جایر بۆڵسۆنارۆ، سەرۆکی پێشوی بەڕازیل، دوای ئەوەی بە تاوانی پیلانگێڕی بۆ ئەنجامدانی کودەتایەکی سەربازی تاوانبار کرا، سزای 27 ساڵ و سێ مانگ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێنرا. ئەم بڕیارە کاردانەوەی توندی نێودەوڵەتی لێکەوتەوە و گرژیی خستە نێوان بەڕازیل و ئیدارەی ترەمپەوە.

دەستەیەکی پێکهاتوو لە پێنج دادوەری دادگای باڵای بەڕازیل، تەنها چەند کاتژمێرێک دوای تاوانبارکردنی جایر بۆڵسۆنارۆ، سزاکەیان بەسەریدا سەپاند. دادگا گەیشتە ئەو بڕوایەی کە ناوبراو سەرکردایەتیی پیلانگێڕییەکی کردووە بە ئامانجی مانەوەی لە دەسەڵاتدا، دوای ئەوەی هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2022ی بە رکابەرە چەپڕەوەکەی، لویز ئیناسیۆ لولا دا سیلڤا، دۆڕاند.

چوار لە دادوەرەکان بە تاوانباریان زانی، لە کاتێکدا یەکێکیان دەنگی بە بێتاوانییەکەی دا. پارێزەرانی بۆڵسۆنارۆ سزاکەیان بە "زۆر شێتانە" وەسف کرد و رایانگەیاند کە "تانەی گونجاو" لە بڕیارەکە دەدەن. هەروەها دادگای باڵا تا ساڵی 2033مافی خۆپاڵاوتنی بۆ پۆستی گشتی لێسەندەوە.

بۆڵسۆنارۆ، کە بەهۆی مەترسیی هەڵاتنیەوە لە ماڵەوەی خۆیدا زیندانی کراوە، ئامادەی قۆناغی کۆتایی دادگاییکردنەکە نەبوو. ئەو پێشتر رایگەیاندبوو کە ئەم دادگاییکردنە بۆ ئەوە داڕێژراوە تا رێگری لێبکات لە خۆکاندیدکردنەوە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ساڵی 2026 و بە "راوەدوونانی ساحیرەکان" ناویبردبوو.

کاردانەوەی ئیدارەی ترەمپ و وەڵامی بەڕازیل:

ئەم بڕیارە کاردانەوەی توندی لەلایەن ئیدارەی ترەمپەوە لێکەوتەوە. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، کە پێشتر باجی گومرگیی %50ی خستبووە سەر کاڵای بەڕازیلی وەک تۆڵەکردنەوەیەک لە دادگاییکردنی بۆڵسۆنارۆ، سەبارەت بە بڕیارەکە وتی: "زۆر جێی سەرسوڕمانە" و بەراوردی کرد بە ئەزموونی خۆی و وتی: "زۆر لەوە دەچێت کە هەوڵیاندا لەگەڵ من بیکەن، بەڵام هیچ سەرکەوتوو نەبوون."

لە لایەکی دیکەوە، مارکۆ Rوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، رایگەیاند کە دادگای باڵای بەڕازیل "بە نادادپەروەرانە بڕیاری زیندانیکردنی سەرۆکی پێشوو جایر بۆڵسۆنارۆی داوە" و هەڕەشەی کرد کە "بە شێوەیەکی گونجاو وەڵامی ئەم راوەدوونانە دەدەنەوە."

وەزارەتی دەرەوەی بەڕازیل بە خێرایی وەڵامی دایەوە و لەسەر تۆڕی کۆمەڵایەتیی ئێکس نووسی: "ئەو هەڕەشانەی ئەمڕۆ لەلایەن وەزیری دەرەوەی ئەمریکا مارکۆ روبیۆوە کرا، کە هێرش دەکاتە سەر دەسەڵاتێکی بەڕازیلی و راستییەکان و بەڵگە حاشاهەڵنەگرەکان پشتگوێ دەخات، ناتوانن دیموکراسییەتەکەمان بترسێنن."

رۆشتنی هاری دوای رۆشتنی بۆ یانەی بایرن میونشن و بەدەستهێنانی چەند نازناوێك لە ژیانی پیشەگەری وایكرد بەشێك پشتگیری بڕیارەكەی بكەن و هەندێكیش رۆشتنەكەی بەهەڵە  دەزانن ، یەكێك لەو ئەستێرانەی تۆپی پێ مایكڵ ئۆینی ئینگلیزیە و بڕیارەكەی كەین بە باش نازانێت ،

هێرشبەرەكەی پێشووی ریاڵ مەدرید رایگەیاند سەرەرای ئەوەی هاری كەین دڵخۆش دەردەكەوێت بەڵام ئەو هەنگاوەی بەباش نازانم و ئەوەی لەوێ بەدەستهێنا ئەگەر لە پریمەر لیگ  بەردەوام بوایەو متمانەی بەخۆی هەبوایە دڵنیام پێی دەگەشت و بەدەستی دەهێنا.

ئۆین لە درێژەی قسەكانیدا وتی هاری كەین یاریزانێكی ئاست بەرزەو یەكێك لەو باشترین هێرشبەرانەی كە بینیومە و خزمەتی بەرچاوی ئینگلتەرا و یانەكانی كردووە و هیوای ئەوەم دەخواست لە پریمەرلیگ بەردەوام بوایەو یانەكەی جێنەهێشتایە لەگەڵ ئەوەشدا ئەوە دووپاتدەكەمەوە هاری كەین یاریزانێكی گەورەیەو شایستەی رێزلێنانە . 

