وەزارەتی جەنگی ئەمریکا رەزامەندی دەربڕیوە لەسەر دابینکردنی موشەکی تۆماهۆک بۆ ئۆکراین، بەڵام ترەمپ دوودڵە.

کەناڵی سی ئێن ئێن بڵاویکردەتەوە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکا 'پنتاگۆن' بەشێوەیەکی بنەڕەتی رەزامەندی داوە لەسەر دابینکردنی موشەکی تۆماهۆک و دوور مەودا بۆ ئۆکراین.

سی ئێن ئێن لە زاری سەرچاوەیەکەوە لە پنتاگۆن ئاماژەی بەوەشکردووە، دابینکردنی موشەکە پێشنیازکراوەکان بۆ کیێڤ دەتوانن توانای هێرشبردنێکی بێ وێنە بە هێزەکانی ئۆکراین ببەخشن، کە رێگە بە هێزەکانی ئۆکراین دەدات بنکە سەربازییەکان و دامەزراوە گرنگەکان لە قوڵایی روسیادا بکەنە ئامانج، ئەگەر ترەمپ رەزامەندی لەسەر بدات.

سەرچاوەکان ئاشکرایان کردووە، سەرکردایەتی سەربازی ئەمریکا ئامادەیی لۆجستی خۆی بۆ رادەستکردنی ژمارەیەکی سنوردار لە موشەکەکان دووپاتکردووەتەوە، بەڵام چاوەڕێی ئاراستەکانی کۆشکی سپی و بڕیاری کۆتایی دۆناڵد ترەمپن بۆ دیاریکردنی قەبارە و ژمارەی موشەکەکان و کاتی جێبەجێکردنی.

لەلایەکی دیکەوە ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز بڵاویکردوەتەوە، مۆسکۆ بە توندی دژایەتی پێشنیازی دابینکردنی موشەکی تۆماهۆک و دوور مەودا بۆ ئۆکراین دەکات، هەروەها دیمیتری مێدڤێدێڤ جێگری سەرۆکی ئەنجوومەنی ئاسایشی روسیا هۆشداریدا کە دابینکردنێکی موشەکی تۆماهۆک بۆ کیێڤ هەڵکشانی مەترسیدار دەبێت و لەوانەیە بە ئەنجامێکی کارەساتبار بۆ هەمووان کۆتایی بێت.

سەرۆکی ئەمریکا جەختدەکاتەوە، لە ئێستادا بیر لەوەناکەنەوە هێرشەکانیان لەناو خاکی ڤەنزوێلا ئەنجامبدەن.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، لە ئێستادا بیر لەوەناکەنەوە هێرشەکانیان بکەنە سەر خاکی ڤەنزوێلا، ئەمەش لەکاتێکدایە رۆژنامە جیهانییەکان و ئەمریکییەکان ئاماژە بەوەدەکەن، ئیدارەی ترەمپ پلانی فراوانبوونی هێرشەکانیان بۆ سەر ناوچەی کاریبی داڕشتووە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تۆڕی قاچاخچێتی مادە هۆشبەرەکان.

وتیشی، ئەوان سەرنجیان لەسەر بەرەنگاربوونەوەی قاچاخچێتی و تاوانەکانی سنور بەزاندنە، لەئێستادا بڕیاریان نەداوە بۆ دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆن و لێدانی راستەوخۆ لە ڤەنزوێلا.

ئەمەش لەکاتێکدایە، وەزارەتی جەنگی ئەمریکا پێشتر زنجیرەیەک هێرشی دەریایی و ئاسمانی راگەیاندبوو، کە بەلەمەکانی قاچاخچێتی مادە هۆشبەرەکان لە نزیک کەناراوەکانی ڤەنزوێلایان کردبووە ئامانج.

سەرۆکی تورکیا دەڵێت: هیوادارم روسیا و ئۆکراین بەم زووانە بگەنە رێککەوتنی ئاشتی.

رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆکی تورکیا رایگەیاند، لە یەکەم رۆژی جەنگی ئۆکراین، ئەوان بەرپرسیارێتی دۆزینەوەی چارەسەرێکی ئاشتییانە و دادپەروەرانەی هەمیشەییانە بۆ ئەو جەنگە گرتوەتە ئەستۆ.

وتیشی، لەگەڵ ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا و ڤۆلۆدیمێر زیلینسکی سەرۆکی ئۆکراین، ئامادەیی خۆیان دەربڕیوە بۆ پێشکەشکردنی پشتیوانی تەواو بۆ راگەیاندنی ئاگربەست و بەرقەرارکردنی ئاشتییەکی هەمیشەیی.

ئەردۆغان ئاماژەی بەوەشکرد، هیوادارە لە داهاتوویەکی نزیکدا هەردوولا بگەنە رێککەوتنێک کە رێگە خۆشکەربێت بۆ ئەوەی هەردوو وڵاتی دراوسێ جارێکی دیکە بە ئاشتییانە پێکەوە بژین.

