دەستەی حەشدی شەعبی بڵاویکردەوە، ھێزی ئەمنی سوپای عێراق بە بەشداری فەرماندەی ئۆپراسیۆنەکانی حەشدی شەعبی سەڵاحەدین ئۆپراسیۆنێکیان دەستپێکرد، بۆ پاراستنی ناوچەکانی "بەعێجی و حاوی" نزیک لە روباری دیجلە لە خۆرھەڵاتی بێجی. 

ئۆپراسیۆنەکە بۆ کێوماڵکردن و پشکنینی ئەو ناوچانەیە تا لە مەترسییە ئەمنییەکان بپارێزرێن و رێگری لە دزەکردنی چەکدارانی داعش بکرێت.

ساڵح محەمەد عێراقی لە راگەیەنراوێکدا وەڵامی چوارچێوەی ھەماھەنگی دایەوە و ئاماژەی بەوەکرد، خۆپیشاندانەکەیان دیموکراسیانەیە و دەستور گەرەنتی خۆپیشاندانی ئاشتیانەی کردووە، ئەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی پەکخستووە خۆپیشاندانەکانی ئەوان نیە، بەڵکو سێیەکی پەکخەر و بایکۆتی دانیشتنەکان بوونە مایەی پەکخستنی.

دووپاتیشیکردەوە، خۆپیشاندانەکانیان دژی ئەنجومەنی نوێنەرانی پەکخراوە کە ناتوانێت یاسا دەربکات و پابەندی سوێندەکەی نەبووە و رەچاوی ماوە دەستورییەکانی نەکردووە بۆ پێکھێنانی حکومەت.

راشیگەیاند، ئەگەر خۆپیشاندانەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی بۆ پشتیوانی دەستور و دەوڵەت بێت بۆچی دژایەتی سەرۆک وەزیران و سەرۆک کۆمار دەکەن کە گوایە ماوەیان تەواوبووە، ئەوان دژی ئەنجومەنی نوێنەرانن، چونکە ژمارەیەکی کەمی کورسیان بەدەستھێناوە، پروپاگەندەکردن بۆ ساختەکاری پشتیوانی دەوڵەت نیە.

وەزیرەکەی سەدر دەڵێت، ئەوان لەگەڵ دادگا ناکۆکن، بەڵام ناکۆکییەکەیان ئاشتیانەیە و بێرێزیی ناکەن.

لە رۆژی ھەینی ھەفتەی رابردووەوە، لایەنگرانی چوارچێوەی ھەماھەنگی لە نزیک پردی ھەڵواسراو لە شاری بەغداد، دەستیان بەگردبوونەوە و خۆپیشاندان کرد و دواتریش مانگرتنیان راگەیاند و خێوەتیان ھەڵدا، لایەنگرانی چوارچێوەی ھەماھەنگی وەک خۆیان دەڵێن، خۆپیشاندانەکەیان بۆ پشتگیریکردنە لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و پاراستنیان و بەشێکیشیان داوای پێکھێنانی حکومەتی نوێیان کرد بەزووترین کات.

پەیامنێری کوردسات نیوزیش رایگەیاند، لەدوای بڕیارەکەی موقتەدا سەدر رێبەری رەوتی سەدر بۆ دواخستنی خۆپیشاندانە ملیۆنییەکەی رۆژی شەممە، ژمارەی لایەنگرە مانگرتووەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی زیادیکردووە و سەدان کەسی تر چوونەتە ناو گردبوونەوەکە و خێوەتی زیاتر بۆ مانگرتووەکان ھەڵدراوە.

 

لە باڵەخانەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، سەرکردە و کەسی یەکەمی لایەنە سیاسییەکان، لەسەر دەستپێشخەری و بانگھێشتی مستەفا کازمی سەرۆک وەزیرانی عێراق، لەبارەی چەقبەستوویی رەوشی سیاسی و چارەسەرەکان بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی سیاسی لە باڵەخانەی ئەنجومەنی وەزیران لە کۆبوونەوەدان، بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیش لە کۆبوونەوەکەدا بەشدارە.