سەندیکای فڕۆکەوانانی ئەڵمانیا هۆشداری دەدات لەوەی کە خەوی کورت (خەوە نوچکە) لە کاتی گەشتە ئاسمانییەکاندا بووەتە "دیاردەیەکی نیگەرانکەر" لەنێو ئەندامەکانیدا، هاوکات ئاماژە بە "ماندووبوونی زیاد"ی کارمەندانی ئەم کەرتە دەکات. 

دوێنێ چوارشەممە، سەندیکای فڕۆکەوانانی ئەڵمانیا ناسراو بە "کۆکپیت" (Cockpit)، رایگەیاند کە راپرسییەکی لەنێو زیاتر لە 900 فڕۆکەواندا لە ماوەی هەفتەکانی رابردوودا ئەنجامداوە و دەرکەوتووە کە 93%یان دانیان بەوەدا ناوە کە لە ماوەی چەند مانگی رابردوودا لە کاتی گەشتەکاندا خەویان لێکەوتووە.

سەندیکاکە، لەگەڵ ئەوەی هۆشداریی دا کە راپرسییەکە "نوێنەرایەتیی وردی" دۆخی راستەقینەی کەرتەکە ناکات، بەڵام ئاشکرای کرد کە 44%ی ئەو فڕۆکەوانانەی بەشدارییان کردووە، "بە شێوەیەکی بەردەوام" لە کاتی گەشتەکاندا دەخەون، و 12%یان لە هەموو گەشتێکدا ئەو کارە دەکەن، لە کاتێکدا 7%یان بیریان نەبووە چەند جار ئەمە رویداوە.

کاترینا دیزڵدۆرف، جێگری سەرۆکی سەندیکای "کۆکپیت"، وتی: "ماوەیەکی زۆرە خەوە نوچکە بووەتە شتێکی ئاسایی لەناو کابینەی فڕۆکە ئەڵمانییەکاندا."

وتیشی: "ئەوەی لە بنەڕەتدا مەبەست لێی رێکارێکی کورتخایەن بوو بۆ وەرگرتنەوەی وزە، ئێستا بووەتە چارەسەرێکی هەمیشەیی بۆ فشارەکانی کار."

دیزڵدۆرف جەختی کردەوە: "خەوی کورت لە بنەڕەتدا پێویست نییە، بەڵام ماندووبوونی بەردەوامی تیمی کابینەی فڕۆکە، مەترسییەکی گەورە دروست دەکات."

ناوبراو ئاماژەی بەوەش کرد کە کەمیی کارمەند و "زیادبوونی فشاری کارکردن" کێشەی فڕۆکەوانانیان قورستر کردووە، بەتایبەتی لە مانگەکانی هاویندا.

سەندیکاکە رونیکردەوە کە پێناسەی "خەوەنوچکە" لای ئەوان بریتییە لە "ماوەی پشووی کۆنترۆڵکراو لە قۆناغی فڕیندا." جێی باسە، سەندیکای "کۆکپیت" نوێنەرایەتیی نزیکەی 10هەزار فڕۆکەوان و کارمەندی کابینەی فڕۆکە دەکات لە ئەڵمانیا، بەو کەسانەشەوە کە هێشتا لە قۆناغی ڕاهێناندان.

یەکێتیی تۆپی پێی ئەوروپا (یویفا) بە فەرمی رایگەیاند کە شاری مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا وەک میوانداری یاریی کۆتایی خولی پاڵەوانەکانی ئەوروپا (چامپیۆنز لیگ) بۆ ساڵی 2027 دیاری کرا.

یارییەکە لەسەر یاریگای "مێترۆپۆلیتانۆ"ی تایبەت بە یانەی ئەتلەتیکۆ مەدرید بەڕێوەدەچێت، کە لە رکابەریدا توانی لە شاری باکۆی پایتەختی ئازەربایجان بباتەوە.

ئەمە دەبێتە دووەم جار کە یاریگای مێترۆپۆلیتانۆ میوانداریی یاریی کۆتایی چامپیۆنز لیگ بکات. پێشتریش لە ساڵی 2019، یاریی کۆتایی نێوان هەردوو یانەی لیڤەرپوڵ و تۆتنهامی ئینگلیزی لەخۆگرت، کە تێیدا یانەی لیڤەرپوڵ جامەکەی بەرزکردەوە.

بڕیارەکانی دیکەی یویفا

لەنێو بڕیارەکاندا، یویفا چەندین شوێنی دیکەی بۆ پاڵەوانێتییەکانی داهاتووی دیاری کرد:

• چامپیۆنز لیگی ژنان 2027: شاری وارسۆی پایتەختی پۆڵەندا میوانداریی یاریی کۆتایی دەکات.

• جامی سوپەری ئەوروپا 2026: یارییەکە لە شاری سالزبۆرگی وڵاتی نەمسا بەڕێوەدەچێت.

تیرۆرکردنی چارلی کێرک، چالاکوانی دیاری کۆماری و هاوپەیمانی نزیکی دۆناڵد ترەمپ، لە24ەمین ساڵیادی هێرشەکانی 11ـی سێپتەمبەردا، نەک هەر ئەمریکای هەژاند، بەڵکو سێبەرێکی قورسی خستە سەر یادکردنەوەی ئەو رۆژە مێژووییە. روداوەکە، لە رۆژێکدابوو، کە بۆ ئەمریکییەکان رۆژێکبوو دەبوو ببێتە سیمبولی یەکڕیزیی نیشتمانی لە دژی دوژمنی دەرەکی، کردی بە رۆژێک بۆ بیرکردنەوە لە دابەشبوونی سیاسیی قووڵ و توندوتیژیی ناوخۆیی.

