەر ژیانی کوردانی باشورەوە ماوە.

 

23 ساڵ لەمەوبەر لە 9ی نیسانی 2003، ئەمریكا و هاوپەیمانان ئۆپراسیۆنی رزگاركردنی عیراقیان بۆ لەناوبردنی رژێمی بەعس دەستپێكرد. دوای تێپەڕبوونی 21 رۆژ بەسەر شەڕەكەدا، شاری بەغداد بەتەواوی كۆنترۆڵكرا و پەیكەری سەدام حوسێن لە ناوەڕاستی پایتەخت شكێندرا .

رۆژی 9ی نیسانی 2003، وەك وەرچەرخانێكی مێژوویی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تۆماركرا، كاتێك هێزەكانی هاوپەیمانان بە سەرۆكایەتی واشنتۆن توانییان بە تەواوی كۆنتڕۆڵی بەغدادی پایتەخت بكەن.

لەو رۆژەدا و لە گۆڕەپانی فیردەوسی، رووخاندنی پەیكەری سەدام حسێن بووە رەمزی كۆتاییهاتن بە رەوشێكی پڕ لە ستەم و چەوسانەوە كە بۆ ماوەی زیاتر لە دوو دەیە باڵی بەسەر عیراقدا كێشابوو.

ئەم رووداوە تەنیا گۆڕینی دەسەڵات نەبوو، بەڵكو كۆتاییهاتنی قۆناغێكی تاریك بوو كە تێیدا هەموو پێكهاتەكان، بەتایبەت گەلی كورد، رووبەڕووی دڕندانەترین شێوەی پاكتاوی رەگەزی و جینۆساید بوونەوە.

رژێمی بەعس لە ماوەی دەسەڵاتداریدا، چەندین تاوانی گەورەی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجامدا.

لە 16ی ئازاری 1988، شاری هەڵەبجەی كیمیاباران كرد و بووە هۆی شەهیدبوونی 5000 هاووڵاتی بێتاوان.

جگە لەمەش، شاڵاوەكانی ئەنفال كارەساتێكی تر بوون كە تێیدا 182 هەزار كورد بێسەروشوێن كران.

بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەكان، ئێستاش گۆڕە بەكۆمەڵەكان گەواهی ئەو دڕندەییە دەدەن كە دەرهەق بە كورد كراوە.

ئەم رژێمە هیچ سنوورێكی بۆ فشار و سەركوتكردنی نەیارەكانی نەدەناسی و هەموو تواناكانی بۆ پاراستنی كورسییەكەی بەكاردەهێنا.

سەدام حسێن ، كە لە 28ی نیسانی 1937 لە گوندی عۆجە لەدایكبووە، لە ساڵی 1979دا بە رەسمی بووە چوارەم سەرۆك كۆماری عیراق.

ئەو پێشتر رۆڵی سەرەكی لە كودەتای 17ی تەموزی 1968دا بینیبوو و هەموو جومگەكانی دەسەڵاتی لە دەستی خۆیدا كۆكردبووەوە.

سەدام نەك هەر وەك سەرۆك كۆمار، بەڵكو وەك ئەمینداری گشتی حزبی بەعس و فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانیش مامەڵەی دەكرد، ئەمەش وایكردبوو كە هیچ لێپرسراوێكی تر نەتوانێت بەبێ رەزامەندی ئەو بڕیار بدات.

پرۆسەی ئازادیی عێراق لە 20ی ئازاری 2003 بە یەكەم گورزی ئاسمانی دەستیپێكرد، دوای تێپەڕبوونی تەنیا چەند هەفتەیەك، لە 9ی نیساندا رژێمەكە هەرەسی هێنا.

سەدام حسێن دوای ماوەیەك خۆشاردنەوە، لە 13ی كانوونی یەكەمی 2003 لە ئۆپەراسیۆنێكی تایبەتدا دەستگیركرا.

پاش دادگاییكردنێكی درێژخایەن و ئیمزاكردنی بڕیاری لەسێدارەدانی، لە سەعاتەكانی سەرەتای رۆژی 30ی كانوونی یەكەمی 2006دا سزاكەی بەسەردا جێبەجێكرا و كۆتایی بە ژیانی یەكێك لە مەترسیدارترین دیكتاتۆرەكانی سەدەی بیستەم هات.