ھاوکات سەرکردەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی و لایەنەکانی سووننە و کورد و فایەق زێدان سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق لە کۆبوونەوەکەدا بەشدارن، بەڵام رەوتی سەدر بایکۆتی کۆبوونەکەی کردووە.

فەرمانگەی میدیاو زانیاری بڵاویکردەوە، بەپێی بەرنامەی کاری کۆبوونەوەکە، دەرئەنجامی سەردانی وەفدی ھەرێم بۆ بەغداد و سەردانی وەزیری رۆشنبیری بۆ ئەرمینیا گفتوگۆی لەبارەوە دەکرێت.

دواتریش پوختەیەک سەبارەت بە داوا ناڕەواکانی وەزارەتی نەوتی عێراقی لەبەرامبەر وەزارەتی سامانە سروشتییەکان و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی بواری نەوت و غاز و ڕێکارەکانی حکومەتی ھەرێمی کوردستان  دەخرێتەڕوو.

لە بڕگەیەکی تریشدا وەزیری شارەوانی راپۆرتێک سەبارەت بە رەوشی خزمەتگوزاری دابینکردنی ئاو بۆ ھاووڵاتیان پێشکەشدەکات، لەکۆتایشدا چەند پێشنیازێک بۆ جێبەجێکردنی بابەتی خانەنشنینی پلە تایبەت و باڵاکان لە یاسای چاکسازی دەخرێنەڕوو.

بە بەشداری بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی نیشتمانی کوردستان، دیالۆگی نیشتمانی عێراق بۆ چارەسەرکردنی کێشە سیاسییەکان و ھێورکردنەوەی رەوشەکە لە بەغداد بەڕێوەچوو، لە کۆتایی کۆبوونەکەشدا، نوسینگەی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە ڕاگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە.

بەشداربوانی کۆبوونەوەکە جەختیانکردووەتەوە لە پاراستنی یەکێتی عێراق و بەردەوامبوونی سیستمی دیموکراسی دەستوری و داواشیان کردووە، کێشەکان بە ڕۆحی برایانە و گفتوگۆی بنیاتنەرانە چارەسەر بکرێن.

راشیانگەیاندووە، پەنابردن بۆ ھەڵبژاردنی پێشوەختە، ھەنگاوێکی بێپێشینە نییە لە مێژووی سیستمە دیموکراسییەکاندا، کە ھەموو لایەک پەنای بۆ دەبات بۆ چارەسەرکردنی کێشە سیاسییەکان.

بەشداربوانی کۆبوونەوەکە، داواشیان لە رەوتی سەدر کرد، بۆ چارەسەرکردنی ھەمەلایەنەی کێشەکان، دەست بە گفتوگۆی نیشتیمانی بکاتەوە.

ئاماژەیان بەوەشکردووە، تاکە ڕێگە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، پەنا بردنە بۆ گفتوگۆی نیشتیمانییانە، کە خزمەت بە عێراقییەکان بکات.

بەرەی تورکمانی لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، "حەسەن توران" سەرۆکی ئەو بەرەیە لەگەڵ "ھادی عامری" سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتح لە بەغداد کۆبووەتەوە و دوایین پێشھاتە سیاسییەکانی عێراقیان تاوتوێکردووە. 

بەرەی تورکمانی رایگەیاندووە، لەگەڵ دانوستانی نیشتمانین بۆ چارەسەری رەوشی سیاسی و ھەنگاونان بەرەو قۆناغی داھاتوو، پشتیوانی ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەختە دەکەن، بەڵام بە مەرجی ھەموارکردنەوەی یاسای ھەڵبژاردنەکان بۆ ھەڵوەشاندنەوەی سیستمی فرە بازنەیی و ھەڵوەشاندنەوەی ژماردنی دەنگەکان بە ئەلکترۆنی، ھەروەھا گۆڕینی کۆمیسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکان بە کۆمیسیۆنێکی دیکە کە بەرژەوەندی نیشتمانی لەپێناو گەل بەدیبھێنێت. 