سێبەرێک بەسەر یادکردنەوەیەکدا:

لە کاتێکدا کە بڕیار بوو ئەمریکییەکان یادی قوربانیانی هێرشە تیرۆریستییەکانی 11ی سێپتەمبەری2001 بکەنەوە، هەواڵی کوشتنی چارلی کێرک لە زانکۆی "یوتا ڤالی" هەموو میدیا و رای گشتیی داگیر کرد. ئەم روداوە دەستبەجێ کاریگەریی خۆی نیشان دا؛ جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا، کە بڕیار بوو لە نیویۆرک بەشداریی رێوڕەسمی سەرەکیی یادکردنەوەکە بکات، سەردانەکەی هەڵوەشاندەوە و بەرەو یوتا بەڕێکەوت بۆ سەرەخۆشیکردن لە خێزانی کێرک. ئەم هەنگاوە بووە ئاماژەیەکی رون بۆ ئەوەی کە چۆن قەیرانێکی ناوخۆیی توانیی گرنگترین یادی نیشتمانیی وڵات بخاتە پەراوێزەوە.

گۆڕینی گوتاری سیاسی: لە "ساتی تاریک"ەوە بۆ دابەشبوون:

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە پەیامێکدا روداوەکەی بە "ساتێکی تاریک بۆ ئەمریکا" وەسف کرد و وتی پڕە لە "خەم و تووڕەیی". ترەمپ، کە خۆی دوو جار روبەڕوی هەوڵی تیرۆرکردن بووەتەوە، پەنجەی تۆمەتی بۆ "گوتاری سیاسیی توند" درێژ کرد و بەڵێنی دۆزینەوەی بکوژانی دا.

بەڵام لە بنەڕەتدا، ئەم روداوە گوتاری رۆژەکەی بە تەواوی گۆڕی. لەبری قسەکردن لەسەر یەکگرتوویی لە دژی تیرۆری دەرەکی، وەک ئەوەی لە دوای 11ی سێپتەمبەرەوە باو بوو، ئێستا مشتومڕەکان چڕبوونەتەوە لەسەر توندوتیژیی سیاسیی ناوخۆیی، دابەشبوونی حزبی و مەترسییەکانی توندڕەوی لەناو کۆمەڵگەی ئەمریکیدا. مێلانیا ترەمپ، خانمی یەکەم، بە وتەیەکی کاریگەر وتی: "دوو منداڵەکەی چارلی کێرک لەبری یادەوەرییەکانی باوکیان بە چیرۆک، و لەبری زەردەخەنە راستەقینەکەی بە وێنە گەورە دەبن،" کە ئاماژە بوو بۆ قەبارەی تراژیدیاکە.

دوای کوشتنەکە چی رویدا؟ لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن:

دەستبەجێ دوای روداوەکە، لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان لەلایەن نووسینگەی لێکۆڵینەوەی فیدراڵی (FBI) و پۆلیسی ناوخۆییەوە دەستیپێکرد. دواین پێشهاتەکان ئەمانەن:

• دۆزینەوەی چەکی تاوانەکە: بەرپرسان ئەمڕۆ پێنجشەممە رایانگەیاند کە ئەو چەکەیان دۆزیوەتەوە کە لە تاوانەکەدا بەکارهاتووە. چەکەکە "تفەنگێکی بەهێز" بووە و لە ناوچەیەکی دارستانیدا دۆزراوەتەوە کە بکوژەکە بۆی هەڵاتووە.

• بەڵگەی ڤیدیۆیی و فۆرێنسیک: لێکۆڵەران رایانگەیاندووە کە "گرتەی ڤیدیۆیی باش"یان لە گومانلێکراوەکە هەیە و شوێنپێی جوڵەیان پێش و دوای روداوەکە هەڵگرتووە. هەروەها شوێنپێی پێڵاو، لەپی دەست و قۆڵی بکوژەکەشیان بۆ شیکاریی DNA کۆکردووەتەوە.

• داواکاری بۆ یارمەتیی گشتی: FBI وێنەیەکی ناڕونی گومانلێکراوەکەی بڵاوکردووەتەوە و داوای لە هاوڵاتیان کردووە هەر زانیارییەک کە هەیانە بیگەیەنن. تا ئێستا زیاتر لە 130 سەرەداو لەلایەن خەڵکەوە پێشکەش کراوە.

• هیچ دەستگیرکراوێک نییە: هەرچەندە سەرەتا کەسێک دەستگیر کرا، بەڵام دوای لێپرسینەوە ئازاد کرا و تا ئێستا هیچ کەسێک بە فەرمی بە تۆمەتی کوشتنی کێرک دەستگیر نەکراوە.

لە کۆتاییدا، تیرۆرکردنی چارلی کێرک بووە هۆی ئەوەی ساڵیادی 11ی سێپتەمبەری 2025، لەبری ئەوەی ببێتە رۆژێک بۆ بیرهێنانەوەی یەکگرتوویی رابردوو، ببێتە ئاوێنەیەک بۆ نیشاندانی دابەشبوون و مەترسییە ناوخۆییەکانی ئێستای ئەمریکا.

دیکارلۆس بڕاون، تۆمەتباری کوشتنی پەنابەرێکی گەنجی ئۆکراینی بە ناوی ئیرینا زاروتسکا، بۆ یەکەمجار لە زیندانەوە قسەی کرد و لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ خوشکەکەی، پاساوی تاوانەکەی ئاشکرا کرد. ئەم روداوە کاردانەوەی بەرفراوانی لێکەوتەوە و پرسیاری جددی لەسەر کەمتەرخەمیی سیستەمی دادوەری و تەندروستیی دەروونی لە ئەمریکا دروست کردووە.