ئەمریکا دەستپێکردنەوەی تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکانی بە هەنگاوێکی بەرپرسیارانە ناودەبات، ئەمەش لەکاتێکدایە چەندین رەخنەی نێودەوڵەتیی ئاڕاستەی ئەو وڵاتە کراوە.

پیت هیگسێس وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاند، قسەکانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا زۆر روونە لەبارەی دەستپێکرندنەوەی تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان دەبێت و هێزێکی رێگیریکاریان هەبێت دژی وڵاتانی دیکە.

وتیشی، هەنگاوی دەستپێکردنەوەی تاقیکردنەوەکان پێویستی بە رێگەیەکی بەرپرسیارانە هەیە.

پێشتر ترەمپ رایگەیاندبوو، فەرمانی بە پەنتاگۆن کردووە دەستبەجێ تاقیکردنەوەی چەکی ئەتۆمی دەست پێ بکاتەوە، بەڵام روون نەبووە ئایا ئاماژەی بە تاقیکردنەوەی چەکی ئەتۆمی کردووە یاخود تاقیکردنەوەی چەکێک کە توانای هەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمی هەبێت.

جێگەی ئاماژەیە، فەرمانەکەی ترەمپ تەنها دوای چەند سەعاتێک هات کە پوتن تاقیکردنەوەی ژێر دەریاییەکی خۆبزوێنی هەڵگری ئەتۆمیی بە سەرکەوتووی راگەیاند.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا داوا لە ئەنجومەنی پیرانی وڵاتەكەی دەكات، كۆتایی بە داخستنی حكومەت بهێنێت، چونكە بووەتە هۆكاری دواخستنی دەنگدان لەسەر پرۆژەیاساكانی ئەمریكا.

ترەمپ بە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا دەڵێت، بژاردەكانی بەردەمتان رونن، دەتوانن لە ئەتۆمەوە دەستپێبكەن، دەستبەرداری لەكارخستنی حكومەت ببن.

وتیشی، دوای گەشتەكەی بۆ ئاسیا، زۆر بیری كردووەتەوە تا بژاردەی ئەتۆمی دیاریكردووە.

پێشتر سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاندبوو، بەهۆی پرۆگرامەكانی تاقیكردنەوەی چەكی ئەتۆمی لە وڵاتانی تر، فەرمانی بە وەزارەتی جەنگی وڵاتەكەی كردووە، دەست بە تاقیكردنەوەی چەكە ئەتۆمییەكانی ئەمریكا بكات.

لەکاتێکدا دۆخی ئەمنیی سودان بەرەو خراپتربوون دەچێت و شەپۆلێکی نوێی ئاوارەبوون دەستیپێکردووە، سەرۆک وەزیرانی سودان حاڵەتی نەفری گشتی راگەیاند و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی بە بێدەنگی و کەمتەرخەمی لەبەرامبەر ئەو تاوانانەی رودەدەن تۆمەتبار کرد.

شەپۆلێکی نوێی ئاوارەبوون لە باکووری کۆردۆفان:

بەگوێرەی تۆڕی پزیشکانی سودان، ویلایەتی باکووری کۆردۆفان بەهۆی تێکچوونی دۆخی ئەمنی و بەردەوامیی پێشێلکارییەکانی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا دژی هاووڵاتیانی مەدەنی لە ناوچەی بارا، روبەروی شەپۆلێکی نوێی ئاوارەبوون بووەتەوە.

لە راگەیەندراوەکەدا، تۆڕەکە رایگەیاندووە کە لەماوەی رۆژانی رابردوودا زیاتر لە 4500 کەس لە بارا ئاوارە بوون، نزیکەی 1900 کەسیان گەیشتوونەتە شاری ئەلئوبەید و ئەوانی دیکەش هێشتا لە رێگادان و روبەروی دۆخێکی مرۆیی سەخت و کەمیی خۆراک و ئاو و شوێنی نیشتەجێبوون بوونەتەوە. زۆربەی خێزانەکان بە شەکەتییەکی زۆرەوە گەیشتوون و چەندین حاڵەتی سکچوون و بەدخۆراکی بەتایبەت لەنێو منداڵان و بەساڵاچوواندا تۆمارکراوە.

لەلایەن خۆیەوە، رێکخراوی کۆچی نێودەوڵەتی رایگەیاندووە کە لە ماوەی دوو ڕۆژی رابردوودا نزیکەی 1100 کەس لە شاری بارا ئاوارە بوون، ئەمەش بەشێکە لە زنجیرەیەک ئاوارەبوون کە لە نێوان 26بۆ29ی تشرینی یەکەمدا زیاتر لە 35,600 کەسی گرتووەتەوە.