شەوی رابردوو سەرکردەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی لە بەغداد کۆبوونەوە، لەبارەی کۆبوونەوەکەوە عائید ھیلالی، سەرکردە لە چوارچێوەی ھەماھەنگی رایگەیاند، سوورن لەسەر پێکھێنانی حکومەتی نوێ و پاشەکشە لەو بژاردەیە ناکەن و چوارچێوەی ھەماھەنگی دەیەوێت بە بەشداری ھەموو لایەنە سیاسییەکان و بەبێ پەراوێزخستنی ھیچ لایەک بە رەوتی سەدریشەوە حکومەتی نوێ پێکبھێنێت.

سەرچاوەیەکیش لەچوارچێوەی ھەماھەنگی ئاشکرایکردووە، چوارچێوە لە کۆبوونەوەیەکەیان جەختیان کردووەتەوە لە پشتبەستن بەچارەسەرە دەستوورییەکان وەک بنەما بۆ سازدانی دیالۆگی نیشتمانی ھەموو ھێزە سیاسییەکان و چوار مەرجیشیان بۆ پشتیووانیکردن لە ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەخت ھەیە.

سەرچاوەکە وتیشی، مەرجەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی خۆیان دەبیننەوە، لە پێکھێنانی حکومەتێکی نوێ لە ئەنجومەنی نوێنەرانەوە بە سەرۆکایەتیی کاندیدی چوارچێوەی ھەماھەنگی و کۆتاییھاتنی حکومەتی ئێستا و گۆڕینی یاسای ھەڵبژاردن و کۆمیسیۆنی ھەڵبژاردنەکان و سازدانی کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران بۆ گفتوگۆکردن لەبارەی چارەسەرە دەستوورییەکان، لەگەڵ پێویستی ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەکی نیشتمانی ھێزە سیاسییەکان، بۆ بڕیاردان لە ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەخت.

سەرچاوەیەک لە دادگای باڵای فیدراڵی رایگەیاند، لە دوێنێوە ژمارەیەک لە ئەندامانی دادگاکە لە ھەولێرەوە گەیشتوونەتە بەغداد بۆ رێکخستنی دانیشتنەکەی سبەینێ، کە تایبەتە بە بڕیاردان لەسەر داواکاری ھەڵوەشانەوەی ئەنجومەنی نوێنەران.

سەرچاوەکە راشیگەیاندووە، رێکاری ئەمنی توند بۆ پاراستنی کۆبوونەوەکە دەگیرێتەبەر بۆ روبەڕوبوونەوەی ھەر رووداوێکی نەخوازراو، ھەروەھا ھێزی ئەمنی تایبەت دانراوە بۆ پاراستنی دادوەرەکان لەکاتی چوونە دەرەوەیان لە دوای کۆتاییھاتنی کۆبوونەوەکە.  

وتیشی ھیچ نیەتێک نییە بۆ دواخستنی کۆبوونەوەکەی سبەینێی داگای باڵای فیدراڵی.

عەلا یاسری بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق "سۆمۆ" رایگەیاند، عێراق پابەندە بەبڕیاری رێکخراوی ئۆپیک و ھاوپەیمانەکانی لەبارەی زیادکردنی بەرھەمھێنانی نەوت بۆ سێ ملیۆن و ٨٠٠ ھەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا، بەڵام ئەو زیادکردنە کاریگەریی لەسەر یەدەگی ستراتیژیی نەوتی خاو نابێت.

عەلا یاسری وتیشی، مانگی داھاتوو ئاستی بەرھەمھێنانی نەوتی رۆژانەی عێراق بە تێکڕا بۆ چوار ملیۆن و ٦٦٣ ھەزار بەرمیل بەرزدەبێتەوە، راشیگەیاند، مانگی رابردوو زیاتر لە ١٠٢ ملیۆن و ٣٨٥ ھەزار و ٤٩ بەرمیل نەوتیان بەرھەمھێناوە و داھاتەکەشی ١٠ ملیار و ٥٤١ ملیۆن و ٥٩٤ ھەزار و ٢٥٨ دۆلار بووە.