دیکارلۆس بڕاونی تەمەن 34 ساڵ، کە تۆمەتبارە بە کوشتنی ئیرینا زاروتسکای تەمەن 23 ساڵ، لە گفتوگۆیەکی تەلەفۆنیی تۆمارکراودا لەگەڵ خوشکەکەی، کە رۆژنامەی "دەیلی مەیل" بڵاوی کردووەتەوە، ئاماژەی بەوە داوە کە بەهۆی نەخۆشیی شیزۆفرینیاوە (دووکەرتبوونی کەسایەتی) باوەڕی وابووە "ماددەیەکی نامۆ" لە مێشکیدا چێنراوە و کۆنترۆڵی کردووە.

خوشکی تۆمەتبارەکە، ترەیسی، دوای سەردانکردنی لە زیندان ئاشکرای کرد کە براکەی پێی وتووە هۆکاری هێرشکردنە سەر ئیرینا ئەوە بووە کە "پێیوابووە مێشکی دەخوێنێتەوە."بڕاون لە پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا دەڵێت: "دەستم بریندار بوو کاتێک چەقۆم لێدا. یەک وشەم پێ نەوت. ترسناکە، وانییە؟ بۆچی کەسێک بێ هیچ هۆکارێک چەقۆ لە کەسێکی تر دەدات؟"

کورتەی روداوەکە:

ئیرینا زاروتسکا، کە لە ساڵی2022 بۆ هەڵاتن لە جەنگی روسیا پەنای بۆ ئەمریکا هێنابوو، لە 22ی ئابی رابردوو لەناو شەمەندەفەرێکی هێڵی ئاسن لە شاری شارلۆت، بەبێ هیچ هۆکارێکی دیار و بەبێ هیچ ئاشنایەتییەکی پێشوەختە، لەلایەن بڕاونەوە هێرشی کرایە سەر. گرتە ڤیدیۆییەکانی کامێرای چاودێری نیشانی دەدەن کە بڕاون لە پشتی ئیریناوە دانیشتووە و دوای چەند خولەکێک، بە چەقۆیەکی گیرفان هێرش دەکاتە سەری و چەند جارێک لە ملی دەدات.

مێژووی تۆمەتبار و کەمتەرخەمیی سیستم:

دیکارلۆس بڕاون خاوەنی رابردوویەکی پڕ لە تاوانە و بەپێی تۆمارەکان، پێشتر 14 جار دەستگیر کراوە بە تۆمەتی جۆراوجۆر وەک دزیی چەکدارانە و هەڕەشەکردن. سەرەڕای ئەوەی نەخۆشیی شیزۆفرینیای هەبووە و چەندین جار بەهۆی کێشەی دەروونییەوە پەیوەندیی بە پۆلیسەوە کردووە، بەڵام سیستەمی دادوەری و تەندروستیی دەروونی نەیانتوانیوە رێگری لەم کارەساتە بکەن. خوشکەکەی دەڵێت: "من لۆمەی دەوڵەت دەکەم چونکە پشتیان تێکرد. ئەو مەترسی بوو بۆ سەر خۆی و کۆمەڵگە."

کاردانەوەکان:

ئەم روداوە بووەتە جێی مشتومڕێکی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتی. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، داوای سزای لەسێدارەدانی بۆ تۆمەتبارەکە کردووە و بە "شێت" وەسفی کردووە. لە بەرامبەردا، رەخنەگران ئاماژە بەوە دەکەن کە کەیسی لەم شێوەیە دەرئەنجامی "سیاسەتە شکستخواردووەکانی نەرمی نواندنە بەرانبەر تاوان."

وەزارەتی دادی ئەمریکا تۆمەتی فیدراڵی ئاراستەی بڕاون کردووە کە "کوشتنە لەناو سیستەمی گواستنەوەی گشتیدا"، کە سزاکەی دەگاتە زیندانی هەتاهەتایی یان لەسێدارەدان.

خێزانی ئیرینا:

خێزانی ئیرینا زاروتسکا لە راگەیەندراوێکدا رایانگەیاندووە کە کچەکەیان "هونەرمەندێکی بەهرەمەند و خاوەن رۆحێکی زیندوو" بووە. هەرچەندە باڵیۆزخانەی ئۆکراین پێشنیاری گەڕاندنەوەی تەرمەکەیانی کردبوو، بەڵام خێزانەکەی وتوویانە: "نا، ئەو ئەمریکای خۆشدەویست. لێرە بەخاکی دەسپێرین."

هەفتەی داهاتوو دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا بە سەردانێكی رەسمی، سەردانی بەریتانیا دەكات.

كۆشكی بەكینهامی بەریتانیا رایگەیاند، رۆژی 16 تا 18ی ئەم مانگە دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمریكا لەگەڵ میلانیای هاوسەری بە سەردانێكی رەسمی دەگەنە بەریتانیا و لەگەڵ پاشا چارلزی سێیەمدا لە كۆشكی ویندسۆر بەشداری ئێوارە خوانێك دەكەن.

بەپێی پلانی سەردانەكە، دۆناڵد ترەمپ و میلانیای هاوسەری سەردانی گۆڕی شاژنە ئیلیزابێز دەكەن و دواتر بەشداری نمایشێكی سەربازی و ئاسمانیی دەكەن، بۆ رۆژی دواتریش دۆناڵد ترەمپ لەگەڵ كییەر ستامەری سەرۆكوەزیرانی بەریتانیا لە دەرەوەی لەندەن كۆدەبێتەوە و پاش كۆبوونەوەكە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانی ئەنجام دەدەن.

لە مانگی شوباتی ئەمساڵدا كییەر ستامەر بانگهێشتنامەیەكی رەسمی پاشا چارلزی پێشكەش بە دۆناڵد ترەمپ كرد و سەردانەكەی ئەو سەرۆكە ئەمریكییەش لەچوارچێوەی ئەو بانگهێشتنامەیەدایە.