دوای 40 رۆژ لە ململانێی توند لە کۆتاییدا دوو وڵاتە سەرسەختەکە گەیشتە راگەیاندنی ئاگربەست و دەستپێکردنی دانوستان.

ئەمریکا ئاگربەست وەک سەرکەوتنێکی تەواوەتی بۆخۆی رادەگەیەنێت و ئێرانیش 10 مەرجی خستووەتەروو و دەڵێت: سازش لەسەر هیچ کام لە خاڵەکان ناکەن.
هەردوولا کۆکن لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز، بەڵام ئێران سورە لەسەر ئەوەی کردنەوەی گەرووەکە و هاتوچۆ بەتەواوی لەژێر کۆنتڕۆڵی خۆیدا بێت و دەشیەوێت لەمەودوا بۆ تێپەڕینی هەر کەشتییەک باج وەربگرێت و باجی بەشێک لەکەشتییەکان دەگاتە نزیکەی دوو ملیۆن دۆلار.

ئێران دەشیەوێت، ئەمریکا سەرجەم هێزەکانی خۆی کە لەبنکە جیاجیاکانی ناوچەکەدا جێگیرکردبوون پاشەکشە پێبکات و شەڕ دژ بەبریکارەکانیشی رابگیرێت. لەبەرامبەردا ئیسرائیل بەتوندی رەتیدەکاتەوە شەڕی لوبنان و حزبوڵا رابگرێت و ئەمریکاش راگرتنی هاوکارییەکانی ئێرانی بۆ گروپە چەکدارەکانی ناوچەکە کردووە بە مەرج.

هاوکات، ئێران جەختدەکاتەوە لەسەرئەوەی سزاکانی سەر وڵاتەکەی هەڵبگیرێت و پارە بلۆککراوەکانی لەبانکەکانی جیهاندا ئازادبکرێت، هەروەها قەرەبووی سەرجەم زیانەکانی ئەم جەنگەی بۆبکرێتەوە، دەشیەوێت خاڵەکانی رێککەوتنەکە لەئەنجومەنی ئاسایشدا جێگیربکرێت و بکرێت بە یاسایەکی نێودەوڵەتی.

هەرچی لایەنی ئیسرائیلە ئاگربەستەکەی قبوڵە و کۆشکی سپیش ئەرێنییە بەرانبەر بە مەرجەکانی ئێران و وەک بنەمای سەرەکی بۆ بەردەوامی دانوستانەکان ناویدەبات. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمریکا بێمەرج نییە و هەر لە 25ی مانگی رابردووەوە 15 خاڵی وەک بنەمای سەرەکی رێککەوتن خستووەتەروو، کە گرنگترینیان پرسی ئەتۆم و سنوردارکردنی توانا موشەکییەکانی ئێرانە.

ئەمریکا دەیەوێت ئێران بەڵێنبدات هەرگیز هەوڵی بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی نادات و یۆرانیۆمی پیتێنراو لەخاكەكەیدا ناهێڵێتەوە، دەشڵێت: دەبێت ئێران تەواوی كۆگای ماددە پیتێنراوەكان كە بە 450 كیلۆگرام و بەرێژەی 60٪ دەخەمڵێنرێت، رادەستی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم بكات و دامەزراوە ئەتۆمییەكانی لەكار بخات، هەروەها بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران کە لەداهاتوودا بۆ ئاشتی بەکاریدەهێنێت روون بێت.

راگەیاندنی ئاگربەست و راگرتنی ئەو جەنگە سەختە کاردانەوەکانی خێرابوون و وڵاتانی جیهان پێشوازی لێدەکەن، کاریگەرییەکەشی بەبازاڕی وزەوە دیارە، لەگەڵ ئەوەشدا شارەزایانی سیاسی دوودڵی خۆیان دەردەبڕن و باس لەوەدەکەن، مەرجەکان خاڵی قورسی بۆ هەردوولا تێدایە و ئەو دوو وڵاتە بە ژیلەمۆیەک ناودەبەن، کە دیارنییە لەگەڵ چ شنەبایەکدا دەکرێت دووبارە ئاگر بگرنەوە.