سەرۆک وەزیرانی سودان: بێدەنگیی نێودەوڵەتی هاوبەشییە لە تاواندا

کامل ئیدریس، سەرۆک وەزیرانی سودان، داوای لە گەلی سودان کرد کە یەک ریز بن لەبەرانبەر ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە هێزەکانی پشتیوانیی خێرا ئەنجامی دەدەن. ئیدریس رایگەیاند: "بێدەنگیی نێودەوڵەتی لە ئاست ئەو تاوانانەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا لە 'فاشر و بارا' ئەنجامی دەدەن، بەشداریکردنە لە تاوانەکەدا." بۆ سەر فاشر شەرمەزار کرد و داوای کۆتاییهێنانی دەستبەجێیان بە توندوتیژییەکان کرد.

شانۆگەریی دەستگیرکردنی "ئەبو لولو"

لەلایەکی دیکەوە، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا رایانگەیاند کە تۆمەتباری پێشێلکارییەکانی فاشر، ناسراو بە "ئەبو لولو"، یان دەستگیرکردووە بۆ ئەوەی دادگایی بکرێت. "ئەبو لولو" لە چەندین گرتەی ڤیدیۆییدا دەرکەوتبوو کە هاووڵاتیی بێچەک لە فاشر دەکوژێت و پێشتریش شانازیی بە کوشتنی نزیکەی 900 سودانییەوە کردبوو.

بەڵام مینی ئارکۆ میناوی، حاکمی هەرێمی دارفور، راگەیاندنی دەستگیرکردنی "ئەبو لولو"ی بە "شانۆگەرییەکی بێتام" وەسفکرد و داوای دەستگیرکردنی فەرماندەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا و براکانی و هەموو ئەوانەی فەرمانەکانیان جێبەجێ کردووە، کرد.

لە وەڵامی تۆمەتەکاندا، هاوپەیمانیی دامەزرێنەری سودان کە لەلایەن هێزەکانی پشتیوانیی خێراوە سەرکردایەتی دەکرێت، رایگەیاند کە پێشێلکارییەکانی فاشر "تاکەکەسی" بوون و لەلایەن "توخمە ئاژاوەگێڕەکانەوە" ئەنجامدراون.

لە کۆتاییدا، عەبدولباقی حەمدان، باڵیۆزی باڵای سودان لە یەکێتی ئەوروپا، جەختیکردەوە کە داواکاری بۆ ناساندنی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا وەک "رێکخراوێکی تیرۆریستی" داواکارییەکی جەماوەرییە و ئاماژەی بەوەدا کە هەوڵ و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپا لەمبارەیەوە بەردەوامە.

رۆژنامەی "فاینانشڵ تایمز" ئەمڕۆ هەینی بڵاویکردەوە، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەو لوتکەیەی هەڵوەشاندووەتەوە کە بڕیاربوو لە بوداپێست لەنێوان دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی روسیا بەڕێوەبچێت.

بەگوێرەی رۆژنامەکە، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەکە دوای هەڵوێستی نەگۆڕی روسیا دێت سەبارەت بە داواکارییە توندەکانی پەیوەست بە دۆخی ئۆکراینەوە.

فاینانشڵ تایمز ئاماژەی بەوەشکردووە، بڕیارەکە راستەوخۆ دوای پەیوەندییەکی تەلەفۆنیی ئاڵۆز لەنێوان دیپلۆماتکارە باڵاکانی واشنتن و مۆسکۆدا دراوە.

وەزارەتی دەرەوەی تورکیا، ئێوارەی ئەمڕۆ پێنجشەممە، رایگەیاند کە پاکستان و ئەفغانستان لە 6ی تشرینی دووەم (نۆڤەمبەر) لە ئیستانبوڵ دەست بە دانوستانەکانی ئاشتی دەکەنەوە، ئەمەش دوای ئەوەی هەردوولا لەسەر درێژکردنەوەی ئاگربەست تا ئەو وادەیە رێککەوتن.

وردەکاریی رێککەوتنەکە:

لە راگەیەندراوەکەدا، وەزارەتی دەرەوەی تورکیا ئاشکرای کرد: "هەموو لایەنەکان لەسەر بەردەوامبوونی ئاگربەست رێککەوتوون. وردەکارییەکانی جێبەجێکردنی ئاگربەستەکەش لە کۆبوونەوەیەکی ئاستبەرزدا لە ئیستانبوڵ لە 6ی تشرینی دووەم تاوتوێ دەکرێت."

لەلایەکی دیکەوە، زەبیحوڵا موجاهید، وتەبێژی حکومەتی ئەفغانستان، پشتڕاستی کردەوە کە گفتوگۆکانی نێوان بەرپرسانی ئەفغانستان و پاکستان لە ئیستانبوڵ کۆتاییان هاتووە، کە بۆ ماوەی چەند رۆژێک بە نێوەندگیریی تورکیا و قەتەر بەڕێوەچوو، و هەردوولا رێککەوتوون لەسەر بەردەوامیدان بە گفتوگۆکان.

ناکۆکییە سەرەکییەکان و رابردووی گرژییەکان:

جێی باسە، گەڕی دووەمی دانوستانەکان کە شەممەی رابردوو لە ئیستانبوڵ دەستیپێکردبوو، رۆژی چوارشەممە تووشی وەستان هاتبوو، بەڵام رۆژی پێنجشەممە جارێکی دیکە دەستیپێکردەوە.