ئەم سەردانەی ترەمپ دەبێتە دووەم سەردانی ئەو سەرۆكە ئەمریكییە بۆ ئەو وڵاتە، كە پێشتر لەماوەی خولی یەكەمی سەرۆكایەتییەكەیدا لە ساڵی 2019 لەگەڵ سەردانی بەریتانیایان كرد و لەلایەن شاژنە ئیلیزابێزەوە پێشوازیان لێكرا.

سەرلەبەیانی رۆژی 11ی سێپتێمبەری ساڵی 2001 شانەیەکی تیرۆرستی رێکخراوی تیرۆرستی قاعیدە  توانیان چوار فڕۆکەی مەدەنی نەفەرهەڵگر بڕفێنن پاشانیش بەرەو سێ شوێنی جیاواز فڕۆکەکانیان فڕاند، کێبوون ئەو کەسانەی کە فڕۆکەکانیان فڕاند؟ 

بەپێی زانیاریە بڵاوکراوەکانی حکومەتی ئەمریکا سەرجەم ئەندامانی ئەو شانە تیرۆرستیەی قاعیدە لە نەتەوەی عەرەبوون، کە 15 کەسیان خەڵکی شانشینی سعودیەبوون، دوو کەسیان خەڵکی ئیمارات بوون، هەروەها دوو کەسی دیکەیان لوبنانی و مسری بوون.

بەپێی راپۆرتی پڕۆژەی روبەڕووبوونەوەی توندرەوی لە ئەمریکا، یەکێک لەو فڕۆکەوانە راهێنراوەی کە ئەندامێکی ئەو شانە تیرۆرستیەی قاعیدەبووە، ناوی محەمەد عەتا بووە، لە ساڵی 1968 لە ناوچەی کەفەر ئەلشێخ  لە مسر لە دایکبووە و بروانامەی بەکالۆریۆسی لە ئەندازیاری تەلارسازی لە قاهیرە بەدەستهێناوە و لە شاری هامبۆرگی ئەڵمانیا پەیوەندی بە رێکخراوی تیرۆرستی قاعیدەوەکردوە، هەروەها لە مەشقی فڕۆکەوانی لە ئەکادیمیایەکی فڕۆکەوانی لە ویلایەتی فلۆریدای ئەمریکا تەواوکردوە و مۆڵەتی فڕۆکەوانی بەدەستهێناوە، بەپێی زانیاریەکان، کەسایەتیەکی داخراو و توندڕەوی هەبووە.

مەروان ئەلشاهی، یەکێکی دیکە لە فڕۆکەوانە راهێنراوەکەی ئەو شانە تیرۆرستیەی قاعیدە بووە، لە ساڵی 1978 لەناوچەی راس ئەل خەیمە لە وڵاتی ئیمارات لە دایکبووە، خوێندنی سەربازی لە ئەڵمانیا تەواو کردوە و هەرلەوێش چاوی بە محەمەد عەتا کەوتووە لەگەڵیدا ژیاوە، پاشان لە ساڵی 1990 کە بەیعەتی بە ئوسامە بن لادن سەرۆکی رێکخراوی تیرۆرستی قاعیدە داوە، دواتریش لە ویلایەتی فلۆریدا مەشقی فڕۆکەوانی مەدەنی ئەنجامداوە و مۆڵەتی فڕۆکەوانی بەدەستهێناوە ، هەروەها لە رووی کەسیایەتییەوە کەسێکی کۆمەڵایەتی و کراوەبووە.

هانی هەنجوور،سێیەم فڕۆکەوانی راهێنراوی شانە تیرۆرستیەکەی قاعیدە، ساڵی 1972 لە شاری تائیفی شانیشینی سعودیە لەدایکبووە، لە ساڵی 1990 بەشداری مەشقی فڕۆکەوانی لە ولایەتی ئەریزۆنا کردوە و مۆڵەتی فڕۆکەوانی بەدەستهێناوە، پێشتریش لە وڵاتی ئەفغانستیان بەیعەتی بە رێکخراوی تیرۆرستی قاعیدە داوە.

زیاد جەبار، چوارەم فڕۆکەوانی راهێنراوی شانەن تیرۆرستیەکەی قاعیدە، لە ساڵی 1975 لە بەیروتی پایتەختی لوبنان لە خێزانێکی دەوڵەمەند لە دایکبووە، خویندنی ئەندازیاری فڕۆکەوانی لە شاری هامبۆرگی ئەڵمانیا تەواوکردوە، لە وڵاتی ئەفغانستان بەیعەتی بە رێکخراوی تیرۆرستی قاعیدە داوە، دواتر لە ویلایەتی فلۆریدا لە ئەمریکا مەشقی فڕۆکەوانی لە ئەنجامداوە و مۆڵەت فڕۆکەوانی بەدەستهێناوە، کەسایەتیەکی رۆژئاوایی هەبووە و کەسێکی کۆمەڵایەتی بووە و خۆشەویستیشی هەبووە.

ئەو هێرشە تیرۆرستیەی رێکخراوی قاعیدە ، بووە هۆی روخاندنی دوو تاوەری بازرگانی  لە نیویۆرک و  زیانگەیاندن بە باڵەخانەی وەزارەتی جەنگی ئەمریکا ناسراو بە پێنتاگۆن، دوابەدوای ئەو روداوە، ئەمریکا بڕیاریدا جەنگ دژی تیرۆر رابگەیەنێت و لە ساڵی 2001 ئۆپراسیۆنی سەربازی بۆ سەر ئەفغانستان دەستپێکرد ، پاشانیش لە ساڵی 2003 بە هاوکاری هاوپەیمانان هێرشی کردە سەر عیراق وحکومەتی ئەو کاتەی عیراقی روخاند.