پاش زنجیرەیەک فشار و هەڕەشەی توند، رەوشێکی نوێ لە ناوچەکەدا هاتە ئاراوە و محەمەد شەهباز شەریف، سەرۆک وەزیرانی پاکستان، بە شێوەیەکی رەسمی رایگەیاند، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران شانبەشانی هاوپەیمانەکانیان گەیشتوونەتە رێککەوتن بۆ راگرتنی دەستبەجێی شەڕ. ئەم هەنگاوە کە وڵاتی لوبنان و چەندین ناوچەی تر دەگرێتەوە، وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ ئەو وادەیەی دۆناڵد ترەمپ دیاری کردبوو دێت، کە تەنها یەک سەعات و نیو پێش کۆتاییهاتنی وادەکە، واشنتۆن و تاران لەسەر راگرتنی پێکدادانەکان بۆ ماوەی دوو هەفتە رێککەوتن بە مەبەستی رێگەخۆشکردن بۆ گفتوگۆی سیاسی و دیپلۆماسی تر.
بەپێی زانیارییەکانی لێپرسراوێکی باڵا لە کۆشکی سپی کە بۆ میدیاکانی ئەمریکا قسەی کردووە، ئیسرائیل رەزامەندی لەسەر ئاگربەستێکی کاتی دەربڕیوە. ئەم بڕیارە دوای ئەوە هات کە دۆناڵد ترەمپ هەڕەشەی هێرشی سەربازی توندی بۆ سەر ژێرخانی مەدەنی ئێران کردبوو ئەگەر گەرووی هورمز نەکرێتەوە. سەرچاوە ئەمنییەکانی ئیسرائیلیش جەختیان کردووەتەوە کە ئەم ئاگربەستە تەنها ئێران ناگرێتەوە، بەڵکوو رەوشی لوبنانیش لەخۆ دەگرێت، ئەمەش دەرفەتێک دەبێت بۆ هێورکردنەوەی پێکدادانەکان لە چەندین بەرەی جیاوازدا کە لە چەند مانگی رابردوودا ئاڵۆزی زۆریان بەخۆوە بینیوە.
لە لایەکی ترەوە، عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، بە شێوەیەکی رەسمی رایگەیاند کە وڵاتەکەی رەزامەند بووە لەسەر کردنەوەی گەرووی هورمز بۆ ماوەی دوو هەفتە. عێراقچی ئاماژەی بەوە کرد کە هاتوچۆی ئارام لە گەرووەکەدا بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزە چەکدارەکانی ئێران فەراهەم دەکرێت. هەروەها جەختی کردەوە کە تاران ئامادەیە هەموو هێرشەکانی رابگرێت ئەگەر لایەنی بەرامبەریش هێرشەکان رابگرێت، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ رێگریکردن لە هەر جۆرە فشارێکی سەربازی تر کە زیان بە ژێرخانی وڵاتەکە بگەیەنێت و رەوشەکە بەرەو تەقینەوەی گەورەتر ببات.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە رێگەی تۆرە کۆمەڵایەتییەکانەوە تەنها سەعاتێک پێش تەواوبوونی مۆڵەتەکە، رەزامەندی خۆی بۆ راگرتنی بۆردومانەکان بۆ سەر ئێران نیشاندا. ترەمپ دوای گفتوگۆی چڕ لەگەڵ نێوەندگیرە پاکستانییەکان، رایگەیاند کە ئەمە ئاگربەستێکی دوولایەنە دەبێت و ماوەی ئەم دوو هەفتەیە دەرفەتێکی گرنگە بۆ ئەوەی رێککەوتنی کۆتایی ئیمزا بکرێت و کارەکان بە تەواوی جێبەجێ بکرێن. ئەم رەوشە نوێیە ئومێدی ئەوەی لای چاودێران دروست کردووە کە ناوچەکە لە جەنگێکی گشتگیر دوور بکەوێتەوە و رێگەی دیپلۆماسی جێگەی فشارە سەربازییەکان بگرێتەوە.
لە کۆتاییدا، ئەم ئاگربەستە کاتییە کە بە نێوەندگیری پاکستان و فشاری واشنتۆن هاتە دی، وەک تاقیکردنەوەیەکی سەخت بۆ هەردوو لایەن دەبینرێت. ئێستا هەموو چاوەکان لەسەر ئەوەن کە ئایا لە ماوەی ئەم ١٤ رۆژەدا لایەنەکان دەگەنە رێککەوتنێکی هەمیشەیی یان رەوشەکە جارێکی تر بەرەو ئاڵۆزی و فشار دەچێتەوە. گرنگی ئەم هەنگاوە لەوەدایە کە نەک تەنها گەرووی هورمز، بەڵکوو ئارامی لوبنان و چەندین ناوچەی تریش بەندە بە سەرکەوتنی ئەم ماوە کاتییەوە کە ترەمپ دیاری کردووە.