ئیسلام ئاباد، کە روبەروی زیادبوونی هێرشەکان بۆ سەر هێزە ئەمنییەکانی بووەتەوە، لە کابل داوای "رێوشوێنی باوەڕپێکراو و یەکلاکەرەوە" دەکات بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی ئەو گروپانەی کە بە "تیرۆریست" ناویان دەبات، خاکی ئەفغانستان بۆ هێرشکردنە سەری بەکارناهێنن. بەڵام بەرپرسانی ئەفغانستان ئەم داواکارییانە بە "ناواقیعی" وەسف دەکەن.

دوو هەفتە پێش ئێستا، پێکدادانێکی بەرفراوان لەسەر سنووری نێوان هەردوو وڵات رویدا، دوای ئەوەی حکومەتی تاڵیبان هێرشی کردە سەر خاڵێکی سنووریی پاکستان وەک وەڵامێک بۆ ئەو تەقینەوانەی کابلیان هەژاندبوو، دواتر بە نێوەندگیریی قەتەر ئاگربەست لەنێوانیاندا راگەیەندرا.

شا چارڵزی سێهەم "هەنگاوی کردەیی" بۆ لێسەندنەوەی سەرجەم نازناو و رێزلێنانەکانی شازادە ئەندریوی دەستپێکرد، هاوکات ئاگادارکراوەتەوە کە دەبێت گرێبەستەکەی بۆ مانەوە لە ماڵەکەی لە "ڕۆیاڵ لۆج" لە ویندسۆر کۆتایی بهێنێت.

لە راگەیەندراوێکی رەسمیدا، کۆشکی بەکینگهام رایگەیاند: "ئاگاداریی رەسمی پێشکەش کراوە بۆ کۆتاییهێنان بە گرێبەستی مانەوەی و ئەو دەبێت بۆ شوێنێکی نیشتەجێبوونی تایبەتی دیکە بگوێزێتەوە."

بەپێی بڕیارەکە، ئەندریو چیتر بە "شازادە" ناناسرێت و ناوی دەبێتە ئەندریو ماونتباتن ویندسۆر.

راگەیەندراوەکەی کۆشکی بەکینگهام ئاماژەی بەوە کردووە کە گرێبەستی مانەوەی لە خانووە 30 ژوورییەکەیدا "تا ئێستا پارێزگاریی یاسایی بۆ دابین کردبوو تا بەردەوام بێت لە نیشتەجێبوون."

هەروەها هاتووە: "ئەم سزایانە بە پێویست زانراون، سەرەڕای ئەوەی کە ئەو بەردەوامە لە نکۆڵیکردن لەو تۆمەتانەی خراونەتە پاڵی."

لە کۆتایی راگەیەندراوەکە، کۆشکی بەکینگهام جەختی کردووەتەوە: "خاوەن شکۆ شا و شاژن دەیانەوێت ئەوە رون بکەنەوە کە بیر و هاوسۆزیی قووڵیان لەگەڵ قوربانیان و ڕزگاربووانی هەموو جۆرەکانی دەستدرێژیدا بووە و بەردەوامیش دەبێت."

بەپێی زانیارییەکانی سکای نیوز، بڕیارە ئەندریو بگوێزرێتەوە بۆ موڵکێکی تایبەت لە ناوچەی ساندریگهام، کە خەرجییەکانی لەلایەن خودی شا چارڵزەوە بە شێوەیەکی تایبەت دابین دەکرێت.

لەلایەکی دیکەوە، کچەکانی ئەندریو، شازادە بیاتریس و شازادە یوجینی، نازناوەکانیان وەک خۆی دەهێڵنەوە، چونکە ئەوان کچی کوڕی پاشان.

دوای گەمارۆیەکی 18 مانگی و پێکدادانێکی خوێناوی، شاری فاشر، دواین پێگەی سوپای سودان لە هەرێمی دارفور، بەتەواوەتی کەوتە دەست هێزەکانی پشتیوانیی خێرا. کەوتنی شارەکە دەرگای بەڕووی کارەساتێکی مرۆیی گەورەتردا کردەوە و راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان باس لە "کۆمەڵکوژی" و "پاکتاوی رەگەزی" دەکەن، لە کاتێکدا چارەنووسی ملیۆنان هاووڵاتی لەوپەڕی مەترسیدایە.

کەوتنی فاشر و کرانەوەی دەرگای دۆزەخ:

لە ماوەی چەند رۆژی رابردوودا، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا هێرشەکانیان بۆ سەر فاشر چڕکردەوە و بەپێی راپۆرتە سەرەتاییەکان، لە ماوەی تەنها دوو رۆژدا نزیکەی 2000 کەس کوژراون. سەندیکای پزیشکانی سودان جەخت دەکاتەوە کە ژمارەی قوربانییەکان "زۆر لەوە زیاترە"، بەڵام بەهۆی پچڕانی پەیوەندییەکان و ئەو ترس و تۆقاندنەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا بڵاویان کردووەتەوە، بەدواچوونی ورد بۆ ژمارەی قوربانییەکان ئەستەم بووە.

باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە خەرتوم "نیگەرانیی قووڵی" خۆی لەمبارەیەوە دەربڕیوە و ئەو توندوتیژییەی بە "پەرەسەندنێکی ترسناک" وەسف کردووە. هاوکات، نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریی داوە کە "نیشانەی رونی پاڵنەری رەگەزی لەپشت کوشتنەکانەوە هەیە."

بەڵگەکان تەنها قسەی شایەتحاڵەکان نین. تاقیگەی توێژینەوەی مرۆیی لە زانکۆی یەیڵ (Yale) لە ئەمریکا، لە رێگەی وێنەی مانگە دەستکردەکانەوە "بەڵگەی ڕوونی" لەسەر کۆمەڵکوژییەکە ئاشکرا کردووە. وێنەکان پەڵەی گەورەی خوێن و کۆمەڵێک تەرم لە شەقامەکانی فاشردا نیشان دەدەن کە پێشتر بوونیان نەبووە، ئەمەش پشتڕاستی ئەو تاوانانە دەکاتەوە کە باس دەکرێن.

راپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە چەکدارانی پشتیوانیی خێرا ماڵ بە ماڵ گەڕاون و خەڵکیان لەسەر بنەمای ناسنامەی رەگەزییان گولـلەباران کردووە. هاوکات، کردەوەی قێزەونی وەک لاقەکردن، رفاندنی ژنان و منداڵان وەک بارمتە، و هێرشکردنە سەر نەخۆشخانەکان بە شێوەیەکی بەربڵاو ئەنجامدراون. لە لایەکی ترەوە رێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) رایگەیاندووە کە "شۆک بووە" بە بیستنی هەواڵی کوژرانی زیاتر لە 460 نەخۆش و کارمەندی تەندروستی لە نەخۆشخانەی سعودی لە فاشر کە هیچ بەشدارییەکییان لە ململانێکاندا نەبووە.

ڕەهەندێکی رونی رەگەزی لە شەڕی فاشردا هەیە، چونکە گروپە چەکدارە ناوخۆییەکانی هۆزی زاغاوە، کە بە "هێزی هاوبەش" ناسراون، شانبەشانی سوپا شەڕیان کردووە. بۆیە چەکدارانی RSF هاووڵاتیانی مەدەنیی زاغاوە وەک ئامانجی رەوا دەبینن.

سوپاش بەوە تۆمەتبار کراوە کە ئەو گروپە رەگەزییانە دەکاتە ئامانج کە وەک بنکەی پشتیوانیی RSF دەیانبینێت، بەتایبەت لە ناوچەکانی وەک سەنار و جەزیرە کە دەکرێت ئەوانیان حەشاردابێت.

ئیمی مەحمود، بەڕێوەبەری ستراتیژیی تۆڕی مرۆیی ئاوارەکان، دەڵێت: "ئیتر گرنگ نییە تۆ هاووڵاتیی مەدەنی بیت یان لە کوێ بیت، تەنانەت لە خەرتومیش، سەلامەت نیت. چونکە لە چاوتروکانێکدا، ئەوانەی چەکیان بەدەستەوەیە، دەتوانن و بەردەوام دەبن لە زیندانیکردنی ناڕەوا، بێسەروشوێنکردن، کوشتن و ئەشکەنجەدانی هەمووان."

قەیرانێکی مرۆیی بێوێنە:

کەوتنی فاشر شەپۆلێکی نوێ و گەورەی ئاوارەیی دروست کردووە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، تەنها لە ماوەی دوو رۆژدا زیاتر لە 36 هەزار کەس لە شارەکە هەڵاتوون، کە زۆربەیان بە پێ بەرەو شاری "تویلە" رۆیشتوون کە 70 کیلۆمەتر لێیەوە دوورە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە شەڕی ناوخۆی سودان لە ماوەی دوو ساڵ و نیوی رابردوودا بووەتە هۆی ئاوارەبوونی 12 ملیۆن کەس لە ناوخۆی وڵات و پەنابردنی 1.5 ملیۆن کەسی دیکە بۆ وڵاتانی دراوسێ وەک میسر، لیبیا و چاد.

قەیرانەکە تەنها ئاوارەیی نییە، بەڵکو برسێتییەکی کوشندەشە. بەرنامەی خۆراکی جیهانی (WFP) هۆشداری دەدات کە زیاتر لە 24 ملیۆن سودانی روبەروی "نەبوونی ئاسایشی خۆراک" بوونەتەوە. لەم دۆخە ناهەموارەدا، حکومەتی سودان دوو بەرپرسی باڵای لە وڵات دەرکردووە، کە ئەمەش هەوڵەکانی گەیاندنی یارمەتییەکان ئاڵۆزتر دەکات.