بەرەبەیانی 11ـی سێپتەمبەری 2001، 19 ئەندامی سەر بە تۆڕێكی قـ.ـاعیدە، چوار فڕۆكەی نەفەرهەڵگری ئەمریكایان رفاند و دواتر دوو لە فڕۆكەكان خۆیان كێشا بە هەردوو تاوەرەی ناوەندیی بازرگانیی جیهانی لە نیویۆرك، یەكێك لە فڕۆكەكانیش خۆی بە بینای (پێنتاگۆن)دا كێشا و فڕۆكەی چوارەمیش لەویلایەتی پێنسیلڤانیا لەلایەن هێزی ئاسمانی ئەمریكا خرایەخوارەوە، لە ئەنجامی ئەو هێرشانەش، نزیكەی سێ هەزار هاووڵاتی ئەمریکی گیانیان لەدەستدا و هەزاران هاووڵاتی دیەکش برینداربوون.

11ـی سێپتەمبەری 2001، ئەو رۆژەی بووە هۆی سەرهەڵدانی جەنگێکی درێژخایەنی 20 ساڵە و گیانلەدەستدان و برینداربوونی هەزاران کەس و ئاوارەبوونی ملیۆنان کەسی دیکە.

لەسەر لە بەیانی رۆژی 11ی سێپتەمبەری 2001، چوار تیمی سەر بە گرووپی چەکداری قاعیدە کە لە 19 کەس پێکهاتبوون، هەستان بە رفاندن و دەستبەسەرداگرتنی چوار فڕۆکەی نەفەرهەڵگر و لەهێرشێکی خۆکوژیدا بەکاریانهێنا.
دوو لە فڕۆکەکان هەردوو باڵەخانەی ناوەندی بازرگانیی جیهانییان لە شاری نیویۆرکی ئەمریکا کردەئامانج، فڕۆکەی سێیەمیش بینای پنتاگۆن(وەزارەتی بەرگری ئەمریکا)ی لە دەرەوەی واشنتۆن دی سییەوە کردە ئامانج، بەڵام فڕۆکەی چوارەم لەلایەن سەرنشینەکانییەوە هێرشی کرایەسەر لە ناوچەی شەنکسڤیڵێی پەنسڵڤانیا کەوتەخوارەوە و تەواوی سەرنشینەکانیشی گیانیان لەدەستدا.

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا پێی وایە بڕیاری هێرشكردنە سەر سەركردەكانی حەماس لە قەتەر ژیرانە نەبووە. 

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ بە پشتبەستن بە زانیاری لێپرسراوانی باڵای ئیدارەی ئەمریكا بڵاویكردەوە، دۆناڵد ترەمپ، پەیوەندییەكی تەلەفۆنی لەگەڵ بنیامین ناتانیاهۆ ئەنجامداوە و سەرەرای ئەوەی زۆر بە توندی قسەی كردوە بە ناتانیاهۆشی راگەیاندووە،  بڕیارەكەی بۆ بە ئامانجگرتنی سەركردەكانی حەماس لە ناوخۆی قەتەر، ژیرانە نەبووە.

پێشتریش، ترەمپ رایگەیاندبوو، بە هێرشەكەی ئیسرائیل لە دەوحە دڵخۆش نەبووە. 

رۆژنامەی شەرقلئەوسەتیش لە زاری چەند سەرچاوەیەكی نێو بزوتنەوەی حەماس ئاشكرای كردووە، دوو سەركردەی مەكتەبی سیاسی بزوتنەوەكە لە هێرشەكەی ئیسرائیل بریندار بوون و یەكێكیان برینەكەی قورسە، بەڵام ئامادە نەبوون ناوی سەركردە بریندارەكان لەمكاتەدا ئاشكرا بكەن.

هەر لەو چوارچێوەیەدا، شێخ محەمەد بن عەبدولڕەحمان ئال سانی، سەرۆك وەزیرانی قەتەر و وەزیری دەرەوەی قەتەر دووپاتیكردەوە كە وڵاتەكەی هەڕەشەكانی ناتەنیاهۆ قبوڵ ناكات و بۆ دیاریكردنی چونێتی وەڵامدانەوەش، لەگەڵ هاوبەشەكانیان لە ناوچەكەدا لە گفتوگۆ و پەیوەندیدان.

دوای رۆژێك لە دەستنیشانكردنی لەلایەن ماكرۆنەوە، سەرۆك وەزیرانی نوێی فەرەنسا دەستبەكاربوو و دژی سیستمی سیاسی لەو وڵاتەش خۆپیشاندانی فراوان دەستیپێكرد.

سیباستیان لێكۆرنو سەرۆك وەزیرانی نوێی فەرەنسا لە مەراسیمی سوێندخواردنی و لە یەكەم وتاریدا دوای دەستبەكاربوونی، بەڵێنیدا بە پەیڕەوكردنی رەوتی سیاسەتێكی نوێ لە فەرەنسا و وتی، لەگەڵ حزب و پارت و ركابەرەكانی كاردەكات بۆ كەمكردنەوەی قەرزەكانی سەر حكومەت و تێپەڕاندنی یاسای بودجەی ساڵی داهاتوو.

راشیگەیاند، حكومەتی فەرەنسا پێویستی بە كارامەیی و داهێنانی زیاترە و پێویستە گرنگی زیاتریش بدات بە لایەنە تەكنیكییەكان و دەبێت راستەقینەتر مامەڵە لەگەڵ ئۆپزسیۆن بكات.

لەگەڵ دەستبەكاربوونی سەرۆك وەزیرانی نوێی فەرەنساش، دژی سیستمی سیاسی لە سەردەمی ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی ئەو وڵاتە، خۆپیشاندانێكی فراوانی جەماوەریی بە ناونیشانی "با هەموو شتێك دابخەین" لە زۆربەی شارەكانی ئەو شارە دەستیپێكرد، بەهۆی خۆپیشاندانەكەشەوە بەشێكی زۆر لە مۆڵ و شوێنی گشتی و میترۆكانی ئەو فەرەنسا داخراون و لێپرسراوانی باڵای ئەو وڵاتەش هۆشداری توند لە پەرەسەندنی زیاتری خۆپیشاندانەكە دەدەن.