عێراق پلانی ھەیە تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٧ بەھاوکاری لەگەڵ ئەو کۆمپانیا بیانیانەی لە عێراق کاردەکەن بەرھەمھێنانی نەوت بگەیەنێتە ھەشت ملیۆن بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا.

عەقیل ردەینی سەرکردەی ھاوپەیمانی نەسر لە لێدوانێکدا رایگەیاند، دوای ئاڵۆزبوونی زیاتری رەوشی سیاسی و پەنابردن بۆ خۆپیشاندان، ھیچ چارەسەرێک لە ئاسۆدا دیارنیە و وەک ھاوپەیمانی نەسر پێیانوایە تاکە چارەسەر گەڕانەوەیە بۆ دیالۆگ، نەک پەنابردن بۆخۆپیشاندان و دروستکردنی فشار لە رێگەی شەقامەوە.

رونیشیکردەوە، داواکارییە سیاسییەکانی رەوتی سەدر زۆر گەورەترن لە دەسەڵاتەکانی چوارچێوەی ھەماھەنگی، ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەران بەپێی بڕگەکانی دەستور پەیوەستە بە ھەموو پێکھاتەکانەوە نەک تەنھا پێکھاتەیەک.

سەرکردەکەی ھاوپەیمانی نەسر راشیگەیاند، پشتیوانی بیرۆکەی دیالۆگی گشتگیر لەنێوان کوتلە سیاسییەکان دەکەن و پێویستە دیالۆگ ھەبێت بۆ خستنەرووی دیالۆگی راستەقینە و بەدیھێنانی دیدوبۆچوونی لایەنە سیاسییەکان.

موقتەدا سەدر کاتی ئەنجامدانی خۆپیشاندانەکەی دەستنیشان نەکردووە، بەڵام دەڵێت، خوێنی گەل لە ھەموو شتێک بەنرخترە و عێراقییەکان بەردەوام دەبن لە مانگرتن تاکو داواکارییەکانیان جێبەجێدەکریت.

سەدر دەشڵێت، گەةدەڵکاران گرەو لەسەر جەنگی ناوخۆیی دەکەن، ئەوانیش گرەو لەسەر ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی دەکەن و بەردەوام دەبن لە چاکسازی و شۆڕش دژی گەندەڵکاران.

 

ئەمڕۆ لەکاتی کۆبوونەوەی ھەفتانەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، عەلی عەلاوی نامەی دەست لەکارکێشانەوەی لە پۆستی وەزیری دارایی و ئابووری پێشکەشی مستەفا کازمی سەرۆک وەزیران کرد و کازمییش دەست لەکارکێشانەوەکەی پەسەندکرد و ئیحسان عەبدولجەبار وەزیری نەوتی بۆ بەڕێوەبردنی کارەکانی وەزارەتی دارایی بە وەکالەت راسپارد.

بەپێی زانیارییەکان، دەست لەکارکێشانەوەی وەزیری دارایی بەھۆی نەبوونی ھەنگاوی کردارییە بۆ جێبەجێکردنی وەرقەی سپیی چاکسازی و سەرباری ھەوڵی مستەفا کازمیش بۆ پاشگەزکردنەوەی، بەڵام عەلی عەلاوی سووربووە لەسەر دەست لەکارکێشانەوەکەی.

عەلی عەبدولئەمیر عەلاوی ساڵی ١٩٤٧ لە بەغداد لەدایکبووە، حەوتی ئایاری ٢٠٢٠ وەک وەزیری دارایی لە کابینەکەی مستەفا کازمی، لە ئەنجومەنی نوێنەران متمانەی وەرگرت.