خۆبەخشانی ناوخۆیی و رێکخراوە مرۆییەکان، وەک تۆڕی "ژوورەکانی فریاکەوتن" و خاچی سوور، داوای یارمەتیی بەپەلە دەکەن و رایانگەیاندووە کە توانایان بۆ بەهاناوەچوونی ئەم ژمارە زۆرەی ئاوارەکان زۆر سنووردارە.

هاوکات ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەمڕۆ پێنجشەممە، بە توندی ئیدانەی هێرشی هێزەکانی پشتیوانیی خێرای بۆ سەر شاری فاشر لە باکوری دارفور کرد و نیگەرانیی قووڵی خۆی لە "مەترسیی ئەنجامدانی تاوانی بەرفراوان، بەتایبەت تاوانی لەسەر بنەمای رەگەزی" دەربڕی.

لەکۆبوونەوەی تایبەتی ئەنجومەنی ئاسایشدا سەبارەت بە سودان، دوو بەرپرسی باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان رایانگەیاند کە کەوتنی فاشر "گۆڕانکارییەکی گەورەیە" لە قەیرانی سوداندا و هەواڵەکانی باکوری دارفوریان بە "سامناک" وەسف کرد.

رەگ و ریشەی ململانێکە: هێزەکانی پشتیوانی خێرا کێن و شەڕەکە چۆن دەستیپێکرد؟

هێزەکانی پشتیوانیی خێرا (RSF) لە بنەڕەتدا لە میلیشیای "جەنجەوید"ەوە سەریان هەڵدا، کە لە کاتی شەڕی دارفور لە ساڵی 2003 لەلایەن عومەر بەشیری سەرۆکی ئەوکاتەوە بۆ سەرکوتکردنی هۆزە عەرەبەکان بەکارهێنران و بە دڕندەیی ناسرابوون. لە ساڵی 2013، ئەم میلیشیایانە بە رەسمی کرانە هێزێک بە ناوی "پشتیوانیی خێرا".

ئەم هێزە رۆڵێکی سەرەکیی هەبوو لە روخاندنی حکومەتی بەشیر لە ساڵی 2019، پاشان لە ساڵی 2021 شانبەشانی سوپا بە سەرکردایەتیی عەبدولفەتاح بورهان، کودەتایان بەسەر حکومەتی مەدەنیدا کرد.

بەڵام ناکۆکییەکانی نێوان ژەنەراڵ بورهان و محەمەد حەمدان دۆگلۆ (حمێدتی)، فەرماندەی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا، لەسەر چۆنیەتیی تێکەڵکردنی ئەم هێزانە بە سوپاوە و دیاریکردنی سەرکردایەتیی گشتیی هێزە چەکدارەکان، قوڵ بووەوە. ئەم ناکۆکییە لە 15ی نیسانی 2023دا تەقییەوە و بووە شەڕێکی ناوخۆیی وێرانکەر.

دابەشبوونی کردەیی و ئاییندەیەکی نادیار:

بە کۆنترۆڵکردنی فاشر، هێزەکانی پشتیوانیی خێرا ئێستا بە کردەیی تەواوی هەرێمی دارفوریان لەژێر دەستدایە، کە هەرێمێکی ستراتیژی و فراوانە و لەڕووی سامانە سروشتییەکانی وەک زێڕەوە گرنگیی زۆری هەیە. ئەمەش وایکردووە سودان بە کردەیی دابەش بێت بەسەر رۆژهەڵاتێکی ژێر کۆنترۆڵی سوپا و رۆژئاوایەکی ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی پشتیوانیی خێرا.

هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئاگربەست و دانوستان، بە نێوەندگیریی سعودیە، ئەمریکا و یەکێتیی ئەفریقا، تا ئێستا شکستیان هێناوە. کەوتنی فاشر و ئەنجامدانی ئەم تاوانە بەرفراوانانە، هەموو هەوڵێکی دیپلۆماسیی ئاڵۆزتر کردووە. لە کاتێکدا جیهان ئیدانەی تاوانەکان دەکات، چارەنووسی سودان و ژیانی ملیۆنان مرۆڤ لەبەردەم داهاتوویەکی نادیار و مەترسیداردایە.

خێرایی روداوەکانی سودان وایکردووە پێشبینیکردنی ئەوەی چی رودەدات قورس بێت، بەڵام هەمووان هاوڕان لەگەڵ ئەوەدا، کە کارەساتێکی مرۆیی گەورە بەرۆکی هاووڵاتیانی سودانی گرتووە و سودان وەک کەشتییەکی بێ کاپتن لەناو زەریایەک لە خوێندا دەخولێتەوە.

رێكخراوی تەندروستی جیهانیی رایگەیاند، تووشی سەرسوڕمان بوون بە بیستنی هەواڵی كوژرانی 460 كەس لە یەك نەخۆشخانەی سوداندا كە لەلایەن هێزەكانی پشتیوانی خێراوە كۆنترۆڵكراوە.