وەزارەتی ناوخۆی فەڕەنساش دەڵێت، هێزێكی زۆری ئەمنی بڵاوەیپێكراوە بۆ كۆنترۆڵكردنی خۆپیشاندانەكان و نزیكەی 200 خۆپیشاندەریش دەستگیركراون.

ئیسرائیل جەختدەکاتەوە هەر ئامانجێکیان لە هێرشەکەی دەوحەی پایتەختی قەتەر لەدەستدابێت، جارێکی دیکە بەئامانجی دەگرنەوە.

یەحیەئیل لیتەر باڵیۆزی ئیسرائیل لە ئەمریکا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی فۆکس نیوز رایگەیاند، ئەندامانی حەماس لە لیستی ئامانجی ئیسرائیلن، لە هەر شوێن و هەر کاتێکدا بێت.

ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەگەر وڵاتەکەی لە هێرشەکەی سەر دەوحەی پایتەختی قەتەر هەر ئامانجێکی لەدەستدابێت، ئەوا جاری داهاتوو بە ئامانجیان دەگرێتەوە.

لیتەر بۆچوونی وایە ئیسرائیل نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆرێت و رایگەیاندووە، رەنگە لە ئێستادا وڵاتەکەی رووبەڕووی هەندێک رەخنە ببێتەوە، بەڵام بەسەر رەخنەکاندا زاڵ دەبن.

باڵوێزی ئیسرائیل وتوشیەتی، لەگەڵ ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ یەکگرتوون، هاوکات چۆن لە رابردوودا هاوکارییان کردووە لەداهاتووشدا بەهەمان شێوە بەردەوام دەبن.

ئیسرائیل دوێنێ لە هێرشەکەیدا بۆ سەر دەوحەی پایتەختی قەتەر هەوڵی تیرۆرکردنی سەرکردە سیاسییەکانی بزووتنەوەی حەماسی دا، ئەمەش هەڵمەتە سەربازییەکەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەرەپێدا، ئۆپەراسیۆنەکە هەستیارییەکی تایبەتی بەدەستهێنا، چونکە قەتەر میوانداری دانوستانەکان دەکات بە ئامانجی ئاگربەست لە شەڕی غەززە کە نزیکەی دوو ساڵە بەردەوامە.

دۆناڵد توسك، سەرۆک وەزیرانی پۆڵەندا، رایگەیاند، ئەو فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەی شەوی رابردوو ئاسمانی وڵاتەکەیان بەزاندووە، لە بیلاروسیاوە هاتوون، ئەمەش لە دوای دەستپێکردنی ململانێی ئۆکرانیاوە یەکەمجارە رودەدات. لە بەرامبەردا، مینسک دەڵێت ئەو فڕۆکانەی بەهۆی شەڕی ئەلیکترۆنیی نێوان روسیا و ئۆکراینیاوە لە رێڕەوی خۆیان لایانداوە، خستووەتەخوارەوە.

توسک لە وتارێکدا لە پەرلەمانی وڵاتەکەی وتی: "بۆ یەکەمجار، هەندێک لەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانانە راستەوخۆ لە بیلاروسیاوە گەیشتنە پۆڵەندا".

لەلایەکی دیکەوە، بیلاروسیا ئەمڕۆ چوارشەممە رایگەیاند، ئەو فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەی خستووەتەخوارەوە کە بەهۆی کاریگەریی شەڕی ئەلیکترۆنییەوە لەکاتی ئاڵوگۆڕی هێرشەکانی نێوان روسیا و ئۆکراینیادا لە رێڕەوی خۆیان لایانداوە.

جەنەڕاڵ پاوڵ موراڤیکۆ، سەرۆک ئەرکانی گشتیی بیلاروسیا، لە راگەریەندراوێکدا بڵاویکردەوە: "هێزەکانی بەرگریی ئاسمانیی وڵاتەکەمان بە بەردەوامی چاودێریی ئەو فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەیان دەکرد کە لە رێڕەوی خۆیان لایاندابوو و هەندێکیان لەسەر خاکی کۆمارەکەمان تێکشکاند".

موراڤیکۆ ئاماژەی بەوەشکرد کە مینسک، پۆڵەندا و لیتوانیای لە نزیکبوونەوەی فڕۆکەکان ئاگادارکردووەتەوە، بەڵام لە بەیاننامەکەیدا دیاری نەکردووە کە فڕۆکەکان سەر بە کام لایەن بوون.

برونۆ روتایۆ، وەزیری ناوخۆی فەرەنسا، ئەمڕۆ چوارشەممە رایگەیاند، لە قۆناغەکانی سەرەتای رۆژی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکاندا نزیکەی 200 کەس دەستگیرکراون.

بەیانیی ئەمڕۆ، خۆپیشاندەران لە پاریسی پایتەخت لەگەڵ پۆلیسدا تووشی پێکدادان بوون و سەتڵی خۆڵ و خاشاکیان ئاگر تێبەردا. حکومەتی فەرەنسا بۆ کۆنترۆڵکردنی دۆخەکە، 80 هەزار پۆلیسی بەشێوەیەکی نائاسایی لە سەرانسەری وڵاتدا بڵاوەپێکردووە، لە کاتێکدا وڵاتەکە خۆپیشاندانی لەژێر دروشمی "با هەموو شتێک دابخەین" بەخۆیەوە دەبینێت.

خۆپیشاندەران کە لە ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکی فەرەنسا و سیاسەتەکانی بۆ کەمکردنەوەی خەرجییەکان تووڕەن، پلانیان داناوە چالاکییەکان لە سەرتاسەری وڵاتدا پەکبخەن.