21 ساڵ بەر لە ئێستا، سەرۆك مام جەلال بووە یەكەم سەرۆك كۆماری كورد لە مێژووی عیراقدا..

لە 6 ـی نیسانی ساڵی 2005، كۆمەڵەی نیشتمانی عیراق سەرۆك مام جەلالی وەك سەرۆك كۆماری نوێی عێراق هەڵبژارد، بۆ یەكەمین جاربوو لە مێژووی عیراقدا كوردێك ببێت بە سەرۆك كۆمار و ئەو رۆژەش بووە رۆژێكی مێژووی بۆ تەواوی گەلی كورد.

هەڵبژاردنی سەرۆك مام جەلال وەك سەرۆك كۆماری عیراقی نوێ‌ دوای چەندین ساڵ لە دەسەڵات و ستەمی رژێمی بەعس، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهان گرنگییەكی زۆری پێدرا و مایەی دڵخۆشی بوو،  هەر لەو رۆژەدا جۆرج بۆش سەرۆكی ئەوكاتەی ئەمریكا پیرۆزبایی لە سەرۆك مام جەلال كرد و ژمارەیەكی زۆر لە لێپرسراوانی وڵاتانی عەرەبی و ئەوروپیش لە رێی پەیامی پیرۆزباییەوە  خۆشحاڵی و پشتگیرییان بۆ سەرۆك مام جەلال دوپاتكردەوە .

لە ناوخۆی وڵاتیش، هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان خۆشحاڵی خۆیان دەربڕی كە بۆ یەكەمجار كوردێك توانی ببێت بە سەرۆك كۆماری عیراق.

سەرۆك مام جەلال رابەری پرۆسەی ئازادی و ئەزمونی دیموكراسی و دەستوریی لە كوردستان و عیراق بوو كە كەسایەتییە سیاسییەكان كۆكن لەسەر لێهاتوویی و دانایی و دەوڵەتمەداریی سەرۆك مام جەلال و بە سایەی عیراقییەكان وەسفیان دەكرد.

بەهۆی سیاسەتی حەكیمانە و رۆڵی بەرچاوی لە بەڕێوەبردنی وڵات و لێكنزیكردنەوەی لایەنەكان، لە ساڵەكانی 2006 و  2010، بۆ دوو خولی تر سەرۆك مام جەلال لەلایەن ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەرانەوە وەك سەرۆك كۆماری عیراق هەڵبژێردرایەوە و  تا ساڵی 2014 سەرۆك كۆماری عیراق بوو.

سەرۆك مام جەلال هەمیشە پێشنیاز و راسپاردەكانی لە دیدگای نیشتمانییەوە پێشكەش دەكرد و بە گرنگییەوە بۆ داهاتووی عیراق دەیخستنەڕوو، یەكێك لە پایە گرنگەكانی عیراق بوو و وێستگەی ئاشتەوایی بوو لەنێوان عیراقییەكاندا و بە پارێزەر و راگری ئەمان و ئاسایشی عیراق دەناسرا.

 لەسەردەمی  سەرۆكایەتی مام جەلالدا  كێشە و گرفتی زۆر لە عیراق هەبوون، بەڵام بە لێهاتویی و دانایی و ئەزموونی سیاسی خۆی چارەسەری دەكردن، لە گۆڕپانی سیاسەتی نێودەوڵەتیشدا پێگەی دیاربوو، جێگری سەرۆكی رێكخراوی ئینتەرناسیۆنالی جیهانی بوو كە جێ دەست و كاریگەری لەو بوارەدا بەڕوونی دیاربوو.

سەرۆك مام جەلال بە سەمامی ئەمانی عیراق ناسرابوو، هەربۆیە لەسەر دەستی ئەو سەرجەم پێكهاتەكانی عیراق بە ئاشتی و لەسەر یەك مێزی گفتوگۆ كۆدەبوونەوە، هەر ئەوەش وایكردبوو لەڕ‌ووی نێودەوڵەتی و لەسەر ئاستی عیراقیش بەچاوێكی دیكەوە لە رۆڵی سەرۆك مام جەلال و كورد بڕ‌واندرێت.