دوای ئەوەی هێزەكانی پشتیوانی خێرا لە سودان رایانگەیاند، شاری فاشری رۆژئاوای سودانیان كۆنتڕۆڵ كردووە، حكومەتی سودان ئەوەی خستە روو، كە ئەو هێزانە كۆمەڵكوژی ئەنجام دەدەن و دەست لە كوشتنی هیچ كەسێك ناپارێزن.

لەو بارەیەوە، تێدرۆس ئەدهانۆم سەرۆكی رێكخراوی تەندروستیی جیهانیی رایگەیاند، توشی سەرسوڕمان و ترس بوون بە بیستنی هەواڵی كوشتنی 460 نەخۆش و هاوەڵەكانیان لە نەخۆشخانەیەك لە شاری فاشری سودان، كە پێشتر هێزەكانی پشتیوانی خێرا كۆنترۆڵیان كردووە.

ئاماژەی بەوەشكردووە، لە ئێستادا هاووڵاتی مەدەنی لە شاری فاشری سودان رووبەڕووی توندوتیژی و كوشتنی بەكۆمەڵ دەبنەوە، بەوپێیەی كە راگەیەنراوە رەسمییەكان ئەوەیان خستووەتە روو، زیاتر لە دوو هەزار هاووڵاتی مەدەنی لەو شارەدا كوژراون.

هەر لەو بارەیەوە، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا داوا دەكات، هێزەكانی پشتیوانی خێرای سودان بە رەسمی بخرێنە لیستی تیرۆرەوە، چونكە ئەو هێزانە بە پلان ئەو كارە دەكەن و جینۆسایدی گەلی سودان دەكەن.

پێنج گومانلیکراوی نوێ لەسەر دزییەکەی مۆزەخانەی لۆڤەر دەستگیرکران و تا ئێستاش گەوهەرە دزراوەکان نەدۆزراونەتەوە.

ئاژانسی فرانس پرێس بڵاویکردووەتەوە، پێنج کەسی دیکە لەسەر دزییەکەی مۆزەخانەی لۆڤەر دەستگیرکراون، کە گومانلێکراوێکی سەرەکی لەنێو دەستگیرکراوەکاندایە.

ئاژانسەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمەش دوای ئەوە دێت رۆژی چوارشەممە دوو کەس بەتۆمەتی تێوەگلان لە دزییەکە دەستگیرکراون.

ئەوەشی خستەڕوو، DNAی یەکێک لە دەستگیرکراوەکان هاوپێچی شوێنی تاوانەکە دەکرێت و بەراوردکاری ئەنجام دەدرێت، لەسەر ئەو چوار کەسەی کە دزییەکەیان ئەنجامداوە و لە کامێرای چاودێریدا تۆمارکراون.

بەهای ئەو گەوهەرانەی کە لە مۆزەخانەکە دزران زیاتر لە 100 ملیۆن دۆلاربوو، کاتێک چوار کەس لە رۆژێکی رووناکدا هەڵیانکوتایە سەر مۆزەخانەکە و دزییەکەیان ئەنجامدا، جێگەی ئاماژەیە گەوهەرە بەنرخەکان تائێستا نەدۆزراونەتەوە.

سەرۆکی ئەمریکا وەزارەتی جەنگی وڵاتەکەی راسپارد تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان دەستپێبکەنەوە و ئاماژەی بەوەکردووە، لە داهاتوودا شوێنی تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان دیاری دەکرێن.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تروس نوسیویەتی، کاتێکی گونجاوە تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکان ئەنجام بدەن، بەو پێیەی وڵاتانی دیکەش ئەنجامی دەدەن.

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەمریکا زیاتر لە هەر وڵاتێکی دیکە خاوەنی چەکی ئەتۆمییە، ستایشی هەوڵەکانی خۆی کرد بۆ ئەنجامدانی "نوێکردنەوە و نۆژەنکردنەوەیەکی تەواو بۆ چەکەکانی ئێستا."

ترەمپ راشیگەیاند، روسیا لە پلەی دووەمدایە و چینیش لە پلەی سێهەمدایە بە جیاوازییەکی زۆر، بەڵام لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتوودا یەکسان دەبن.

بەپێی ئامارەکان، لە کۆی 12 هەزار 331 کڵاوەی ئەتۆمی لە جیهاندا ، 5500 کڵاوە لە روسیادان، لە کاتێکدا ئەمریکا پینج هەزار و 44 کڵاوەی ئەتۆمی هەیە.

جێگەی ئاماژەیە، دوێنێ ڤلادیمێر پوتن تاقیکردنەوەی ژێر دەریاییەکی خۆبزوێنی بە ناوی 'پۆسایدۆن' بەسەرکەوتووی راگەیاند، کە هەڵگری کڵاوەی ئەتۆمییە و بە هێزێکی وێرانکەر ناوی برد.

بۆ زانیاری زیاتر سەبارەت بە ژێر دەریا ئەتۆمییەکی روسیا کلیک لێرە بکە.....

سەرۆكی ئەمریكا و هاوتا چینیەكەی كۆبوونەوە، رایانگەیاند، لە بارەی پرسە گەورەكانەوە گەیشتونەتە رێككەوتن.