مستەفا کازمی لە وتەیەکدا لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقدا ڕایگەیاند، پەیامی بۆ سەرکردەکانی وڵات ئەوەیە دەبێت لە ئاست مەترسیەکانی سەر عێراقدا بن و کار لەسەر چارەسەرکردنی کێشەکان بکەن.

ئاماژەی بەوەشکردووە، ھەر لە سەرەتاوە بڕیاریانداوە حکومەتەکەی دەستی نەچێتە خوێنی عێراقییەکان نە ئێستا نە لە داھاتوودا، پێویستە کێشەکان لەڕێگەی گفتوگۆوە چارەسەر بکرێت، بانگھێشتێکیش بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆیەکی نیشتیمانی لە نێوان سەرکردەکانی وڵات ڕادەگەیەنێت.

کازمی باسی لەوەشکرد، حکومەت لە دۆخێکی نائاساییدا ھاتە ئاراوە و سەرکەوتوو بووە لە تێپەڕاندنی سەرجەم ڕێگرییەکان، بەڵام دوای ٢٨ مانگ  لە پێکھێنانی ئەم کابینەیە، جگە لە شەش مانگ  ھیچ بودجەیەکی دیکەی لەبەردەستدا نەبووە.

ئەنجومەنی بریکارانی ئاسایشی نیشتیمانی عێراق بەسەرپەرشتی بەھا ئەعرەجی راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی عێراق تایبەت بە تاوتوێکردنی بڵاوبوونەوەی ماددەی ھۆشبەر لە عێراق کۆبووەوە و لە راگەیەندراوێکیشدا ئاماژەی بەوە کردووە، بڵاوبوونەوەی ماددە ھۆشبەرەکان بە بازرگانیکردن و بەکارھێنانیشەوە گەیشتوەتە ئاستێکی مەترسیدار و ڕوبەڕوبوونەوەشی پێویستی بە ھاوکاری و پشتیوانی ھاوڵاتیان و لایەنە پەیوەندیدارەکانیشە.

راشیگەیاندووە، ھەرچەند پلانی جدی و تۆکمەیان داناوە بۆ گۆڕینی شێوازی روبەڕوبوونەوەی ماددە ھۆشبەرەکان، بەڵام ھێزە ئەمنییەکان بە تەنھا توانای لەسەدا سەدی ئەو ئەرکەیان نییەو پێویستە ھاوڵاتیان و لایەنە پەیوەندیدارەکانیش لە روبەڕوبوونەوەی ماددە ھۆشبەرەکاندا ھەمان رۆڵی ھێزە ئەمنییەکان ببینن.

ساڵح محەمەد عێراقی وەزیرەکەی سەدر رایگەیاندوە، لەماوەی رابردوودا چەندین جار مووشەک ئاراستەی ھەولێر و ئەنبار کران کە گرووپە چەکدارەکانی سەر بە لایەنەکانی ناو چوارچێوەی ھەماھەنگی کردوویانە، دواتر پەنایان بردە بەر سوتاندنی نەخۆشخانەکان و وێستگەکانی کارەبا و تەقاندنەوەی تاوەرەکان، تەنھا لە پێناو ئەوەی خۆیان بسەپێنن و رێگری بکەن لە پێکھێنانی حکومەتی زۆرینەی نیشتیمانی.

لە بەرامبەریشدا ھاوپەیمانی فەتح کە لایەنێکی ناو چوارچێوەی ھەماھەنگییە رایگەیاندوە، دوورکەوتنەوە لە دانوستان و گفتوگۆ دەبێتە ھۆی سوتاندنی شەقام و لە ناوبردنی عێراق بە یەکجاری، رەوتی سەدریش ئێستا ئەو رێگەیەی ھەڵبژاردووە و باوەڕی بە گفتوگۆ نەماوە و تەنھا کار بۆ فراوانکردنی قەیران و ئاڵۆزییەکان دەکات لە پێناو سەپاندنی خۆی دەستگرتن بەسەر عێراقدا.