لەدوای دوو ساڵ و لە رۆژی 17-12-2012 سەرۆك مام جەلال نەخۆش كەوتوو رەوانەی دەرەوەی وڵات كرا ماوەیەكی زۆر لە نەخۆشخانە مایەوە هەرچەندە ناحەزان ریكلاێمێكی زۆریان كرد كە گوایە بەڕ‌ێزیان لەژیاندا نەماوە، بەڵام هەموو ئەو وتە ناڕ‌استانە لە ساڵی 2014 بەدرۆخرانەوەو لە مانگی 7ی ئەو ساڵەدا گەڕ‌ایەوە هەرێمی كوردستان و لە ناو ئاپۆڕ‌ایەكی جەماوەریدا پێشوازی لێكرا.

دووركەوتنەوەی كەسایەتی سەرۆك مام جەلال بەهۆی بارودۆخی تەندروستییەوە كاریگەرییەكی گەورەی هەبوو لەسەر دروستبوونی ژمارەیەكی زۆر لەو كێشانەی كە ئێستای عیراق پێوەی دەناڵێنێت، سەرۆك مام جەلال هەركاتێك كە دەهاتەوە كوردستان ئەو كێشانەی هەبوون بەشێوازێكی چاوەڕ‌واننەكراو و لێزانانە چارەسەری دەكردن، ئەو تەنیا كەس بوو هەموو كەسایەتی و لایەن و بیروڕ‌ا جیاكانی لەسەر یەك مێزكۆدەكردەوە، باشترین بەڵگەش بۆ ئەم قسانە ئەو قەیرانە یەك لەدوا یەكانەن كە لەعیراق  رودەدەن.

لەڕ‌اگەیاندنی ئاگربەستی نێوان پەكەكەو حكومەتی ئەنکەرەش لەساڵی 1993دا پشكی شێری بەركەوت، لەدواین نامەشیدا بۆ سەرۆك مام جەلال عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرۆكی زیندانیكراوی پەكەكە باس لە رۆڵی گرنگی مام جەلال دەكات بۆ پرۆسەی ئاشتی.

مام جەلال كوڕ‌‌ی شێخ حیسامەدین كوڕ‌‌ی شێخ نوری كوڕ‌‌ی شێخ غە فوور. هاوینی ساڵی 1933 لە گوندی ( كەلكان ) ی قەتپاڵی چیای كۆسرەت لە دایكبووە، كە دەڕ‌‌وانێتە دەریاچەی دوكان، چەند ساڵێك تەمەنی منداڵی لەو گوندە بەسەر بردووەو دواتر باوكی بووە بەرێبەری تەكیەی تاڵەبانی لە كۆیە. لەوێ چۆتە قوتابخانەی سەرەتایی و بە سەركەوتوویی خوێندنی تەواو كردووە، خوێندكارێكی زیرەك لێهاتوو بووە، هەر لە تەمەنی منداڵییەوە نیشانەكانی سەركردایەتی بە جۆرێ‌ لێدەركەوتووە كە پێش هاوڕ‌‌ێكانی دەكەوت بۆ كۆڕ‌‌ی پرسە و ئەو بۆنانەی لەو سەردەمەدا بەڕ‌‌ێوە دەچوون، بەیانیان لە كاتی ریزبوونی قوتابیاندا، مامۆستاكان پێش هەمووان ئەویان هەڵدەبژارد بۆ خوێندنەوەی شیعری نیشتمانیی و نەتەوەیی.

رۆژی 3ی تشرینی یەكەمی 2017 لەنەخۆشخانەیەكی بەرلینی ئەڵمانی كۆچی دوایكردو رۆژی 6ی هەمان مانگیش لەئاپۆڕ‌ایەكی جەماوەریداو بەئامادەبوونی لێپرسراوانی باڵای هەرێم و عیراق و سەرۆك و نوێنەری وڵاتان لە دەباشانی سلێمانی بەخاكسپێردرا.