شی جین پینگ، سەرۆكی چین لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە كۆریای باشوور كۆبوونەوە، لەدوای كۆبوونەكەش ترەمپ لە سۆشیال تروس نوسویەتی كۆبوونەوەیەكی زۆر باشیان هەبووە، وتیشی، لەگەڵ سەرۆكی چین گەیشتووەتە رێككەوتن لەسەر كانزا دەگمەنەكان.

ئاماژەی بەوەشكرد, پێناسی گومركی لەسەر جۆرێكی دەرمانی چین كەمكردۆتەوە بۆ لە 10%، هەروەها راشیگەیاند، لەگەڵ چین پێكەوە كاردەكەن بۆ كۆتاییهێنان بە قەیرانی ئۆكراین.

سەبارەت بە تایوان، ترەمپ رایگەیاند، لەو بارەیەوە لەگەڵ سەرۆكی چین هیچی باس نەكردووە، وتیشی، لە مانگی نیسانی داهاتوودا سەردانی چین دەكات، چونكە باوەڕی وایە پەیوەندییەكی گەورەیان دەبێت لەگەڵ چین كە ماوەیەكی زۆر بەردەوام دەبێت.

هەروەها سەرۆكی چینیش رایگەیاند، پەكین و واشنتۆن لەبارەی چارەسەركردنی پرسە گەورەكانەوە گەیشتوونەتە ئەنجام وتیشی، بەدرێژایی ساڵان چەندین جار جەختیلەوەكردۆتەوە كە چین و ئەمریكا دەبێت هاوبەش و دۆست بن، چونكە مێژوو ئەوەی فێركردون.

بۆ دووەمجار لەسەریەک ‏لەئەمساڵدا یەدەگی فیدڕالی ئەمریکا رێژەی سودی بانکی 0.25% کەمکردەوە لەئێستادا لەنێوان 4% بۆ 3.75% جێگیرکرا کە نزمترین ئاستە لە رۆژی 2-11-2022.

‏ کۆمیتەی بازاڕی کراوەی یەدەگی فیدراڵی ئەمریکا لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، بەهۆی خێرابوون و فراوانبوونی چالاکییە ئابورییەکان و کەمبوونەوەی هەلی کار، بڕیاری کەمکردنەوەی سودی بانکی دراوە لەکۆی 12 ئەندام 10 دەنگی بەڵێ و 2دەنگی دژ هەبووە .

پێشتر لە رۆژی 17-9-2025 ‏ یەدەگی فیدراڵی ئەمریکا سودی بانکی بە رێژەی 0.25% کەمکردەوە، ئەمڕۆ جارێکی دیکە رێژەکەی دابەزاند.

ئەم بڕیارە کاریگەری راستەوخۆی لەسەر دراوە ئەلیکترۆنییەکان وپشکی کۆمپانیاکان دەبێت، هەروەها نرخی زێر و کانزاکانیش لە بازاڕەکانی جیهان ناجێگیر دەبێت.

سوریا بە رەسمی دانی بە کۆماری کۆسۆڤۆ  نا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ، وەزارەتی دەرەوەی سوریاش ئاشکرایکرد، ئەم دانپێدانانە لەسەر بنەمای هەوڵدانە بۆ بەهێزکردنی بنەماکانی ئاشتی.

وەزارەتی دەرەوەی سوریا لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکرد، لە کۆبوونەوەی ئەمڕۆی نێوان محەمەد بن سەلمان، شازادەی جێنشینی سعودیە و ئەحمەد شەرع سەرۆکی سوریا و سەرۆکی کۆسۆڤۆ ڤیۆسا عوسمانی کە لە ریاز بەڕێوەچوو، تێیدا سوریا دانی بە کۆسۆڤۆدا ناوە، وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری، ئەمەش لەسەر بنەمای باوەڕی بە مافی گەلان لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان و هەوڵدان بۆ بەهێزکردنی بنەماکانی ئاشتی و سەقامگیری لە ناوچەی باڵکان و جیهان.

ئەوەشی خستوەتەڕوو، ئەو بڕیارە لە چوارچێوەی سیاسەتی سوریا دێت کە ئامانجی فراوانکردنی پردەکانی هاوکاری و کرانەوەیە لەگەڵ وڵاتانی جیهان، ئاشکراشیکرد، بۆ دامەزراندنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ کۆسۆڤۆ "لە زووترین کاتدا" و پەرەپێدانی هاوکاری دوولایەنە لە بوارە سیاسی، ئابوری و رۆشنبیرییەکاندا."

کۆسۆڤۆ وڵاتێکە دەکەوێتە لە باشوری رۆژهەڵاتی ئەوروپا لە باڵکان ، وێستگەی ناکۆکی سیاسی نێوان سربیا و ئەلبانیا بوو بە ھۆی زۆری دانیشتووانەکەی پەرلەمانی کۆسۆڤی بە کۆی دەنگ سەربەخۆییان راگەیاند.