دوو رۆژ دوای ئەوەی، سەرۆک وەزیرانی پێشوو، لە دەنگدانی متمانەدا لە پۆستەکەی دوورخرایەوە و رۆژی سێشەممە سێباستیان لۆکۆرنۆ جێگەی گرتەوە، هەزاران خۆپیشاندەر وەڵامی بانگەوازەکانیان بۆ پەکخستنی چالاکییەکان لە وڵاتدا دایەوە.

بزوتنەوەی "با هەموو شتێک دابخەین" لە هاویندا لە رێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و گرووپە چاتە نهێنییەکانەوە گەشەی کرد. داواکارییەکانیان بۆ پەکخستنی هاتوچۆ، رێکخستنی مانگرتن و خۆپیشاندان، هاوکاتە لەگەڵ دەستبەکاربوونی چوارەمین سەرۆک وەزیرانی ماکرۆن لە ماوەی12 مانگدا.

بزوتنەوەکە کە بەخێرایی و بەبێ سەرکردەیەکی دیاریکراو گەشەی کردووە، کۆمەڵێک داواکاریی بەرفراوانی هەیە، کە زۆرێکیان دژی پلانەکانی بودجەی کەمکردنەوەی خەرجییەکانە کە ماکرۆن بەرگریی لێدەکرد. هەروەها سکاڵای فراوانتریان لەسەر نایەکسانی هەیە.

هەندێک کەس بزووتنەوەی "با هەموو شتێک دابخەین" بەراورد دەکەن بە خۆپیشاندانەکانی "هێلەکە زەردەکان" لە ساڵی 2018 کە سەرەتا بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنییەوە سەریهەڵدا، بەڵام دواتر بووە بزووتنەوەیەکی فراوانتر دژی ماکرۆن و پلانەکانی بۆ چاکسازیی ئابووری.

حزبی "فەرەنسای ملنەدەر"ی چەپی توندڕەو رایگەیاندووە کە پێشنیازی سەندنەوەی متمانە لە لۆکۆرنۆ پێشکەش دەکات، هەرچەندە حزبی "کۆبوونەوەی نیشتمانی"ی راستڕەوی توندڕەو ئاماژەی بەوە کردووە کە بۆ ئێستا ئامادەیە لەگەڵیدا کار بکات.

وەزیری ناوخۆ ئاشکراشیکرد کە 80 هەزار هێزی ئەمنی لە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاوەیان پێکراوە، کە 6 هەزاریان لە پاریسن. پێشتریش میدیاکانی فەرەنسا بڵاویانکردبووەوە کە پێشبینی دەکرێت100 هەزار کەس بەشداری لە ناڕەزایەتییەکاندا بکەن.

ئاژانسی نیشتمانیی تاوان (NCA) لە بەریتانیا رایگەیاند، پیاوێکی عیراقیی تەمەن 42 ساڵیان لە شاری ئاشفۆرد لە هەرێمی کێنت دەستگیرکردووە، کە گومانلێکراوە بەشێکە لە تۆڕێکی گەورەی قاچاخچێتیی مرۆڤ.

بەپێی راگەیەندراوێکی رەسمی ئاژانسەکە، ئەو تۆمەتبارە بە تۆمەتی ئاسانکاریکردن بۆ گواستنەوەی کۆچبەران بەشێوەی نایاسایی و بە بارهەڵگر لە بەریتانیاوە بۆ فەرەنسا دەستگیر کراوە. هەروەها گومانی ئەوەشی لێدەکرێت کە لە هێنانی کۆچبەریش بۆ ناو بەریتانیا دەستی هەبووبێت.

سارا-جەین موور، فەرماندە لە ئاژانسی نیشتمانیی تاوان، رایگەیاند: "ئەم دەستگیرکردنە بەشێکە لە لێکۆڵینەوە بەردەوامەکانمان لە تۆڕێکی تاوانکاریی بەرفراوان کە بەرپرسە لە بەقاچاخبردنی کۆچبەران لە بەریتانیاوە بۆ فەرەنسا و بەپێچەوانەشەوە".

موور ئاماژەی بەوەشکرد، هۆکاری جیاواز هەیە بۆ ئەوەی خەڵک هەوڵی بەجێهێشتنی بەریتانیا بە بارهەڵگر بدەن، کە لەوانەیە بریتی بێت لە خۆدزینەوە لە دەستگیرکردن لەلایەن پۆلیسەوە، خۆدزینەوە لە پشکنینەکانی کۆچی فەرەنسا، یان رەنگە خۆیان قوربانیی بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە بن.

فەرماندەکەی ئاژانسی تاوان جەختی کردەوە کە "قاچاخچییەکانی مرۆڤ هیچ بایەخێک بە سەلامەتی و باشی ئەو مرۆڤانە نادەن کە دەیانگوازنەوە، چ بە بەلەم بێت یان بە بارهەڵگر، بەڵکو تەنها پاڵنەریان دەستکەوتی داراییە".

ئەمە دووەم کەسە کە لە چوارچێوەی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا دەستگیر دەکرێت و لە ئێستادا گومانلێکراوەکە لەلایەن ئەفسەرانی ئاژانسی نیشتمانیی تاوانەوە لێکۆڵینەوەی لەگەڵدا دەکرێت.

دەستگیرکردنی ئەم قاچاخچیە لە کاتێکدایە کە دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی فەرەنسا رایانگەیاند سێ کۆچبەر لەکاتی هەوڵدان بۆ پەڕینەوە لە کەناڵی ئینگلیز لە باکوری فەڕەنسا گیانیان لەدەست داوە و پێدەچێت لانیکەم سێ کۆچبەری دیکەش بێ سەرو شوێن بن.