ژیری دەستكرد هاوكێشەی سەربازییەكانی لە جەنگی ئێران گۆڕیوە، لە نوێترین پێشهاتەكانی جەنگ  زانیارییەكان دەریدەخەن ئەمریكا  لەم جەنگەدا  تەكنەلۆژیایەكی ژیری دەستكردی بە ناوی"مەیڤن"بۆ ئاسانكردنی ئەركە سەربازییەكان بەكارهێناوە كە لە ساڵی 2018وە كاری لەسەر دەكرێت. 

مایكڵ براون، بەڕێوەبەری پێشووی بەشی داهێنانەكانی وەزارەتی بەرگری ئیمریكا كە ئیچستا ناوەكەی گۆراوە بۆ  وەزارەتی جەنگ  بە رۆژنامەی فۆربیسی رایگەیاند، حكومەتی ئەمریكا لە هێرشەكانی سەر ئێران تەكنەلۆژیایەكی نوێی زیرەكی دەستكرد بەكارهێنراوە بە ناوی مەیڤن و دەسەڵاتدارانی ئێران بەو تەكنەلۆژیایە بە ئامانجگیراون.

 تەكنەلۆژیاكەی ئەمریكا رۆڵیكی گرنگی هەبووە لە دەستنیشانكردنی ئامانجەكان و توانای كۆكردنەوەی زانیاری لە چەندین سەرچاوەوە هەیە وەك، كامێراكانی چاودێری، رادار و سیستمی بەرگری و درۆن و وێنەی سەتەلایتی و هەر سەرچاوەیەك كە دەستیپێیبگات دەتوانێت كۆیبكاتەوە و لێكدانەوە و شیكردنەوەیان بۆ بكات و ئامانجێكی رون و ئەگەری سەركەوتنی هێرشەكە دەربخات لە هەمان كاتدا هەڵبژاردنی جۆری چەكەكە دەستنیشان دەكات وەك باشترین چەك بۆ هێرشكردنە سەر ئەو ئامانجەی لەلایەن تەكنەلۆژیاكەوە دیاریكراوە  
هەروەها ژیری دەستكردی "مەیڤن" كە لە جەنگی دژی ئێران لەلایەن ئەمریكاوە بەكارهێندراوە لە 24 سەعاتی یەكەمدا 1000 ئامانجی دۆزیوەتەوە و پێكاویەتی.

ئەو تەكنەلۆژیایەی ژیری دەستكرد دەتوانێت لە رێگەی درۆنەوە راستەوخۆ زانیاری كۆ بكاتەوە و بیگوازێتەوە بۆ سەنتەری كۆكردنەوەی  زانیارییەكان و لێكدانەوەیەكی ورد بكات بۆ دۆزینەوەی شوێنی ئامانجەكە.

هاككردنی سیستمی كۆمپیوتەر و كامێراكانی چاودێری كە بەشێكە لە ئەركەكانی ئەو تەكنەلۆژیایە ، رۆڵێكی گرنگی هەبووە لە چاودێری و كۆكردنەوەی زانیارییەكان و ناسینەوەی شوێنەكە و ناردنی بۆ سەنتەری كۆكردنەوەی زانیارییەكان و بەراوردكردنی بە هەر زانیارییەكی تر و دانانی پلانێكی ورد و ئاراستەكردنی فەرمانی بە ئامانجگرتنی شوێنەكە.

شارەزایانی بواری تەكنەلۆژیا مەترسیان لە بەكارهێنانی ئەو تەكنەلۆژیایە هەیە،  چونكە  ئەگەری ئەوە هەیە تەكنەلۆژیاكە نەتوانێت كەسانی مەدەنی و سەربازی لەیەك جیابكاتەوە، بەوەش ژمارەیەكی زۆری كەسانی مەدەنی ببنە قوربانی، ئەوەش لەسەر ئەو بنەمایەی تەكنەلۆژیای زیرەكی دەستكردی مەیڤن تەنها  پێكانی ئامانجەكەی لەلا گرنگە نەك ژمارەی ئەو كەسانەی دەبنە قوربانی.

وەک وەڵامێک بۆ بنبەستی دیپلۆماسی، پنتاگۆن خەریکی ئامادەکردنی بژاردەی سەربازیی توندە بۆ لێدانی گورزێکی یەکلاکەرەوە لە ژێرخانی وزەی ئێران.

بەپێی راپۆرتە میدیاییەکان، پنتاگۆن خەریکی ئامادەکردنی کۆمەڵێک بژاردەی سەربازیی توندە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئێران، کە رەنگە بەکارهێنانی هێزی زەمینی و هەڵمەتێکی فراوانی بۆردومانکردن لەخۆ بگرێت. لێپرسراوانی واشنتۆن ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم هەنگاوانە وەک "گورزی کۆتایی" دیاری کراون و ئامانج لێیان گۆڕینی رەوشی ناوچەکەیە، بەتایبەت ئەگەر هەوڵە دیپلۆماسییەکان شکستیان هێنا و گەرووی هورمز بە داخراوی مایەوە، ئەم هەڵکشانی گرژییە لە کاتێکدایە کە ترەمپ دەیەوێت لە رێگەی نیشاندانی هێزێکی تێکشکێنەرەوە، پێگەی خۆی لە گفتوگۆکانی ئاشتی بەهێز بکات یان سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە رابگەیەنێت.

ماڵپەڕی ئەکسیۆس لە زاری چەند لێپرسراوێکی باڵای ئەمریکاوە ئاشکرایکرد، چوار بژاردەی سەرەکی لە بەردەم سەرۆکی ئەمریکادان، یەکەمیان بریتییە لە داگیرکردن یان گەمارۆدانی دوورگەی "خارگ" کە ناوەندی سەرەکی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانە.

هەروەها بژاردەی تر بریتییە لە کۆنترۆڵکردنی دوورگەی "لاراک" کە پێگەیەکی ستراتیژییە و راداری پێشکەوتوو و بەلەمی هێرشبەری تێدایە بۆ چاودێریکردنی جوڵەکان لە گەرووی هورمز، جگە لەمانە، ئەگەری دەستبەسەرداگرتنی دوورگەی "ئەبومووسا" و دوو دوورگەی بچووکی تر لە رۆژئاوای گەرووەکە لە ئارادایە، کە ئێستا لەژێر دەسەڵاتی تاراندان بەڵام ئیماراتیش داوایان دەکات.

لایەنێکی تری پلانە سەربازییەکانی واشنتۆن پەیوەندی بە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێرانەوە هەیە، سوپای ئەمریکا پلانێکی وردی بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی زەمینی لە قوڵایی خاکی ئێراندا داڕشتووە، بە مەبەستی دەستبەسەرداگرتنی ئەو یۆرانیۆمە پیتێندراوەی کە لە ژێرزەمینەکاندا حەشار دراون، لێپرسراوان دەڵێن ئەگەر ئەم کارە زۆر ئاڵۆز بێت، ئەوا بژاردەی هێرشی ئاسمانیی بەرفراوان بۆ سەر ئەو دامەزراوانە لە پێشینەی کارەکان دەبێت تا رێگری لە بەدەستهاتووی تاران بە مادە ئەتۆمییەکان بگرێت.

سەرەڕای ئەم ئامادەکارییانە، هێشتا بڕیاری رەسمی و کۆتایی نەدراوە و کۆشکی سپی ئەم پلانانە وەک گریمانە دەبینێت، بەڵام سەرچاوەکان جەخت دەکەنەوە کە ترەمپ ئامادەیە فشارەکان زیاد بکات ئەگەر تاران نەیەتە سەر مێزی گفتوگۆ بە ئەنجامێکی دیاریکراوەوە، یەکەم هەنگاوی ئەم هەڵکشانە رەنگە بۆردومانکردنی وێستگەکانی کارەبا و دامەزراوەکانی وزە بێت، کە ئێران پێشتر هەڕەشەی کردووە لە ئەگەری رودانی وەها هێرشێکدا، کاردانەوەی توندی لەسەر ئاستی کەنداو دەبێت.

لە کۆتاییدا، رەوشی ناوچەکە بەرەو قۆناغێکی نادیار هەنگاو دەنێت. ئەگەرچی واشنتۆن دەیەوێت لە رێگەی ئەم "گورزە کۆتایییەوە" کۆتایی بە ململانێکان بهێنێت، بەڵام مەترسیی ئەوە هەیە ئەم بژاردانە لەبری کۆتاییهێنان بە شەڕ، ببنە هۆی درێژخایەنکردن و توندترکردنی پێکدادانەکان، چونکە تاران رۆڵی دەبێت لەوەی چۆن و کەی شەڕەکە کۆتایی پێ دێت.